൧൩. സുവണ്ണസാമചരിയാവണ്ണനാ

൧൧൧. തേരസമേ സാമോ യദാ വനേ ആസിന്തി ഹിമവന്തസ്മിം മിഗസമ്മതായ നാമ നദിയാ തീരേ മഹതി അരഞ്ഞേ സാമോ നാമ താപസകുമാരോ യദാ അഹോസി. സക്കേന അഭിനിമ്മിതോതി സക്കസ്സ ദേവാനമിന്ദസ്സ ഉപദേസസമ്പത്തിയാ ജാതത്താ സക്കേന നിബ്ബത്തിതോ ജനിതോ. തത്രായം അനുപുബ്ബികഥാ – അതീതേ ബാരാണസിതോ അവിദൂരേ നദിയാ തീരേ ഏകോ നേസാദഗാമോ അഹോസി. തത്ഥ ജേട്ഠനേസാദസ്സ പുത്തോ ജാതോ. തസ്സ ‘‘ദുകൂലോ’’തി നാമമകംസു. തസ്സാ ഏവ നദിയാ പരതീരേപി ഏകോ നേസാദഗാമോ അഹോസി. തത്ഥ ജേട്ഠനേസാദസ്സ ധീതാ ജാതാ. തസ്സാ ‘‘പാരികാ’’തി നാമമകംസു. തേ ഉഭോപി ബ്രഹ്മലോകതോ ആഗതാ സുദ്ധസത്താ. തേസം വയപ്പത്താനം അനിച്ഛമാനാനംയേവ ആവാഹവിവാഹം കരിംസു. തേ ഉഭോപി കിലേസസമുദ്ദം അനോതരിത്വാ ബ്രഹ്മാനോ വിയ ഏകതോ വസിംസു. ന ച കിഞ്ചി നേസാദകമ്മം കരോന്തി.

അഥ ദുകൂലം മാതാപിതരോ ‘‘താത, ത്വം നേസാദകമ്മം ന കരോസി, നേവ ഘരാവാസം ഇച്ഛസി, കിം നാമ കരിസ്സസീ’’തി ആഹംസു. സോ ‘‘തുമ്ഹേസു അനുജാനന്തേസു പബ്ബജിസ്സാമീ’’തി ആഹ. ‘‘തേന ഹി പബ്ബജാഹീ’’തി. ദ്വേപി ജനാ ഹിമവന്തം പവിസിത്വാ യസ്മിം ഠാനേ മിഗസമ്മതാ നാമ നദീ ഹിമവന്തതോ ഓതരിത്വാ ഗങ്ഗം പത്താ, തം ഠാനം ഗന്ത്വാ ഗങ്ഗം പഹായ മിഗസമ്മതാഭിമുഖാ അഭിരുഹിംസു. തദാ സക്കസ്സ ഭവനം ഉണ്ഹാകാരം ദസ്സേസി. സക്കോ തം കാരണം ഞത്വാ വിസ്സകമ്മുനാ തസ്മിം ഠാനേ അസ്സമം മാപേസി. തേ തത്ഥ ഗന്ത്വാ പബ്ബജിത്വാ സക്കദത്തിയേ അസ്സമേ കാമാവചരമേത്തം ഭാവേത്വാ പടിവസിംസു. സക്കോപി തേസം ഉപട്ഠാനം ആഗച്ഛതി.

