൮. സോഭിതബുദ്ധവംസവണ്ണനാ

തസ്സ പന അപരഭാഗേ തസ്സ സാസനേപി അന്തരഹിതേ സോഭിതോ നാമ ബോധിസത്തോ കപ്പസതസഹസ്സാധികാനി ചത്താരി അസങ്ഖ്യേയ്യാനി പാരമിയോ പൂരേത്വാ തുസിതപുരേ നിബ്ബത്തിത്വാ തത്ഥ യാവതായുകം ഠത്വാ ദേവേഹി ആയാചിതോ തുസിതപുരതോ ചവിത്വാ സുധമ്മനഗരേ സുധമ്മരാജസ്സ കുലേ സുധമ്മായ നാമ ദേവിയാ കുച്ഛിസ്മിം പടിസന്ധിം അഗ്ഗഹേസി. സോ ദസന്നം മാസാനം അച്ചയേന സുധമ്മുയ്യാനേ മാതുകുച്ഛിതോ പരിസുദ്ധവിരാജിതഘനമേഘപടലതോ പുണ്ണചന്ദോ വിയ നിക്ഖമി. തസ്സ പടിസന്ധിയം ജാതിയഞ്ച പാടിഹാരിയാനി പുബ്ബേ വുത്തപ്പകാരാനി.

സോ ദസവസ്സസഹസ്സാനി അഗാരം അജ്ഝാവസിത്വാ സത്തത്തിംസനാടകിത്ഥിസഹസ്സാനം അഗ്ഗായ അഗ്ഗമഹേസിയാ മഖിലദേവിയാ കുച്ഛിസ്മിം സീഹകുമാരേ നാമ പുത്തേ ഉപ്പന്നേ ചത്താരി നിമിത്താനി ദിസ്വാ സഞ്ജാതസംവേഗോ പാസാദേയേവ പബ്ബജിത്വാ തത്ഥേവ ആനാപാനസ്സതിസമാധിം ഭാവേത്വാ ചത്താരി ഝാനാനി പടിലഭിത്വാ സത്താഹം തത്ഥേവ പധാനചരിയമചരി. തതോ മഖിലമഹാദേവിയാ ദിന്നം പരമമധുരം മധുപായാസം പരിഭുഞ്ജിത്വാ അഭിനിക്ഖമനത്ഥായ ചിത്തമുപ്പാദേസി – ‘‘അയം പാസാദോ അലങ്കതപടിയത്തോ മഹാജനസ്സ പസ്സന്തസ്സേവ ആകാസേന ഗന്ത്വാ ബോധിരുക്ഖം മജ്ഝേകത്വാ പഥവിയം ഓതരതു, ഇമാ ച ഇത്ഥിയോ മയി ബോധിമൂലേ നിസിന്നേ അവുത്താ സയമേവ പാസാദതോ നിക്ഖമന്തൂ’’തി. സഹചിത്തുപ്പാദാ പാസാദോ ച സുധമ്മരാജഭവനതോ ഉപ്പതിത്വാ അസിതഞ്ജനസങ്കാസമാകാസമബ്ഭുഗ്ഗഞ്ഛി. സോ സമോസരിതസുരഭികുസുമദാമസമലങ്കതപാസാദതലോ സകലമ്പി ഗഗനതലം സമലങ്കുരുമാനോ വിയ കനകരസധാരാസദിസരുചിരകരനികരോ ദിവസകരോ വിയ ച സരദസമയരജനികരോ വിയ ച വിരോചമാനോ വിലമ്ബമാനവിവിധവിചിത്തകിങ്കിണികജാലോ യസ്സ കിര വാതേരിതസ്സ സുകുസലജനവാദിതസ്സ പഞ്ചങ്ഗികസ്സ തുരിയസ്സ വിയ സദ്ദോ വഗ്ഗു ച രജനീയോ ച കമനീയോ ച അഹോസി.

