൩-൨. മഹാമോഗ്ഗല്ലാനത്ഥേരഅപദാനവണ്ണനാ

അനോമദസ്സീ ഭഗവാത്യാദികം ആയസ്മതോ മോഗ്ഗല്ലാനത്ഥേരസ്സ അപദാനം. അയഞ്ച ഥേരോ പുരിമബുദ്ധേസു കതാധികാരോ തത്ഥ തത്ഥ ഭവേ വിവട്ടൂപനിസ്സയാനി പുഞ്ഞാനി ഉപചിനന്തോ അനോമദസ്സിസ്സ ഭഗവതോ കാലേതിആദി സാരിപുത്തത്ഥേരസ്സ ധമ്മസേനാപതിനോ വത്ഥുമ്ഹി വുത്തമേവ. ഥേരോ ഹി പബ്ബജിതദിവസതോ പട്ഠായ സത്തമേ ദിവസേ മഗധരട്ഠേ കല്ലവാലഗാമകം ഉപനിസ്സായ സമണധമ്മം കരോന്തോ ഥിനമിദ്ധേ ഓക്കമന്തേ സത്ഥാരാ ‘‘മോഗ്ഗല്ലാന, മാ തുച്ഛോ തവ വായാമോ’’തിആദിനാ സംവേജിതോ ഥിനമിദ്ധം വിനോദേത്വാ ഭഗവതാ വുച്ചമാനം ധാതുകമ്മട്ഠാനം സുണന്തോ ഏവ വിപസ്സനാപടിപാടിയാ ഉപരിമഗ്ഗത്തയം അധിഗന്ത്വാ അഗ്ഗഫലക്ഖണേ സാവകഞാണസ്സ മത്ഥകം പാപുണി.

൩൭൫. ഏവം ദുതിയസാവകഭാവം പത്വാ ആയസ്മാ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനത്ഥേരോ അത്തനോ പുബ്ബകമ്മം സരിത്വാ സോമനസ്സവസേന പുബ്ബചരിയം അപദാനം പകാസേന്തോ അനോമദസ്സീ ഭഗവാതിആദിമാഹ. തത്ഥ ന ഓമം അലാമകം ദസ്സനം പസ്സനം അസ്സാതി അനോമദസ്സീ. തസ്സ ഹി ദ്വത്തിംസമഹാപുരിസലക്ഖണപടിമണ്ഡിതസരീരത്താ സകലം ദിവസം സകലം മാസം സകലം സംവച്ഛരം സംവച്ഛരസതസഹസ്സമ്പി പസ്സന്താനം ദേവമനുസ്സാനം അതിത്തികരം ദസ്സനന്തി, അനോമം അലാമകം നിബ്ബാനം ദസ്സനസീലോതി വാ ‘‘അനോമദസ്സീ’’തി ലദ്ധനാമോ ഭാഗ്യവന്തതാദീഹി കാരണേഹി ഭഗവാ. ലോകജേട്ഠോതി സകലസത്തലോകസ്സ ജേട്ഠോ പധാനോ. ആസഭസദിസത്താ ആസഭോ, നരാനം ആസഭോ നരാസഭോ. സോ ലോകജേട്ഠോ നരാസഭോ അനോമദസ്സീ ഭഗവാ ദേവസങ്ഘപുരക്ഖതോ ദേവസമൂഹേഹി പരിവാരിതോ. ഹിമവന്തമ്ഹി വിഹാസീതി സമ്ബന്ധോ.

൩൭൬. യദാ ദുതിയസാവകഭാവായ ദുതിയവാരേ പത്ഥനം അകാസി, തദാ നാമേന വരുണോ നാമ അഹം നാഗരാജാ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തോ അഹോസിന്തി അത്ഥോ. തേന വുത്തം – ‘‘വരുണോ നാമ നാമേന, നാഗരാജാ അഹം തദാ’’തി. കാമരൂപീതി യദിച്ഛിതകാമനിമ്മാനസീലോ. വികുബ്ബാമീതി വിവിധം ഇദ്ധിവികുബ്ബനം കരോമി. മഹോദധിനിവാസഹന്തി മഞ്ജേരികാ നാഗാ, ഭൂമിഗതാ നാഗാ, പബ്ബതട്ഠാ നാഗാ, ഗങ്ഗാവഹേയ്യാ നാഗാ, സാമുദ്ദികാ നാഗാതി ഇമേസം നാഗാനം അന്തരേ സാമുദ്ദികനാഗോ അഹം മഹോദധിമ്ഹി സമുദ്ദേ നിവാസിം, വാസം കപ്പേസിന്തി അത്ഥോ.

