൨൭. ഗോതമബുദ്ധവംസവണ്ണനാ

ദൂരേനിദാനകഥാ

‘‘ഇദാനി യസ്മാ അമ്ഹാകം, ബുദ്ധവംസസ്സ വണ്ണനാ;

അനുക്കമേന സമ്പത്താ, തസ്മായം തസ്സ വണ്ണനാ’’.

തത്ഥ അമ്ഹാകം ബോധിസത്തോ ദീപങ്കരാദീനം ചതുവീസതിയാ ബുദ്ധാനം സന്തികേ അധികാരം കരോന്തോ കപ്പസതസഹസ്സാധികാനി ചത്താരി അസങ്ഖ്യേയ്യാനി ആഗതോ. കസ്സപസ്സ പന ഭഗവതോ ഓരഭാഗേ ഠപേത്വാ ഇമം സമ്മാസമ്ബുദ്ധം അഞ്ഞോ ബുദ്ധോ നാമ നത്ഥി. ഇതി ദീപങ്കരാദീനം ചതുവീസതിയാ ബുദ്ധാനം സന്തികേ ലദ്ധബ്യാകരണോ പന ബോധിസത്തോ യേനേന –

‘‘മനുസ്സത്തം ലിങ്ഗസമ്പത്തി, ഹേതു സത്ഥാരദസ്സനം;

പബ്ബജ്ജാ ഗുണസമ്പത്തി, അധികാരോ ച ഛന്ദതാ;

അട്ഠധമ്മസമോധാനാ, അഭിനീഹാരോ സമിജ്ഝതീ’’തി. (ബു. വം. ൨.൫൯) –

ഇമേ അട്ഠ ധമ്മേ സമോധാനേത്വാ ദീപങ്കരപാദമൂലേ കതാഭിനീഹാരേന ‘‘ഹന്ദ, ബുദ്ധകരേ ധമ്മേ, വിചിനാമി ഇതോ ചിതോ’’തി ഉസ്സാഹം കത്വാ ‘‘വിചിനന്തോ തദാദക്ഖിം, പഠമം ദാനപാരമി’’ന്തി ദാനപാരമിതാദയോ ബുദ്ധകാരകധമ്മാ ദിട്ഠാ, തേ പൂരേന്തോ യാവ വേസ്സന്തരത്തഭാവാ ആഗമി, ആഗച്ഛന്തോ ച യേ തേ കതാഭിനീഹാരാനം ബോധിസത്താനം ആനിസംസാ സംവണ്ണിതാ –

‘‘ഏവം സബ്ബങ്ഗസമ്പന്നാ, ബോധിയാ നിയതാ നരാ;

സംസരം ദീഘമദ്ധാനം, കപ്പകോടിസതേഹിപി.

‘‘അവീചിമ്ഹി നുപ്പജ്ജന്തി, തഥാ ലോകന്തരേസു ച;

നിജ്ഝാമതണ്ഹാ ഖുപ്പിപാസാ, ന ഹോന്തി കാളകഞ്ജികാ.

‘‘ന ഹോന്തി ഖുദ്ദകാ പാണാ, ഉപ്പജ്ജന്താപി ദുഗ്ഗതിം;

ജായമാനാ മനുസ്സേസു, ജച്ചന്ധാ ന ഭവന്തി തേ.

‘‘സോതവേകല്ലതാ നത്ഥി, ന ഭവന്തി മൂഗപക്ഖികാ;

ഇത്ഥിഭാവം ന ഗച്ഛന്തി, ഉഭതോബ്യഞ്ജനപണ്ഡകാ.

‘‘ന ഭവന്തി പരിയാപന്നാ, ബോധിയാ നിയതാ നരാ;

മുത്താ ആനന്തരികേഹി, സബ്ബത്ഥ സുദ്ധഗോചരാ.

‘‘മിച്ഛാദിട്ഠിം ന സേവന്തി, കമ്മകിരിയദസ്സനാ;

വസമാനാപി സഗ്ഗേസു, അസഞ്ഞം നൂപപജ്ജരേ.

‘‘സുദ്ധാവാസേസു ദേവേസു, ഹേതു നാമ ന വിജ്ജതി;

നേക്ഖമ്മനിന്നാ സപ്പുരിസാ, വിസംയുത്താ ഭവാഭവേ;

ചരന്തി ലോകത്ഥചരിയായോ, പൂരേന്തി സബ്ബപാരമീ’’തി. (ധ. സ. അട്ഠ. നിദാനകഥാ; അപ. അട്ഠ. ൧.ദൂരേനിദാനകഥാ; ജാ. അട്ഠ. ൧.ദൂരേനിദാനകഥാ; ചരിയാ. അട്ഠ. പകിണ്ണകകഥാ);

തേ ആനിസംസേ അധിഗന്ത്വാവ ആഗതോ. ഏവം ആഗച്ഛന്തോ വേസ്സന്തരത്തഭാവേ ഠിതോ –

‘‘അചേതനായം പഥവീ, അവിഞ്ഞായ സുഖം ദുഖം;

സാപി ദാനബലാ മയ്ഹം, സത്തക്ഖത്തും പകമ്പഥാ’’തി. (ചരിയാ. ൧.൧൨൪) –

ഏവം മഹാപഥവികമ്പനാദീനി മഹാപുഞ്ഞാനി കത്വാ ആയുപരിയോസാനേ തതോ ചവിത്വാ തുസിതപുരേ നിബ്ബത്തി.

അവിദൂരേനിദാനകഥാ

തുസിതപുരേ വസമാനേയേവ പന ബോധിസത്തേ ബുദ്ധകോലാഹലം നാമ ഉദപാദി. ലോകസ്മിഞ്ഹി തീണി കോലാഹലാനി ഉപ്പജ്ജന്തി. സേയ്യഥിദം – കപ്പകോലാഹലം, ബുദ്ധകോലാഹലം, ചക്കവത്തികോലാഹലന്തി. തത്ഥ ‘‘വസ്സസതസഹസ്സസ്സ അച്ചയേന കപ്പുട്ഠാനം ഭവിസ്സതീ’’തി ലോകബ്യൂഹാ നാമ കാമാവചരദേവാ മുത്തസിരാ വികിണ്ണകേസാ രുദമുഖാ അസ്സൂനി ഹത്ഥേഹി പുഞ്ഛമാനാ രത്തവത്ഥനിവത്ഥാ അതിവിയ വിരൂപവേസധാരിനോ ഹുത്വാ മനുസ്സപഥേ വിചരന്താ ഏവം ആരോചേന്തി – ‘‘മാരിസാ, മാരിസാ, ഇതോ വസ്സസതസഹസ്സസ്സ അച്ചയേന കപ്പുട്ഠാനം ഭവിസ്സതി, അയം ലോകോ വിനസ്സിസ്സതി, മഹാസമുദ്ദോപി ഉസ്സുസ്സിസ്സതി, അയഞ്ച മഹാപഥവീ സിനേരു ച പബ്ബതരാജാ ഉഡ്ഡയ്ഹിസ്സന്തി വിനസ്സിസ്സന്തി, യാവ ബ്രഹ്മലോകാ ലോകവിനാസോ ഭവിസ്സതി, മേത്തം, മാരിസാ, ഭാവേഥ, കരുണം മുദിതം ഉപേക്ഖം, മാരിസാ, ഭാവേഥ, മാതരം പിതരം ഉപട്ഠഹഥ, കുലേ ജേട്ഠാപചായിനോ ഹോഥാ’’തി. ഇദം കപ്പകോലാഹലം നാമ.

‘‘വസ്സസഹസ്സസ്സ അച്ചയേന പന സബ്ബഞ്ഞുബുദ്ധോ ലോകേ ഉപജ്ജിസ്സതീ’’തി ലോകപാലദേവതാ – ‘‘ഇതോ, മാരിസാ, വസ്സസഹസ്സസ്സ അച്ചയേന ബുദ്ധോ ലോകേ ഉപ്പജ്ജിസ്സതീ’’തി ഉഗ്ഘോസേന്തിയോ ആഹിണ്ഡന്തി. ഇദം ബുദ്ധകോലാഹലം നാമ.

‘‘വസ്സസതസ്സ അച്ചയേന ചക്കവത്തിരാജാ ഉപ്പജ്ജിസ്സതീ’’തി ദേവതാ – ‘‘ഇതോ, മാരിസാ, വസ്സസതസ്സ അച്ചയേന ചക്കവത്തിരാജാ ഉപ്പജ്ജിസ്സതീ’’തി ഉഗ്ഘോസേന്തിയോ ആഹിണ്ഡന്തി. ഇദം ചക്കവത്തികോലാഹലം നാമ (ഖു. പാ. അട്ഠ. ൫.മങ്ഗലപഞ്ഹസമുട്ഠാനകഥാ; അപ. അട്ഠ. ൧.അവിദൂരേനിദാനകഥാ; ജാ. അട്ഠ. ൧.അവിദൂരേനിദാനകഥാ).

തേസു ബുദ്ധകോലാഹലസദ്ദം സുത്വാ സകലദസസഹസ്സചക്കവാളദേവതാ ഏകതോ സന്നിപതിത്വാ – ‘‘അസുകോ നാമ സത്തോ ബുദ്ധോ ഭവിസ്സതീ’’തി ഞത്വാ ഉപസങ്കമിത്വാ ആയാചന്തി, ആയാചമാനാ ച തസ്സ പുബ്ബനിമിത്തേസു ഉപ്പന്നേസു ആയാചന്തി. തദാ പന സബ്ബാപി താ ഏകേകചക്കവാളേ ചതുമഹാരാജ-സക്ക-സുയാമ-സന്തുസിത-സുനിമ്മിത-വസവത്തി-മഹാബ്രഹ്മേഹി സദ്ധിം ഏകചക്കവാളേ സന്നിപതിത്വാ തുസിതഭവനേ ഉപ്പന്നചുതിനിമിത്തസ്സ ബോധിസത്തസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ – ‘‘മാരിസ, തുമ്ഹേഹി ദസ പാരമിയോ പൂരിതാ, പൂരേന്തേഹി ച ന സക്കബ്രഹ്മസമ്പത്തിആദികം സമ്പത്തിം പത്ഥേന്തേഹി പൂരിതാ, ലോകനിത്ഥരണത്ഥായ പന വോ സബ്ബഞ്ഞുതം പത്ഥേന്തേഹി പരിപൂരിതാ ബുദ്ധത്തായ –

‘‘കാലോ ഖോ തേ മഹാവീര, ഉപ്പജ്ജ മാതുകുച്ഛിയം;

സദേവകം താരയന്തോ, ബുജ്ഝസ്സു അമതം പദ’’ന്തി. (ബു. വം. ൧.൬൭) –

യാചിംസു.

അഥ മഹാസത്തോ ദേവതാഹി ഏവം ആയാചിയമാനോ ദേവതാനം പടിഞ്ഞം അദത്വാവ കാല-ദീപ-ദേസ-കുല-ജനേത്തിആയുപരിച്ഛേദവസേന പഞ്ച മഹാവിലോകനാനി വിലോകേസി. തത്ഥ ‘‘കാലോ നു ഖോ, ന കാലോ’’തി പഠമം കാലം വിലോകേസി. തത്ഥ വസ്സസതസഹസ്സതോ ഉദ്ധം വഡ്ഢിതആയുകാലോ കാലോ നാമ ന ഹോതി. കസ്മാ? തദാ ഹി സത്താനം ജാതിജരാമരണാനി ന പഞ്ഞായന്തി, ബുദ്ധാനഞ്ച ധമ്മദേസനാ തിലക്ഖണമുത്താ നാമ നത്ഥി, തേസം ‘‘അനിച്ചം ദുക്ഖമനത്താ’’തി കഥേന്താനം ‘‘കിം നാമേതം കഥേന്തീ’’തി നേവ സോതബ്ബം ന സദ്ധാതബ്ബം മഞ്ഞന്തി, തതോ അഭിസമയോ ന ഹോതി, തസ്മിം അസതി അനിയ്യാനികം സാസനം ഹോതി. തസ്മാ സോ അകാലോ. വസ്സസതതോ ഊനആയുകാലോപി കാലോ ന ഹോതി. കസ്മാ? തദാ സത്താ ഉസ്സന്നകിലേസാ ഹോന്തി, ഉസ്സന്നകിലേസാനഞ്ച ദിന്നോവാദോ ഓവാദട്ഠാനേ ന തിട്ഠതി, ഉദകേ ദണ്ഡരാജി വിയ ഖിപ്പം വിഗച്ഛതി. തസ്മാ സോപി അകാലോ. വസ്സസതസഹസ്സതോ പന പട്ഠായ ഹേട്ഠാ വസ്സസതതോ പട്ഠായ ഉദ്ധം ആയുകാലോ കാലോ നാമ. തദാ പന വസ്സസതകാലോ അഹോസി. അഥ മഹാസത്തോ ‘‘നിബ്ബത്തിതബ്ബകാലോ’’തി കാലം പസ്സി.

തതോ ദീപം ഓലോകേന്തോ സപരിവാരേ ചത്താരോ മഹാദീപേ ഓലോകേത്വാ – ‘‘തീസു ദീപേസു ബുദ്ധാ ന നിബ്ബത്തന്തി, ജമ്ബുദീപേയേവ നിബ്ബത്തന്തീ’’തി ദീപം പസ്സി.

തതോ ‘‘ജമ്ബുദീപോ നാമ മഹാ, ദസയോജനസഹസ്സപരിമാണോ. കതരസ്മിം നു ഖോ പദേസേ ബുദ്ധാ നിബ്ബത്തന്തീ’’തി ഓകാസം ഓലോകേന്തോ മജ്ഝിമദേസം പസ്സി. ‘‘കപിലവത്ഥു നാമ നഗരം, തത്ഥ മയാ നിബ്ബത്തിതബ്ബ’’ന്തി നിട്ഠമഗമാസി.

തതോ കുലം വിലോകേന്തോ – ‘‘ബുദ്ധാ നാമ വേസ്സകുലേ വാ സുദ്ദകുലേ വാ ന നിബ്ബത്തന്തി. ലോകസമ്മതേ പന ഖത്തിയകുലേ വാ ബ്രാഹ്മണകുലേ വാ നിബ്ബത്തന്തി, ഏതരഹി ഖത്തിയകുലം ലോകസമ്മതം, തത്ഥ നിബ്ബത്തിസ്സാമി സുദ്ധോദനോ നാമ രാജാ പിതാ മേ ഭവിസ്സതീ’’തി കുലം പസ്സി.

തതോ മാതരം വിലോകേന്തോ – ‘‘ബുദ്ധമാതാ നാമ ലോലാ സുരാധുത്താ ന ഹോതി, കപ്പസതസഹസ്സം പന പൂരിതപാരമീ ജാതിതോ പട്ഠായ അഖണ്ഡപഞ്ചസീലായേവ ഹോതി. അയഞ്ച മഹാമായാ നാമ ദേവീ ഏദിസീ, അയം മേ മാതാ ഭവിസ്സതി, കിത്തകം പനസ്സാ ആയൂതി, ദസന്നം മാസാനം ഉപരി സത്ത ദിവസാനീ’’തി പസ്സി.

