൩. സുഭൂതിവഗ്ഗോ

൧. സുഭൂതിത്ഥേരഅപദാനവണ്ണനാ

ഹിമവന്തസ്സാവിദൂരേതിആദികം ആയസ്മതോ സുഭൂതിത്ഥേരസ്സ അപദാനം. അയമ്പി പുരിമബുദ്ധേസു കതാധികാരോ തത്ഥ തത്ഥ ഭവേ വിവട്ടൂപനിസ്സയാനി പുഞ്ഞാനി ഉപചിനന്തോ ഇതോ കപ്പസതസഹസ്സമത്ഥകേ അനുപ്പന്നേയേവ പദുമുത്തരേ ഭഗവതി ലോകനാഥേ ഹംസവതീനഗരേ അഞ്ഞതരസ്സ ബ്രാഹ്മണമഹാസാലസ്സ ഏകപുത്തകോ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തി, തസ്സ നന്ദമാണവോതി നാമം അകംസു. സോ വയപ്പത്തോ തയോ വേദേ ഉഗ്ഗണ്ഹിത്വാ തത്ഥ സാരം അപസ്സന്തോ അത്തനോ പരിവാരഭൂതേഹി ചതുചത്താലീസായ മാണവസഹസ്സേഹി സദ്ധിം പബ്ബതപാദേ ഇസിപബ്ബജ്ജം പബ്ബജിത്വാ അട്ഠ സമാപത്തിയോ പഞ്ചാഭിഞ്ഞായോ ച നിബ്ബത്തേസി. അന്തേവാസികാനമ്പി കമ്മട്ഠാനം ആചിക്ഖി. തേപി നചിരസ്സേവ ഝാനലാഭിനോ അഹേസും.

തേന ച സമയേന പദുമുത്തരോ ഭഗവാ ലോകേ ഉപ്പജ്ജിത്വാ ഹംസവതീനഗരം ഉപനിസ്സായ വിഹരന്തോ ഏകദിവസം പച്ചൂസസമയേ ലോകം വോലോകേന്തോ നന്ദതാപസസ്സ അന്തേവാസികജടിലാനം അരഹത്തൂപനിസ്സയം, നന്ദതാപസസ്സ ച ദ്വീഹങ്ഗേഹി സമന്നാഗതസ്സ സാവകട്ഠാനന്തരസ്സ പത്ഥനം ദിസ്വാ പാതോവ സരീരപടിജഗ്ഗനം കത്വാ പുബ്ബണ്ഹസമയേ പത്തചീവരമാദായ അഞ്ഞം കഞ്ചി അനാമന്തേത്വാ സീഹോ വിയ ഏകചരോ നന്ദതാപസസ്സ അന്തേവാസികേസു ഫലാഫലത്ഥായ ഗതേസു ‘‘ബുദ്ധഭാവം മേ ജാനാതൂ’’തി പസ്സന്തസ്സേവ നന്ദതാപസസ്സ ആകാസതോ ഓതരിത്വാ പഥവിയം പതിട്ഠാസി. നന്ദതാപസോ ബുദ്ധാനുഭാവഞ്ചേവ ലക്ഖണപാരിപൂരിഞ്ച ദിസ്വാ ലക്ഖണമന്തേ സമ്മസിത്വാ ‘‘ഇമേഹി ലക്ഖണേഹി സമന്നാഗതോ നാമ അഗാരം അജ്ഝാവസന്തോ രാജാ ഹോതി ചക്കവത്തീ, പബ്ബജന്തോ ലോകേ വിവടച്ഛേദോ സബ്ബഞ്ഞൂ ബുദ്ധോ ഹോതി, അയം പുരിസാജാനീയോ നിസ്സംസയം ബുദ്ധോ’’തി ഞത്വാ പച്ചുഗ്ഗമനം കത്വാ പഞ്ചപതിട്ഠിതേന വന്ദിത്വാ ആസനം പഞ്ഞാപേത്വാ അദാസി. നിസീദി ഭഗവാ പഞ്ഞത്തേ ആസനേ. നന്ദതാപസോപി അത്തനോ അനുച്ഛവികം ആസനം ഗഹേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. തസ്മിം സമയേ ചതുചത്താലീസസഹസ്സജടിലാ പണീതപണീതാനി ഓജവന്താനി ഫലാഫലാനി ഗഹേത്വാ ആചരിയസ്സ സന്തികം സമ്പത്താ ബുദ്ധാനഞ്ചേവ ആചരിയസ്സ ച നിസിന്നാകാരം ഓലോകേത്വാ ആഹംസു – ‘‘ആചരിയ, മയം ‘ഇമസ്മിം ലോകേ തുമ്ഹേഹി മഹന്തതരോ നത്ഥീ’തി വിചരാമ, അയം പന പുരിസോ തുമ്ഹേഹി മഹന്തതരോ മഞ്ഞേ’’തി. നന്ദതാപസോ – ‘‘താതാ, കിം വദേഥ, തുമ്ഹേ സാസപേന സദ്ധിം അട്ഠസട്ഠിയോജനസതസഹസ്സുബ്ബേധം സിനേരും ഉപമേതും ഇച്ഛഥ, സബ്ബഞ്ഞുബുദ്ധേന സദ്ധിം മാ മം ഉപമിത്ഥാ’’തി ആഹ. അഥ തേ താപസാ – ‘‘സചേ അയം ഓരകോ അഭവിസ്സ, ന അമ്ഹാകം ആചരിയോ ഏവം ഉപമം ആഹരേയ്യ. യാവ മഹാവതായം പുരിസാജാനീയോ’’തി പാദേസു നിപതിത്വാ സിരസാ വന്ദിംസു. അഥ തേ ആചരിയോ ആഹ – ‘‘താതാ, അമ്ഹാകം ബുദ്ധാനം അനുച്ഛവികോ ദേയ്യധമ്മോ നത്ഥി, ഭഗവാ ച ഭിക്ഖാചാരവേലായം ഇധാഗതോ, തസ്മാ മയം യഥാബലം ദേയ്യധമ്മം ദസ്സാമ, തുമ്ഹേഹി യം യം പണീതം ഫലാഫലം ആഭതം, തം തം ആഹരഥാ’’തി ആഹരാപേത്വാ സഹത്ഥേനേവ ധോവിത്വാ സയം തഥാഗതസ്സ പത്തേ പതിട്ഠാപേസി. സത്ഥാരാ ഫലാഫലേ പടിഗ്ഗഹിതമത്തേ ദേവതാ ദിബ്ബോജം പക്ഖിപിംസു. താപസോ ഉദകമ്പി സയമേവ പരിസ്സാവേത്വാ അദാസി. തതോ ഭോജനകിച്ചം നിട്ഠാപേത്വാ നിസിന്നേ സത്ഥരി സബ്ബേ അന്തേവാസികേ പക്കോസിത്വാ സത്ഥു സന്തികേ സാരണീയം കഥം കഥേന്തോ നിസീദി. സത്ഥാ ‘‘ഭിക്ഖുസങ്ഘോ ആഗച്ഛതൂ’’തി ചിന്തേസി. സത്ഥു ചിത്തം ഞത്വാ സതസഹസ്സമത്താ ഖീണാസവാ ആഗന്ത്വാ സത്ഥാരം വന്ദിത്വാ അട്ഠംസു.