സോ ഏകദിവസം ‘‘തേസം ചക്ഖൂ പരിഹായിസ്സന്തീ’’തി ഞത്വാ ഉപസങ്കമിത്വാ ‘‘ഭന്തേ, വോ ചക്ഖൂനം അന്തരായോ പഞ്ഞായതി, പടിജഗ്ഗനകം പുത്തം ലദ്ധും വട്ടതി, ജാനാമി തുമ്ഹാകം സുദ്ധചിത്തതം, തസ്മാ പാരികായ ഉതുനികാലേ നാഭിം ഹത്ഥേന പരാമസേയ്യാഥ, ഏവം വോ പുത്തോ ജായിസ്സതി, സോ വോ ഉപട്ഠഹിസ്സതീ’’തി വത്വാ പക്കാമി. ദുകൂലപണ്ഡിതോ തം കാരണം പാരികായ ആചിക്ഖിത്വാ തസ്സാ ഉതുനികാലേ നാഭിം പരാമസി. തദാ ബോധിസത്തോ ദേവലോകാ ചവിത്വാ തസ്സാ കുച്ഛിമ്ഹി പടിസന്ധിം ഗണ്ഹി, സാ ദസമാസച്ചയേന സുവണ്ണവണ്ണം പുത്തം വിജായി. തേനേവസ്സ ‘‘സുവണ്ണസാമോ’’തി നാമം കരിംസു. തം അപരഭാഗേ വഡ്ഢിത്വാ സോളസവസ്സുദ്ദേസികമ്പി മാതാപിതരോ രക്ഖന്താ അസ്സമേ നിസീദാപേത്വാ സയമേവ വനമൂലഫലാഫലത്ഥായ ഗച്ഛന്തി.

അഥേകദിവസം വനേ ഫലാഫലം ആദായ നിവത്തിത്വാ അസ്സമപദതോ അവിദൂരേ മേഘേ ഉട്ഠിതേ രുക്ഖമൂലം പവിസിത്വാ വമ്മികമത്ഥകേ ഠിതാനം സരീരതോ സേദഗന്ധമിസ്സകേ ഉദകേ തസ്മിം വമ്മികബിലേ ഠിതസ്സ ആസിവിസസ്സ നാസാപുടം പവിട്ഠേ ആസിവിസോ കുജ്ഝിത്വാ നാസാവാതേന പഹരി. ദ്വേ അന്ധാ ഹുത്വാ പരിദേവമാനാ വിരവിംസു. അഥ മഹാസത്തോ ‘‘മമ മാതാപിതരോ അതിചിരായന്തി, കാ നു ഖോ തേസം പവത്തീ’’തി പടിമഗ്ഗം ഗന്ത്വാ സദ്ദമകാസി. തേ തസ്സ സദ്ദം സഞ്ജാനിത്വാ പടിസദ്ദം കത്വാ പുത്തസിനേഹേന ‘‘താത സാമ, ഇധ പരിപന്ഥോ അത്ഥി, മാ ആഗമീ’’തി വത്വാ സദ്ദാനുസാരേന സയമേവ സമാഗമിംസു. സോ ‘‘കേന വോ കാരണേന ചക്ഖൂനി വിനട്ഠാനീ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘താത, മയം ന ജാനാമ, ദേവേ വസ്സന്തേ രുക്ഖമൂലേ വമ്മികമത്ഥകേ ഠിതാ, അഥ ന പസ്സാമാ’’തി വുത്തമത്തേ ഏവ അഞ്ഞാസി ‘‘തത്ഥ ആസിവിസേന ഭവിതബ്ബം, തേന കുദ്ധേന നാസാവാതോ വിസ്സട്ഠോ ഭവിസ്സതീ’’തി.