൩൭൭. സങ്ഗണിയം ഗണം ഹിത്വാതി നിച്ചപരിവാരഭൂതം സകപരിവാരം നാഗസമൂഹം ഹിത്വാ വിനാ ഹുത്വാ. തൂരിയം പട്ഠപേസഹന്തി അഹം തൂരിയം പട്ഠപേസിം, വജ്ജാപേസിന്തി അത്ഥോ. സമ്ബുദ്ധം പരിവാരേത്വാതി അനോമദസ്സിസമ്ബുദ്ധം സമന്തതോ സേവമാനാ അച്ഛരാ നാഗമാണവികാ വാദേസും ദിബ്ബവാദേഹി ഗീതാ വാക്യാദീഹി വാദേസും ലദ്ധാനുരൂപതോ വജ്ജേസും തദാതി അത്ഥോ.

൩൭൮. വജ്ജമാനേസു തൂരേസൂതി മനുസ്സനാഗതൂരിയേസു പഞ്ചങ്ഗികേസു വജ്ജമാനേസു. ദേവാ തൂരാനി വജ്ജയുന്തി ചാതുമഹാരാജികാ ദേവാ ദിബ്ബതൂരിയാനി വജ്ജിംസു വാദേസുന്തി അത്ഥോ. ഉഭിന്നം സദ്ദം സുത്വാനാതി ഉഭിന്നം ദേവമനുസ്സാനം ഭേരിസദ്ദം സുത്വാ. തിലോകഗരുസമാനോപി ബുദ്ധോ സമ്പബുജ്ഝഥ ജാനാതി സുണാതീതി അത്ഥോ.

൩൭൯. നിമന്തേത്വാന സമ്ബുദ്ധന്തി സസാവകസങ്ഘം സമ്ബുദ്ധം സ്വാതനായ നിമന്തേത്വാ പരിവാരേത്വാ. സകഭവനന്തി അത്തനോ നാഗഭവനം ഉപാഗമിം. ഗന്ത്വാ ച ആസനം പഞ്ഞപേത്വാനാതി രത്തിട്ഠാനദിവാട്ഠാനകുടിമണ്ഡപസയനനിസീദനട്ഠാനാനി പഞ്ഞാപേത്വാ സജ്ജേത്വാതി അത്ഥോ. കാലമാരോചയിം അഹന്തി ഏവം കതപുബ്ബവിധാനോ അഹം ‘‘കാലോ, ഭന്തേ, നിട്ഠിതം ഭത്ത’’ന്തി കാലം ആരോചയിം വിഞ്ഞാപേസിം.

൩൮൦. ഖീണാസവസഹസ്സേഹീതി തദാ സോ ഭഗവാ അരഹന്തസഹസ്സേഹി പരിവുതോ ലോകനായകോ സബ്ബാ ദിസാ ഓഭാസേന്തോ മേ ഭവനം ഉപാഗമി സമ്പത്തോതി അത്ഥോ.

൩൮൧. അത്തനോ ഭവനം പവിട്ഠം ഭഗവന്തം ഭോജനാകാരം ദസ്സേന്തോ ഉപവിട്ഠം മഹാവീരന്തിആദിമാഹ. തം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

൩൮൬. ഓക്കാകകുലസമ്ഭവോതി ഓക്കാകരഞ്ഞോ പരമ്പരാഗതരാജകുലേ ഉപ്പന്നോ സകലജമ്ബുദീപേ പാകടരാജകുലേ ഉപ്പന്നോ വാ ഗോത്തേന ഗോത്തവസേന ഗോതമോ നാമ സത്ഥാ മനുസ്സലോകേ ഭവിസ്സതി.

൩൮൮. സോ പച്ഛാ പബ്ബജിത്വാനാതി സോ നാഗരാജാ പച്ഛാ പച്ഛിമഭവേ കുസലമൂലേന പുഞ്ഞസമ്ഭാരേന ചോദിതോ ഉയ്യോജിതോ സാസനേ പബ്ബജിത്വാ ഗോതമസ്സ ഭഗവതോ ദുതിയോ അഗ്ഗസാവകോ ഹേസ്സതീതി ബ്യാകരണമകാസി.