ഇതി ഇമം പഞ്ചവിധം മഹാവിലോകനം വിലോകേത്വാ – ‘‘കാലോ മേ, മാരിസാ, ബുദ്ധഭാവായാ’’തി ദേവാനം പടിഞ്ഞം ദത്വാ – ‘‘ഗച്ഛഥ തുമ്ഹേ’’തി താ ദേവതാ ഉയ്യോജേത്വാ തുസിതദേവതാഹി പരിവുതോ തുസിതപുരേ നന്ദനവനം പാവിസി. സബ്ബദേവലോകേസു ഹി നന്ദനവനം അത്ഥിയേവ. തത്ര നം ദേവതാ – ‘‘ഇതോ ചുതോ സുഗതിം ഗച്ഛാ’’തി പുബ്ബേ കതകുസലകമ്മോകാസം സാരയമാനാ വിചരന്തി. സോ ഏവം താഹി ദേവതാഹി കുസലം സാരയമാനാഹി പരിവുതോ തത്ര വിചരന്തോവ ചവിത്വാ മഹാമായായ ദേവിയാ കുച്ഛിസ്മിം ഉത്തരാസാള്ഹനക്ഖത്തേന പടിസന്ധിം ഗണ്ഹി. മഹാപുരിസസ്സ പന മാതു കുച്ഛിസ്മിം പടിസന്ധിഗ്ഗണ്ഹനക്ഖണേ ഏകപ്പഹാരേനേവ സകലദസസഹസ്സിലോകധാതു സങ്കമ്പി. ദ്വത്തിംസ പുബ്ബനിമിത്താനി പാതുരഹേസും.

ഏവം ഗഹിതപടിസന്ധികസ്സ ബോധിസത്തസ്സ ചേവ ബോധിസത്തമാതുയാ ച ഉപദ്ദവനിവാരണത്ഥം ഖഗ്ഗഹത്ഥാ ചത്താരോ ദേവപുത്താ ആരക്ഖം ഗണ്ഹിംസു. ബോധിസത്തസ്സ മാതു പുരിസേസു രാഗചിത്തം നുപ്പജ്ജി, ലാഭഗ്ഗയസഗ്ഗപ്പത്താ ച സാ അഹോസി സുഖിനീ അകിലന്തകായാ. ബോധിസത്തഞ്ച അത്തനോ കുച്ഛിഗതം വിപ്പസന്നേ മണിരതനേ ആവുതപണ്ഡുസുത്തം വിയ പസ്സതി. യസ്മാ ബോധിസത്തേന വസിതകുച്ഛി നാമ ചേതിയഗബ്ഭസദിസാ ഹോതി, ന സക്കാ അഞ്ഞേന സത്തേന ആവസിതും വാ പരിഭുഞ്ജിതും വാ, തസ്മാ ബോധിസത്തമാതാ സത്താഹജാതേ ബോധിസത്തേ കാലം കത്വാ തുസിതപുരേ നിബ്ബത്തി. യഥാ പന അഞ്ഞാ ഇത്ഥിയോ ദസ മാസേ അപ്പത്വാപി അതിക്കമിത്വാപി നിസിന്നാപി നിപന്നാപി വിജായന്തി, ന ഏവം ബോധിസത്തമാതാ. ബോധിസത്തമാതാ പന ബോധിസത്തം ദസ മാസേ കുച്ഛിനാ പരിഹരിത്വാ ഠിതാവ വിജായതി. അയം ബോധിസത്തമാതു ധമ്മതാ.

മഹാമായാപി ദേവീ ദസ മാസേ കുച്ഛിനാ ബോധിസത്തം പരിഹരിത്വാ പരിപുണ്ണഗബ്ഭാ ഞാതിഘരം ഗന്തുകാമാ സുദ്ധോദനമഹാരാജസ്സ ആരോചേസി – ‘‘ഇച്ഛാമഹം, മഹാരാജ, ദേവദഹനഗരം ഗന്തു’’ന്തി. രാജാ ‘‘സാധൂ’’തി സമ്പടിച്ഛിത്വാ കപിലവത്ഥുതോ യാവ ദേവദഹനഗരാ അഞ്ജസം സമം കാരേത്വാ കദലിപുണ്ണഘടകമുകധജപടാകാദീഹി അലങ്കാരാപേത്വാ നവകനകസിവികായ നിസീദാപേത്വാ മഹതിയാ വിഭൂതിയാ മഹതാ പരിവാരേന പേസേസി. ദ്വിന്നം പന നഗരാനം അന്തരേ ഉഭയനഗരവാസീനം പരിഭോഗാരഹം ലുമ്ബിനീവനം നാമ മങ്ഗലസാലവനം അത്ഥി, തം തസ്മിം സമയേ മൂലതോ യാവ അഗ്ഗസാഖാ സബ്ബം ഏകഫാലിഫുല്ലം അഹോസി. സാഖന്തരേഹി ചേവ പുപ്ഫന്തരേഹി ച പരമരതികരമധുരമനോരമവിരുതാഹി മദമുദിതാഹി അനുഭുത്തപഞ്ചരാഹി പരഭതമധുകരവധൂഹി ഉപഗീയമാനസുരനന്ദനനന്ദനവനസദിസസോഭം വനം ദിസ്വാ ദേവിയാ സാലവനകീളമനുഭവിതും ചിത്തമുപ്പജ്ജി (അപ. അട്ഠ. ൧.അവിദൂരേനിദാനകഥാ; ജാ. അട്ഠ. ൧.അവിദൂരേനിദാനകഥാ).

‘‘വിഭൂസിതാ ബാലജനാതിചാലിനീ, വിഭൂസിതങ്ഗീ വനിതേവ മാലിനീ;

സദാ ജനാനം നയനാലിമാലിനീ, വിലുമ്പിനീവാതിവിരോചി ലുമ്ബിനീ’’.

അമച്ചാ രഞ്ഞോ ആരോചേത്വാ ദേവിം ഗഹേത്വാ തം ലുമ്ബിനീവനം പവിസിംസു. സാ മങ്ഗലസാലമൂലം ഗന്ത്വാ തസ്സ ഉജുസമവട്ടക്ഖന്ധസ്സ പുപ്ഫഫലപല്ലവസമലങ്കതസ്സ യം സാഖം ഗണ്ഹിതുകാമാ അഹോസി, സാ സാലസാഖാ അബലാ ജനഹദയലോലാ സയമേവ വിലമ്ബമാനാ ഹുത്വാ തസ്സാ കരതലസ്മിം സമുപഗതാ. അഥ സാ തം സാലസാഖം തമ്ബതുങ്ഗനഖുജ്ജലേന കമലദലവത്തിവട്ടങ്ഗുലിനാ നവകനകകടവലയസോഭിനാ ദക്ഖിണേന പരമരതികരേന കരേന അഗ്ഗഹേസി. സാ തം സാലസാഖം ഗഹേത്വാ ഠിതാ അസിതജലധരവിവരഗതാ ബാലചന്ദലേഖാ വിയ ച അചിരട്ഠിതികാ അച്ചിപഭാ വിയ ച നന്ദനവനജാതാ ദേവീ വിയ ച ദേവീ വിരോചിത്ഥ. താവദേവ ചസ്സാ കമ്മജവാതാ ചലിംസു. അഥസ്സാ സാണിപാകാരം പരിക്ഖിപിത്വാ മഹാജനോ പടിക്കമി. സാ സാലസാഖം ഗഹേത്വാ തിട്ഠമാനായ ഏവ തസ്സാ ഗബ്ഭവുട്ഠാനം അഹോസി.

തങ്ഖണംയേവ ചത്താരോ വിസുദ്ധചിത്താ മഹാബ്രഹ്മാനോ സുവണ്ണജാലം ആദായ ആഗന്ത്വാ തേന സുവണ്ണജാലേന ബോധിസത്തം സമ്പടിച്ഛിത്വാ മാതു പുരതോ ഠപേത്വാ – ‘‘അത്തമനാ, ദേവി, ഹോഹി, മഹേസക്ഖോ തേ പുത്തോ ഉപ്പന്നോ’’തി ആഹംസു. യഥാ പന അഞ്ഞേ സത്താ മാതുകുച്ഛിതോ നിക്ഖമന്താ പടിക്കൂലേന അസുചിനാ മക്ഖിതാ നിക്ഖമന്തി, ന ഏവം ബോധിസത്തോ. ബോധിസത്തോ പന ദ്വേ ഹത്ഥേ ദ്വേ പാദേ പസാരേത്വാ ഠിതകോവ മാതുകുച്ഛിസമ്ഭവേന കേനചി അസുചിനാ അമക്ഖിതോവ സുദ്ധോ വിസദോ കാസികവത്ഥേ നിക്ഖിത്തമണിരതനം വിയ വിരോചമാനോ മാതുകുച്ഛിതോ നിക്ഖമി. ഏവം സന്തേപി ബോധിസത്തസ്സ ച ബോധിസത്തമാതുയാ ച സക്കാരത്ഥം ആകാസതോ ദ്വേ ഉദകധാരാ നിക്ഖമിത്വാ ബോധിസത്തസ്സ ച മാതുയാ ച സരീരേ ഉതും ഗാഹാപേസും.

അഥ നം സുവണ്ണജാലേന പടിഗ്ഗഹേത്വാ ഠിതാനം ബ്രഹ്മാനം ഹത്ഥതോ ചത്താരോ മഹാരാജാനോ മങ്ഗലസമ്മതായ സുഖസമ്ഫസ്സായ അജിനപ്പവേണിയാ ഗണ്ഹിംസു, തേസം ഹത്ഥതോ മനുസ്സാ ദുകൂലചുമ്ബടകേന ഗണ്ഹിംസു, മനുസ്സാനം ഹത്ഥതോ മുച്ചിത്വാ പഥവിയം പതിട്ഠായ പുരത്ഥിമം ദിസം ഓലോകേസി, അനേകാനി ചക്കവാളസഹസ്സാനി ഏകങ്ഗണാനി അഹേസും. തത്ഥ ദേവമനുസ്സാ ഗന്ധപുപ്ഫമാലാദീഹി പൂജയമാനാ – ‘‘മഹാപുരിസ, തുമ്ഹേഹി സദിസോ ഏത്ഥ നത്ഥി, കുതോ ഉത്തരിതരോ’’തി ആഹംസു. ഏവം ദസ ദിസാ അനുവിലോകേത്വാ അത്തനാ സദിസം അദിസ്വാ ഉത്തരദിസാഭിമുഖോ സത്തപദവീതിഹാരേന അഗമാസി. ഗച്ഛന്തോ ച പഥവിയാ ഏവ ഗതോ, നാകാസേന. അചേലകോവ ഗതോ, ന സചേലകോ. ദഹരോവ ഗതോ, ന സോളസവസ്സുദ്ദേസികോ. മഹാജനസ്സ പന ആകാസേന ഗച്ഛന്തോ വിയ അലങ്കതപടിയത്തോ വിയ ച സോളസവസ്സുദ്ദേസികോ വിയ ച അഹോസി. തതോ സത്തമേ പദേ ഠത്വാ ‘‘അഗ്ഗോഹമസ്മി ലോകസ്സാ’’തിആദികം (ദീ. നി. ൨.൩൧; മ. നി. ൩.൨൦൭) ആസഭിം വാചം നിച്ഛാരേന്തോ സീഹനാദം നദി.

ബോധിസത്തോ ഹി തീസു അത്തഭാവേസു മാതുകുച്ഛിതോ നിക്ഖന്തമത്തോവ വാചം നിച്ഛാരേസി മഹോസധത്തഭാവേ, വേസ്സന്തരത്തഭാവേ, ഇമസ്മിം അത്തഭാവേതി. മഹോസധത്തഭാവേ കിരസ്സ മാതുകുച്ഛിതോ നിക്ഖന്തമത്തസ്സേവ സക്കോ ദേവരാജാ ആഗന്ത്വാ ചന്ദനസാരം ഹത്ഥേ ഠപേത്വാ ഗതോ, തം മുട്ഠിയം കത്വാവ നിക്ഖന്തോ. അഥ നം മാതാ – ‘‘താത, ത്വം കിം ഗഹേത്വാ ആഗതോസീ’’തി പുച്ഛി. ‘‘ഓസധം, അമ്മാ’’തി. ഇതി ഓസധം ഗഹേത്വാ ആഗതത്താ ‘‘ഓസധകുമാരോ’’ത്വേവസ്സ നാമമകംസു.

വേസ്സന്തരത്തഭാവേ പന മാതുകുച്ഛിതോ നിക്ഖന്തമത്തോവ ദക്ഖിണഹത്ഥം പസാരേത്വാ – ‘‘അത്ഥി നു ഖോ, അമ്മ, കിഞ്ചി ഗേഹസ്മിം ധനം, ദാനം ദസ്സാമീ’’തി വദന്തോ നിക്ഖമി. അഥസ്സ മാതാ – ‘‘സധനേ കുലേ നിബ്ബത്തോസി, താതാ’’തി പുത്തസ്സ ഹത്ഥം അത്തനോ ഹത്ഥതലേ കത്വാ സഹസ്സത്ഥവികം ഠപേസി.

ഇമസ്മിം പന അത്തഭാവേ ഇമം സീഹനാദം നദീതി ഏവം ബോധിസത്തോ തീസു അത്തഭാവേസു മാതുകുച്ഛിതോ നിക്ഖന്തമത്തോവ വാചം നിച്ഛാരേസി. ജാതക്ഖണേപിസ്സ ദ്വത്തിംസ പുബ്ബനിമിത്താനി പാതുരഹേസും. യസ്മിം പന സമയേ അമ്ഹാകം ബോധിസത്തോ ലുമ്ബിനീവനേ ജാതോ തസ്മിംയേവ സമയേ രാഹുലമാതാ ദേവീ ആനന്ദോ ഛന്നോ കാളുദായീ അമച്ചോ കണ്ഡകോ അസ്സരാജാ മഹാബോധിരുക്ഖോ ചതസ്സോ നിധികുമ്ഭിയോ ച ജാതാ, തത്ഥ ഏകോ ഗാവുതപ്പമാണോ ഏകോ അഡ്ഢയോജനപ്പമാണോ ഏകോ തിഗാവുതപ്പമാണോ ഏകോ യോജനപ്പമാണോ അഹോസി. ഇമേ സത്ത സഹജാതാ നാമ ഹോന്തി.

ഉഭയനഗരവാസിനോ മഹാപുരിസം ഗഹേത്വാ കപിലവത്ഥുപുരമേവ അഗമംസു. തംദിവസമേവ – ‘‘കപിലവത്ഥുനഗരേ സുദ്ധോദനമഹാരാജസ്സ പുത്തോ ബോധിമൂലേ നിസീദിത്വാ ബുദ്ധോ ഭവിസ്സതീ’’തി താവതിംസഭവനേ ഹട്ഠതുട്ഠാ ദേവസങ്ഘാ ചേലുക്ഖേപാദീനി പവത്തേന്താ കീളിംസു. തസ്മിം സമയേ സുദ്ധോദനമഹാരാജസ്സ കുലൂപകോ അട്ഠസമാപത്തിലാഭീ കാളദേവലോ നാമ താപസോ ഭത്തകിച്ചം കത്വാ ദിവാവിഹാരത്ഥായ താവതിംസഭവനം ഗന്ത്വാ തത്ഥ ദിവാവിഹാരം നിസിന്നോ താ ദേവതാ തുട്ഠമാനസാ കീളന്തിയോ ദിസ്വാ ‘‘കിംകാരണാ തുട്ഠമാനസാ പമുദിതഹദയാ കീളഥ, മയ്ഹം തം കാരണം കഥേഥാ’’തി പുച്ഛി. തതോ ദേവതാ ആഹംസു – ‘‘മാരിസ, സുദ്ധോദനരഞ്ഞോ പുത്തോ ജാതോ, സോ ബോധിമണ്ഡേ നിസീദിത്വാ ബുദ്ധോ ഹുത്വാ ധമ്മചക്കം പവത്തേസ്സതി, തസ്സ ‘അനന്തരൂപം ബുദ്ധലീളം പസ്സിതും ലഭിസ്സാമാ’തി ഇമിനാ കാരണേന തുട്ഠമ്ഹാ’’തി.