ദൂരതോ പട്ഠായ സുയ്യമാനേന മധുരേന സരേന സത്താനം സോതാനി ഓദഹമാനോ ഘരചച്ചരചതുക്കവീഥിആദീസു ഠത്വാ പവത്തിതകഥാസല്ലാപേസു മനുസ്സേസു നാതിനീചേന നാതിഉച്ചേന തരുവരവനമത്ഥകാവിദൂരേനാകാസേന പലോഭയമാനോ വിയ തരുവരസാഖാനാനാരതനജുതിവിസരസമുജ്ജലേന വണ്ണേന ജനനയനാനി ആകഡ്ഢേന്തോ വിയ ച പുഞ്ഞാനുഭാവം സമുഗ്ഘോസയന്തോ വിയ ച ഗഗനതലം പടിപജ്ജി. തത്ഥ നാടകിത്ഥിയോപി പഞ്ചങ്ഗികസ്സ വരതുരിയസ്സ മധുരേന സരേന ഉപഗായിംസു ചേവ വിലപിംസു ച. ചതുരങ്ഗിനീ കിരസ്സ സേനാപി അലങ്കാര-കായാഭരണ-ജുതി-സമുദയ-സമുജ്ജോതനാനാവിരാഗ-സുരഭികുസുമവസനാഭരണസോഭിതാ അമരവരസേനാ വിയ പരമരുചിരദസ്സനാ ധരണീ വിയ ഗഗനതലേന പാസാദം പരിവാരേത്വാ അഗമാസി.

തതോ പാസാദോ ഗന്ത്വാ അട്ഠാസീതിഹത്ഥുബ്ബേധം ഉജുവിപുലവട്ടക്ഖന്ധം കുസുമപല്ലവമകുലസമലങ്കതം നാഗരുക്ഖം മജ്ഝേകത്വാ ഓതരിത്വാ ഭൂമിയം പതിട്ഠഹി. നാടകിത്ഥിയോ ച കേനചി അവുത്താവ തതോ പാസാദതോ ഓതരിത്വാ പക്കമിംസു. അനേകഗുണസോഭിതോ കിര സോഭിതോപി മഹാപുരിസോ മഹാജനകതപരിവാരോയേവ രത്തിയാ തീസു യാമേസു തിസ്സോ വിജ്ജായോ ഉപ്പാദേസി. മാരബലം പനസ്സ ധമ്മതാബലേനേവ യഥാഗതമഗമാസി. പാസാദോ പന തത്ഥേവ അട്ഠാസി. സോഭിതോ പന ഭഗവതാ സമ്ബോധിം പത്വാ – ‘‘അനേകജാതിസംസാരം…പേ… തണ്ഹാനം ഖയമജ്ഝഗാ’’തി ഉദാനം ഉദാനേത്വാ ബോധിസമീപേയേവ സത്തസത്താഹം വീതിനാമേത്വാ ബ്രഹ്മുനോ ധമ്മജ്ഝേസനം പടിജാനിത്വാ – ‘‘കസ്സ നു ഖോ പഠമം ധമ്മം ദേസേയ്യ’’ന്തി ബുദ്ധചക്ഖുനാ ഓലോകേന്തോ അത്തനോ വേമാതികേ കനിട്ഠഭാതികേ അസമകുമാരഞ്ച സുനേത്തകുമാരഞ്ച ദിസ്വാ – ‘‘ഇമേ ദ്വേ കുമാരാ ഉപനിസ്സയസമ്പന്നാ ഗമ്ഭീരം നിപുണം ധമ്മം പടിവിജ്ഝിതും സമത്ഥാ, ഹന്ദാഹം ഇമേസം ധമ്മം ദേസേയ്യ’’ന്തി ആകാസേനാഗന്ത്വാ സുധമ്മുയ്യാനേ ഓതരിത്വാ ദ്വേപി കുമാരേ ഉയ്യാനപാലേന പക്കോസാപേത്വാ തേഹി സപരിവാരേഹി പരിവുതോ മഹാജനമജ്ഝേ ധമ്മചക്കം പവത്തേസി. തേന വുത്തം –

൧. ‘‘രേവതസ്സ അപരേന, സോഭിതോ നാമ നായകോ;

സമാഹിതോ സന്തചിത്തോ, അസമോ അപ്പടിപുഗ്ഗലോ.

൨. ‘‘സോ ജിനോ സകഗേഹമ്ഹി, മാനസം വിനിവത്തയി;

പത്വാന കേവലം ബോധിം, ധമ്മചക്കം പവത്തയി.

൩. ‘‘യാവ ഹേട്ഠാ അവീചിതോ, ഭവഗ്ഗാ ചാപി ഉദ്ധതോ;

ഏത്ഥന്തരേ ഏകപരിസാ, അഹോസി ധമ്മദേസനേ.

൪. ‘‘തായ പരിസായ സമ്ബുദ്ധോ, ധമ്മചക്കം പവത്തയി;

ഗണനായ ന വത്തബ്ബോ, പഠമാഭിസമയോ അഹൂ’’തി.