അഥ നന്ദതാപസോ അന്തേവാസികേ ആമന്തേസി – ‘‘താതാ, ബുദ്ധാനം നിസിന്നാസനമ്പി നീചം, സമണസതസഹസ്സസ്സപി ആസനം നത്ഥി. തുമ്ഹേഹി അജ്ജ ഉളാരം ഭഗവതോ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ ച സക്കാരം കാതും വട്ടതി, പബ്ബതപാദതോ വണ്ണഗന്ധസമ്പന്നാനി പുപ്ഫാനി ആഹരഥാ’’തി ആഹ. അചിന്തേയ്യത്താ ഇദ്ധിവിസയസ്സ തേ മുഹുത്തേനേവ വണ്ണഗന്ധരസസമ്പന്നാനി പുപ്ഫാനി ആഹരിത്വാ ബുദ്ധാനം യോജനപ്പമാണം പുപ്ഫാസനം പഞ്ഞാപേസും. അഗ്ഗസാവകാനം തിഗാവുതം, സേസഭിക്ഖൂനം അഡ്ഢയോജനാദിഭേദം, സങ്ഘനവകസ്സ ഉസഭമത്തം പഞ്ഞാപേസും. ഏവം പഞ്ഞത്തേസു ആസനേസു നന്ദതാപസോ തഥാഗതസ്സ പുരതോ അഞ്ജലിം പഗ്ഗയ്ഹ ഠിതോ, ‘‘ഭന്തേ, അമ്ഹാകം ദീഘരത്തം ഹിതായ സുഖായ ഇമം പുപ്ഫാസനം ആരുയ്ഹ നിസീദഥാ’’തി ആഹ. നിസീദി ഭഗവാ പുപ്ഫാസനേ. ഏവം നിസിന്നേ സത്ഥരി സത്ഥു ആകാരം ഞത്വാ ഭിക്ഖൂ അത്തനോ അത്തനോ പത്താസനേ നിസീദിംസു. നന്ദതാപസോ മഹന്തം പുപ്ഫച്ഛത്തം ഗഹേത്വാ തഥാഗതസ്സ മത്ഥകേ ധാരേന്തോ അട്ഠാസി. സത്ഥാ ‘‘താപസാനം അയം സക്കാരോ മഹപ്ഫലോ ഹോതൂ’’തി നിരോധസമാപത്തിം സമാപജ്ജി. സത്ഥു സമാപന്നഭാവം ഞത്വാ ഭിക്ഖൂപി സമാപത്തിം സമാപജ്ജിംസു. തഥാഗതേ സത്താഹം നിരോധം സമാപജ്ജിത്വാ നിസിന്നേ അന്തേവാസികാ ഭിക്ഖാചാരകാലേ സമ്പത്തേ വനമൂലഫലാഫലം പരിഭുഞ്ജിത്വാ സേസകാലേ ബുദ്ധാനം അഞ്ജലിം പഗ്ഗയ്ഹ അട്ഠംസു. നന്ദതാപസോ പന ഭിക്ഖാചാരമ്പി അഗന്ത്വാ പുപ്ഫച്ഛത്തം ധാരേന്തോയേവ സത്താഹം പീതിസുഖേനേവ വീതിനാമേസി.

സത്ഥാ നിരോധതോ വുട്ഠായ അരണവിഹാരിഅങ്ഗേന ദക്ഖിണേയ്യങ്ഗേന ചാതി ദ്വീഹി അങ്ഗേഹി സമന്നാഗതം ഏകം സാവകം ‘‘ഇസിഗണസ്സ പുപ്ഫാസനാനുമോദനം കരോഹീ’’തി ആണാപേസി. സോ ചക്കവത്തിരഞ്ഞോ സന്തികാ പടിലദ്ധമഹാലാഭോ മഹായോധോ വിയ തുട്ഠമാനസോ അത്തനോ വിസയേ ഠത്വാ തേപിടകം ബുദ്ധവചനം സമ്മസിത്വാ അനുമോദനമകാസി. തസ്സ ദേസനാവസാനേ സത്ഥാ സയം ധമ്മം ദേസേസി. സത്ഥു ദേസനാവസാനേ സബ്ബേപി ചതുചത്താലീസസഹസ്സതാപസാ അരഹത്തം പാപുണിംസു. സത്ഥാ – ‘‘ഏഥ ഭിക്ഖവോ’’തി ഹത്ഥം പസാരേസി. തേസം താവദേവ കേസമസ്സൂ അന്തരധായിംസു. അട്ഠ പരിക്ഖാരാ സരീരേ പടിമുക്കാവ അഹേസും. തേ സട്ഠിവസ്സികത്ഥേരാ വിയ സത്ഥാരം പരിവാരയിംസു. നന്ദതാപസോ പന വിക്ഖിത്തചിത്തതായ വിസേസം നാധിഗഞ്ഛി. തസ്സ കിര അരണവിഹാരിത്ഥേരസ്സ ധമ്മം സോതും ആരദ്ധകാലതോ പട്ഠായ – ‘‘അഹോ വതാഹമ്പി അനാഗതേ ഏകസ്സ ബുദ്ധസ്സ സാസനേ ഇമിനാ സാവകേന ലദ്ധഗുണം ലഭേയ്യ’’ന്തി ചിത്തം ഉദപാദി. സോ തേന വിതക്കേന മഗ്ഗഫലപടിവേധം കാതും നാസക്ഖി. തഥാഗതം പന വന്ദിത്വാ അഞ്ജലിം പഗ്ഗയ്ഹ സമ്മുഖേ ഠിതോ ഏവമാഹ – ‘‘ഭന്തേ, യേന ഭിക്ഖുനാ ഇസിഗണസ്സ പുപ്ഫാസനാനുമോദനാ കതാ, കോ നാമായം തുമ്ഹാകം സാസനേ’’തി? ‘‘അരണവിഹാരിഅങ്ഗേന ച ദക്ഖിണേയ്യങ്ഗേന ച ഏതദഗ്ഗട്ഠാനം പത്തോ ഏസോ ഭിക്ഖൂ’’തി. ‘‘ഭന്തേ, യ്വായം മയാ സത്താഹം പുപ്ഫച്ഛത്തം ധാരേന്തേന സക്കാരോ കതോ, തേന അധികാരേന അഞ്ഞം സമ്പത്തിം ന പത്ഥേമി, അനാഗതേ പന ഏകസ്സ ബുദ്ധസ്സ സാസനേ അയം ഥേരോ വിയ ദ്വീഹങ്ഗേഹി സമന്നാഗതോ സാവകോ ഭവേയ്യ’’ന്തി പത്ഥനം അകാസി.

സത്ഥാ ‘‘സമിജ്ഝിസ്സതി നു ഖോ ഇമസ്സ താപസസ്സ പത്ഥനാ’’തി അനാഗതംസഞാണം പേസേത്വാ ഓലോകേന്തോ കപ്പസതസഹസ്സം അതിക്കമിത്വാ സമിജ്ഝനകഭാവം ദിസ്വാ, ‘‘താപസ, ന തേ അയം പത്ഥനാ മോഘം ഭവിസ്സതി, അനാഗതേ കപ്പസതസഹസ്സം അതിക്കമിത്വാ ഗോതമോ നാമ ബുദ്ധോ ഉപ്പജ്ജിസ്സതി, തസ്സ സന്തികേ സമിജ്ഝിസ്സതീ’’തി ധമ്മകഥം കഥേത്വാ ഭിക്ഖുസങ്ഘപരിവുതോ ആകാസം പക്ഖന്ദി. നന്ദതാപസോ യാവ ചക്ഖുപഥം ന സമതിക്കമതി, താവ സത്ഥു ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ ച അഞ്ജലിം പഗ്ഗഹേത്വാ അട്ഠാസി. സോ അപരഭാഗേ കാലേന കാലം സത്ഥാരം ഉപസങ്കമിത്വാ ധമ്മം സുണിത്വാ അപരിഹീനജ്ഝാനോവ കാലം കത്വാ ബ്രഹ്മലോകേ നിബ്ബത്തോ. തതോ പന ചുതോ അപരാനിപി പഞ്ച ജാതിസതാനി പബ്ബജിത്വാ ആരഞ്ഞകോവ അഹോസി, കസ്സപസമ്മാസമ്ബുദ്ധകാലേപി പബ്ബജിത്വാ ആരഞ്ഞകോ ഹുത്വാ ഗതപച്ചാഗതവത്തം പൂരേസി. ഏതം കിര വത്തം അപരിപൂരേത്വാ മഹാസാവകഭാവം പാപുണന്താ നാമ നത്ഥി, ഗതപച്ചാഗതവത്തം പന ആഗമട്ഠകഥാസു വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം. സോ വീസതിവസ്സസഹസ്സാനി ഗതപച്ചാഗതവത്തം പൂരേത്വാ കാലം കത്വാ താവതിംസദേവലോകേ നിബ്ബത്തി.

ഏവം സോ താവതിംസഭവനേ അപരാപരം ഉപ്പജ്ജനവസേന ദിബ്ബസമ്പത്തിം അനുഭവിത്വാ തതോ ചുതോ മനുസ്സലോകേ അനേകസതക്ഖത്തും ചക്കവത്തിരാജാ പദേസരാജാ ച ഹുത്വാ ഉളാരം മനുസ്സസമ്പത്തിം അനുഭവിത്വാ അമ്ഹാകം ഭഗവതോ ഉപ്പന്നകാലേ സാവത്ഥിയം സുമനസേട്ഠിസ്സ ഗേഹേ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ കനിട്ഠോ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തി. സുഭൂതീതിസ്സ നാമം അഹോസി.