അഥ താപസോ താസം ദേവതാനം വചനം സുത്വാ പരമദസ്സനീയരതനാവലോകതോ ദേവലോകതോ ഓരുയ്ഹ നരപതിനിവേസനം പവിസിത്വാ പഞ്ഞത്തേ ആസനേ നിസീദി. തതോ കതപടിസന്ഥാരം രാജാനം – ‘‘പുത്തോ കിര തേ, മഹാരാജ, ജാതോ, തം പസ്സിസ്സാമാ’’തി ആഹ. രാജാ അലങ്കതപടിയത്തം തനയം ആഹരാപേത്വാ ദേവലതാപസം വന്ദാപേതും അഭിഹരി. മഹാപുരിസസ്സ പാദാ പരിവത്തിത്വാ വിജ്ജുലതാ വിയ അസിതജലധരകൂടേസു താപസസ്സ ജടാസു പതിട്ഠഹിംസു. ബോധിസത്തേന ഹി തേനത്തഭാവേന വന്ദിതബ്ബോ നാമ അഞ്ഞോ നത്ഥി. തതോ താപസോ ഉട്ഠായാസനാ ബോധിസത്തസ്സ അഞ്ജലിം പഗ്ഗഹേസി. രാജാ തം അച്ഛരിയം ദിസ്വാ അത്തനോ പുത്തം വന്ദി. താപസോ ബോധിസത്തസ്സ ലക്ഖണസമ്പത്തിം ദിസ്വാ – ‘‘ഭവിസ്സതി നു ഖോ ബുദ്ധോ, ഉദാഹു ന ഭവിസ്സതീ’’തി ആവജ്ജേത്വാ ഉപധാരേന്തോ – ‘‘നിസ്സംസയം ബുദ്ധോ ഭവിസ്സതീ’’തി അനാഗതംസഞാണേന ഞത്വാ – ‘‘അച്ഛരിയപുരിസോ അയ’’ന്തി സിതം അകാസി.

തതോ ‘‘അഹം ഇമം ബുദ്ധഭൂതം ദട്ഠും ലഭിസ്സാമി നു ഖോ, നോ’’തി ഉപധാരേന്തോ – ‘‘ന ലഭിസ്സാമി, അന്തരായേവ കാലം കത്വാ ബുദ്ധസതേനപി ബുദ്ധസഹസ്സേനപി ഗന്ത്വാ ബോധേതും അസക്കുണേയ്യേ അരൂപഭവേ നിബ്ബത്തിസ്സാമീ’’തി ദിസ്വാ – ‘‘ഏവരൂപം നാമ അച്ഛരിയപുരിസം ബുദ്ധഭൂതം ദട്ഠും ന ലഭിസ്സാമി, മഹതീ വത മേ ജാനി ഭവിസ്സതീ’’തി പരോദി. മനുസ്സാ പന ദിസ്വാ – ‘‘അമ്ഹാകം അയ്യോ ഇദാനേവ ഹസിത്വാ പുന രോദിതുമാരഭി, കിം നു ഖോ, ഭന്തേ, അമ്ഹാകം അയ്യപുത്തസ്സ കോചി അന്തരായോ ഭവിസ്സതീ’’തി പുച്ഛിംസു. താപസോ ആഹ – ‘‘നത്ഥേതസ്സ അന്തരായോ, നിസ്സംസയേന ബുദ്ധോ ഭവിസ്സതീ’’തി. ‘‘അഥ കസ്മാ തുമ്ഹേ പരോദിത്ഥാ’’തി? ‘‘ഏവരൂപം അച്ഛരിയപുരിസം ബുദ്ധഭൂതം ദട്ഠും ന ലഭിസ്സാമി, മഹതീ വത മേ ജാനി ഭവിസ്സതീതി അത്താനം അനുസോചന്തോ രോദാമീ’’തി ആഹ.

തതോ ബോധിസത്തം പഞ്ചമേ ദിവസേ സീസം ന്ഹാപേത്വാ – ‘‘നാമം ഗണ്ഹിസ്സാമാ’’തി രാജഭവനം ചതുജ്ജാതികഗന്ധേന ഉപലിമ്പിത്വാ ലാജപഞ്ചമാനി കുസുമാനി വികിരിത്വാ അസമ്ഭിന്നപായാസം പചാപേത്വാ തിണ്ണം വേദാനം പാരങ്ഗതേ അട്ഠസതേ ബ്രാഹ്മണേ നിമന്തേത്വാ രാജഭവനേ നിസീദാപേത്വാ മധുപായാസം ഭോജേത്വാ സക്കാരം കത്വാ – ‘‘കിം നു ഖോ ഭവിസ്സതീ’’തി ലക്ഖണാനി പരിഗ്ഗാഹാപേസും. തേസു രാമാദയോ അട്ഠ ബ്രാഹ്മണപണ്ഡിതാ ലക്ഖണപരിഗ്ഗാഹകാ അഹേസും. തേസു സത്ത ജനാ ദ്വേ അങ്ഗുലിയോ ഉക്ഖിപിത്വാ ദ്വേധാ ബ്യാകരിംസു – ‘‘ഇമേഹി ലക്ഖണേഹി സമന്നാഗതോ അഗാരം അജ്ഝാവസന്തോ രാജാ ഹോതി ചക്കവത്തീ, പബ്ബജമാനോ ബുദ്ധോ’’തി. തേസം പന സബ്ബദഹരോ ഗോത്തേന കോണ്ഡഞ്ഞോ നാമ ബ്രാഹ്മണോ ബോധിസത്തസ്സ ലക്ഖണവരസമ്പത്തിം ദിസ്വാ – ‘‘ഏതസ്സ അഗാരമജ്ഝേ ഠാനകാരണം നത്ഥി, ഏകന്തേനേവ വിവടച്ഛദോ ബുദ്ധോ ഭവിസ്സതീ’’തി ഏകമേവ അങ്ഗുലിം ഉക്ഖിപിത്വാ ഏകംസബ്യാകരണം ബ്യാകാസി. അഥസ്സ നാമം ഗണ്ഹന്താ സബ്ബലോകത്ഥസിദ്ധികരത്താ സിദ്ധത്ഥോതി നാമമകംസു.

അഥ തേ ബ്രാഹ്മണാ അത്തനോ ഘരാനി ഗന്ത്വാ പുത്തേ ആമന്തേത്വാ ഏവമാഹംസു – ‘‘അമ്ഹേ മഹല്ലകാ, സുദ്ധോദനമഹാരാജസ്സ പുത്തം സബ്ബഞ്ഞുതം പത്തം സമ്ഭാവേയ്യാമ വാ നോ വാ, തുമ്ഹേ പന തസ്മിം പബ്ബജിത്വാ സബ്ബഞ്ഞുതം പത്തേ തസ്സ സാസനേ പബ്ബജഥാ’’തി. തതോ സത്തപി ജനാ യാവതായുകം ഠത്വാ യഥാകമ്മം ഗതാ. കോണ്ഡഞ്ഞമാണവോ അരോഗോ അഹോസി. തദാ പന രാജാ തേസം വചനം സുത്വാ – ‘‘കിം ദിസ്വാ മമ പുത്തോ പബ്ബജിസ്സതീ’’തി തേ പുച്ഛി. ‘‘ചത്താരി പുബ്ബനിമിത്താനി, ദേവാ’’തി. ‘‘കതരഞ്ച കതരഞ്ചാ’’തി? ‘‘ജിണ്ണം ബ്യാധിതം മതം പബ്ബജിത’’ന്തി. രാജാ ‘‘ഇതോ പട്ഠായ ഏവരൂപാനം മമ പുത്തസ്സ സന്തികം ആഗമിതും മാ അദത്ഥാ’’തി വത്വാ കുമാരസ്സ ചക്ഖുപഥേ ജിണ്ണപുരിസാദീനം ആഗമനനിവാരണത്ഥം ചതൂസു ദിസാസു ഗാവുതഗാവുതട്ഠാനേ ആരക്ഖം ഠപേസി. തംദിവസം മങ്ഗലട്ഠാനേ സന്നിപതിതേസു അസീതിയാ ഞാതികുലസഹസ്സേസു ഏകമേകോ ഏകമേകം പുത്തം പടിജാനി – ‘‘അയം ബുദ്ധോ വാ ഹോതു രാജാ വാ, മയം ഏകമേകം പുത്തം ദസ്സാമ, സചേ ബുദ്ധോ ഭവിസ്സതി, ഖത്തിയസമണേഹേവ പരിവുതോ വിചരിസ്സതി. സചേ രാജാ ചക്കവത്തീ ഭവിസ്സതി, ഖത്തിയകുമാരേഹേവ പരിവുതോ വിചരിസ്സതീ’’തി. അഥ രാജാ മഹാപുരിസസ്സ പരമരൂപസമ്പന്നാ വിഗതസബ്ബദോസാ ചതുസട്ഠി ധാതിയോ അദാസി. ബോധിസത്തോ അനന്തേന പരിവാരേന മഹതാ സിരിസമുദയേന വഡ്ഢി.

അഥേകദിവസം രഞ്ഞോ വപ്പമങ്ഗലം നാമ അഹോസി. തംദിവസം രാജാ മഹതിയാ വിഭൂതിയാ മഹതാ പരിവാരേന നഗരതോ നിക്ഖമന്തോ പുത്തമ്പി ഗഹേത്വാവ അഗമാസി. കസികമ്മട്ഠാനേ ഏകോ ജമ്ബുരുക്ഖോ പരമരമണീയോ ഘനസന്ദച്ഛായോ അഹോസി. തസ്സ ഹേട്ഠാ കുമാരസ്സ സയനം പഞ്ഞാപേത്വാ ഉപരി വരകനകതാരാഖചിതം രത്തചേലവിതാനം ബന്ധിത്വാ സാണിപാകാരേന പരിക്ഖിപാപേത്വാ ആരക്ഖം ഠപേത്വാ രാജാ സബ്ബാലങ്കാരം അലങ്കരിത്വാ അമച്ചഗണപരിവുതോ നങ്ഗലകരണട്ഠാനമഗമാസി. തത്ഥ രാജാ പരമമങ്ഗലം സുവണ്ണനങ്ഗലം ഗണ്ഹാതി, അമച്ചാദയോ രജതനങ്ഗലാദീനി ഗണ്ഹന്തി. തംദിവസം നങ്ഗലസഹസ്സം യോജീയതി. ബോധിസത്തം പരിവാരേത്വാ നിസിന്നാ ധാതിയോ – ‘‘രഞ്ഞോ സമ്പത്തിം പസ്സിസ്സാമാ’’തി അന്തോസാണിതോ ബഹി നിക്ഖന്താ.

അഥ ബോധിസത്തോ ഇതോ ചിതോ ച ഓലോകേന്തോ കിഞ്ചി അദിസ്വാ സഹസാ ഉട്ഠായ പല്ലങ്കം ആഭുജിത്വാ ആനാപാനേ പരിഗ്ഗഹേത്വാ പഠമജ്ഝാനം നിബ്ബത്തേസി. ധാതിയോ ഖജ്ജഭോജ്ജന്തരേ വിചരന്തിയോ ഥോകം ചിരായിംസു. സേസരുക്ഖാനം ഛായാ നിവത്താ, തസ്സ പന ജമ്ബുരുക്ഖസ്സ ഛായാ പരിമണ്ഡലാ ഹുത്വാ തത്ഥേവ അട്ഠാസി. ധാതിതോ പനസ്സ ‘‘അയ്യപുത്തോ ഏകകോവാ’’തി വേഗേന സാണിപാകാരം ഉക്ഖിപിത്വാ പരിയേസന്തിയോ സിരിസയനേ പല്ലങ്കേന നിസിന്നം തഞ്ച പാടിഹാരിയം ദിസ്വാ ഗന്ത്വാ തം പവത്തിം രഞ്ഞോ ആരോചേസും. രാജാ വേഗേന ആഗന്ത്വാ തം പാടിഹാരിയം ദിസ്വാ – ‘‘അയം വോ, താത, ദുതിയവന്ദനാ’’തി പുത്തം വന്ദി.

അഥ മഹാപുരിസോ അനുക്കമേന സോളസവസ്സുദ്ദേസികോ അഹോസി. രാജാ ബോധിസത്തസ്സ തിണ്ണം ഉതൂനം അനുച്ഛവികേ രമ്മ-സുരമ്മ-സുഭനാമകേ തയോ പാസാദേ കാരേസി. ഏകം നവഭൂമികം ഏകം സത്തഭൂമികം ഏകം പഞ്ചഭൂമികം. തയോപി പാസാദാ ഉബ്ബേധേന സമപ്പമാണാ അഹേസും. ഭൂമികാസു പന നാനത്തം അഹോസി.

അഥ രാജാ ചിന്തേസി – ‘‘പുത്തോ മേ വയപ്പത്തോ ഛത്തമസ്സ ഉസ്സാപേത്വാ രജ്ജസിരിം പസ്സിസ്സാമീ’’തി. സോ സാകിയാനം പണ്ണാനി പഹിണി ‘‘പുത്തോ മേ വയപ്പത്തോ, രജ്ജേ നം പതിട്ഠാപേസ്സാമി, സബ്ബേ അത്തനോ ഗേഹേസു വയപ്പത്താ ദാരികാ ഇമം ഗേഹം പേസേന്തൂ’’തി. തേ രഞ്ഞോ സാസനം സുത്വാ – ‘‘കുമാരോ കേവലം രൂപസമ്പന്നോ, ന കിഞ്ചി സിപ്പം ജാനാതി, ദാരഭരണം കാതും ന സക്ഖിസ്സതി, ന മയം ധീതരോ ദസ്സാമാ’’തി ആഹംസു. രാജാ തം പവത്തിം സുത്വാ പുത്തസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ തമത്ഥം ആരോചേസി. ബോധിസത്തോ – ‘‘കിം സിപ്പം ദസ്സേതും വട്ടതീ’’തി ആഹ. ‘‘സഹസ്സത്ഥാമം ധനും ആരോപേതും വട്ടതി, താതാ’’തി. ‘‘തേന ഹി ആഹരാപേഥാ’’തി ആഹ. രാജാ ആഹരാപേത്വാ അദാസി. തം ധനും പുരിസസഹസ്സം ആരോപേതി, പുരിസസഹസ്സം ഓരോപേതി. മഹാപുരിസോ തം സരാസനം ആഹരാപേത്വാ പല്ലങ്കേന നിസിന്നോവ ജിയം പാദങ്ഗുട്ഠകേ വേഠാപേത്വാ കഡ്ഢന്തോ പാദങ്ഗുട്ഠകേനേവ ധനും ആരോപേത്വാ വാമേന ഹത്ഥേന ദണ്ഡേ ഗഹേത്വാ ദക്ഖിണേന ഹത്ഥേന കഡ്ഢിത്വാ ജിയം രോപേസി. സകലനഗരം ഉപ്പത്തനാകാരപ്പത്തം അഹോസി. ‘‘കിം ഏസോ സദ്ദോ’’തി ച വുത്തേ ‘‘ദേവോ ഗജ്ജതീ’’തി ആഹംസു. അഥഞ്ഞേ ‘‘തുമ്ഹേ ന ജാനാഥ, ന ദേവോ ഗജ്ജതി, അങ്ഗീരസസ്സ കുമാരസ്സ സഹസ്സത്ഥാമം ധനും ആരോപേത്വാ ജിയം പോഠേന്തസ്സ ജിയപ്പഹാരസദ്ദോ ഏസോ’’തി ആഹംസു. സാകിയാ തം സുത്വാ താവതകേനേവ ആരദ്ധചിത്താ തുട്ഠമാനസാ അഹേസും.