൩൮൯. ആരദ്ധവീരിയോതി ഠാനനിസജ്ജാദീസു ഇരിയാപഥേസു വീരിയവാ. പഹിതത്തോതി നിബ്ബാനേ പേസിതചിത്തോ. ഇദ്ധിയാ പാരമിം ഗതോതി ‘‘ഏതദഗ്ഗം, ഭിക്ഖവേ, മമ സാവകാനം ഭിക്ഖൂനം ഇദ്ധിമന്താനം യദിദം മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ’’തി (അ. നി. ൧.൧൮൦, ൧൯൦) അധിട്ഠാനിദ്ധിവികുബ്ബനിദ്ധികമ്മവിപാകജിദ്ധിആദീസു പാരമിം പരിയോസാനം ഗതോ പത്തോ. സബ്ബാസവേതി ആ സമന്തതോ സവനതോ പവത്തനതോ ‘‘ആസവാ’’തി ലദ്ധനാമേ കാമഭവദിട്ഠിഅവിജ്ജാധമ്മേ സബ്ബേ പരിഞ്ഞായ സമന്തതോ അഞ്ഞായ ജാനിത്വാ പജഹിത്വാ അനാസവോ നിക്കിലേസോ. നിബ്ബായിസ്സതീതി കിലേസഖന്ധപരിനിബ്ബാനേന നിബ്ബായിസ്സതീതി സമ്ബന്ധോ.

൩൯൦. ഏവം ഥേരോ അത്തനോ പുഞ്ഞവസേന ലദ്ധബ്യാകരണം വത്വാ പുന പാപചരിയം പകാസേന്തോ പാപമിത്തോപനിസ്സായാതിആദിമാഹ. തത്ഥ പാപമിത്തേ പാപകേ ലാമകേ മിത്തേ ഉപനിസ്സായ നിസ്സയേ കത്വാ തേഹി സംസഗ്ഗോ ഹുത്വാതി അത്ഥോ.

തത്രായമനുപുബ്ബീ കഥാ – ഏകസ്മിം സമയേ തിത്ഥിയാ സന്നിപതിത്വാ മന്തേസും – ‘‘ജാനാഥാവുസോ, കേന കാരണേന സമണസ്സ ഗോതമസ്സ ലാഭസക്കാരോ മഹാ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തോ’’തി? ‘‘ന ജാനാമ’’. ‘‘തുമ്ഹേ പന ന ജാനാഥാ’’തി? ‘‘ആമ, ജാനാമ’’ – മോഗ്ഗല്ലാനം നാമ ഏകം ഭിക്ഖും നിസ്സായ ഉപ്പന്നോ. സോ ഹി ദേവലോകം ഗന്ത്വാ ദേവതാഹി കതകമ്മം പുച്ഛിത്വാ ആഗന്ത്വാ മനുസ്സാനം കഥേസി – ‘‘ഇദം നാമ കത്വാ ഏവരൂപം സമ്പത്തിം ലഭന്തീ’’തി. നിരയേ നിബ്ബത്താനമ്പി കമ്മം പുച്ഛിത്വാ ആഗന്ത്വാ മനുസ്സാനം കഥേസി – ‘‘ഇദം നാമ കത്വാ ഏവരൂപം ദുക്ഖം അനുഭവന്തീ’’തി. മനുസ്സാ തസ്സ കഥം സുത്വാ മഹന്തം ലാഭസക്കാരം അഭിഹരന്തി. സചേ തം മാരേതും സക്ഖിസ്സാമ, സോ ലാഭസക്കാരോ അമ്ഹാകം നിബ്ബത്തിസ്സതി, അത്ഥേസോ ഉപായോതി സബ്ബേ ഏകച്ഛന്ദാ ഹുത്വാ ‘‘യംകിഞ്ചി കത്വാ തം മാരേസ്സാമാ’’തി അത്തനോ ഉപട്ഠാകേ സമാദപേത്വാ കഹാപണസഹസ്സം ലഭിത്വാ പുരിസഘാതകേ ചോരേ പക്കോസാപേത്വാ ‘‘മഹാമോഗ്ഗല്ലാനത്ഥേരോ നാമ സമണസ്സ ഗോതമസ്സ സാവകോ കാളസിലായം വസതി, തുമ്ഹേ തത്ഥ ഗന്ത്വാ തം മാരേഥാ’’തി തേസം തം സഹസ്സം അദംസു. ചോരാ ധനലാഭേന സമ്പടിച്ഛിത്വാ ‘‘ഥേരം മാരേസ്സാമാ’’തി ഗന്ത്വാ തസ്സ വസനട്ഠാനം പരിവാരേസും. ഥേരോ തേഹി പരിക്ഖിത്തഭാവം ഞത്വാ കുഞ്ചികച്ഛിദ്ദേന നിക്ഖമിത്വാ പക്കാമി. ചോരാ തം ദിവസം ഥേരം അദിസ്വാ പുനേകദിവസം തസ്സ വസനട്ഠാനം പരിക്ഖിപിംസു. ഥേരോ ഞത്വാ കണ്ണികാമണ്ഡലം ഭിന്ദിത്വാ ആകാസം പക്ഖന്ദി. ഏവം തേ പഠമമാസേപി, മജ്ഝിമമാസേപി ഥേരം ഗഹേതും നാസക്ഖിംസു. പച്ഛിമമാസേ പന സമ്പത്തേ ഥേരോ അത്തനാ കതകമ്മസ്സ ആകഡ്ഢനഭാവം ഞത്വാ ന അപഗച്ഛി. ചോരാ തം പഹരന്താ തണ്ഡുലകമത്താനി അട്ഠീനി കരോന്താ ഭിന്ദിംസു. അഥ നം ‘‘മതോ’’തി സഞ്ഞായ ഏകസ്മിം ഗുമ്ബപിട്ഠേ ഖിപിത്വാ പക്കമിംസു.