തേന ച സമയേന അമ്ഹാകം ഭഗവാ ലോകേ ഉപ്പജ്ജിത്വാ പവത്തിതവരധമ്മചക്കോ അനുപുബ്ബേന രാജഗഹം ഗന്ത്വാ തത്ഥ വേളുവനപടിഗ്ഗഹണാദിനാ ലോകാനുഗ്ഗഹം കരോന്തോ രാജഗഹം ഉപനിസ്സായ സീതവനേ വിഹാസി. തദാ അനാഥപിണ്ഡികോ സേട്ഠി സാവത്ഥിയം ഉട്ഠാനകം ഭണ്ഡം ഗഹേത്വാ അത്തനോ സഹായസ്സ രാജഗഹസേട്ഠിനോ ഗേഹം ഗന്ത്വാ ബുദ്ധുപ്പാദം സുത്വാ സത്ഥാരം സീതവനേ വിഹരന്തം ഉപസങ്കമിത്വാ പഠമദസ്സനേനേവ സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠായ സത്ഥാരം സാവത്ഥിം ആഗമനത്ഥായ യാചിത്വാ തതോ പഞ്ചചത്താലീസയോജനേ മഗ്ഗേ യോജനേ യോജനേ സതസഹസ്സപരിച്ചാഗേന വിഹാരേ പതിട്ഠാപേത്വാ സാവത്ഥിയം അട്ഠകരീസപ്പമാണം ജേതസ്സ കുമാരസ്സ ഉയ്യാനഭൂമിം കോടിസന്ഥാരേന കിണിത്വാ തത്ഥ ഭഗവതോ വിഹാരം കാരേത്വാ അദാസി. വിഹാരമഹദിവസേ അയം സുഭൂതികുടുമ്ബികോ അനാഥപിണ്ഡികസേട്ഠിനാ സദ്ധിം ഗന്ത്വാ ധമ്മം സുണന്തോ സദ്ധം പടിലഭിത്വാ പബ്ബജി. സോ ഉപസമ്പന്നോ ദ്വേ മാതികാ പഗുണാ കത്വാ കമ്മട്ഠാനം കഥാപേത്വാ അരഞ്ഞേ സമണധമ്മം കരോന്തോ മേത്താഝാനം നിബ്ബത്തേത്വാ തം പാദകം കത്വാ വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ അരഹത്തം പാപുണി.

സോ ധമ്മം ദേസേന്തോ യസ്മാ സത്ഥാരാ ദേസിതനിയാമേന അനോദിസ്സകം കത്വാ ദേസേതി, തസ്മാ അരണവിഹാരീനം അഗ്ഗോ നാമ ജാതോ. യസ്മാ ച പിണ്ഡായ ചരന്തോ ഘരേ ഘരേ മേത്താഝാനം സമാപജ്ജിത്വാ വുട്ഠായ ഭിക്ഖം പടിഗ്ഗണ്ഹാതി ‘‘ഏവം ദായകാനം മഹപ്ഫലം ഭവിസ്സതീ’’തി, തസ്മാ ദക്ഖിണേയ്യാനം അഗ്ഗോ നാമ ജാതോ. തേന നം ഭഗവാ ‘‘ഏതദഗ്ഗം, ഭിക്ഖവേ, മമ സാവകാനം ഭിക്ഖൂനം അരണവിഹാരീനം ദക്ഖിണേയ്യാനഞ്ച യദിദം സുഭൂതീ’’തി (അ. നി. ൧.൧൯൮, ൨൦൧) ദ്വയങ്ഗസമന്നാഗതേ അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപേസി. ഏവമയം മഹാഥേരോ അത്തനാ പൂരിതപാരമീനം ഫലസ്സ മത്ഥകം അരഹത്തം പത്വാ ലോകേ അഭിഞ്ഞാതോ അഭിലക്ഖിതോ ഹുത്വാ ബഹുജനഹിതായ ജനപദചാരികം ചരന്തോ അനുപുബ്ബേന രാജഗഹം അഗമാസി.

രാജാ ബിമ്ബിസാരോ ഥേരസ്സ ആഗമനം സുത്വാ ഉപസങ്കമിത്വാ വന്ദിത്വാ ‘‘ഇധേവ, ഭന്തേ, വസഥ, വസനട്ഠാനം വോ കരിസ്സാമീ’’തി വത്വാ പക്കന്തോ വിസ്സരി. ഥേരോ സേനാസനം അലഭന്തോ അബ്ഭോകാസേ വീതിനാമേസി. ഥേരസ്സാനുഭാവേന ദേവോ ന വസ്സതി. മനുസ്സാ അവുട്ഠിതായ ഉപദ്ദുതാ രഞ്ഞോ നിവേസനദ്വാരേ ഉക്കുട്ഠിം അകംസു. രാജാ ‘‘കേന നു ഖോ കാരണേന ദേവോ ന വസ്സതീ’’തി വീമംസന്തോ ‘‘ഥേരസ്സ അബ്ഭോകാസവാസേന മഞ്ഞേ ന വസ്സതീ’’തി ചിന്തേത്വാ തസ്സ പണ്ണകുടിം കാരാപേത്വാ ‘‘ഇമിസ്സം, ഭന്തേ, പണ്ണകുടിയം വസഥാ’’തി വത്വാ വന്ദിത്വാ പക്കാമി. ഥേരോ കുടിം പവിസിത്വാ തിണസന്ഥാരകേ പല്ലങ്കേന നിസീദി. തദാ ദേവോ ഥോകം ഥോകം ഫുസായതി, ന സമ്മാധാരം അനുപവേച്ഛതി. അഥ ഥേരോ ലോകസ്സ അവുട്ഠികഭയം വിധമിതുകാമോ അത്തനോ അജ്ഝത്തികബാഹിരവത്ഥുകസ്സ പരിസ്സയസ്സ അഭാവം പവേദേന്തോ ‘‘ഛന്നാ മേ കുടികാ’’തി (ഥേരഗാ. ൧) ഗാഥമാഹ. തസ്സത്ഥോ ഥേരഗാഥായം വുത്തോയേവ.

കസ്മാ പനേതേ മഹാഥേരാ അത്തനോ ഗുണേ പകാസേന്തീതി? ഇമിനാ ദീഘേന അദ്ധുനാ അനധിഗതപുബ്ബം പരമഗമ്ഭീരം അതിവിയ സന്തം പണീതം അത്തനാ അധിഗതലോകുത്തരധമ്മം പച്ചവേക്ഖിത്വാ പീതിവേഗസമുസ്സാഹിതഉദാനദീപനത്ഥം സാസനസ്സ നിയ്യാനികഭാവവിഭാവനത്ഥഞ്ച പരമപ്പിച്ഛാ അരിയാ അത്തനോ ഗുണേ പകാസേന്തി. യഥാ തം ലോകനാഥോ ബോധനേയ്യാനം അജ്ഝാസയവസേന ‘‘ദസബലസമന്നാഗതോ, ഭിക്ഖവേ, തഥാഗതോ ചതുവേസാരജ്ജവിസാരദോ’’തിആദിനാ (അ. നി. ൧൦.൨൧; മ. നി. ൧. ൧൪൮ അത്ഥതോ സമാനം) അത്തനോ ഗുണേ പകാസേതി. ഏവമയം ഥേരസ്സ അഞ്ഞാബ്യാകരണഗാഥാപി അഹോസീതി.

൧. ഏവം സോ പത്തഅരഹത്തഫലോ പത്തഏതദഗ്ഗട്ഠാനോ ച അത്തനോ പുബ്ബകമ്മം സരിത്വാ സോമനസ്സജാതോ പുബ്ബചരിതാപദാനം പകാസേന്തോ ഹിമവന്തസ്സാവിദൂരേതിആദിമാഹ. തത്ഥ ഹിമവന്തസ്സാതി ഹിമാലയപബ്ബതസ്സ അവിദൂരേ ആസന്നേ സമീപേ പബ്ബതപാദേ മനുസ്സാനം ഗമനാഗമനസമ്പന്നേ സഞ്ചരണട്ഠാനേതി അത്ഥോ. നിസഭോ നാമ പബ്ബതോതി പബ്ബതാനം ജേട്ഠത്താ നാമേന നിസഭോ നാമ സേലമയപബ്ബതോ അഹോസീതി സമ്ബന്ധോ. അസ്സമോ സുകതോ മയ്ഹന്തി തത്ഥ പബ്ബതേ മയ്ഹം വസനത്ഥായ അസ്സമോ അരഞ്ഞാവാസോ സുട്ഠു കതോ. കുടിരത്തിട്ഠാനദിവാട്ഠാനവതിപരിക്ഖേപാദിവസേന സുന്ദരാകാരേന കതോതി അത്ഥോ. പണ്ണസാലാ സുമാപിതാതി പണ്ണേഹി ഛാദിതാ സാലാ മയ്ഹം നിവാസനത്ഥായ സുട്ഠു മാപിതാ നിട്ഠാപിതാതി അത്ഥോ.