അഥ മഹാപുരിസോ – ‘‘കിം കാതും വട്ടതീ’’തി ആഹ. അട്ഠങ്ഗുലബഹലം അയോപട്ടം കണ്ഡേന വിജ്ഝിതും വട്ടതീതി. തം വിജ്ഝിത്വാ – ‘‘അഞ്ഞം കിം കാതും വട്ടതീ’’തി ആഹ. ചതുരങ്ഗുലബഹലം അസനഫലകം വിജ്ഝിതും വട്ടതീതി. തമ്പി വിജ്ഝിത്വാ – ‘‘അഞ്ഞം കിം കാതും വട്ടതീ’’തി ആഹ. വിദത്ഥിബഹലം ഉദുമ്ബരഫലകം വിജ്ഝിതും വട്ടതീതി. തമ്പി വിജ്ഝിത്വാ അഞ്ഞം കിം കാതും വട്ടതീതി. തതോ ‘‘വാലുകസകടാനീ’’തി ആഹംസു. മഹാസത്തോ വാലുകസകടമ്പി പലാലസകടമ്പി വിനിവിജ്ഝിത്വാ ഉദകേ ഏകൂസഭപ്പമാണം കണ്ഡം പേസേസി ഥലേ അട്ഠഉസഭപ്പമാണം. അഥ നം ‘‘വാതിങ്ഗണസഞ്ഞായ വാലം വിജ്ഝിതും വട്ടതീ’’തി ആഹംസു. ‘‘തേന ഹി യോജനമത്തം വാതിങ്ഗണം ബന്ധാപേഥാ’’തി വത്വാ യോജനമത്തകേ വാതിങ്ഗണസഞ്ഞായ വാലം ബന്ധാപേത്വാ രത്തന്ധകാരേ മേഘപടലേഹി ഛന്നാസു ദിസാസു കണ്ഡം ഖിപി. തം ഗന്ത്വാ യോജനമത്തകേ വാലം ഫാലേത്വാ പഥവിം പാവിസി. ന കേവലം ഏത്തകമേവ, തംദിവസം മഹാപുരിസോ ലോകേ വത്തമാനം സിപ്പം സബ്ബമേവ ദസ്സേസി.

അഥ സാകിയാ അത്തനോ ധീതരോ അലങ്കരിത്വാ പേസയിംസു. ചത്താലീസസഹസ്സാ നാടകിത്ഥിയോ അഹേസും. രാഹുലമാതാ പന ദേവീ അഗ്ഗമഹേസീ അഹോസി. മഹാപുരിസോ ദേവകുമാരോ വിയ സുരയുവതീഹി പരിവുതോ നരയുവതീഹി പരിവുതോ നിപ്പുരിസേഹി തുരിയേഹി പരിചാരിയമാനോ മഹാസമ്പത്തിം അനുഭവമാനോ ഉതുവാരേന ഉതുവാരേന തേസു തീസു പാസാദേസു വിഹരതി. അഥേകദിവസം ബോധിസത്തോ ഉയ്യാനഭൂമിം ഗന്തുകാമോ സാരഥിം ആമന്തേത്വാ – ‘‘രഥം യോജേഹി ഉയ്യാനഭൂമിം പസ്സിസ്സാമീ’’തി ആഹ. സോ ‘‘സാധൂ’’തി പടിസ്സുണിത്വാ മഹാരഹം വരരുചിരഥിരകുബ്ബരവരത്തം ഥിരതരനേമിനാഭിം വരകനകരജതമണിരതനഖചിതഈസാമുഖം നവകനകരജതതാരകഖചിതനേമിപസ്സം സമോസരിതവിവിധസുരഭികുസുമദാമസസ്സിരികം രവിരഥസദിസദസ്സനീയം വരരഥം സമലങ്കരിത്വാ സസികുമുദസദിസവണ്ണേ അനിലഗരുളജവേ ആജാനീയേ ചത്താരോ മങ്ഗലസിന്ധവേ യോജേത്വാ ബോധിസത്തസ്സ പടിവേദേസി. ബോധിസത്തോ ദേവവിമാനസദിസം തം രഥവരമാരുയ്ഹ ഉയ്യാനാഭിമുഖോ പായാസി.

അഥ ദേവതാ ‘‘സിദ്ധത്ഥകുമാരസ്സ അഭിസമ്ബുജ്ഝനകാലോ ആസന്നോ, പുബ്ബനിമിത്തമസ്സ ദസ്സേസ്സാമാ’’തി ഏകം ദേവപുത്തം ജരാജജ്ജരസരീരം ഖണ്ഡദന്തം പലിതകേസം വങ്കഗത്തം ദണ്ഡഹത്ഥം പവേധമാനം കത്വാ ദസ്സേസും. തം ബോധിസത്തോ ചേവ സാരഥി ച പസ്സന്തി. തതോ ബോധിസത്തോ – ‘‘സാരഥി കോ നാമേസ പുരിസോ കേസാപിസ്സ ന യഥാ അഞ്ഞേസ’’ന്തി മഹാപദാനസുത്തേ (ദീ. നി. ൨.൪൩ ആദയോ) ആഗതനയേനേവ പുച്ഛിത്വാ തസ്സ വചനം സുത്വാ – ‘‘ധിരത്ഥു വത, ഭോ, ജാതി, യത്ര ഹി നാമ ജാതസ്സ ജരാ പഞ്ഞായിസ്സതീ’’തി (ദീ. നി. ൨.൪൫, ൪൭) സംവിഗ്ഗഹദയോ തതോവ പടിനിവത്തിത്വാ പാസാദമേവ അഭിരുഹി.

രാജാ ‘‘കിംകാരണാ മമ പുത്തോ പടിനിവത്തീ’’തി പുച്ഛി. ‘‘ജിണ്ണപുരിസം ദിസ്വാ, ദേവാ’’തി. തതോ കമ്പമാനമാനസോ രാജാ അഡ്ഢയോജനേ ആരക്ഖം ഠപേസി. പുനേകദിവസം ബോധിസത്തോ ഉയ്യാനം ഗച്ഛന്തോ താഹി ഏവ ദേവതാഹി നിമ്മിതം ബ്യാധിതഞ്ച പുരിസം ദിസ്വാ പുരിമനയേനേവ പുച്ഛിത്വാ സംവിഗ്ഗഹദയോ നിവത്തിത്വാ പാസാദമേവ അഭിരുഹി. രാജാ പുച്ഛിത്വാ നാടകാനി വിസ്സജ്ജേസി. ‘‘പബ്ബജ്ജായ മാനസം അസ്സ ഭിന്നം കരിസ്സ’’ന്തി ആരക്ഖം വഡ്ഢേത്വാ സമന്തതോ തിഗാവുതപ്പമാണേ പദേസേ ആരക്ഖം ഠപേസി.

പുനപി ബോധിസത്തോ ഏകദിവസം ഉയ്യാനം ഗച്ഛന്തോ തഥേവ ദേവതാഹി നിമ്മിതം കാലങ്കതം ദിസ്വാ പുരിമനയേനേവ പുച്ഛിത്വാ സംവിഗ്ഗഹദയോ നിവത്തിത്വാ പാസാദമഭിരുഹി. രാജാ നിവത്തനകാരണം പുച്ഛിത്വാ പുന ആരക്ഖം വഡ്ഢേത്വാ യോജനപ്പമാണേ പദേസേ ആരക്ഖം ഠപേസി.

പുനപി ബോധിസത്തോ ഏകദിവസം ഉയ്യാനം ഗച്ഛന്തോ തഥേവ ദേവതാഹി നിമ്മിതം സുനിവത്ഥം സുപാരുതം പബ്ബജിതം ദിസ്വാ – ‘‘കോ നാമേസോ, സമ്മ, സാരഥീ’’തി സാരഥിം പുച്ഛി. സാരഥി കിഞ്ചാപി ബുദ്ധുപ്പാദസ്സ അഭാവാ പബ്ബജിതം വാ പബ്ബജിതഗുണേ വാ ന ജാനാതി, ദേവതാനുഭാവേന പന ‘‘പബ്ബജിതോ നാമായം ദേവാ’’തി വത്വാ പബ്ബജ്ജായ ഗുണം തസ്സ വണ്ണേസി.

തതോ ബോധിസത്തോ പബ്ബജ്ജായ രുചിം ഉപ്പാദേത്വാ തംദിവസം ഉയ്യാനം അഗമാസി. ദീഘായുകാ ബോധിസത്താ വസ്സസതേ വസ്സസതേ അതിക്കന്തേ ജിണ്ണാദീസു ഏകേകം അദ്ദസംസു. അമ്ഹാകം പന ബോധിസത്തോ അപ്പായുകകാലേ ഉപ്പന്നത്താ ചതുന്നം ചതുന്നം മാസാനം അച്ചയേന ഉയ്യാനം ഗച്ഛന്തോ അനുക്കമേന ഏകേകം അദ്ദസ. ദീഘഭാണകാ പനാഹു – ‘‘ചത്താരി നിമിത്താനി ഏകദിവസേനേവ ദിസ്വാ അഗമാസീ’’തി. തത്ഥ ദിവസഭാഗം കീളിത്വാ ഉയ്യാനരസമനുഭവിത്വാ മങ്ഗലപോക്ഖരണിയം ന്ഹത്വാ അത്ഥങ്ഗതേ സൂരിയേ മങ്ഗലസിലാതലേ നിസീദി അത്താനം അലങ്കാരാപേതുകാമോ. അഥസ്സ ചിത്താചാരമഞ്ഞായ സക്കേന ദേവാനമിന്ദേന ആണത്തോ വിസ്സകമ്മോ നാമ ദേവപുത്തോ ആഗന്ത്വാ തസ്സേവ കപ്പകസദിസോ ഹുത്വാ ദിബ്ബേഹി അലങ്കാരേഹി അലങ്കരി. അഥസ്സ സബ്ബാലങ്കാരസമലങ്കതസ്സ സബ്ബതാലാവചരേസു സകാനി സകാനി പടിഭാനാനി ദസ്സയന്തേസു ബ്രാഹ്മണേസു ച ‘‘ജയ നന്ദാ’’തിആദിവചനേഹി സുതമങ്ഗലികാദീസു നാനപ്പകാരേഹി മങ്ഗലവചനത്ഥുതിഘോസേഹി സമ്ഭാവേന്തേസു സബ്ബാലങ്കാരസമലങ്കതം രഥവരം അഭിരുഹി. തസ്മിം സമയേ – ‘‘രാഹുലമാതാ പുത്തം വിജാതാ’’തി സുത്വാ സുദ്ധോദനമഹാരാജാ – ‘‘പുത്തസ്സ മേ തുട്ഠിം നിവേദേഥാ’’തി സാസനം പഹിണി. ബോധിസത്തോ തം സുത്വാ – ‘‘രാഹു ജാതോ, ബന്ധനം ജാത’’ന്തി ആഹ. രാജാ – ‘‘കിം മേ പുത്തോ അവചാ’’തി പുച്ഛിത്വാ തം വചനം സുത്വാ ‘‘ഇതോ പട്ഠായ മേ നത്താ ‘രാഹുലകുമാരോ’ത്വേവ നാമം ഹോതൂ’’തി ആഹ.

ബോധിസത്തോപി തം രഥവരമാരുയ്ഹ മഹതാ പരിവാരേന അതിമനോരമേന സിരിസോഭഗ്ഗേന നഗരം പാവിസി. തസ്മിം സമയേ രൂപസിരിയാ ഗുണസമ്പത്തിയാ ച അകിസാ കിസാഗോതമീ നാമ ഖത്തിയകഞ്ഞാ ഉപരിപാസാദവരതലഗതാ നഗരം പവിസന്തസ്സ ബോധിസത്തസ്സ രൂപസിരിം ദിസ്വാ സഞ്ജാതപീതിസോമനസ്സാ ഹുത്വാ –

‘‘നിബ്ബുതാ നൂന സാ മാതാ, നിബ്ബുതോ നൂന സോ പിതാ;

നിബ്ബുതാ നൂന സാ നാരീ, യസ്സായം ഈദിസോ പതീ’’തി. (ധ. സ. അട്ഠ. നിദാനകഥാ; ധ. പ. അട്ഠ. ൧.സാരിപുത്തത്ഥേരവത്ഥു; അപ. അട്ഠ. ൧.അവിദൂരേനിദാനകഥാ; ജാ. അട്ഠ. ൧.അവിദൂരേനിദാനകഥാ) –

ഇമം ഉദാനം ഉദാനേസി.

ബോധിസത്തോ തം സുത്വാ ചിന്തേസി – ‘‘അയം മേ സുസ്സവനം വചനം സാവേസി, അഹഞ്ഹി നിബ്ബാനം ഗവേസന്തോ വിചരാമി, അജ്ജേവ മയാ ഘരാവാസം ഛഡ്ഡേത്വാ നിക്ഖമ്മ പബ്ബജിത്വാ നിബ്ബാനം ഗവേസിതും വട്ടതീ’’തി. ‘‘അയം ഇമിസ്സാ ആചരിയഭാഗോ ഹോതൂ’’തി മുത്താഹാരം കണ്ഠതോ ഓമുഞ്ചിത്വാ കിസാഗോതമിയാ സതസഹസ്സഗ്ഘനികം പരമരതികരം മുത്താഹാരം പേസേസി. സാ ‘‘സിദ്ധത്ഥകുമാരോ മയി പടിബദ്ധഹദയോ ഹുത്വാ പണ്ണാകാരം പേസേസീ’’തി സോമനസ്സജാതാ അഹോസി.

ബോധിസത്തോപി മഹതാ സിരിസമുദയേന പരമരമണീയം പാസാദം അഭിരുഹിത്വാ സിരിസയനേ നിപജ്ജി. താവദേവ നം പരിപുണ്ണരജനികരസദിസരുചിരവരവദനാ ബിമ്ബഫലസദിസദസനവസനാ സിതവിമലസമസംഹിതാവിരളവരദസനാ അസിതനയനകേസപാസാ സുജാതഞ്ജനാതിനീലകുടിലഭമുകാ സുജാതഹംസസമസംഹിതപയോധരാ രതികരനവകനകരജതവിരചിതവരമണിമേഖലാ പരിഗതവിപുലഘനജഘനതടാ കരികരസന്നിഭോരുയുഗലാ നച്ചഗീതവാദിതേസു കുസലാ സുരയുവതിസദിസരൂപസോഭാ വരയുവതിയോ മധുരരവാനി തുരിയാനി ഗഹേത്വാ മഹാപുരിസം സമ്പരിവാരേത്വാ രമാപയന്തിയോ നച്ചഗീതവാദിതാനി പയോജയിംസു. ബോധിസത്തോ പന കിലേസേസു വിരത്തചിത്തതായ നച്ചഗീതാദീസു അനഭിരതോ മുഹുത്തം നിദ്ദം ഓക്കമി.

താ തം ദിസ്വാ ‘‘യസ്സത്ഥായ നച്ചാദീനി മയം പയോജേമ, സോ നിദ്ദം ഉപഗതോ, ഇദാനി കിമത്ഥം കിലമാമാ’’തി ഗഹിതാനി തുരിയാനി അജ്ഝോത്ഥരിത്വാ നിപജ്ജിംസു, ഗന്ധതേലപ്പദീപാ ച ഝായന്തി. ബോധിസത്തോ പബുജ്ഝിത്വാ സയനപിട്ഠേ പല്ലങ്കേന നിസിന്നോ അദ്ദസ താ ഇത്ഥിയോ തുരിയഭണ്ഡാനി അവത്ഥരിത്വാ നിദ്ദായന്തിയോ പഗ്ഘരിതലാലാ കിലിന്നകപോലഗത്താ, ഏകച്ചാ ദന്തേ ഖാദന്തിയോ, ഏകച്ചാ കാകച്ഛന്തിയോ, ഏകച്ചാ വിപ്പലപന്തിയോ, ഏകച്ചാ വിവടമുഖാ, ഏകച്ചാ അപഗതവസനരസനാ, പാകടബീഭച്ഛസമ്ബാധട്ഠാനാ, ഏകച്ചാ വിമുത്താകുലസിരോരുഹാ സുസാനരൂപരൂപം ധാരയമാനാ സയിംസു. മഹാസത്തോ താസം തം വിപ്പകാരം ദിസ്വാ ഭിയ്യോസോമത്തായ കാമേസു വിരത്തചിത്തോ അഹോസി. തസ്സ പന അലങ്കതപടിയത്തം ദസസതനയനഭവനസദിസം രുചിരസോഭമ്പി പാസാദവരതലം അപവിദ്ധമതസരീരകുണപഭരിതം ആമകസുസാനമിവ പരമപടിക്കൂലം ഉപട്ഠാസി. തയോപി ഭവാ ആദിത്തഭവനസദിസാ ഹുത്വാ ഉപട്ഠഹിംസു. ‘‘ഉപദ്ദുതം വത, ഭോ, ഉപസ്സട്ഠം വത ഭോ’’തി ച വാചം പവത്തേസി. അതിവിയ പബ്ബജ്ജായ ചിത്തം നമി.