ഥേരോ, ‘‘സത്ഥാരം പസ്സിത്വാ വന്ദിത്വാവ പരിനിബ്ബായിസ്സാമീ’’തി അത്തഭാവം ഝാനവേഠനേന വേഠേത്വാ ആകാസേന സത്ഥു സന്തികം ഗന്ത്വാ സത്ഥാരം വന്ദിത്വാ ‘‘ഭന്തേ, പരിനിബ്ബായിസ്സാമീ’’തി ആഹ. ‘‘പരിനിബ്ബായിസ്സസി, മോഗ്ഗല്ലാനാ’’തി? ‘‘ആമ, ഭന്തേ’’തി. ‘‘കത്ഥ ഗന്ത്വാ പരിനിബ്ബായിസ്സസീ’’തി? ‘‘കാളസിലാപദേസം, ഭന്തേ’’തി. ‘‘തേന ഹി, മോഗ്ഗല്ലാന, മയ്ഹം ധമ്മം കഥേത്വാ യാഹി. താദിസസ്സ ഹി മേ സാവകസ്സ ന ദാനി ദസ്സനം അത്ഥീ’’തി. സോ ‘‘ഏവം കരിസ്സാമി, ഭന്തേ’’തി സത്ഥാരം വന്ദിത്വാ ആകാസം ഉപ്പതിത്വാ സാരിപുത്തത്ഥേരോ വിയ പരിനിബ്ബാനദിവസേ നാനപ്പകാരാ ഇദ്ധിയോ കത്വാ ധമ്മം കഥേത്വാ സത്ഥാരം വന്ദിത്വാ കാളസിലാപദേസം ഗന്ത്വാ പരിനിബ്ബായി. ‘‘ഥേരം കിര ചോരാ മാരേസു’’ന്തി അയം കഥാ സകലജമ്ബുദീപേ പത്ഥരി.