൨. കോസിയോ നാമ നാമേനാതി മാതാപിതൂഹി കതനാമധേയ്യേന കോസിയോ നാമ. ഉഗ്ഗതാപനോ പാകടതപോ ഘോരതപോ. ഏകാകിയോ അഞ്ഞേസം അഭാവാ അഹം ഏവ ഏകോ. അദുതിയോ ദുതിയതാപസരഹിതോ ജടിലോ ജടാധാരീ താപസോ തദാ തസ്മിം കാലേ നിസഭേ പബ്ബതേ വസാമി വിഹരാമീതി സമ്ബന്ധോ.

൩. ഫലം മൂലഞ്ച പണ്ണഞ്ച, ന ഭുഞ്ജാമി അഹം തദാതി തദാ തസ്മിം നിസഭപബ്ബതേ വസനകാലേ തിണ്ഡുകാദിഫലം മുളാലാദിമൂലം, കാരപണ്ണാദിപണ്ണഞ്ച രുക്ഖതോ ഓചിനിത്വാ ന ഭുഞ്ജാമീതി അത്ഥോ. ഏവം സതി കഥം ജീവതീതി തം ദസ്സേന്തോ പവത്തംവ സുപാതാഹന്തി ആഹ. തത്ഥ പവത്തം സയമേവ ജാതം സുപാതം അത്തനോ ധമ്മതായ പതിതം പണ്ണാദികം നിസ്സായ ആഹാരം കത്വാ അഹം താവദേ തസ്മിം കാലേ ജീവാമി ജീവികം കപ്പേമീതി സമ്ബന്ധോ. ‘‘പവത്തപണ്ഡുപണ്ണാനീ’’തി വാ പാഠോ, തസ്സ സയമേവ പതിതാനി പണ്ഡുപണ്ണാനി രുക്ഖപത്താനി ഉപനിസ്സായ ജീവാമീതി അത്ഥോ.

൪. നാഹം കോപേമി ആജീവന്തി അഹം ജീവിതം ചജമാനോപി പരിച്ചാഗം കുരുമാനോപി തണ്ഹാവസേന ഫലമൂലാദിആഹാരപരിയേസനായ സമ്മാ ആജീവം ന കോപേമി ന നാസേമീതി സമ്ബന്ധോ. ആരാധേമി സകം ചിത്തന്തി സകം ചിത്തം അത്തനോ മനം അപ്പിച്ഛതായ സന്തുട്ഠിയാ ച ആരാധേമി പസാദേമി. വിവജ്ജേമി അനേസനന്തി വേജ്ജകമ്മദൂതകമ്മാദിവസേന അനേസനം അയുത്തപരിയേസനം വിവജ്ജേമി ദൂരം കരോമി.

൫. രാഗൂപസംഹിതം ചിത്തന്തി യദാ യസ്മിം കാലേ മമ രാഗേന സമ്പയുത്തം ചിത്തം ഉപ്പജ്ജതി, തദാ സയമേവ അത്തനായേവ പച്ചവേക്ഖാമി ഞാണേന പടിവേക്ഖിത്വാ വിനോദേമി. ഏകഗ്ഗോ തം ദമേമഹന്തി അഹം ഏകസ്മിം കമ്മട്ഠാനാരമ്മണേ അഗ്ഗോ സമാഹിതോ തം രാഗചിത്തം ദമേമി ദമനം കരോമി.

൬. രജ്ജസേ രജ്ജനീയേ ചാതി രജ്ജനീയേ അല്ലീയിതബ്ബേ രൂപാരമ്മണാദിവത്ഥുസ്മിം രജ്ജസേ അല്ലീനോ അസി ഭവസി. ദുസ്സനീയേ ച ദുസ്സസേതി ദൂസിതബ്ബേ ദോസകരണവത്ഥുസ്മിം ദൂസകോ അസി. മുയ്ഹസേ മോഹനീയേ ചാതി മോഹിതബ്ബേ മോഹകരണവത്ഥുസ്മിം മോയ്ഹസി മൂള്ഹോ അസി ഭവസി. തസ്മാ തുവം വനാ വനതോ അരഞ്ഞവാസതോ നിക്ഖമസ്സു അപഗച്ഛാഹീതി ഏവം അത്താനം ദമേമീതി സമ്ബന്ധോ.

൨൪. തിമ്ബരൂസകവണ്ണാഭോതി സുവണ്ണതിമ്ബരൂസകവണ്ണാഭോ, ജമ്ബോനദസുവണ്ണവണ്ണോതി അത്ഥോ. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവാതി.

സുഭൂതിത്ഥേരഅപദാനവണ്ണനാ സമത്താ.

൨. ഉപവാനത്ഥേരഅപദാനവണ്ണനാ

പദുമുത്തരോ നാമ ജിനോതിആദികം ആയസ്മതോ ഉപവാനത്ഥേരസ്സ അപദാനം. അയമ്പായസ്മാ പുരിമബുദ്ധേസു കതാധികാരോ തത്ഥ തത്ഥ ഭവേ വിവട്ടൂപനിസ്സയാനി പുഞ്ഞാനി ഉപചിനന്തോ പദുമുത്തരസ്സ ഭഗവതോ കാലേ ദലിദ്ദകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ വിഞ്ഞുതം പത്തോ ഭഗവതി പരിനിബ്ബുതേ തസ്സ ധാതും ഗഹേത്വാ മനുസ്സദേവനാഗഗരുളകുമ്ഭണ്ഡയക്ഖഗന്ധബ്ബേഹി സത്തരതനമയേ സത്തയോജനികേ ഥൂപേ കതേ തത്ഥ സുധോതം അത്തനോ ഉത്തരസാടകം വേളഗ്ഗേ ലഗ്ഗേത്വാ ആബന്ധിത്വാ ധജം കത്വാ പൂജം അകാസി. തം ഗഹേത്വാ അഭിസമ്മതകോ നാമ യക്ഖസേനാപതി ദേവേഹി ചേതിയപൂജാരക്ഖണത്ഥം ഠപിതോ അദിസ്സമാനകായോ തം ആകാസേ ധാരേന്തോ ചേതിയം തിക്ഖത്തും പദക്ഖിണം അകാസി. സോ തം ദിസ്വാ ഭിയ്യോസോമത്തായ പസന്നമാനസോ ഹുത്വാ തേന പുഞ്ഞകമ്മേന ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തോ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ സാവത്ഥിയം ബ്രാഹ്മണകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ ഉപവാനോതി ലദ്ധനാമോ വയപ്പത്തോ ജേതവനപടിഗ്ഗഹണേ ബുദ്ധാനുഭാവം ദിസ്വാ പടിലദ്ധസദ്ധോ പബ്ബജിത്വാ വിപസ്സനായ കമ്മം കരോന്തോ അരഹത്തം പത്വാ ഛളഭിഞ്ഞോ അഹോസി. യദാ ഭഗവതോ അഫാസു അഹോസി, തദാ ഥേരോ ഉണ്ഹോദകം തഥാരൂപം പാനകഞ്ച ഭേസജ്ജം ഭഗവതോ ഉപനാമേസി. തേനസ്സ സത്ഥുനോ രോഗോ വൂപസമി. തസ്സ ഭഗവാ അനുമോദനം അകാസി.