സോ ‘‘അജ്ജേവ മയാ മഹാഭിനിക്ഖമനം നിക്ഖമിതും വട്ടതീ’’തി സിരിസയനതോ ഉട്ഠായ ദ്വാരസമീപം ഗന്ത്വാ – ‘‘കോ ഏത്ഥാ’’തി ആഹ. ഉമ്മാരേ സീസം കത്വാ നിപന്നോ ഛന്നോ ആഹ – ‘‘അഹം, അയ്യപുത്ത, ഛന്നോ’’തി. അഥ മഹാപുരിസോ – ‘‘അഹം അജ്ജ മഹാഭിനിക്ഖമനം നിക്ഖമിതുകാമോ, ന കഞ്ചി പടിവേദിത്വാ സീഘമേകം അതിജയം സിന്ധവം കപ്പേഹീ’’തി. സോ ‘‘സാധു, ദേവാ’’തി അസ്സഭണ്ഡകം ഗഹേത്വാ അസ്സസാലം ഗന്ത്വാ ഗന്ധതേലപ്പദീപേസു ജലന്തേസു സുമനപട്ടവിതാനസ്സ ഹേട്ഠാ പരമരമണീയേ ഭൂമിഭാഗേ ഠിതം അരിമന്ഥകം കണ്ഡകം തുരങ്ഗവരം ദിസ്വാ – ‘‘അജ്ജ മയാ അയ്യപുത്തസ്സ നിക്ഖമനത്ഥായ ഇമമേവ മങ്ഗലഹയം കപ്പേതും വട്ടതീ’’തി കണ്ഡകം കപ്പേസി. സോ കപ്പിയമാനോവ അഞ്ഞാസി – ‘‘അയം കപ്പനാ അതിഗാള്ഹാ, അഞ്ഞേസു ദിവസേസു ഉയ്യാനകീളം ഗമനകാലേ കപ്പനാ വിയ ന ഹോതി. നിസ്സംസയം അജ്ജേവ അയ്യപുത്തോ മഹാഭിനിക്ഖമനം നിക്ഖമിസ്സതീ’’തി. തതോ തുട്ഠമാനസോ മഹാഹസിതം ഹസി. സോ നാദോ തം സകലകപിലവത്ഥുപുരം ഉന്നാദം കരേയ്യ, ദേവതാ പന സന്നിരുമ്ഭിത്വാ ന കസ്സചി സോതും അദംസു.

ബോധിസത്തോ ‘‘പുത്തം താവ പസ്സിസ്സാമീ’’തി ചിന്തേത്വാ ഠിതട്ഠാനതോ ഉട്ഠായ രാഹുലമാതുയാ വസനട്ഠാനം ഗന്ത്വാ ഗബ്ഭദ്വാരം വിവരി. തസ്മിം ഖണേ അന്തോഗബ്ഭേ ഗന്ധതേലപ്പദീപോ ഝായതി. രാഹുലമാതാ സുമനമല്ലികാദീനം അമ്ബണമത്തേന അത്തിപ്പകിണ്ണേ വരസയനേ പുത്തസ്സ മത്ഥകേ ഹത്ഥം ഠപേത്വാ നിദ്ദായതി. ബോധിസത്തോ ഉമ്മാരേ പാദം ഠപേത്വാ ഠിതകോവ ഓലോകേത്വാ – ‘‘സചാഹം ദേവിയാ ഹത്ഥം അപനേത്വാ മമ പുത്തം ഗണ്ഹിസ്സാമി, ദേവീ പബുജ്ഝിസ്സതി, ഏവം മേ അഭിനിക്ഖമനസ്സ അന്തരായോ ഭവിസ്സതി. ബുദ്ധോ ഹുത്വാവ ആഗന്ത്വാ പുത്തം പസ്സിസ്സാമീ’’തി ചിന്തേത്വാ പാസാദതലതോ ഓതരിത്വാ അസ്സസ്സ സമീപം ഗന്ത്വാ ഏവമാഹ – ‘‘താത കണ്ഡക, ത്വം അജ്ജ ഏകരത്തിം മം താരയ, അഹം തം നിസ്സായ ബുദ്ധോ ഹുത്വാ സദേവകം ലോകം താരേസ്സാമീ’’തി. തതോ ഉല്ലങ്ഘിത്വാ കണ്ഡകസ്സ പിട്ഠിം അഭിരുഹി. കണ്ഡകോ ഗീവതോ പട്ഠായ ആയാമതോ അട്ഠാരസഹത്ഥോ ഹോതി തദനുരൂപേന ഉബ്ബേധേന സമന്നാഗതോ രൂപഗ്ഗജവബലസമ്പന്നോ സബ്ബസേതോ ധോതസങ്ഖസദിസദസ്സനീയവണ്ണോ. തതോ ബോധിസത്തോ വരതുരങ്ഗപിട്ഠിഗതോ ഛന്നം അസ്സസ്സ വാലധിം ഗാഹാപേത്വാ അഡ്ഢരത്തസമയേ നഗരസ്സ മഹാദ്വാരം സമ്പത്തോ.

തദാ പന രാജാ പുബ്ബേവ ബോധിസത്തസ്സ ഗമനപടിസേധനത്ഥായ ദ്വീസു ദ്വാരകവാടേസു ഏകേകം പുരിസസഹസ്സേന വിവരിതബ്ബം കാരേത്വാ തത്ഥ ബഹുപുരിസേ ആരക്ഖം ഠപേസി. ബോധിസത്തോ കിര പുരിസഗണനായ കോടിസതസഹസ്സസ്സ ബലം ധാരേസി, ഹത്ഥിഗണനായ കോടിസഹസ്സസ്സ. തസ്മാ സോ ചിന്തേസി – ‘‘യദി ദ്വാരം ന വിവരീയതി, അജ്ജ കണ്ഡകസ്സ പിട്ഠേ നിസിന്നോ ഛന്നം വാലധിം ഗാഹാപേത്വാ തേന സദ്ധിംയേവ കണ്ഡകം ഊരൂഹി നിപ്പീളേത്വാ അട്ഠാരസഹത്ഥം പാകാരം ഉപ്പതിത്വാ അതിക്കമേയ്യ’’ന്തി. ഛന്നോ ചിന്തേസി – ‘‘സചേ ദ്വാരം ന ഉഗ്ഘാപയതി, അഹം അയ്യപുത്തം ഖന്ധേ കത്വാ കണ്ഡകം ദക്ഖിണഹത്ഥേന പരിക്ഖിപന്തോ ഉപകച്ഛകേ കത്വാ ഉപ്പതിത്വാ പാകാരം അതിക്കമിസ്സാമീ’’തി. കണ്ഡകോ ചിന്തേസി – ‘‘അഹം ദ്വാരേ അവിവരിയമാനേ യഥാനിസിന്നമേവ അയ്യപുത്തം ഗഹിതവാലധിനാ ഛന്നേന സദ്ധിം ഉപ്പതിത്വാ പാകാരസ്സ പുരതോ പതിട്ഠഹിസ്സാമീ’’തി. ഏവമേവ തയോ പുരിസാ ചിന്തയിംസു. ദ്വാരേ അധിവത്ഥാ ദേവതാ മഹാദ്വാരം വിവരിംസു.

തസ്മിം ഖണേ മാരോ പാപിമാ ‘‘മഹാസത്തം നിവത്തേസ്സാമീ’’തി ആഗന്ത്വാ ഗഗനതലേ ഠത്വാ ആഹ –

‘‘മാ നിക്ഖമ മഹാവീര, ഇതോ തേ സത്തമേ ദിനേ;

ദിബ്ബം തു ചക്കരതനം, അദ്ധാ പാതു ഭവിസ്സതി. –

ദ്വിസഹസ്സപരിത്തദീപപരിവാരാനം ചതുന്നം മഹാദീപാനം രജ്ജം കാരേസ്സസി, നിവത്ത, മാരിസാ’’തി. മഹാപുരിസോ ആഹ ‘‘കോസി ത്വ’’ന്തി. അഹം വസവത്തീതി.

‘‘ജാനാമഹം മഹാരാജ, മയ്ഹം ചക്കസ്സ സമ്ഭവം;

അനത്ഥികോഹം രജ്ജേന, ഗച്ഛ ത്വം മാര മാ ഇധ.

‘‘സകലം ദസസഹസ്സമ്പി, ലോകധാതുമഹം പന;

ഉന്നാദേത്വാ ഭവിസ്സാമി, ബുദ്ധോ ലോകേ വിനായകോ’’തി. –

ആഹ. സോ തത്ഥേവന്തരധായി.

മഹാസത്തോ ഏകൂനത്തിംസവസ്സകാലേ ഹത്ഥഗതം ചക്കവത്തിരജ്ജം ഖേളപിണ്ഡം വിയ അനപേക്ഖോ ഛഡ്ഡേത്വാ ചക്കവത്തിസിരിനിവാസഭൂതാ രാജഭവനാ നിക്ഖമിത്വാ ആസാള്ഹിപുണ്ണമായ ഉത്തരാസാള്ഹനക്ഖത്തേ വത്തമാനേ നഗരതോ നിക്ഖമിത്വാ നഗരം അപലോകേതുകാമോ അഹോസി. വിതക്കസമനന്തരമേവ ചസ്സ കുലാലചക്കം വിയ സോ ഭൂമിപ്പദേസോ പരിവത്തി. യഥാഠിതോവ മഹാസത്തോ കപിലവത്ഥുപുരം ദിസ്വാ തസ്സിം ഭൂമിപ്പദേസേ കണ്ഡകനിവത്തനം നാമ ചേതിയട്ഠാനം ദസ്സേത്വാ ഗന്തബ്ബമഗാഭിമുഖംയേവ കണ്ഡകം കത്വാ പായാസി മഹതാ സക്കാരേന ഉളാരേന സിരിസമുദയേന. തദാ മഹാസത്തേ ഗച്ഛന്തേ തസ്സ പുരതോ ദേവതാ സട്ഠി ഉക്കാസതസഹസ്സാനി ധാരയിംസു, തഥാ പച്ഛതോ സട്ഠി ദക്ഖിണതോ സട്ഠി ഉക്കാസതസഹസ്സാനി, തഥാ വാമപസ്സതോ. അപരാ ദേവതാ സുരഭികുസുമമാലാദാമചന്ദനചുണ്ണചാമരധജപടാകാഹി സക്കരോന്തിയോ പരിവാരേത്വാ അഗമംസു. ദിബ്ബാനി സങ്ഗീതാനി അനേകാനി ച തുരിയാനി വജ്ജിംസു.

ഇമിനാ സിരിസമുദയേന ഗച്ഛന്തോ ബോധിസത്തോ ഏകരത്തേനേവ തീണി രജ്ജാനി അതിക്കമ്മ തിംസയോജനികം മഗ്ഗം ഗന്ത്വാ അനോമാനദീതീരം സമ്പാപുണി. അഥ ബോധിസത്തോ നദീതീരേ ഠത്വാ ഛന്നം പുച്ഛി – ‘‘കാ നാമായം നദീ’’തി? ‘‘അനോമാ നാമ, ദേവാ’’തി. ‘‘അമ്ഹാകമ്പി പബ്ബജ്ജാ അനോമാ ഭവിസ്സതീ’’തി പണ്ഹിയാ അസ്സം ഘട്ടേന്തോ അസ്സസ്സ സഞ്ഞം അദാസി. അസ്സോ ഉല്ലങ്ഘിത്വാ അട്ഠഉസഭവിത്ഥാരായ നദിയാ പാരിമതീരേ അട്ഠാസി. ബോധിസത്തോ അസ്സപിട്ഠിതോ ഓരുയ്ഹ മുത്തരാസിസദിസേ വാലുകാപുലിനേ ഠത്വാ ഛന്നം ആമന്തേസി – ‘‘സമ്മ ഛന്ന, ത്വം മയ്ഹം ആഭരണാനി ചേവ കണ്ഡകഞ്ച ആദായ ഗച്ഛ, അഹം പബ്ബജിസ്സാമീ’’തി. ഛന്നോ, ‘‘അഹമ്പി, ദേവ, പബ്ബജിസ്സാമീ’’തി. ബോധിസത്തോ ആഹ – ‘‘ന ലബ്ഭാ തയാ പബ്ബജിതും, ഗച്ഛേവ ത്വ’’ന്തി തിക്ഖത്തും നിവാരേത്വാ ആഭരണാനി ചേവ കണ്ഡകഞ്ച പടിച്ഛാപേത്വാ ചിന്തേസി – ‘‘ഇമേ മയ്ഹം കേസാ സമണസാരുപ്പാ ന ഹോന്തി, തേ ഖഗ്ഗേന ഛിന്ദിസ്സാമീ’’തി ദക്ഖിണേന ഹത്ഥേന പരമനിസിതമസിവരം ഗഹേത്വാ വാമഹത്ഥേന മോളിയാ സദ്ധിം ചൂളം ഗഹേത്വാ ഛിന്ദി, കേസാ ദ്വങ്ഗുലമത്താ ഹുത്വാ ദക്ഖിണതോ ആവട്ടമാനാ സീസേ അല്ലീയിംസു. തേസം പന കേസാനം യാവജീവം തദേവ പമാണം അഹോസി, മസ്സു ച തദനുരൂപം, പുന കേസമസ്സുഓഹാരണകിച്ചമ്പിസ്സ നാഹോസി. ബോധിസത്തോ സഹ മോളിയാ ചൂളം ഗഹേത്വാ – ‘‘സചാഹം ബുദ്ധോ ഭവിസ്സാമി, ആകാസേ തിട്ഠതു, നോ ചേ, ഭൂമിയം പതതൂ’’തി ആകാസേ ഖിപി. തം ചൂളാമണിബന്ധനം യോജനപ്പമാണം ഠാനം ഗന്ത്വാ ആകാസേ അട്ഠാസി.

അഥ സക്കോ ദേവരാജാ ദിബ്ബേന ചക്ഖുനാ ഓലോകേന്തോ യോജനികേന രതനചങ്കോടകേന തം പടിഗ്ഗഹേത്വാ താവതിംസഭവനേ തിയോജനം സത്തരതനമയം ചൂളാമണിചേതിയം നാമ പതിട്ഠാപേസി. യഥാഹ –

‘‘ഛേത്വാന മോളിം വരഗന്ധവാസിതം, വേഹായസം ഉക്ഖിപി അഗ്ഗപുഗ്ഗലോ;

സഹസ്സനേത്തോ സിരസാ പടിഗ്ഗഹി, സുവണ്ണചങ്കോടവരേന വാസവോ’’തി. (മ. നി. അട്ഠ. ൧.൨൨൨; സം. നി. അട്ഠ. ൨.൨.൧൨; അപ. അട്ഠ. ൧.അവിദൂരേനിദാനകഥാ; ജാ. അട്ഠ. ൧.അവിദൂരേനിദാനകഥാ);

പുന ബോധിസത്തോ ചിന്തേസി – ‘‘ഇമാനി കാസികവത്ഥാനി മഹഗ്ഘാനി, ന മയ്ഹം സമണസാരുപ്പാനീ’’തി. അഥസ്സ കസ്സപബുദ്ധകാലേ പുരാണസഹായകോ ഘടികാരമഹാബ്രഹ്മാ ഏകം ബുദ്ധന്തരം വിനാസഭാവാപ്പത്തേന മിത്തഭാവേന ചിന്തേസി – ‘‘അജ്ജ മേ സഹായകോ മഹാഭിനിക്ഖമനം നിക്ഖന്തോ, സമണപരിക്ഖാരമസ്സ ഗഹേത്വാ ഗച്ഛിസ്സാമീ’’തി.