തത്ഥ സകഗേഹമ്ഹീതി അത്തനോ ഭവനേയേവ, അന്തോപാസാദതലേയേവാതി അത്ഥോ. മാനസം വിനിവത്തയീതി ചിത്തം പരിവത്തേസി, സകഗേഹേ ഠത്വാ സത്തദിവസബ്ഭന്തരേയേവ പുഥുജ്ജനഭാവതോ ചിത്തം വിനിവത്തേത്വാ ബുദ്ധത്തം പാപുണീതി അത്ഥോ. ഹേട്ഠാതി ഹേട്ഠതോ. ഭവഗ്ഗാതി അകനിട്ഠഭവനതോ. തായ പരിസായാതി തസ്സാ പരിസായ മജ്ഝേ. ഗണനായ ന വത്തബ്ബോതി ഗണനപഥമതീതാതി അത്ഥോ. പഠമാഭിസമയോതി പഠമോ ധമ്മാഭിസമയോ. അഹൂതി ഗണനായ ന വത്തബ്ബാ പരിസാ അഹോസീതി അത്ഥോ. ‘‘പഠമേ അഭിസമിംസുയേവാ’’തിപി പാഠോ, തസ്സ പഠമധമ്മദേസനേ അഭിസമിംസു യേ ജനാ, തേ ഗണനായ ന വത്തബ്ബാതി അത്ഥോ.

അഥാപരേന സമയേന സുദസ്സനനഗരദ്വാരേ ചിത്തപാടലിയാ മൂലേ യമകപാടിഹാരിയം കത്വാ നവകനകമണിമയഭവനേ താവതിംസഭവനേ പാരിച്ഛത്തകമൂലേ പണ്ഡുകമ്ബലസിലാതലേ നിസീദിത്വാ അഭിധമ്മം ദേസേസി. ദേസനാപരിയോസാനേ നവുതികോടിസഹസ്സാനം ധമ്മാഭിസമയോ അഹോസി. അയം ദുതിയോ അഭിസമയോ അഹോസി. തേന വുത്തം –

൫. ‘‘തതോ പരമ്പി ദേസേന്തേ, മരൂനഞ്ച സമാഗമേ;

നവുതികോടിസഹസ്സാനം, ദുതിയാഭിസമയോ അഹൂ’’തി.

അഥാപരേന സമയേന സുദസ്സനനഗരേ ജയസേനോ നാമ രാജകുമാരോ യോജനപ്പമാണം വിഹാരം കാരേത്വാ അസോകസ്സകണ്ണചമ്പകനാഗപുന്നാഗവകുലസുരഭിചൂതപനസാസനസാലകുന്ദ- സഹകാരകരവീരാദിതരുവരനിരന്തരം ആരാമം രോപേത്വാ ബുദ്ധപ്പമുഖസ്സ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ നിയ്യാതേസി. ദാനാനുമോദനം കത്വാ യാഗം വണ്ണേത്വാ ഭഗവാ ധമ്മം ദേസേസി. തദാ കോടിസതസഹസ്സസത്തനികായസ്സ ധമ്മാഭിസമയോ അഹോസി. അയം തതിയാഭിസമയോ അഹോസി. തേന വുത്തം –

൬. ‘‘പുനാപരം രാജപുത്തോ, ജയസേനോ നാമ ഖത്തിയോ;

ആരാമം രോപയിത്വാന, ബുദ്ധേ നിയ്യാതയീ തദാ.

൭. ‘‘തസ്സ യാഗം പകിത്തേന്തോ, ധമ്മം ദേസേസി ചക്ഖുമാ;

തദാ കോടിസഹസ്സാനം, തതിയാഭിസമയോ അഹൂ’’തി.