൫൨. ഏവം സോ പത്തഅരഹത്തഫലോ അധിഗതഏതദഗ്ഗട്ഠാനോ അത്തനോ പുബ്ബകമ്മം സരിത്വാ സോമനസ്സവസേന പുബ്ബചരിതാപദാനം പകാസേന്തോ പദുമുത്തരോ നാമ ജിനോതിആദിമാഹ. തത്ഥ സബ്ബേസം ലോകിയലോകുത്തരധമ്മാനം പാരഗൂ പരിയോസാനം നിബ്ബാനം ഗതോ പത്തോ പദുമുത്തരോ നാമ ജിനോ ജിതപഞ്ചമാരോ ഭഗവാ അഗ്ഗിക്ഖന്ധോ ഇവ ഛബ്ബണ്ണാ ബുദ്ധരംസിയോ ജലിത്വാ സബ്ബലോകം ധമ്മപജ്ജോതേന ഓഭാസേത്വാ സമ്ബുദ്ധോ സുട്ഠു ബുദ്ധോ അവിജ്ജാനിദ്ദൂപഗതായ പജായ സവാസനായ കിലേസനിദ്ദായ പടിബുദ്ധോ വികസിതനേത്തപങ്കജോ പരിനിബ്ബുതോ ഖന്ധപരിനിബ്ബാനേന നിബ്ബുതോ അദസ്സനം ഗതോതി സമ്ബന്ധോ.

൫൭. ജങ്ഘാതി ചേതിയകരണകാലേ ഉപചിനിതബ്ബാനം ഇട്ഠകാനം ഠപനത്ഥായ, നിബന്ധിയമാനസോപാനപന്തി.

൮൮. സുധോതം രജകേനാഹന്തി വത്ഥധോവകേന പുരിസേന സുട്ഠു ധോവിതം സുവിസുദ്ധകതം, ഉത്തരേയ്യപടം മമ ഉത്തരസാടകം അഹം വേളഗ്ഗേ ലഗ്ഗിത്വാ ധജം കത്വാ ഉക്ഖിപിം, അമ്ബരേ ആകാസേ ഉസ്സാപേസിന്തി അത്ഥോ. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവാതി.

ഉപവാനത്ഥേരഅപദാനവണ്ണനാ സമത്താ.

൩. തിസരണഗമനിയത്ഥേരഅപദാനവണ്ണനാ

നഗരേ ബന്ധുമതിയാതിആദികം ആയസ്മതോ തിസരണഗമനിയത്ഥേരസ്സ അപദാനം. അയമ്പി പുരിമബുദ്ധേസു കതാധികാരോ തത്ഥ തത്ഥ ഭവേ വിവട്ടൂപനിസ്സയാനി പുഞ്ഞാനി ഉപചിനന്തോ വിപസ്സിസ്സ ഭഗവതോ കാലേ ബന്ധുമതീനഗരേ കുലഗേഹേ നിബ്ബത്തിത്വാ അന്ധമാതാപിതരോ ഉപട്ഠാസി. സോ ഏകദിവസം ചിന്തേസി – ‘‘അഹം മാതാപിതരോ ഉപട്ഠഹന്തോ പബ്ബജിതും ന ലഭാമി, യംനൂനാഹം തീണി സരണാനി ഗണ്ഹിസ്സാമി, ഏവം ദുഗ്ഗതിതോ മോചേസ്സാമീ’’തി നിസഭം നാമ വിപസ്സിസ്സ ഭഗവതോ അഗ്ഗസാവകം ഉപസങ്കമിത്വാ തീണി സരണാനി ഗണ്ഹി. സോ താനി വസ്സസതസഹസ്സാനി രക്ഖിത്വാ തേനേവ കമ്മേന താവതിംസഭവനേ നിബ്ബത്തോ, തതോ പരം ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തോ ഉഭയസമ്പത്തിയോ അനുഭവിത്വാ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ സാവത്ഥിനഗരേ മഹാസാലകുലേ നിബ്ബത്തോ വിഞ്ഞുതം പത്തോ സത്തവസ്സികോവ ദാരകേഹി പരിവുതോ ഏകം സങ്ഘാരാമം അഗമാസി. തത്ഥ ഏകോ ഖീണാസവത്ഥേരോ തസ്സ ധമ്മം ദേസേത്വാ സരണാനി അദാസി. സോ താനി ഗഹേത്വാ പുബ്ബേ അത്തനോ രക്ഖിതാനി സരണാനി സരിത്വാ വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ അരഹത്തം പാപുണി. തം അരഹത്തപ്പത്തം ഭഗവാ ഉപസമ്പാദേസി.

൧൦൬. സോ അരഹത്തപ്പത്തോ ഉപസമ്പന്നോ ഹുത്വാ അത്തനോ പുബ്ബകമ്മം സരിത്വാ സോമനസ്സവസേന പുബ്ബചരിതാപദാനം പകാസേന്തോ നഗരേ ബന്ധുമതിയാതിആദിമാഹ. തത്ഥ മാതു ഉപട്ഠാകോ അഹുന്തി അഹം മാതാപിതൂനം ഉപട്ഠാകോ ഭരകോ ബന്ധുമതീനഗരേ അഹോസിന്തി സമ്ബന്ധോ.

൧൦൮. തമന്ധകാരപിഹിതാതി മോഹന്ധകാരേന പിഹിതാ ഛാദിതാ. തിവിധഗ്ഗീഹി ഡയ്ഹരേതി രാഗഗ്ഗിദോസഗ്ഗിമോഹഗ്ഗിസങ്ഖാതേഹി തീഹി അഗ്ഗീഹി ഡയ്ഹരേ ഡയ്ഹന്തി സബ്ബേ സത്താതി സമ്ബന്ധോ.

൧൧൪. അട്ഠ ഹേതൂ ലഭാമഹന്തി അട്ഠ കാരണാനി സുഖസ്സ പച്ചയഭൂതാനി കാരണാനി ലഭാമി അഹന്തി അത്ഥോ. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവാതി.

തിസരണഗമനിയത്ഥേരഅപദാനവണ്ണനാ സമത്താ.

൪. പഞ്ചസീലസമാദാനിയത്ഥേരഅപദാനവണ്ണനാ

നഗരേ ചന്ദവതിയാതിആദികം ആയസ്മതോ പഞ്ചസീലസമാദാനിയത്ഥേരസ്സ അപദാനം. അയമ്പി പുരിമബുദ്ധേസു കതാധികാരോ തത്ഥ തത്ഥ ഭവേ വിവട്ടൂപനിസ്സയാനി പുഞ്ഞാനി ഉപചിനന്തോ അനോമദസ്സിസ്സ ഭഗവതോ കാലേ ഏകസ്മിം കുലേ നിബ്ബത്തോ പുരിമഭവേ കതാകുസലകമ്മാനുരൂപേന ദലിദ്ദോ ഹുത്വാ അപ്പന്നപാനഭോജനോ പരേസം ഭതിം കത്വാ ജീവന്തോ സംസാരേ ആദീനവം ഞത്വാ പബ്ബജിതുകാമോപി പബ്ബജ്ജം അലഭമാനോ അനോമദസ്സിസ്സ ഭഗവതോ സാവകസ്സ നിസഭത്ഥേരസ്സ സന്തികേ പഞ്ച സിക്ഖാപദാനി സമാദിയി. ദീഘായുകകാലേ ഉപ്പന്നത്താ വസ്സസതസഹസ്സാനി സീലം പരിപാലേസി. തേന കമ്മേന സോ ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തോ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ വേസാലിയം മഹാഭോഗകുലേ നിബ്ബത്തോ. മാതാപിതരോ സീലം സമാദിയന്തേ ദിസ്വാ അത്തനോ സീലം സരിത്വാ വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ അരഹത്തം പത്വാ പബ്ബജി.

൧൩൪. സോ അത്തനോ പുബ്ബകമ്മം സരിത്വാ സോമനസ്സജാതോ ഉദാനവസേന പുബ്ബചരിതാപദാനം പകാസേന്തോ നഗരേ ചന്ദവതിയാതിആദിമാഹ. ഭതകോ ആസഹം തദാതി തദാ മമ പുഞ്ഞകരണകാലേ അഹം ഭതകോ ഭതിയാ കമ്മകാരകോ ആസിം അഹോസിം. പരകമ്മായനേ യുത്തോതി ഭതിയാ പരേസം കമ്മകരണേ ആയുത്തോ യോജിതോ ഓകാസാഭാവേന സംസാരതോ മുച്ചനത്ഥായ അഹം പബ്ബജ്ജം ന ലഭാമി.