അഥ ‘‘മാ ചിന്തയിത്ഥ, അഹം വോ പടിജഗ്ഗിസ്സാമീ’’തി മാതാപിതരോ അസ്സമം നേത്വാ തേസം രത്തിട്ഠാനദിവാട്ഠാനാദിസഞ്ചരണട്ഠാനേ രജ്ജുകേ ബന്ധി. തതോ പട്ഠായ തേ അസ്സമേ ഠപേത്വാ വനമൂലഫലാഫലാനി ആഹരതി, പാതോവ വസനട്ഠാനം സമ്മജ്ജതി, പാനീയം ആഹരതി, പരിഭോജനീയം ഉപട്ഠാപേതി, ദന്തകട്ഠമുഖോദകാനി ദത്വാ മധുരഫലാഫലം ദേതി. തേഹി മുഖേ വിക്ഖാലിതേ സയം പരിഭുഞ്ജിത്വാ മാതാപിതരോ വന്ദിത്വാ തേസം അവിദൂരേയേവ അച്ഛതി – ‘‘കിം നു ഖോ ഇമേ ആണാപേന്തീ’’തി. വിസേസേന ച മേത്തം ബഹുലമകാസി, തേനസ്സ സത്താ അപ്പടിക്കൂലാ അഹേസും. യഥാ ചസ്സ സത്താ, ഏവം സത്താനം സോ ബോധിസത്തോ അപ്പടിക്കൂലോ. ഏവം സോ ദിവസേ ദിവസേ ഫലാഫലത്ഥായ അരഞ്ഞം ഗച്ഛന്തോപി ആഗച്ഛന്തോപി മിഗഗണപരിവുതോ ഏവ അഹോസി. സീഹബ്യഗ്ഘാദിവിപക്ഖസത്താപി തേന സദ്ധിം അതിവിയ വിസ്സത്ഥാ, മേത്താനുഭാവേന പനസ്സ വസനട്ഠാനേ അഞ്ഞമഞ്ഞം തിരച്ഛാനഗതാ മുദുചിത്തതം പടിലഭിംസു. ഇതി സോ സബ്ബത്ഥ മേത്താനുഭാവേന അഭീരൂ അനുത്രാസീ ബ്രഹ്മാ വിയ അവേരോ വിഹാസി. തേന വുത്തം ‘‘പവനേ സീഹബ്യഗ്ഘേ ച, മേത്തായമുപനാമയി’’ന്തിആദി.

തത്ഥ മേത്തായമുപനാമയിന്തി മ-കാരോ പദസന്ധികരോ, മേത്താഭാവനായ കുരൂരകമ്മന്തേ സീഹബ്യഗ്ഘേപി ഫരി, പഗേവ സേസസത്തേതി അധിപ്പായോ. അഥ വാ മേത്താ അയതി പവത്തതി ഏതേനാതി മേത്തായോ, മേത്താഭാവനാ. തം മേത്തായം ഉപനാമയിം സത്തേസു അനോധിസോ ഉപനേസിം. ‘‘സീഹബ്യഗ്ഘേഹീ’’തിപി പാഠോ. തസ്സത്ഥോ – ന കേവലമഹമേവ, അഥ ഖോ പവനേ സീഹബ്യഗ്ഘേഹി, യസ്മിം മഹാവനേ തദാ അഹം വിഹരാമി, തത്ഥ സീഹബ്യഗ്ഘേഹി സദ്ധിം അഹം സത്തേസു മേത്തം ഉപനാമേസിം. സീഹബ്യഗ്ഘാപി ഹി തദാ മമാനുഭാവേന സത്തേസു മേത്തചിത്തതം പടിലഭിംസു, പഗേവ ഇതരേ സത്താതി ദസ്സേതി.

൧൧൨. പസദമിഗവരാഹേഹീതി പസദമിഗേഹി ചേവ വനസൂകരേഹി ച. പരിവാരേത്വാതി ഏതേഹി അത്താനം പരിവാരിതം കത്വാ തസ്മിം അരഞ്ഞേ വസിം.