‘‘തിചീവരഞ്ച പത്തോ ച, വാസി സൂചി ച ബന്ധനം;

പരിസ്സാവനഞ്ച അട്ഠേതേ, യുത്തയോഗസ്സ ഭിക്ഖുനോ’’തി. (ദീ. നി. അട്ഠ. ൧.൨൧൫; മ. നി. അട്ഠ. ൧.൨൯൪; ൨.൩൪൯; അ. നി. അട്ഠ. ൨.൪.൧൯൮; പാരാ. അട്ഠ. ൧.൪൫ പദഭാജനീയവണ്ണനാ; അപ. അട്ഠ. ൧.അവിദൂരേനിദാനകഥാ; ജാ. അട്ഠ. ൧.അവിദൂരേനിദാനകഥാ; മഹാനി. അട്ഠ. ൨൦൬) –

ഇമേ അട്ഠ സമണപരിക്ഖാരേ ആഹരിത്വാ അദാസി. മഹാപുരിസോ അരഹദ്ധജം നിവാസേത്വാ ഉത്തമം പബ്ബജ്ജാവേസം ഗഹേത്വാ സാടകയുഗലം ആകാസേ ഖിപി. തം മഹാബ്രഹ്മാ പടിഗ്ഗഹേത്വാ ബ്രഹ്മലോകേ ദ്വാദസയോജനികം സബ്ബരതനമയം ചേതിയം കത്വാ തം അന്തോ പക്ഖിപിത്വാ ഠപേസി. അഥ നം മഹാസത്തോ – ‘‘ഛന്ന, മമ വചനേന മാതാപിതൂനം ആരോഗ്യം വദേഹീ’’തി വത്വാ ഉയ്യോജേസി. തതോ ഛന്നോ മഹാപുരിസം വന്ദിത്വാ പദക്ഖിണം കത്വാ പക്കാമി. കണ്ഡകോ പന ഛന്നേന സദ്ധിം മന്തയമാനസ്സ ബോധിസത്തസ്സ വചനം സുണന്തോ ഠത്വാ – ‘‘നത്ഥി ദാനി മയ്ഹം പുന സാമിനോ ദസ്സന’’ന്തി ചക്ഖുപഥമസ്സ വിജഹന്തോ വിയോഗദുക്ഖമധിവാസേതും അസക്കോന്തോ ഹദയേന ഫലിതേന കാലം കത്വാ സുരരിപുദുരഭിഭവനേ താവതിംസഭവനേ കണ്ഡകോ നാമ ദേവപുത്തോ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തി. തസ്സ ഉപ്പത്തി വിമലത്ഥവിലാസിനിയാ വിമാനവത്ഥുട്ഠകഥായ ഗഹേതബ്ബാ. ഛന്നസ്സ പഠമം ഏകോവ സോകോ അഹോസി. സോ കണ്ഡകസ്സ കാലകിരിയായ ദുതിയേന സോകേന പീളിയമാനോ രോദന്തോ പരിദേവന്തോ ദുക്ഖേന അഗമാസി.

ബോധിസത്തോപി പബ്ബജിത്വാ തസ്മിംയേവ പദേസേ അനുപിയം നാമ അമ്ബവനം അത്ഥി, തത്ഥേവ സത്താഹം പബ്ബജ്ജാസുഖേന വീതിനാമേത്വാ തതോ പച്ഛാ സഞ്ഝാപ്പഭാനുരഞ്ജിതസലിലധരസംവുതോ സരദസമയേ പരിപുണ്ണരജനികരോ വിയ കാസാവവരസംവുതോ ഏകകോപി അനേകജനപരിവുതോ വിയ വിരോചമാനോ തം വനവാസിമിഗപക്ഖീനം നയനാമതപാനമിവ കരോന്തോ ഏകചരോ സീഹോ വിയ നരസീഹോ മത്തമാതങ്ഗവിലാസഗാമീ സമസ്സാസേന്തോ വിയ വസുന്ധരം പാദതലേഹി ഏകദിവസേനേവ തിംസയോജനികം മഗ്ഗം ഗന്ത്വാ ഉത്തുങ്ഗതരങ്ഗഭങ്ഗം അസങ്ഗം ഗങ്ഗം നദിം ഉത്തരിത്വാ രതനജുതിവിസരവിരാജിതവരരുചിരരാജഗഹം രാജഗഹം നാമ നഗരം പാവിസി. പവിസിത്വാ ച പന സപദാനം പിണ്ഡായ ചരി. സകലം പന തം നഗരം ബോധിസത്തസ്സ രൂപദസ്സനേന ധനപാലകേ പവിട്ഠേ തം നഗരം വിയ അസുരിന്ദേ പവിട്ഠേ ദേവനഗരം വിയ സങ്ഖോഭമഗമാസി. പിണ്ഡായ ചരന്തേ മഹാപുരിസേ നഗരവാസിനോ മനുസ്സാ മഹാസത്തസ്സ രൂപദസ്സനേന സഞ്ജാതപീതിസോമനസ്സാ ജാതവിമ്ഹിതാ ബോധിസത്തസ്സ രൂപദസ്സനാവജ്ജിതഹദയാ അഹേസും.

തേസം മനുസ്സാനം അഞ്ഞതരോ അഞ്ഞതരമേവമാഹ – ‘‘കിന്നു യം, ഭോ, രാഹുഭയേന നിഗൂള്ഹകിരണജാലോ പുണ്ണചന്ദോ മനുസ്സലോകമാഗതോ’’തി. തമഞ്ഞോ സിതം കത്വാ ഏവമാഹ – ‘‘കിം കഥേസി, സമ്മ, കദാ നാമ തയാ പുണ്ണചന്ദോ മനുസ്സലോകമാഗതോ ദിട്ഠപുബ്ബോ, നനു ഏസ കുസുമകേതുകാമദേവോ വേസന്തരമാദായ അമ്ഹാകം മഹാരാജസ്സ നാഗരാനഞ്ച പരമലീളാവിഭൂതിം ദിസ്വാ കീളിതുമാഗതോ’’തി. തമഞ്ഞോ സിതം കത്വാ ഏവമാഹ – ‘‘കിം, ഭോ, ത്വം ഉമ്മത്തോസി, നനു കാമോ ഇസ്സരകോധഹുതാസനപരിദഡ്ഢസരീരോ സുരപതിദസസതനയനോ ഏസോ അമരപുരസഞ്ഞായ ഇധാഗതോ’’തി! തമഞ്ഞോ ഈസകം ഹസിത്വാ – ‘‘കിം വദേസി, ഭോ, തേ പുബ്ബാപരവിരോധം, കുതോ പനസ്സ ദസസതനയനാനി, കുതോ വജിരം, കുതോ ഏരാവണോ. അദ്ധാ ബ്രഹ്മാ ഏസ ബ്രാഹ്മണജനം പമത്തം ഞത്വാ വേദവേദങ്ഗാദീസു നിയോജനത്ഥായ ആഗതോ’’തി. തേ സബ്ബേപി അപസാദേത്വാ അഞ്ഞോ പണ്ഡിതജാതികോ ഏവമാഹ – ‘‘നേവായം പുണ്ണചന്ദോ, ന ച കാമദേവോ, നാപി ദസസതനയനോ, ന ചാപി ബ്രഹ്മാ, സബ്ബലോകനായകോ സത്ഥാ ഏസ അച്ഛരിയമനുസ്സോ’’തി.

ഏവം സല്ലപന്തേസു ഏവ നാഗരേസു രാജപുരിസാ ഗന്ത്വാ തം പവത്തിം രഞ്ഞോ ബിമ്ബിസാരസ്സ ആരോചേസും – ‘‘ദേവ, ദേവോ വാ ഗന്ധബ്ബോ വാ ഉദാഹു നാഗരാജാ വാ യക്ഖോ വാ കോ നു വാ അമ്ഹാകം നഗരേ പിണ്ഡായ ചരതീ’’തി. രാജാ തം സുത്വാ ഉപരിപാസാദതലേ ഠത്വാ മഹാപുരിസം ദിസ്വാ അച്ഛരിയബ്ഭുതചിത്തജാതോ രാജപുരിസേ ആണാപേസി – ‘‘ഗച്ഛഥ, ഭണേ, തം വീമംസഥ, സചേ അമനുസ്സോ ഭവിസ്സതി, നഗരാ നിക്ഖമിത്വാ അന്തരധായിസ്സതി, സചേ ദേവതാ ഭവിസ്സതി, ആകാസേന ഗമിസ്സതി, സചേ നാഗരാജാ ഭവിസ്സതി, പഥവിയം നിമുജ്ജിത്വാ ഗമിസ്സതി, സചേ മനുസ്സോ ഭവിസ്സതി, യഥാലദ്ധം ഭിക്ഖം പരിഭുഞ്ജിസ്സതീ’’തി.

മഹാപുരിസോപി സന്തിന്ദ്രിയോ സന്തമാനസോ രൂപസോഭായ മഹാജനസ്സ നയനാനി ആകഡ്ഢേന്തോ വിയ യുഗമത്തം പേക്ഖമാനോ മിസ്സകഭത്തം യാപനമത്തം സംഹരിത്വാ പവിട്ഠദ്വാരേനേവ നഗരാ നിക്ഖമിത്വാ പണ്ഡവപബ്ബതച്ഛായായ പുരത്ഥാഭിമുഖോ നിസീദിത്വാ ആഹാരം പച്ചവേക്ഖിത്വാ നിബ്ബികാരോ പരിഭുഞ്ജി. തതോ രാജപുരിസാ ഗന്ത്വാ തം പവത്തിം രഞ്ഞോ ആരോചേസും. തതോ ദൂതവചനം സുത്വാ മഗധാധിപതി രാജാ ബാലജനേഹി ദുരനുസാരോ മേരുമന്ദാരസാരോ സത്തസാരോ ബിമ്ബിസാരോ ബോധിസത്തസ്സ ഗുണസ്സവനേനേവ സഞ്ജാതദസ്സനകുതൂഹലോ വേഗേന നഗരതോ നിക്ഖമിത്വാ പണ്ഡവപബ്ബതാഭിമുഖോ ഗന്ത്വാ യാനാ ഓരുയ്ഹ ബോധിസത്തസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ തേന കതാനുഞ്ഞോ ബന്ധുജനസിനേഹസീതലേ സിലാതലേ നിസീദിത്വാ ബോധിസത്തസ്സ ഇരിയാപഥേ പസീദിത്വാ കതപടിസന്ഥാരോ നാമഗോത്താദീനി പുച്ഛിത്വാ ബോധിസത്തസ്സ സബ്ബം ഇസ്സരിയം നിയ്യാതേസി. ബോധിസത്തോ – ‘‘മയ്ഹം, മഹാരാജ, വത്ഥുകാമേഹി വാ കിലേസകാമേഹി വാ അത്ഥോ നത്ഥി. അഹഞ്ഹി പരമാഭിസമ്ബോധിം പത്ഥയന്തോ നിക്ഖന്തോ’’തി ആഹ. രാജാ അനേകപ്പകാരേന യാചന്തോപി തസ്സ ചിത്തം അലഭിത്വാ – ‘‘അദ്ധാ ബുദ്ധോ ഭവിസ്സതി, ബുദ്ധഭൂതേന പന തയാ പഠമം മമ വിജിതം ആഗന്തബ്ബ’’ന്തി വത്വാ നഗരം പവിട്ഠോ.

‘‘അഥ രാജഗഹം വരരാജഗഹം, നരരാജവരേ നഗരം തു ഗതേ;

ഗിരിരാജവരോ മുനിരാജവരോ, മിഗരാജഗതോ സുഗതോപി ഗതോ’’.

അഥ ബോധിസത്തോ അനുപുബ്ബേന ചാരികം ചരമാനോ ആളാരഞ്ച കാലാമം ഉദകഞ്ച രാമപുത്തം ഉപസങ്കമിത്വാ അട്ഠ സമാപത്തിയോ നിബ്ബത്തേത്വാ – ‘‘നായം മഗ്ഗോ ബോധിയാ’’തി തം സമാപത്തിഭാവനം അനലങ്കരിത്വാ മഹാപധാനം പദഹിതുകാമോ ഉരുവേലം ഗന്ത്വാ – ‘‘രമണീയോ വതായം ഭൂമിഭാഗോ’’തി തത്ഥേവ വാസം ഉപഗന്ത്വാ മഹാപധാനം പദഹി. ലക്ഖണപരിഗ്ഗാഹകബ്രാഹ്മണാനം ചത്താരോ പുത്താ കോണ്ഡഞ്ഞോ ബ്രാഹ്മണോ ചാതി ഇമേ പഞ്ച ജനാ പഠമംയേവ പബ്ബജിതാ ഗാമനിഗമരാജധാനീസു ഭിക്ഖാചരിയം ചരന്താ തത്ഥ ബോധിസത്തം സമ്പാപുണിംസു. അഥ നം ഛബ്ബസ്സാനി മഹാപധാനം പദഹന്തം – ‘‘ഇദാനി ബുദ്ധോ ഭവിസ്സതി, ഇദാനി ബുദ്ധോ ഭവിസ്സതീ’’തി പരിവേണസമ്മജ്ജനാദികായ വത്തപടിപത്തിയാ ഉപട്ഠഹമാനാ സന്തികാവചരാവസ്സ അഹേസും. ബോധിസത്തോപി – ‘‘കോടിപ്പത്തം ദുക്കരം കരിസ്സാമീ’’തി ഏകതിലതണ്ഡുലാദീഹി വീതിനാമേസി. സബ്ബസോപി ആഹാരുപച്ഛേദം അകാസി. ദേവതാപി ലോമകൂപേഹി ദിബ്ബോജം ഉപഹാരയമാനാ പക്ഖിപിംസു.

അഥസ്സ തായ നിരാഹാരതായ പരമകിസഭാവപ്പത്തകായസ്സ സുവണ്ണവണ്ണോ കായോ കാളവണ്ണോ അഹോസി, ദ്വത്തിംസമഹാപുരിസലക്ഖണാനി പടിച്ഛന്നാനി അഹേസും. അഥ ബോധിസത്തോ ദുക്കരകാരികായ അന്തം ഗന്ത്വാ – ‘‘നായം മഗ്ഗോ ബോധിയാ’’തി ഓളാരികം ആഹാരം ആഹാരേതും ഗാമനിഗമേസു പിണ്ഡായ ചരിത്വാ ആഹാരം ആഹരി. അഥസ്സ ദ്വത്തിംസമഹാപുരിസലക്ഖണാനി പാകതികാനി അഹേസും, കായോ സുവണ്ണവണ്ണോ അഹോസി. അഥ പഞ്ചവഗ്ഗിയാ ഭിക്ഖൂ തം ദിസ്വാ – ‘‘അയം ഛബ്ബസ്സാനി ദുക്കരകാരികം കരോന്തോപി സബ്ബഞ്ഞുതം പടിവിജ്ഝിതും നാസക്ഖി, ഇദാനി ഗാമനിഗമരാജധാനീസു പിണ്ഡായ ചരിത്വാ ഓളാരികം ആഹാരം ആഹരിയമാനോ കിം സക്ഖിസ്സതി, ബാഹുല്ലികോ ഏസ പധാനവിബ്ഭന്തോ, കിം നോ ഇമിനാ’’തി മഹാപുരിസം പഹായ ബാരാണസിയം ഇസിപതനം അഗമംസു.