൧൩൫. മഹന്ധകാരപിഹിതാതി മഹന്തേഹി കിലേസന്ധകാരേഹി പിഹിതാ സംവുതാ ഥകിതാ. തിവിധഗ്ഗീഹി ഡയ്ഹരേതി നരകഗ്ഗിപേതഗ്ഗിസംസാരഗ്ഗിസങ്ഖാതേഹി തീഹി അഗ്ഗീഹി ഡയ്ഹന്തി. അഹം പന കേന ഉപായേന കേന കാരണേന വിസംയുത്തോ ഭവേയ്യന്തി അത്ഥോ.

൧൩൬. ദേയ്യധമ്മോ അന്നപാനാദിദാതബ്ബയുത്തകം വത്ഥു മയ്ഹം നത്ഥി, തസ്സാഭാവേന അഹം വരാകോ ദുക്ഖിതോ ഭതകോ ഭതിയാ ജീവനകോ യംനൂനാഹം പഞ്ചസീലം രക്ഖേയ്യം പരിപൂരയന്തി പഞ്ചസീലം സമാദിയിത്വാ പരിപൂരേന്തോ യംനൂന രക്ഖേയ്യം സാധുകം ഭദ്ദകം സുന്ദരം കത്വാ പരിപാലേയ്യന്തി അത്ഥോ.

൧൪൮. സ്വാഹം യസമനുഭവിന്തി സോ അഹം ദേവമനുസ്സേസു മഹന്തം യസം അനുഭവിം തേസം സീലാനം വാഹസാ ആനുഭാവേനാതി അത്ഥോ. കപ്പകോടിമ്പി തേസം സീലാനം ഫലം കിത്തേന്തോ ഏകകോട്ഠാസമേവ കിത്തയേ പാകടം കരേയ്യന്തി അത്ഥോ. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവാതി.

പഞ്ചസീലസമാദാനിയത്ഥേരഅപദാനവണ്ണനാ സമത്താ.

൫. അന്നസംസാവകത്ഥേരഅപദാനവണ്ണനാ

സുവണ്ണവണ്ണം സമ്ബുദ്ധന്തിആദികം ആയസ്മതോ അന്നസംസാവകത്ഥേരസ്സ അപദാനം. അയമ്പി പുരിമബുദ്ധേസു കതാധികാരോ തത്ഥ തത്ഥ ഭവേ വിവട്ടൂപനിസ്സയാനി പുഞ്ഞാനി ഉപചിനന്തോ സിദ്ധത്ഥസ്സ ഭഗവതോ കാലേ ഏകസ്മിം കുലഗേഹേ നിബ്ബത്തോ പിണ്ഡായ ചരന്തം ദ്വത്തിംസമഹാപുരിസലക്ഖണബ്യാമപ്പഭാമണ്ഡലോപസോഭിതം ഭഗവന്തം ദിസ്വാ പസന്നമാനസോ ഭഗവന്തം നിമന്തേത്വാ ഗേഹം നേത്വാ വരഅന്നപാനേന സന്തപ്പേത്വാ സമ്പവാരേത്വാ ഭോജേസി. സോ തേനേവ ചിത്തപ്പസാദേന തതോ ചുതോ ദേവലോകേ നിബ്ബത്തിത്വാ ദിബ്ബസമ്പത്തിം അനുഭവിത്വാ തതോ ചവിത്വാ മനുസ്സലോകേ നിബ്ബത്തിത്വാ മനുസ്സസമ്പത്തിം അനുഭവിത്വാ തതോ അപരാപരം ദേവമനുസ്സസമ്പത്തിയോ അനുഭവിത്വാ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ ഏകസ്മിം കുലേ നിബ്ബത്തോ സാസനേ പസീദിത്വാ പബ്ബജിത്വാ വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ അരഹത്തം പാപുണി. സോ പുബ്ബേ കതപുഞ്ഞനാമവസേന അന്നസംസാവകത്ഥേരോതി പാകടനാമോ അഹോസി.

൧൫൫-൬. സോ അപരഭാഗേ അത്തനോ പുബ്ബകമ്മം സരിത്വാ സോമനസ്സജാതോ ‘‘ഏവം മയാ ഇമിനാ പുഞ്ഞസമ്ഭാരാനുഭാവേന പത്തം അരഹത്ത’’ന്തി അത്തനോ പുബ്ബചരിതാപദാനം ഉദാനവസേന പകാസേന്തോ സുവണ്ണവണ്ണന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ സുവണ്ണസ്സ വണ്ണോ വിയ വണ്ണോ യസ്സ ഭഗവതോ സോയം സുവണ്ണവണ്ണോ, തം സുവണ്ണവണ്ണം സമ്ബുദ്ധം സിദ്ധത്ഥന്തി അത്ഥോ. ഗച്ഛന്തം അന്തരാപണേതി വേസ്സാനം ആപണപന്തീനം അന്തരവീഥിയം ഗച്ഛമാനം. കഞ്ചനഗ്ഘിയസംകാസന്തി സുവണ്ണതോരണസദിസം ബാത്തിംസവരലക്ഖണം ദ്വത്തിംസവരലക്ഖണേഹി സമ്പന്നം ലോകപജ്ജോതം സകലലോകദീപഭൂതം അപ്പമേയ്യം പമാണവിരഹിതം അനോപമം ഉപമാവിരഹിതം ജുതിന്ധരം പഭാധാരം നീലപീതാദിഛബ്ബണ്ണബുദ്ധരംസിയോ ധാരകം സിദ്ധത്ഥം ദിസ്വാ പരമം ഉത്തമം പീതിം അലത്ഥം അലഭിന്തി സമ്ബന്ധോ. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവാതി.

അന്നസംസാവകത്ഥേരഅപദാനവണ്ണനാ സമത്താ.

൬. ധൂപദായകത്ഥേരഅപദാനവണ്ണനാ

സിദ്ധത്ഥസ്സ ഭഗവതോതിആദികം ആയസ്മതോ ധൂപദായകത്ഥേരസ്സ അപദാനം. അയമ്പി പുരിമബുദ്ധേസു കതാധികാരോ തത്ഥ തത്ഥ ഭവേ വിവട്ടൂപനിസ്സയാനി പുഞ്ഞാനി ഉപചിനന്തോ സിദ്ധത്ഥസ്സ ഭഗവതോ കാലേ കുലഗേഹേ നിബ്ബത്തോ സിദ്ധത്ഥേ ഭഗവതി ചിത്തം പസാദേത്വാ തസ്സ ഭഗവതോ ഗന്ധകുടിയം ചന്ദനാഗരുകാളാനുസാരിആദിനാ കതേഹി അനേകേഹി ധൂപേഹി ധൂപപൂജം അകാസി. സോ തേന പുഞ്ഞേന ദേവേസു ച മനുസ്സേസു ച ഉഭയസമ്പത്തിയോ അനുഭവന്തോ നിബ്ബത്തനിബ്ബത്തഭവേ പൂജനീയോ ഹുത്വാ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ ഏകസ്മിം കുലഗേഹേ നിബ്ബത്തോ പുഞ്ഞസമ്ഭാരാനുഭാവേന സാസനേ പബ്ബജിത്വാ വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ അരഹത്തം പത്വാ കതധൂപപൂജാപുഞ്ഞത്താ നാമേന ധൂപദായകത്ഥേരോതി സബ്ബത്ഥ പാകടോ. സോ പത്തഅരഹത്തഫലോ അത്തനോ പുബ്ബകമ്മം സരിത്വാ സോമനസ്സജാതോ പുബ്ബചരിതാപദാനം ദസ്സേന്തോ സിദ്ധത്ഥസ്സ ഭഗവതോതിആദിമാഹ. സിദ്ധോ പരിപുണ്ണോ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണാദിഗുണസങ്ഖാതോ അത്ഥോ പയോജനം യസ്സ ഭഗവതോ സോയം സിദ്ധത്ഥോ, തസ്സ സിദ്ധത്ഥസ്സ ഭഗവതോ ഭഗ്യാദിഗുണവന്തസ്സ ലോകജേട്ഠസ്സ സകലലോകുത്തമസ്സ താദിനോ ഇട്ഠാനിട്ഠേസു താദിസസ്സ അചലസഭാവസ്സാതി അത്ഥോ. സേസം ഉത്താനത്ഥമേവാതി.

ധൂപദായകത്ഥേരഅപദാനവണ്ണനാ സമത്താ.