൧൧൩. ഇദാനി തദാ അത്തനോ മേത്താഭാവനായ ലദ്ധം ആനിസംസം മത്ഥകപ്പത്തിഞ്ചസ്സ ദസ്സേതും ‘‘ന മം കോചി ഉത്തസതീ’’തി ഓസാനഗാഥമാഹ. തസ്സത്ഥോ – സസബിളാരാദികോ ഭീരുകജാതികോപി കോചി സത്തോ മം ന ഉത്തസതി ന ഉബ്ബിജ്ജേതി. അഹമ്പി കസ്സചി സീഹബ്യഗ്ഘാദിതിരച്ഛാനതോ യക്ഖാദിഅമനുസ്സതോ ലുദ്ദലോഹിതപാണിമനുസ്സതോതി കുതോചിപി ന ഭായാമി. കസ്മാ? യസ്മാ മേത്താബലേനുപത്ഥദ്ധോ ചിരകാലം ഭാവിതായ മേത്താപാരമിതായാനുഭാവേന ഉപത്ഥമ്ഭിതോ തസ്മിം പവനേ മഹാഅരഞ്ഞേ തദാ രമാമി അഭിരമാമീതി. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

ഏവം പന മഹാസത്തോ സബ്ബസത്തേ മേത്തായന്തോ മാതാപിതരോ ച സാധുകം പടിജഗ്ഗന്തോ ഏകദിവസം അരഞ്ഞതോ മധുരഫലാഫലം ആഹരിത്വാ അസ്സമേ ഠപേത്വാ മാതാപിതരോ വന്ദിത്വാ ‘‘പാനീയം ആദായ ആഗമിസ്സാമീ’’തി മിഗഗണപരിവുതോ ദ്വേ മിഗേ ഏകതോ കത്വാ തേസം പിട്ഠിയം പാനീയഘടം ഠപേത്വാ ഹത്ഥേന ഗഹേത്വാ നദീതിത്ഥം അഗമാസി. തസ്മിം സമയേ ബാരാണസിയം പീളിയക്ഖോ നാമ രാജാ രജ്ജം കാരേസി. സോ മിഗമംസലോഭേന മാതരം രജ്ജം പടിച്ഛാപേത്വാ സന്നദ്ധപഞ്ചാവുധോ ഹിമവന്തം പവിസിത്വാ മിഗേ വധിത്വാ മംസം ഖാദിത്വാ ചരന്തോ മിഗസമ്മതം നദിം പത്വാ അനുപുബ്ബേന സാമസ്സ പാനീയഗഹണതിത്ഥം പത്തോ. മിഗപദവലഞ്ജം ദിസ്വാ ഗച്ഛന്തോ തം തഥാ ഗച്ഛന്തം ദിസ്വാ ‘‘മയാ ഏത്തകം കാലം ഏവം വിചരന്തോ മനുസ്സോ ന ദിട്ഠപുബ്ബോ, ദേവോ നു ഖോ ഏസ നാഗോ നു ഖോ, സചാഹം ഉപസങ്കമിത്വാ പുച്ഛിസ്സാമി, സഹസാ പക്കമേയ്യാതി. യംനൂനാഹം ഏതം വിജ്ഝിത്വാ ദുബ്ബലം കത്വാ പുച്ഛേയ്യ’’ന്തി ചിന്തേത്വാ മഹാസത്തം ന്ഹത്വാ വാകചീരം നിവാസേത്വാ അജിനചമ്മം ഏകംസം കരിത്വാ പാനീയഘടം പൂരേത്വാ ഉക്ഖിപിത്വാ വാമംസകൂടേ ഠപനകാലേ ‘‘ഇദാനി തം വിജ്ഝിതും സമയോ’’തി വിസപീതേന സരേന ദക്ഖിണപസ്സേ വിജ്ഝി. സരോ വാമപസ്സേന നിക്ഖമി. തസ്സ വിദ്ധഭാവം ഞത്വാ മിഗഗണോ ഭീതോ പലായി.