അഥ മഹാപുരിസോ വിസാഖപുണ്ണമായ ഉരുവേലായം സേനാനിഗമേ സേനാകുടുമ്ബികസ്സ ഗേഹേ നിബ്ബത്താ സുജാതാ നാമ ദാരികാ അഹോസി. തായ സമ്പസാദനജാതായ ദിന്നം പക്ഖിത്തദിബ്ബോജം മധുപായാസം പരിഭുഞ്ജിത്വാ സുവണ്ണപാതിം ഗഹേത്വാ നേരഞ്ജരായ പടിസോതം ഖിപിത്വാ കാളനാഗരാജം സുപന്തം ബോധേസി. അഥ ബോധിസത്തോ നേരഞ്ജരാതീരേ സുരഭികുസുമസമലങ്കതേ നീലോഭാസേ മനോരമേ സാലവനേ ദിവാവിഹാരം കത്വാ സായന്ഹസമയേ ദേവതാഹി അലങ്കതേന മഗ്ഗേന ബോധിരുക്ഖാഭിമുഖോ പായാസി. ദേവനാഗയക്ഖസിദ്ധാദയോ ദിബ്ബേഹി മാലാഗന്ധവിലേപനേഹി പൂജയിംസു. തസ്മിം സമയേ സോത്ഥിയോ നാമ തിണഹാരകോ തിണം ആദായ പടിപഥേ ആഗച്ഛന്തോ മഹാപുരിസസ്സ ആകാരം ഞത്വാ അട്ഠ തിണമുട്ഠിയോ അദാസി. ബോധിസത്തോ തിണം ഗഹേത്വാ അസിതഞ്ജനഗിരിസങ്കാസം ആചരന്തമിവ ദിനകരജാലം സകഹദയമിവ കരുണാസീതലം സീതച്ഛായം വിവിധവിഹഗഗണസമ്പാതവിരഹിതം മന്ദമാരുതേരിതായ ഘനസാഖായ സമലങ്കതം നച്ചന്തമിവ പീതിയാ രഞ്ജമാനമിവ ച തരുഗണാനം വിരോചമാനവിജയതരുമസ്സത്ഥബോധിരുക്ഖമൂലമുപഗന്ത്വാ അസ്സത്ഥദുമരാജം തിക്ഖത്തും പദക്ഖിണം കത്വാ പുബ്ബുത്തരദിസാഭാഗേ ഠിതോ താനി തിണാനി അഗ്ഗേ ഗഹേത്വാ ചാലേസി. താവദേവ ചുദ്ദസഹത്ഥോ പല്ലങ്കോ അഹോസി. താനി ച തിണാനി ചിത്തകാരേന ലേഖാഗഹിതാനി വിയ അഹേസും. ബോധിസത്തോ തത്ഥ ചുദ്ദസഹത്ഥേ തിണസന്ഥരേ തിസന്ധിപല്ലങ്കം ആഭുജിത്വാ ചതുരങ്ഗസമന്നാഗതവീരിയം അധിട്ഠഹിത്വാ സുവണ്ണപീഠേ ഠപിതരജതക്ഖന്ധം വിയ ച പഞ്ഞാസഹത്ഥം ബോധിക്ഖന്ധം പിട്ഠിതോ കത്വാ ഉപരി മണിഛത്തേന വിയ ബോധിസാഖാഹി ധാരിയമാനോ നിസീദി. സുവണ്ണവണ്ണേ പനസ്സ ചീവരേ ബോധിഅങ്കുരാ പതമാനാ സുവണ്ണപട്ടേ പവാളാ വിയ നിക്ഖിത്താ വിരോചയിംസു.

ബോധിസത്തേ പന തത്ഥ നിസിന്നേയേവ വസവത്തിമാരോ ദേവപുത്തോ – ‘‘സിദ്ധത്ഥകുമാരോ മമ വിസയമതിക്കമിതുകാമോ, ന ദാനാഹമതിക്കമിതുമസ്സ ദസ്സാമീ’’തി മാരബലസ്സ തമത്ഥം ആരോചേത്വാ മാരബലമാദായ നിക്ഖമി. സാ കിര മാരസേനാ മാരസ്സ പുരതോ ദ്വാദസയോജനാ അഹോസി, തഥാ ദക്ഖിണതോ ച വാമപസ്സതോ ച, പച്ഛതോ പന ചക്കവാളപരിയന്തം കത്വാ ഠിതാ, ഉദ്ധം നവയോജനുബ്ബേധാ അഹോസി. യസ്സാ പന ഉന്നദന്തിയാ സദ്ദോ നവയോജനസഹസ്സതോ പട്ഠായ പഥവിഉന്ദ്രിയനസദ്ദോ വിയ സുയ്യതി. തസ്മിം സമയേ സക്കോ ദേവരാജാ വിജയുത്തരം നാമ സങ്ഖം ധമമാനോ അട്ഠാസി. സോ കിര സങ്ഖോ വീസഹത്ഥസതികോ അഹോസി. പഞ്ചസിഖോ ഗന്ധബ്ബദേവപുത്തോ തിഗാവുതായതം ബേളുവപണ്ഡുവീണം ആദായ വാദയമാനോ മങ്ഗലയുത്താനി ഗീതാനി ഗായമാനോ അട്ഠാസി. സുയാമോ ദേവരാജാ തിഗാവുതായതം സരദസമയരജനികരസസ്സിരികം ദിബ്ബചാമരം ഗഹേത്വാ മന്ദം മന്ദം ബീജയമാനോ അട്ഠാസി. ബ്രഹ്മാ ച സഹമ്പതി തിയോജനവിത്ഥതം ദുതിയമിവ പുണ്ണചന്ദം സേതച്ഛത്തം ഭഗവതോ ഉദ്ധം ധാരേത്വാ അട്ഠാസി. മഹാകാളോപി നാഗരാജാ അസീതിയാ നാഗനാടകസഹസ്സേഹി പരിവുതോ ഥുതിസങ്ഗീതാനി പവത്തേന്തോ മഹാസത്തം നമസ്സമാനോ അട്ഠാസി. ദസസു ചക്കവാളസഹസ്സേസു ദേവതായോ നാനാവിധേഹി സുരഭികുസുമദാമധൂപചുണ്ണാദീഹി പൂജയമാനാ സാധുകാരം പവത്തയമാനാ അട്ഠംസു.

അഥ മാരോ ദേവപുത്തോ ദിയഡ്ഢയോജനസതികം ഹിമഗിരിസിഖരസദിസം പരമരുചിരദസ്സനം ഗിരിമേഖലം നാമ രതനഖചിതവരവാരണം അരിവാരണവാരണം അഭിരുഹിത്വാ ബാഹുസഹസ്സം മാപേത്വാ അഗ്ഗഹിതഗ്ഗഹണേന നാനാവുധാനി അഗ്ഗഹാപേസി. മാരപരിസാപി അസിഫരസുസരസത്തിസബലാ സമുസ്സിതധനുമുസല-ഫാല-സങ്കു-കുന്ത-തോമര-ഉപല-ലഗുള-വലയ-കണയ-കപ്പണ-ചക്കകടകധാരാരുരു- സീഹ-ഖഗ്ഗ-സരഭ-വരാഹ-ബ്യഗ്ഘ-വാനരോരഗ-മജ്ജാരോലൂകവദനാ മഹിംസ-പസദ-തുരങ്ഗ-ദിരദാദിവദനാ ച നാനാഭീമവിരൂപബീഭച്ഛകായാ മനുസ്സയക്ഖപിസാചസദിസകായാ ച മഹാസത്തം ബോധിസത്തം ബോധിമൂലേ നിസിന്നം അജ്ഝോത്ഥരമാനാ ഗന്ത്വാ പരിവാരയിത്വാ മാരസ്സ സന്ദേസം സമുദിക്ഖമാനാ അട്ഠാസി.

തതോ മാരബലേ ബോധിമണ്ഡമുപസങ്കമന്തേയേവ തേസം സക്കാദീനം ഏകോപി ഠാതും നാസക്ഖി. സമ്മുഖസമ്മുഖട്ഠാനേനേവ പലായിംസു. സക്കോ പന ദേവരാജാ തം വിജയുത്തരസങ്ഖം പിട്ഠിയം കത്വാ പലായിത്വാ ചക്കവാളമുഖവട്ടിയം അട്ഠാസി. മഹാബ്രഹ്മാ സേതച്ഛത്തം ചക്കവാളകോടിയം ഠപേത്വാ ബ്രഹ്മലോകമേവ അഗമാസി. കാളോ നാഗരാജാ സബ്ബനാടകാനി ഛഡ്ഡേത്വാ പഥവിയം നിമുജ്ജിത്വാ പഞ്ചയോജനസതികം മഞ്ജേരികനാഗഭവനം ഗന്ത്വാ ഹത്ഥേന മുഖം പിദഹിത്വാ നിപജ്ജി. ഏകദേവതാപി തത്ഥ ഠാതും സമത്ഥാ നാമ നാഹോസി. മഹാപുരിസോ പന സുഞ്ഞവിമാനേ മഹാബ്രഹ്മാ വിയ ഏകകോവ നിസീദി. ‘‘ഇദാനി മാരോ ആഗമിസ്സതീ’’തി പഠമമേവ അനേകരൂപാനി അനിട്ഠാനി ദുന്നിമിത്താനി പാതുരഹേസും.

‘‘പമത്തബന്ധുസ്സ ച യുദ്ധകാലേ, തിലോകബന്ധുസ്സ ച വത്തമാനേ;

ഉക്കാ സമന്താ നിപതിംസു ഘോരാ, ധൂമന്ധകാരാ ച ദിസാ അഹേസും.

‘‘അചേതനായമ്പി സചേതനാ യഥാ, ഗതാ വിയോഗം പതിനേവ കാമിനീ;

ലതേവ വാതാഭിഹതാ സസാഗരാ, പകമ്പി നാനാസധരാ ധരാ മഹീ.

‘‘അഹേസുമുദ്ധൂതജലാ സമുദ്ദാ, വഹിംസു നജ്ജോ പടിലോമമേവ;

കൂടാനി നാനാതരുസങ്ഘടാനി, ഭേത്വാ ഗിരീനം പഥവിം ഭജിംസു.

‘‘പവായി വാതോ ഫരുസോ സമന്താ, നിഘട്ടസദ്ദോ തുമുലോ അഹോസി;

ഭജിത്ഥ ഘോരം രവിരന്ധകാരം, കബന്ധരൂപം ഗഗനേ ചരിത്ഥ.

‘‘ഏവംപകാരം അസിവം അനിട്ഠം, ആകാസഗം ഭൂമിഗതഞ്ച ഘോരം;

അനേകരൂപം കിര ദുന്നിമിത്തം, അഹോസി മാരാഗമനേ സമന്താ.

‘‘തം ദേവദേവം അഭിഹന്തുകാമം, കാമം തു ദിസ്വാ പന ദേവസങ്ഘാ;

ഹാഹാതി സദ്ദം അനുകമ്പമാനാ, അകംസു സദ്ധിം അമരങ്ഗനാഹി.

‘‘പച്ഛാപി പസ്സിംസു സുദന്തരൂപം, ദിസാവിദിസാസു പലായമാനം;

സഅന്തകം തം സബലം അനേകം, ഹത്ഥേ ച ഥരൂ ച പാതാ തയിംസു.

‘‘വിഹങ്ഗമാനം ഗരുളോവ മജ്ഝേ, മജ്ഝേ മിഗാനം പരമോവ സീഹോ;

മഹായസോ മാരബലസ്സ മജ്ഝേ, വിസാരദോ വീതഭയോ നിസീദി’’.

അഥ മാരോ – ‘‘സിദ്ധത്ഥം ഭിംസാപേത്വാ പലാപേസ്സാമീ’’തി വാതവസ്സം പഹരണവസ്സം പാസാണവസ്സം പുന അങ്ഗാരകുക്കുളവാലുകകലലന്ധകാരവുട്ഠീഹി നവഹി മാരഇദ്ധീഹി ബോധിസത്തം പലാപേതും അസക്കോന്തോ കുദ്ധമാനസോ – ‘‘കിം, ഭണേ, തിട്ഠഥ, ഇമം സിദ്ധത്ഥമസിദ്ധത്ഥം കരോഥ, ഗണ്ഹഥ ഹനഥ ഛിന്ദഥ ബന്ധഥ ന മുഞ്ചഥ പലാപേഥാ’’തി മാരപരിസം ആണാപേത്വാ സയഞ്ച ഗിരിമേഖലസ്സ ഖന്ധേ നിസീദിത്വാ ഏകേന കരേന സരം ഭമയന്തോ ബോധിസത്തം ഉപസങ്കമിത്വാ – ‘‘ഭോ സിദ്ധത്ഥ, ഉട്ഠഹ പല്ലങ്കാ’’തി ആഹ. മാരപരിസാപി മഹാസത്തസ്സ അതിഘോരം പീളമകാസി. അഥ മഹാപുരിസോ – ‘‘കദാ തേ പൂരിതാ, മാര, പല്ലങ്കത്ഥായ പാരമീ’’തിആദീനി വചനാനി വത്വാ ദക്ഖിണഹത്ഥം പഥവിം നിന്നാമേസി. തങ്ഖണഞ്ഞേവ ചുദ്ദസസഹസ്സാധികാനി ദസസതസഹസ്സയോജനബഹലാനി പഥവിസന്ധാരകാനി വാതുദകാനി പഠമം കമ്പേത്വാ തദന്തരം ചതുനഹുതാധികദ്വിയോജനസതസഹസ്സബഹലാ അയം മഹാപഥവീ ഛധാ പകമ്പിത്ഥ. ഉപരി ആകാസേ അനേകസഹസ്സാനി വിജ്ജുലതാ ച അസനീ ച ഫലിംസു. അഥ ഗിരിമേഖലദിരദോ ജണ്ണുകേന പതി. മാരോ ഗിരിമേഖലക്ഖന്ധേ നിസിന്നോ ഭൂമിയം പതി. മാരപരിസാപി ദിസാവിദിസാസു ഭുസമുട്ഠി വിയ വികിരിംസു.

അഥ മഹാപുരിസോപി തം സമാരം മാരബലം ഖന്തിമേത്താവീരിയപഞ്ഞാദീനം അത്തനോ പാരമീനമാനുഭാവേന വിദ്ധംസേത്വാ പഠമയാമേ പുബ്ബേനിവാസം അനുസ്സരിത്വാ മജ്ഝിമയാമേ ദിബ്ബചക്ഖും വിസോധേത്വാ പച്ചൂസസമയേ സബ്ബബുദ്ധാനം ആചിണ്ണേ പച്ചയാകാരേ ഞാണം ഓതാരേത്വാ ആനാപാനചതുത്ഥജ്ഝാനം നിബ്ബത്തേത്വാ തമേവ പാദകം കത്വാ വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ മഗ്ഗപടിപാടിയാ അധിഗതേന ചതുത്ഥമഗ്ഗേന സബ്ബകിലേസേ ഖേപേത്വാ സബ്ബബുദ്ധഗുണേ പടിവിജ്ഝിത്വാ സബ്ബബുദ്ധാചിണ്ണം –

‘‘അനേകജാതിസംസാരം, സന്ധാവിസ്സം അനിബ്ബിസം;

ഗഹകാരം ഗവേസന്തോ, ദുക്ഖാ ജാതി പുനപ്പുനം.