൭. പുലിനപൂജകത്ഥേരഅപദാനവണ്ണനാ

വിപസ്സിസ്സ ഭഗവതോതിആദികം ആയസ്മതോ പുലിനപൂജകത്ഥേരസ്സ അപദാനം. അയമ്പി പുരിമബുദ്ധേസു കതാധികാരോ തത്ഥ തത്ഥ ഭവേ വിവട്ടൂപനിസ്സയാനി പുഞ്ഞാനി ഉപചിനന്തോ വിപസ്സിസ്സ ഭഗവതോ കാലേ ഏകസ്മിം കുലേ നിബ്ബത്തോ സാസനേ പസന്നചിത്തോ ചേതിയങ്ഗണബോധിയങ്ഗണേസു പുരാണവാലുകം അപനേത്വാ നവം മുത്താദലസദിസപണ്ഡരപുലിനം ഓകിരിത്വാ മാളകം അലങ്കരി. തേന കമ്മേന സോ ദേവലോകേ നിബ്ബത്തോ തത്ഥ ദിബ്ബേഹി രതനേഹി വിജ്ജോതമാനേ അനേകയോജനേ കനകവിമാനേ ദിബ്ബസമ്പത്തിം അനുഭവിത്വാ തതോ ചുതോ മനുസ്സലോകേ സത്തരതനസമ്പന്നോ ചക്കവത്തീ രാജാ ഹുത്വാ മനുസ്സസമ്പത്തിം അനുഭവിത്വാ അപരാപരം സംസരന്തോ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ വിഭവസമ്പന്നേ ഏകസ്മിം കുലേ നിബ്ബത്തോ സാസനേ പസന്നോ പബ്ബജിത്വാ വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ അരഹത്തം പാപുണി. സോ അത്തനോ കതപുഞ്ഞനാമസദിസേന നാമേന പുലിനപൂജകത്ഥേരോതി പാകടോ.

൧൬൫. സോ അത്തനോ പുബ്ബകമ്മം സരിത്വാ സോമനസ്സജാതോ പുബ്ബചരിതാപദാനം ദസ്സേന്തോ വിപസ്സിസ്സ ഭഗവതോതിആദിമാഹ. തത്ഥ വിവിധം പസ്സതീതി വിപസ്സീ, വിവിച്ച പസ്സതീതി വാ വിപസ്സീ, വിവിധേ അത്തത്ഥപരത്ഥാദിഭേദേ അത്ഥേ പസ്സതീതി വാ വിപസ്സീ, വിവിധേ വോഹാരപരമത്ഥാദിഭേദേ പസ്സതീതി വാ വിപസ്സീ, തസ്സ വിപസ്സിസ്സ ബോധിയാ പാദപുത്തമേ ഉത്തമേ ബോധിരുക്ഖമണ്ഡലമാളകേ പുരാണപുലിനം വാലുകം ഛഡ്ഡേത്വാ സുദ്ധം പണ്ഡരം പുലിനം ആകിരിം സന്ഥരിം. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവാതി.

പുലിനപൂജകത്ഥേരഅപദാനവണ്ണനാ സമത്താ.

൮. ഉത്തിയത്ഥേരഅപദാനവണ്ണനാ

ചന്ദഭാഗാനദീതീരേതിആദികം ആയസ്മതോ ഉത്തിയത്ഥേരസ്സ അപദാനം. അയമ്പി പുരിമബുദ്ധേസു കതാധികാരോ തത്ഥ തത്ഥ ഭവേ വിവട്ടൂപനിസ്സയാനി പുഞ്ഞാനി ഉപചിനന്തോ സിദ്ധത്ഥസ്സ ഭഗവതോ കാലേ ചന്ദഭാഗാനദിയം സുസുമാരോ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തോ നദീതീരം ഉപഗതം ഭഗവന്തം ദിസ്വാ പസന്നചിത്തോ പാരം നേതുകാമോ തീരസമീപേയേവ നിപജ്ജി. ഭഗവാ തസ്സ അനുകമ്പായ പിട്ഠിയം പാദേ ഠപേസി. സോ തുട്ഠോ ഉദഗ്ഗോ പീതിവേഗേന മഹുസ്സാഹോ ഹുത്വാ സോതം ഛിന്ദന്തോ സീഘേന ജവേന ഭഗവന്തം പരതീരം നേസി. ഭഗവാ തസ്സ ചിത്തപ്പസാദം ഞത്വാ ‘‘അയം ഇതോ ചുതോ ദേവലോകേ നിബ്ബത്തിസ്സതി, തതോ പട്ഠായ സുഗതീസുയേവ സംസരന്തോ ഇതോ ചതുന്നവുതികപ്പേ അമതം പാപുണിസ്സതീ’’തി ബ്യാകരിത്വാ പക്കാമി.

സോ തഥാ സുഗതീസുയേവ സംസരന്തോ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ സാവത്ഥിയം അഞ്ഞതരസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ പുത്തോ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തി, ഉത്തിയോതിസ്സ നാമം അകംസു. സോ വയപ്പത്തോ ‘‘അമതം പരിയേസിസ്സാമീ’’തി പരിബ്ബാജകോ ഹുത്വാ ഏകദിവസം ഭഗവന്തം ദിസ്വാ ഉപസങ്കമിത്വാ വന്ദിത്വാ ധമ്മം സുത്വാ പടിലദ്ധസദ്ധോ ഹുത്വാ സാസനേ പബ്ബജിത്വാ സീലദിട്ഠീനം അവിസോധിതത്താ വിസേസം നിബ്ബത്തേതും അസക്കോന്തോ അഞ്ഞം ഭിക്ഖും വിസേസം നിബ്ബത്തേത്വാ അഞ്ഞം ബ്യാകരോന്തം ദിസ്വാ സത്ഥാരം ഉപസങ്കമിത്വാ സങ്ഖേപേന ഓവാദം യാചി. സത്ഥാപി തസ്സ, ‘‘തസ്മാതിഹ ത്വം, ഉത്തിയ, ആദിമേവ വിസോധേഹീ’’തിആദിനാ (സം. നി. ൫.൩൮൨) സങ്ഖേപേനേവ ഓവാദം അദാസി. സോ സത്ഥു ഓവാദേ ഠത്വാ വിപസ്സനം ആരഭി. തസ്സ ആരദ്ധവിപസ്സകസ്സ ആബാധോ ഉപ്പജ്ജി. ഉപ്പന്നേ ആബാധേ ജാതസംവേഗോ വീരിയാരമ്ഭവത്ഥും ഞത്വാ വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ അരഹത്തം പാപുണി.

൧൬൯. ഏവം സോ കതസമ്ഭാരാനുരൂപേന പത്തഅരഹത്തഫലോ അത്തനോ പുബ്ബകമ്മം സരിത്വാ സോമനസ്സജാതോ പുബ്ബചരിതാപദാനം പകാസേന്തോ ചന്ദഭാഗാനദീതീരേതിആദിമാഹ. തത്ഥ ചന്ദഭാഗാനദീതീരേതി പരിസുദ്ധപണ്ഡരപുലിനതലേഹി ച പഭാസമ്പന്നപസന്നമധുരോദകപരിപുണ്ണതായ ച ചന്ദപ്പഭാകിരണസസ്സിരീകാഭാ നദമാനാ സദ്ദം കുരുമാനാ ഗച്ഛതീതി ചന്ദഭാഗാനദീ, തസ്സാ ചന്ദഭാഗാനദിയാ തീരേ സുസുമാരോ അഹോസിന്തി സമ്ബന്ധോ. തത്ഥ സുസുമാരോതി ഖുദ്ദകമച്ഛഗുമ്ബേ ഖണ്ഡാഖണ്ഡികം കരോന്തോ മാരേതീതി സുസുമാരോ, ചണ്ഡമച്ഛോ കുമ്ഭീലോതി അത്ഥോ. സഭോജനപസുതോഹന്തി അഹം സഭോജനേ സകഗോചരേ പസുതോ ബ്യാവടോ. നദീതിത്ഥം അഗച്ഛഹന്തി ഭഗവതോ ആഗമനകാലേ അഹം നദീതിത്ഥം അഗച്ഛിം പത്തോമ്ഹി.

൧൭൦. സിദ്ധത്ഥോ തമ്ഹി സമയേതി തസ്മിം മമ തിത്ഥഗമനകാലേ സിദ്ധത്ഥോ ഭഗവാ അഗ്ഗപുഗ്ഗലോ സബ്ബസത്തേസു ജേട്ഠോ സേട്ഠോ സയമ്ഭൂ സയമേവ ഭൂതോ ജാതോ ബുദ്ധഭൂതോ സോ ഭഗവാ നദിം തരിതുകാമോ നദീതീരം ഉപാഗമി.