സാമപണ്ഡിതോ പന വിദ്ധോപി പാനീയഘടം യഥാ വാ തഥാ വാ അനവസുമ്ഭേത്വാ സതിം പച്ചുപട്ഠാപേത്വാ സണികം ഓതാരേത്വാ വാലുകം ബ്യൂഹിത്വാ ഠപേത്വാ ദിസം വവത്ഥപേത്വാ മാതാപിതൂനം വസനട്ഠാനദിസാഭാഗേന സീസം കത്വാ നിപജ്ജിത്വാ മുഖേന ലോഹിതം ഛഡ്ഡേത്വാ ‘‘മമ കോചി വേരീ നാമ നത്ഥി, മമപി കത്ഥചി വേരം നാമ നത്ഥീ’’തി വത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

‘‘കോ നു മം ഉസുനാ വിജ്ഝി, പമത്തം ഉദഹാരകം;

ഖത്തിയോ ബ്രാഹ്മണോ വേസ്സോ, കോ മം വിദ്ധാ നിലീയതീ’’തി. (ജാ. ൨.൨൨.൨൯൬);

തം സുത്വാ രാജാ ‘‘അയം മയാ വിജ്ഝിത്വാ പഥവിയം പാതിതോപി നേവ മം അക്കോസതി ന പരിഭാസതി, മമ ഹദയമംസം സമ്ബാഹന്തോ വിയ പിയവചനേന സമുദാചരതി, ഗമിസ്സാമിസ്സ സന്തിക’’ന്തി ചിന്തേത്വാ ഉപസങ്കമിത്വാ അത്താനം അത്തനാ ച വിദ്ധഭാവം ആവികത്വാ ‘‘കോ വാ ത്വം കസ്സ വാ പുത്തോ’’തി മഹാസത്തം പുച്ഛി.

സോ ‘‘സാമോ നാമാഹം ദുകൂലപണ്ഡിതസ്സ നാമ നേസാദഇസിനോ പുത്തോ, കിസ്സ പന മം വിജ്ഝീ’’തി ആഹ. സോ പഠമം ‘‘മിഗസഞ്ഞായാ’’തി മുസാവാദം വത്വാ ‘‘അഹം ഇമം നിരപരാധം അകാരണേന വിജ്ഝി’’ന്തി അനുസോചിത്വാ യഥാഭൂതം ആവികത്വാ തസ്സ മാതാപിതൂനം വസനട്ഠാനം പുച്ഛിത്വാ തത്ഥ ഗന്ത്വാ തേസം അത്താനം ആവികത്വാ തേഹി കതപടിസന്ഥാരോ ‘‘സാമോ മയാ വിദ്ധോ’’തി വത്വാ തേ പരിദേവന്തേ സോകസമാപന്നേ ‘‘യം സാമേന കത്തബ്ബം പരിചാരികകമ്മം, തം കത്വാ അഹം വോ ഉപട്ഠഹിസ്സാമീ’’തി സമസ്സാസേത്വാ സാമസ്സ സന്തികം ആനേസി. തേ തത്ഥ ഗന്ത്വാ നാനപ്പകാരം പരിദേവിത്വാ തസ്സ ഉരേ ഹത്ഥം ഠപേത്വാ ‘‘പുത്തസ്സ മേ സരീരേ ഉസുമാ വത്തതേവ, വിസവേഗേന വിസഞ്ഞിതം ആപന്നോ ഭവിസ്സതീതി നിബ്ബിസഭാവത്ഥായ സച്ചകിരിയം കരിസ്സാമാ’’തി ചിന്തേത്വാ –

‘‘യം കിഞ്ചിത്ഥി കതം പുഞ്ഞം, മയ്ഹഞ്ചേവ പിതുച്ച തേ;

സബ്ബേന തേന കുസലേന, വിസം സാമസ്സ ഹഞ്ഞതൂ’’തി. (ജാ. ൨.൨൨.൩൮൮) –

മാതരാ,

‘‘യം കിഞ്ചിത്ഥി കതം പുഞ്ഞം, മയ്ഹഞ്ചേവ മാതുച്ച തേ;

സബ്ബേന തേന കുസലേന, വിസം സാമസ്സ ഹഞ്ഞതൂ’’തി. (ജാ. ൨.൨൨.൩൯൬) –

പിതരാ,

‘‘പബ്ബത്യാഹം ഗന്ധമാദനേ, ചിരരത്തനിവാസിനീ;