പുന ഉഗ്ഗതോ നാമ രാജാ സുനന്ദനഗരേ സുനന്ദം നാമ വിഹാരം കാരേത്വാ ബുദ്ധപ്പമുഖസ്സ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ അദാസി. തസ്മിം ദാനേ ഏഹിഭിക്ഖുപബ്ബജ്ജായ പബ്ബജിതാനം കോടിസതം അരഹന്താനം സന്നിപാതോ, തേസം മജ്ഝേ സോഭിതോ ഭഗവാ പാതിമോക്ഖം ഉദ്ദിസി. അയം പഠമോ സന്നിപാതോ അഹോസി. പുന മേഖലാനഗരേ ധമ്മഗണോ ധമ്മഗണാരാമം നാമ പവരാരാമം മഹാവിഹാരം കാരേത്വാ ബുദ്ധപ്പമുഖസ്സ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ ദത്വാ സഹ സബ്ബപരിക്ഖാരേഹി ദാനം അദാസി. തസ്മിം സമാഗമേ ഏഹിഭിക്ഖുഭാവേന പബ്ബജിതാനം നവുതിയാ അരഹന്തകോടീനം സന്നിപാതേ പാതിമോക്ഖം ഉദ്ദിസി. അയം ദുതിയോ സന്നിപാതോ അഹോസി. യദാ പന ഭഗവാ ദസസതനയനപുരേ വസ്സം വസിത്വാ പവാരണായ സുരവരപരിവുതോ ഓതരി, തദാ അസീതിയാ അരഹന്തകോടീഹി സദ്ധിം ചതുരങ്ഗികേ സന്നിപാതേ പവാരേസി. അയം തതിയോ സന്നിപാതോ അഹോസി. തേന വുത്തം –

൮. ‘‘സന്നിപാതാ തയോ ആസും, സോഭിതസ്സ മഹേസിനോ;

ഖീണാസവാനം വിമലാനം, സന്തചിത്താന താദിനം.

൯. ‘‘ഉഗ്ഗതോ നാമ സോ രാജാ, ദാനം ദേതി നരുത്തമേ;

തമ്ഹി ദാനേ സമാഗഞ്ഛും, അരഹന്താ സതകോടിയോ.

൧൦. ‘‘പുനാപരം പുരഗണോ, ദേതി ദാനം നരുത്തമേ;

തദാ നവുതികോടീനം, ദുതിയോ ആസി സമാഗമോ.

൧൧. ‘‘ദേവലോകേ വസിത്വാന, യദാ ഓരോഹതീ ജിനോ;

തദാ അസീതികോടീനം, തതിയോ ആസി സമാഗമോ’’തി.

തദാ കിര അമ്ഹാകം ബോധിസത്തോ രമ്മവതീനഗരേ ഉഭതോ സുജാതോ ‘സുജാതോ’ നാമ ബ്രാഹ്മണോ ഹുത്വാ സോഭിതസ്സ ഭഗവതോ ധമ്മദേസനം സുത്വാ സരണേസു പതിട്ഠായ ബുദ്ധപ്പമുഖസ്സ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ തേമാസം മഹാദാനമദാസി. സോപി നം ‘‘അനാഗതേ ഗോതമോ നാമ ബുദ്ധോ ഭവിസ്സതീ’’തി ബ്യാകാസി. തേന വുത്തം –

൧൨. ‘‘അഹം തേന സമയേന, സുജാതോ നാമ ബ്രാഹ്മണോ;

തദാ സസാവകം ബുദ്ധം, അന്നപാനേന തപ്പയിം.

൧൩. ‘‘സോപി മം ബുദ്ധോ ബ്യാകാസി, സോഭിതോ ലോകനായകോ;

അപരിമേയ്യിതോ കപ്പേ, അയം ബുദ്ധോ ഭവിസ്സതി.

൧൪. ‘‘പധാനം പദഹിത്വാന…പേ… ഹേസ്സാമ സമ്മുഖാ ഇമം.

൧൫. ‘‘തസ്സാപി വചനം സുത്വാ, ഹട്ഠോ സംവിഗ്ഗമാനസോ;

തമേവത്ഥമനുപ്പത്തിയാ, ഉഗ്ഗം ധിതിമകാസഹ’’ന്തി.

തത്ഥ തമേവത്ഥമനുപ്പത്തിയാതി തസ്സ ബുദ്ധത്തസ്സ അനുപ്പത്തിഅത്ഥം, തസ്സ പന സോഭിതബുദ്ധസ്സ – ‘‘അനാഗതേ അയം ഗോതമോ നാമ ബുദ്ധോ ഭവിസ്സതീ’’തി വചനം സുത്വാ ‘‘അവിതഥവചനാ ഹി ബുദ്ധാ’’തി ബുദ്ധത്തപ്പത്തിഅത്ഥന്തി അത്ഥോ. ഉഗ്ഗന്തി തിബ്ബം ഘോരം. ധിതിന്തി വീരിയം. അകാസഹന്തി അകാസിം അഹം.