‘‘ഗഹകാരക ദിട്ഠോസി, പുന ഗേഹം ന കാഹസി;

സബ്ബാ തേ ഫാസുകാ ഭഗ്ഗാ, ഗഹകൂടം വിസങ്ഖതം;

വിസങ്ഖാരഗതം ചിത്തം, തണ്ഹാനം ഖയമജ്ഝഗാ’’തി. (ധ. പ. ൧൫൩-൧൫൪) –

ഉദാനം ഉദാനേസി.

സന്തികേനിദാനകഥാ

ഉദാനം ഉദാനേത്വാ നിസിന്നസ്സ ഭഗവതോ ഏതദഹോസി – ‘‘അഹം കപ്പസതസഹസ്സാധികാനി ചത്താരി അസങ്ഖ്യേയ്യാനി ഇമസ്സ പല്ലങ്കസ്സ കാരണാ സന്ധാവിം, അയം മേ പല്ലങ്കോ വിജയപല്ലങ്കോ മങ്ഗലപല്ലങ്കോ, ഏത്ഥ മേ നിസിന്നസ്സ യാവ സങ്കപ്പോ ന പരിപുണ്ണോ, ന താവ ഇതോ വുട്ഠഹിസ്സാമീ’’തി അനേകകോടിസതസഹസ്സസങ്ഖാ സമാപത്തിയോ സമാപജ്ജന്തോ സത്താഹം തത്ഥേവ നിസീദി. യം സന്ധായ വുത്തം – ‘‘അഥ ഖോ ഭഗവാ സത്താഹം ഏകപല്ലങ്കേന നിസീദി വിമുത്തിസുഖപടിസംവേദീ’’തി (മഹാവ. ൧).

അഥേകച്ചാനം ദേവതാനം – ‘‘അജ്ജാപി താവ നൂന സിദ്ധത്ഥസ്സ കത്തബ്ബകിച്ചം അത്ഥി. പല്ലങ്കസ്മിഞ്ഹി ആലയം ന വിജഹതീ’’തി പരിവിതക്കോ ഉദപാദി. അഥ സത്ഥാ ദേവതാനം വിതക്കം ഞത്വാ താസം വിതക്കൂപസമനത്ഥം വേഹാസം അബ്ഭുഗ്ഗന്ത്വാ യമകപാടിഹാരിയം ദസ്സേസി. ഏവം ഇമിനാ പാടിഹാരിയേന ദേവതാനം വിതക്കം വൂപസമേത്വാ പല്ലങ്കതോ ഈസകം പാചീനനിസ്സിതേ ഉത്തരദിസാഭാഗേ ഠത്വാ – ‘‘ഇമസ്മിം വത മേ പല്ലങ്കേ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണം പടിവിദ്ധ’’ന്തി ചത്താരി അസങ്ഖ്യേയ്യാനി കപ്പസതസഹസ്സഞ്ച പൂരിതാനം പാരമീനം ഫലാധിഗമനട്ഠാനം പല്ലങ്കഞ്ച ബോധിരുക്ഖഞ്ച അനിമിസേഹി അക്ഖീഹി ഓലോകയമാനോ സത്താഹം വീതിനാമേസി, തം ഠാനം അനിമിസചേതിയം നാമ ജാതം.

അഥ പല്ലങ്കസ്സ ച ഠിതട്ഠാനസ്സ ച അന്തരാ ചങ്കമം മാപേത്വാ പുരത്ഥിമപച്ഛിമതോ ആയതേ രതനചങ്കമേ ചങ്കമന്തോ സത്താഹം വീതിനാമേസി, തം ഠാനം രതനചങ്കമചേതിയം നാമ ജാതം.

ചതുത്ഥേ പന സത്താഹേ ബോധിതോ പച്ഛിമുത്തരദിസാഭാഗേ ദേവതാ രതനഘരം മാപയിംസു. തത്ഥ പല്ലങ്കേന നിസീദിത്വാ അഭിധമ്മപിടകം വിചിനന്തോ സത്താഹം വീതിനാമേസി, തം പന ഠാനം രതനഘരചേതിയം നാമ ജാതം.

ഏവം ഭഗവാ ബോധിസമീപേയേവ ചത്താരി സത്താഹാനി വീതിനാമേത്വാ പഞ്ചമേ സത്താഹേ ബോധിരുക്ഖമൂലാ യേന അജപാലനിഗ്രോധോ തേനുപസങ്കമി. തത്രാപി ധമ്മം വിചിനന്തോ വിമുത്തിസുഖഞ്ച പടിസംവേദേന്തോ നിസീദി.

സത്ഥാ തത്ഥ സത്താഹം വീതിനാമേത്വാ മുചലിന്ദമൂലം അഗമാസി. തത്ഥ സത്താഹവദ്ദലികായ ഉപ്പന്നായ സീതാദിപടിബാഹനത്ഥം മുചലിന്ദേന നാഗരാജേന സത്തക്ഖത്തും ഭോഗേഹി പരിക്ഖിത്തോ അസമ്ബാധായ ഗന്ധകുടിയാ വിഹരന്തോ വിയ വിമുത്തിസുഖം പടിസംവേദിയമാനോ തത്ഥ സത്താഹം വീതിനാമേത്വാ രാജായതനമൂലം ഉപസങ്കമി. തത്ഥപി വിമുത്തിസുഖം പടിസംവേദിയമാനോവ സത്താഹം നിസീദി. ഏത്താവതാ സത്ത സത്താഹാനി പരിപുണ്ണാനി. ഏത്ഥന്തരേ ഭഗവതോ നേവ മുഖധോവനം ന സരീരപടിജഗ്ഗനം നാഹാരകിച്ചം അഹോസി, ഫലസുഖേനേവ വീതിവത്തേസി. അഥ സത്തസത്താഹമത്ഥകേ ഏകൂനപഞ്ഞാസതിമേ ദിവസേ സക്കേന ദേവാനമിന്ദേന ഉപനീതേന നാഗലതാദന്തകട്ഠേന ച അനോതത്തദഹോദകേന ച മുഖം ധോവിത്വാ തത്ഥേവ രാജായതനമൂലേ നിസീദി.

തസ്മിം സമയേ തപുസ്സഭല്ലികാ നാമ ദ്വേ വാണിജാ ഞാതിസാലോഹിതായ ദേവതായ സത്ഥു ആഹാരദാനേ ഉസ്സാഹിതാ മന്ഥഞ്ച മധുപിണ്ഡികഞ്ച ആദായ – ‘‘പടിഗ്ഗണ്ഹാതു ഭഗവാ ഇമം ആഹാരം അനുകമ്പം ഉപാദായാ’’തി സത്ഥാരം ഉപസങ്കമിത്വാ അട്ഠംസു. ഭഗവാ പായാസപടിഗ്ഗഹണദിവസേയേവ ദേവദത്തിയസ്സ പത്തസ്സ അന്തരഹിതത്താ – ‘‘ന ഖോ തഥാഗതാ ഹത്ഥേസു ആഹാരം പടിഗ്ഗണ്ഹന്തി, കിമ്ഹി നു ഖോ അഹം ഇമം പടിഗ്ഗണ്ഹേയ്യ’’ന്തി ചിന്തേസി. അഥസ്സ ഭഗവതോ അജ്ഝാസയം വിദിത്വാ ചതൂഹി ദിസാഹി ചത്താരോ മഹാരാജാനോ ഇന്ദനീലമണിമയേ ചത്താരോ പത്തേ ഉപനാമേസും. ഭഗവാ തേ പടിക്ഖിപി. പുന മുഗ്ഗവണ്ണേ സിലാമയേ ചത്താരോ പത്തേ ഉപനാമേസും. ഭഗവാ തേസം ചതുന്നമ്പി ദേവപുത്താനം അനുകമ്പം ഉപാദായ പടിഗ്ഗഹേത്വാ ഏകീഭാവം ഉപനേത്വാ തസ്മിം പച്ചഗ്ഘേ സേലമയേ പത്തേ ആഹാരം പടിഗ്ഗഹേത്വാ പരിഭുഞ്ജിത്വാ അനുമോദനമകാസി. തേ ദ്വേ ഭാതരോ വാണിജാ ബുദ്ധഞ്ച ധമ്മഞ്ച സരണം ഗന്ത്വാ ദ്വേവാചികാ ഉപാസകാ അഹേസും.

അഥ സത്ഥാ പുന അജപാലനിഗ്രോധമേവ ഗന്ത്വാ നിഗ്രോധമൂലേ നിസീദി. അഥസ്സ തത്ഥ നിസിന്നമത്തസ്സേവ അധിഗതസ്സ ധമ്മസ്സ ഗമ്ഭീരതം പച്ചവേക്ഖന്തസ്സ സബ്ബബുദ്ധാനം ആചിണ്ണോ – ‘‘അധിഗതോ ഖോ മ്യായം ധമ്മോ’’തിആദിനാ (ദീ. നി. ൨.൬൪; മ. നി. ൧.൨൮൧; ൨.൩൩൭; സം. നി. ൧.൧൭൨; മഹാവ. ൭) പരേസം ധമ്മം അദേസേതുകാമതാകാരപ്പത്തോ പരിവിതക്കോ ഉദപാദി. അഥ ബ്രഹ്മാ സഹമ്പതി ‘‘നസ്സതി വത ഭോ ലോകോ, വിനസ്സതി വത ഭോ ലോകോ’’തി (ദീ. നി. ൨.൬൬; മ. നി. ൧.൨൮൨; ൨.൩൩൮; സം. നി. ൧.൧൭൨; മഹാവ. ൮) ദസസു ചക്കവാളസഹസ്സേസു സക്കസുയാമസന്തുസിതനിമ്മാനരതിപരനിമ്മിതവസവത്തിമഹാബ്രഹ്മാനോ ച ഗഹേത്വാ സത്ഥു സന്തികം ആഗന്ത്വാ – ‘‘ദേസേതു, ഭന്തേ, ഭഗവാ ധമ്മ’’ന്തിആദിനാ (ദീ. നി. ൨.൬൬; മ. നി. ൧.൨൮൨; ൨.൩൩൮; സം. നി. ൧.൧൭൨; മഹാവ. ൮) നയേന ധമ്മദേസനം ആയാചി.

അഥ സത്ഥാ തസ്സ പടിഞ്ഞം ദത്വാ – ‘‘കസ്സ നു ഖോ അഹം പഠമം ധമ്മം ദേസേയ്യ’’ന്തി ചിന്തേന്തോ ആളാരുദകാനം കാലങ്കതഭാവം ഞത്വാ – ‘‘ബഹൂപകാരാ ഖോ മേ പഞ്ചവഗ്ഗിയാ ഭിക്ഖൂ’’തി പഞ്ചവഗ്ഗിയേ ആരബ്ഭ മനസികാരം കത്വാ – ‘‘കഹം നു ഖോ തേ ഏതരഹി വിഹരന്തീ’’തി ആവജ്ജേന്തോ – ‘‘ബാരാണസിയം ഇസിപതനേ മിഗദായേ’’തി ഞത്വാ – ‘‘തത്ഥ ഗന്ത്വാ ധമ്മചക്കം പവത്തേസ്സാമീ’’തി കതിപാഹം ബോധിമണ്ഡസാമന്തേയേവ പിണ്ഡായ ചരന്തോ വിഹരിത്വാ ആസാള്ഹിപുണ്ണമിയം ബാരാണസിം ഗമിസ്സാമീ’’തി പത്തചീവരമാദായ അട്ഠാരസയോജനമഗ്ഗം പടിപജ്ജി. അന്തരാമഗ്ഗേ ഹട്ഠതുപഗം ഉപകം നാമ ആജീവകം ദിസ്വാ തസ്സ അത്തനോ ബുദ്ധഭാവം ആചിക്ഖിത്വാ തംദിവസംയേവ സായന്ഹസമയേ ഇസിപതനം അഗമാസി.

പഞ്ചവഗ്ഗിയാ പന തഥാഗതം ദൂരതോവ ആഗച്ഛന്തം ദിസ്വാ – ‘‘അയം, ആവുസോ, സമണോ ഗോതമോ പച്ചയബാഹുല്ലായ ആവത്തോ പരിപുണ്ണകായോ പീണിന്ദ്രിയോ സുവണ്ണവണ്ണോ ഹുത്വാ ആഗച്ഛതി, ഇമസ്സ അഭിവാദനാദീനി ന കരിസ്സാമ, ആസനമത്തം പന പഞ്ഞാപേയ്യാമാ’’തി കതികം അകംസു. ഭഗവാ തേസം ചിത്താചാരം ഞത്വാ സബ്ബസത്തേസു അനോധിസ്സകവസേന ഫരണസമത്ഥം മേത്തചിത്തം സംഖിപിത്വാ ഓധിസ്സകവസേന മേത്തചിത്തേന ഫരി. തേ ഭഗവതോ മേത്തചിത്തേന ഫുട്ഠാ തഥാഗതേ ഉപസങ്കമന്തേ സകായ കതികായ സണ്ഠാതും അസക്കോന്താ അഭിവാദനാദീനി സബ്ബകിച്ചാനി അകംസു. വിത്ഥാരകഥാ വിനയമഹാവഗ്ഗാദീസു വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബാ.

അഥ ഭഗവാ അത്തനോ ബുദ്ധഭാവം തേ ഞാപേത്വാ പഞ്ഞത്തവരബുദ്ധാസനേ നിസീദിത്വാ ഉത്തരാസാള്ഹനക്ഖത്തയോഗേ വത്തമാനേ അട്ഠാരസഹി ബ്രഹ്മകോടീഹി പരിവുതോ പഞ്ചവഗ്ഗിയേ ഥേരേ ആമന്തേത്വാ ധമ്മചക്കപ്പവത്തനസുത്തന്തം ദേസേസി. തേസു അഞ്ഞാസികോണ്ഡഞ്ഞോ ദേസനാനുസാരേന ഞാണം പേസേന്തോ സുത്തപരിയോസാനേ അട്ഠാരസഹി ബ്രഹ്മകോടീഹി സദ്ധിം സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠാസി. തേന വുത്തം –

൧. ‘‘അഹമേതരഹി സമ്ബുദ്ധോ, ഗോതമോ സക്യവഡ്ഢനോ;

പധാനം പദഹിത്വാന, പത്തോ സമ്ബോധിമുത്തമം.

൨. ‘‘ബ്രഹ്മുനാ യാചിതോ സന്തോ, ധമ്മചക്കം പവത്തയിം;

അട്ഠാരസന്നം കോടീനം, പഠമാഭിസമയോ അഹൂ’’തി.

തത്ഥ അഹന്തി അത്താനം നിദ്ദിസതി. ഏതരഹീതി അസ്മിം കാലേ. സക്യവഡ്ഢനോതി സാകിയകുലവഡ്ഢനോ. ‘‘സക്യപുങ്ഗവോ’’തിപി പാഠോ. പധാനന്തി വീരിയം വുച്ചതി. പദഹിത്വാനാതി ഘടേത്വാ വായമിത്വാ, ദുക്കരകാരികം കത്വാതി അത്ഥോ. അട്ഠാരസന്നം കോടീനന്തി ബാരാണസിയം ഇസിപതനേ മിഗദായേ ധമ്മചക്കപ്പവത്തനസുത്തന്തകഥായ അഞ്ഞാസികോണ്ഡഞ്ഞത്ഥേരപ്പമുഖാനം അട്ഠാരസന്നം ബ്രഹ്മകോടീനം പഠമാഭിസമയോ അഹോസീതി അത്ഥോ.

ഇദാനി ഭഗവാ അതീതം കഥേത്വാ അനാഗതം അഭിസമയം കഥേന്തോ –