൧൭൨. പേത്തികം വിസയം മയ്ഹന്തി മയ്ഹം പിതുപിതാമഹാദീഹി പരമ്പരാനീതം, യദിദം സമ്പത്തസമ്പത്തമഹാനുഭാവാനം തരണന്തി അത്ഥോ.

൧൭൩. മമ ഉഗ്ഗജ്ജനം സുത്വാതി മയ്ഹം ഉഗ്ഗജ്ജനം ആരാധനം സുത്വാ മഹാമുനി ഭഗവാ അഭിരുഹീതി സമ്ബന്ധോ. സേസം ഉത്താനത്ഥമേവാതി.

ഉത്തിയത്ഥേരഅപദാനവണ്ണനാ സമത്താ.

൯. ഏകഞ്ജലികത്ഥേരഅപദാനവണ്ണനാ

സുവണ്ണവണ്ണന്തിആദികം ആയസ്മതോ ഏകഞ്ജലികത്ഥേരസ്സ അപദാനം. അയമ്പി പുരിമബുദ്ധേസു കതാധികാരോ തത്ഥ തത്ഥ ഭവേ വിവട്ടൂപനിസ്സയാനി പുഞ്ഞാനി ഉപചിനന്തോ വിപസ്സിസ്സ ഭഗവതോ കാലേ ഏകസ്മിം കുലഗേഹേ നിബ്ബത്തോ വിഞ്ഞുതം പത്തോ രതനത്തയേ പസന്നോ പിണ്ഡായ ചരന്തം വിപസ്സിം ഭഗവന്തം ദിസ്വാ പസന്നമാനസോ അഞ്ജലിം പഗ്ഗഹേത്വാ അട്ഠാസി. സോ തേന പുഞ്ഞകമ്മേന ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തോ സബ്ബത്ഥ പൂജനീയോ ഹുത്വാ ഉഭയസമ്പത്തിയോ അനുഭവിത്വാ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ വിഭവസമ്പന്നേ കുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ സാസനേ പസീദിത്വാ പബ്ബജിത്വാ വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ അരഹത്തേ പതിട്ഠാസി. പുബ്ബേ കതപുഞ്ഞവസേന ഏകഞ്ജലികത്ഥേരോതി പാകടോ.

൧൮൦. സോ അത്തനോ പുബ്ബകമ്മം സരിത്വാ തം ഹത്ഥതലേ ആമലകം വിയ ദിസ്വാ ഉദാനവസേന പുബ്ബചരിതാപദാനം പകാസേന്തോ സുവണ്ണവണ്ണന്തിആദിമാഹ. വിപസ്സിം സത്ഥവാഹഗ്ഗന്തി വാണിജേ കന്താരാ വഹതി താരേതീതി സത്ഥവാഹോ. വാളകന്താരാ ചോളകന്താരാ ദുബ്ഭിക്ഖകന്താരാ നിരുദകകന്താരാ യക്ഖകന്താരാ അപ്പഭക്ഖകന്താരാ ച താരേതി ഉത്താരേതി പതാരേതി നിത്താരേതി ഖേമന്തഭൂമിം പാപേതീതി അത്ഥോ. കോ സോ? വാണിജജേട്ഠകോ. സത്ഥവാഹസദിസത്താ അയമ്പി ഭഗവാ സത്ഥവാഹോ. തഥാ ഹി സോ തിവിധം ബോധിം പത്ഥയന്തേ കതപുഞ്ഞസമ്ഭാരേ സത്തേ ജാതികന്താരാ ജരാകന്താരാ ബ്യാധികന്താരാ മരണകന്താരാ സോകപരിദേവദുക്ഖദോമനസ്സുപായാസകന്താരാ ച സബ്ബസ്മാ സംസാരകന്താരാ ച താരേതി ഉത്താരേതി പതാരേതി നിത്താരേതി നിബ്ബാനഥലം പാപേതീതി അത്ഥോ. സത്ഥവാഹോ ച സോ അഗ്ഗോ സേട്ഠോ പധാനോ ചാതി സത്ഥവാഹഗ്ഗോ, തം സത്ഥവാഹഗ്ഗം വിപസ്സിം സമ്ബുദ്ധന്തി സമ്ബന്ധോ. നരവരം വിനായകന്തി നരാനം അന്തരേ അസിഥിലപരക്കമോതി നരവീരോ, തം. വിസേസേന കതപുഞ്ഞസമ്ഭാരേ സത്തേ നേതി നിബ്ബാനപുരം പാപേതീതി വിനായകോ, തം.

൧൮൧. അദന്തദമനം താദിന്തി രാഗദോസമോഹാദികിലേസസമ്പയുത്തത്താ കായവചീമനോദ്വാരേഹി അദന്തേ സത്തേ ദമേതീതി അദന്തദമനോ, തം. ഇട്ഠാനിട്ഠേസു അകമ്പിയതാദിഗുണയുത്തോതി താദീ, തം. മഹാവാദിം മഹാമതിന്തി സകസമയപരസമയവാദീനം അന്തരേ അത്തനാ സമധികപുഗ്ഗലവിരഹിതത്താ മഹാവാദീ, മഹതീ പഥവിസമാനാ മേരുസമാനാ ച മതി യസ്സ സോ മഹാമതി, തം മഹാവാദിം മഹാമതിം സമ്ബുദ്ധന്തി ഇമിനാ തുല്യാധികരണം. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവാതി.

ഏകഞ്ജലികത്ഥേരഅപദാനവണ്ണനാ സമത്താ.

൧൦. ഖോമദായകത്ഥേരഅപദാനവണ്ണനാ

നഗരേ ബന്ധുമതിയാതിആദികം ആയസ്മതോ ഖോമദായകത്ഥേരസ്സ അപദാനം. അയമ്പി പുരിമബുദ്ധേസു കതാധികാരോ തത്ഥ തത്ഥ ഭവേ വിവട്ടൂപനിസ്സയാനി പുഞ്ഞാനി ഉപചിനന്തോ വിപസ്സിസ്സ ഭഗവതോ കാലേ ഏകസ്മിം കുലഗേഹേ നിബ്ബത്തോ വയപ്പത്തോ സാസനേ അഭിപ്പസന്നോ രതനത്തയമാമകോ വിപസ്സിസ്സ ഭഗവതോ സന്തികേ ധമ്മം സുത്വാ പസന്നമാനസോ ഖോമദുസ്സേന പൂജം അകാസി. സോ തദേവ മൂലം കത്വാ യാവജീവം പുഞ്ഞാനി കത്വാ തതോ ദേവലോകേ നിബ്ബത്തോ. ഛസു ദേവേസു അപരാപരം ദിബ്ബസുഖം അനുഭവിത്വാ തതോ ചവിത്വാ മനുസ്സലോകേ ചക്കവത്തിആദിഅനേകവിധമനുസ്സസമ്പത്തിം അനുഭവിത്വാ പരിപാകഗതേ പുഞ്ഞസമ്ഭാരേ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ കുലഗേഹേ നിബ്ബത്തോ വയപ്പത്തോ സത്ഥു സന്തികേ ധമ്മം സുത്വാ പടിലദ്ധസദ്ധോ പബ്ബജിത്വാ വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ നചിരസ്സേവ അരഹത്തം പാപുണി. കതപുഞ്ഞനാമേന ഖോമദായകത്ഥേരോതി പാകടോ.

൧൮൪. സോ അത്തനോ പുബ്ബകമ്മം സരിത്വാ സോമനസ്സജാതോ പുബ്ബചരിതാപദാനം ദസ്സേന്തോ നഗരേ ബന്ധുമതിയാതിആദിമാഹ. തത്ഥ ബന്ധു വുച്ചതി ഞാതകോ, തേ ബന്ധൂ യസ്മിം നഗരേ അഞ്ഞമഞ്ഞം സങ്ഘടിതാ വസന്തി, തം നഗരം ‘‘ബന്ധുമതീ’’തി വുച്ചതി. രോപേമി ബീജസമ്പദന്തി ദാനസീലാദിപുഞ്ഞബീജസമ്പത്തിം രോപേമി പട്ഠപേമീതി അത്ഥോ.

ഖോമദായകത്ഥേരഅപദാനവണ്ണനാ സമത്താ.

തതിയസ്സ സുഭൂതിവഗ്ഗസ്സ വണ്ണനാ സമത്താ.

ചതുഭാണവാരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.