തസ്സ പന സോഭിതസ്സ ഭഗവതോ സുധമ്മം നാമ നഗരം അഹോസി, പിതാ സുധമ്മോ നാമ രാജാ, മാതാ സുധമ്മാ നാമ ദേവീ, അസമോ ച സുനേത്തോ ച ദ്വേ അഗ്ഗസാവകാ, അനോമോ നാമുപട്ഠാകോ, നകുലാ ച സുജാതാ ച ദ്വേ അഗ്ഗസാവികാ, നാഗരുക്ഖോ ബോധി, അട്ഠപണ്ണാസഹത്ഥുബ്ബേധം സരീരം അഹോസി, നവുതിവസ്സസഹസ്സാനി ആയുപ്പമാണം, മഖിലാ നാമസ്സ മഹാദേവീ, സീഹകുമാരോ നാമ അത്രജോ, നാടകിത്ഥീനം സത്തത്തിംസസഹസ്സാനി നവവസ്സസഹസ്സാനി അഗാരം അജ്ഝാവസി. പാസാദേന അഭിനിക്ഖമി. ജയസേനോ നാമ രാജാ ഉപട്ഠാകോ. സേതാരാമേ കിര വസീതി. തേന വുത്തം –

൧൬. ‘‘സുധമ്മം നാമ നഗരം, സുധമ്മോ നാമ ഖത്തിയോ;

സുധമ്മാ നാമ ജനികാ, സോഭിതസ്സ മഹേസിനോ.

൨൧. ‘‘അസമോ ച സുനേത്തോ ച, അഹേസും അഗ്ഗസാവകാ;

അനോമോ നാമുപട്ഠാകോ, സോഭിതസ്സ മഹേസിനോ.

൨൨. ‘‘നകുലാ ച സുജാതാ ച, അഹേസും അഗ്ഗസാവികാ;

ബുജ്ഝമാനോ ച സോ ബുദ്ധോ, നാഗമൂലേ അബുജ്ഝഥ.

൨൪. ‘‘അട്ഠപണ്ണാസരതനം, അച്ചുഗ്ഗതോ മഹാമുനി;

ഓഭാസേതി ദിസാ സബ്ബാ, സതരംസീവ ഉഗ്ഗതോ.

൨൫. ‘‘തഥാ സുഫുല്ലം പവനം, നാനാഗന്ധേഹി ധൂപിതം;

തഥേവ തസ്സ പാവചനം, സീലഗന്ധേഹി ധൂപിതം.

൨൬. ‘‘യഥാപി സാഗരോ നാമ, ദസ്സനേന അതപ്പിയോ;

തഥേവ തസ്സ പാവചനം, സവനേന അതപ്പിയം.

൨൭. ‘‘നവുതിവസ്സസഹസ്സാനി, ആയു വിജ്ജതി താവദേ;

താവതാ തിട്ഠമാനോ സോ, താരേസി ജനതം ബഹും.

൨൮. ‘‘ഓവാദം അനുസിട്ഠിഞ്ച, ദത്വാന സേസകേ ജനേ;

ഹുതാസനോവ താപേത്വാ, നിബ്ബുതോ സോ സസാവകോ.

൨൯. ‘‘സോ ച ബുദ്ധോ അസമസമോ, തേപി സാവകാ ബലപ്പത്താ;

സബ്ബം തമന്തരഹിതം, നനു രിത്താ സബ്ബസങ്ഖാരാ’’തി.

തത്ഥ സതരംസീവാതിആദിച്ചോ വിയ, സബ്ബാ ദിസാ ഓഭാസേതീതി അത്ഥോ. പവനന്തി മഹാവനം. ധൂപിതന്തി വാസിതം ഗന്ധിതം. അതപ്പിയോതി അതിത്തികരോ, അതിത്തിജനനോ വാ. താവദേതി തസ്മിം കാലേ, താവതകം കാലന്തി അത്ഥോ. താരേസീതി താരയീ. ഓവാദന്തി സകിം വാദോ ഓവാദോ നാമ. അനുസിട്ഠിന്തി പുനപ്പുനം വചനം അനുസിട്ഠി നാമ. സേസകേ ജനേതി സച്ചപ്പടിവേധം അപ്പത്തസ്സ സേസജനസ്സ, സാമിഅത്ഥേ ഭുമ്മവചനം. ഹുതാസനോവ താപേത്വാതി അഗ്ഗി വിയ തപ്പേത്വാ. അയമേവ വാ പാഠോ, ഉപാദാനക്ഖയാ ഭഗവാ പരിനിബ്ബുതോതി അത്ഥോ. സേസഗാഥാസു സബ്ബത്ഥ ഉത്താനമേവാതി.

സോഭിതബുദ്ധവംസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

നിട്ഠിതോ ഛട്ഠോ ബുദ്ധവംസോ.