ന മേ പിയതരോ കോചി, അഞ്ഞോ സാമേന വിജ്ജതി;

ഏതേന സച്ചവജ്ജേന, വിസം സാമസ്സ ഹഞ്ഞതൂ’’തി. (ജാ. ൨.൨൨.൩൯൮) –

ദേവതായ ച സച്ചകിരിയായ കതായ മഹാസത്തോ ഖിപ്പം വുട്ഠാസി. പദുമപത്തപലാസേ ഉദകബിന്ദു വിയ വിനിവട്ടേത്വാ ആബാധോ വിഗതോ. വിദ്ധട്ഠാനം അരോഗം പാകതികമേവ അഹോസി. മാതാപിതൂനം ചക്ഖൂനി ഉപ്പജ്ജിംസു. ഇതി മഹാസത്തസ്സ അരോഗതാ, മാതാപിതൂനഞ്ച ചക്ഖുപടിലാഭോ, അരുണുഗ്ഗമനം, തേസം ചതുന്നമ്പി അസ്സമേയേവ അവട്ഠാനന്തി സബ്ബം ഏകക്ഖണേയേവ അഹോസി.

അഥ മഹാസത്തോ രഞ്ഞാ സദ്ധിം പടിസന്ഥാരം കത്വാ ‘‘ധമ്മം ചര, മഹാരാജാ’’തിആദിനാ (ജാ. ൨.൨൨.൪൧൧-൪൧൨) ധമ്മം ദേസേത്വാ ഉത്തരിമ്പി ഓവദിത്വാ പഞ്ച സീലാനി അദാസി. സോ തസ്സ ഓവാദം സിരസാ പടിഗ്ഗഹേത്വാ വന്ദിത്വാ ബാരാണസിം ഗന്ത്വാ ദാനാദീനി പുഞ്ഞാനി കത്വാ സഗ്ഗപരായനോ അഹോസി. ബോധിസത്തോപി സദ്ധിം മാതാപിതൂഹി അഭിഞ്ഞാസമാപത്തിയോ നിബ്ബത്തേത്വാ ആയുപരിയോസാനേ ബ്രഹ്മലോകൂപഗോ അഹോസി.

തദാ രാജാ ആനന്ദത്ഥേരോ അഹോസി, ദേവധീതാ ഉപ്പലവണ്ണാ, സക്കോ അനുരുദ്ധോ, പിതാ മഹാകസ്സപത്ഥേരോ, മാതാ ഭദ്ദകാപിലാനീ, സാമപണ്ഡിതോ ലോകനാഥോ.

തസ്സ ഹേട്ഠാ വുത്തനയേനേവ സേസപാരമിയോ നിദ്ധാരേതബ്ബാ. തഥാ വിസപീതേന സല്ലേന ദക്ഖിണപസ്സേന പവിസിത്വാ വാമപസ്സതോ വിനിവിജ്ഝനവസേന വിദ്ധോപി കിഞ്ചി കായവികാരം അകത്വാ ഉദകഘടസ്സ ഭൂമിയം നിക്ഖിപനം, വധകേ അഞ്ഞാതേപി ഞാതേ വിയ ചിത്തവികാരാഭാവോ, പിയവചനേന സമുദാചാരോ, മാതാപിതുഉപട്ഠാനപുഞ്ഞതോ മയ്ഹം പരിഹാനീതി അനുസോചനമത്തം, അരോഗേ ജാതേ രഞ്ഞോ കാരുഞ്ഞം മേത്തഞ്ച ഉപട്ഠാപേത്വാ ധമ്മദേസനാ, ഓവാദദാനന്തി ഏവമാദയോ ഗുണാനുഭാവാ വിഭാവേതബ്ബാതി.

സുവണ്ണസാമചരിയാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.