രാജാ അജാതസത്തു ചോരേ പരിയേസനത്ഥായ ചരപുരിസേ പയോജേസി. തേസു ചോരേസു സുരാപാനേ സുരം പിവന്തേസു മദ്ദേസു ഏകോ ഏകസ്സ പിട്ഠിം പഹരിത്വാ പാതേസി. സോ തം സന്തജ്ജേന്തോ ‘‘അമ്ഭോ ദുബ്ബിനീത ത്വം, കസ്മാ മേ പിട്ഠിം പഹരിത്വാ പാതേസി, കിം പന, അരേ ദുട്ഠചോര, തയാ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനത്ഥേരോ പഠമം പഹതോ’’തി ആഹ. ‘‘കിം പന ത്വം മയാ പഠമം പഹതഭാവം ന ജാനാസീ’’തി? ഏവം ഏതേസം ‘‘മയാ പഹതോ, മയാ പഹതോ’’തി വദന്താനം സുത്വാ തേ ചരപുരിസാ സബ്ബേ തേ ചോരേ ഗഹേത്വാ രഞ്ഞോ ആരോചേസും. രാജാ തേ ചോരേ പക്കോസാപേത്വാ പുച്ഛി – ‘‘തുമ്ഹേഹി ഥേരോ മാരിതോ’’തി? ‘‘ആമ, ദേവാ’’തി. ‘‘കേഹി തുമ്ഹേ ഉയ്യോജിതാ’’തി? ‘‘നഗ്ഗസമണേഹി, ദേവാ’’തി. രാജാ പഞ്ചസതേ നഗ്ഗസമണേ ഗാഹാപേത്വാ പഞ്ചസതേഹി ചോരേഹി സദ്ധിം രാജങ്ഗണേ നാഭിപമാണേസു ആവാടേസു നിഖണാപേത്വാ പലാലേഹി പടിച്ഛാദേത്വാ അഗ്ഗിം ദാപേസി. അഥ നേസം ഝാമഭാവം ജാനിത്വാ അയനങ്ഗലേഹി കസാപേത്വാ സബ്ബേ ഖണ്ഡാഖണ്ഡം കാരാപേസി. തദാ ഭിക്ഖൂ ധമ്മസഭായം കഥം സമുട്ഠാപേസും – ‘‘മഹാമോഗ്ഗല്ലാനത്ഥേരോ അത്തനോ അനനുരൂപമരണം പത്തോ’’തി. സത്ഥാ ആഗന്ത്വാ ‘‘കായ നുത്ഥ, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി കഥായ സന്നിസിന്നാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ഇമായ നാമ, ഭന്തേ’’തി വുത്തേ ‘‘മോഗ്ഗല്ലാനസ്സ, ഭിക്ഖവേ, ഇമസ്സേവ അത്തഭാവസ്സ അനനുരൂപം മരണം, പുബ്ബേ പന തേന കതകമ്മസ്സ അനുരൂപമേവാ’’തി വത്വാ ‘‘കിം പനസ്സ, ഭന്തേ, പുബ്ബകമ്മ’’ന്തി പുട്ഠോ തം വിത്ഥാരേത്വാ കഥേസി.

അതീതേ, ഭിക്ഖവേ, ബാരാണസിയം ഏകോ കുലപുത്തോ സയമേവ കോട്ടനപചനാദീനി കരോന്തോ മാതാപിതരോ പടിജഗ്ഗി. അഥസ്സ മാതാപിതരോ ‘‘താത, ത്വം ഏകകോവ ഗേഹേ ച അരഞ്ഞേ ച കമ്മം കരോന്തോ കിലമസി, ഏകം തേ കുമാരികം ആനേസ്സാമാ’’തി വത്വാ ‘‘അമ്മതാതാ, യാവ തുമ്ഹേ ജീവഥ, താവ വോ സഹത്ഥാ ഉപട്ഠഹിസ്സാമീ’’തി തേന പടിക്ഖിത്താപി പുനപ്പുനം യാചിത്വാ കുമാരികം ആനേസും. സാ കതിപാഹമേവ തേ ഉപട്ഠഹിത്വാ പച്ഛാ തേസം ദസ്സനമപി അനിച്ഛന്തീ – ‘‘ന സക്കാ തവ മാതാപിതൂഹി സദ്ധിം ഏകട്ഠാനേ വസിതു’’ന്തി ഉജ്ഝായിത്വാ തസ്മിം അത്തനോ കഥം അഗ്ഗണ്ഹന്തേ തസ്സ ബഹിഗതകാലേ മകചിവാകഖണ്ഡാനി ച യാഗുഫേണകേ ച ഗഹേത്വാ തത്ഥ തത്ഥ ആകിരിത്വാ തേനാഗന്ത്വാ ‘‘കിം ഇദ’’ന്തി പുട്ഠാ ‘‘ഇമേസം മഹല്ലകഅന്ധാനം ഏതം കമ്മം, സബ്ബം ഗേഹം കിലിട്ഠാ കരോന്താ വിചരന്തി, ന സക്കാ ഏതേഹി സദ്ധിം ഏകട്ഠാനേ വസിതു’’ന്തി ഏവം തായ പുനപ്പുനം കഥിയമാനായ ഏവരൂപോപി പൂരിതപാരമീ സത്തോ മാതാപിതൂഹി സദ്ധിം ഭിജ്ജി. സോ ‘‘ഹോതു, ജാനിസ്സാമി നേസം കത്തബ്ബകമ്മ’’ന്തി തേ ഭോജേത്വാ ‘‘അമ്മതാതാ, അസുകട്ഠാനേ നാമ തുമ്ഹാകം ഞാതകാ ആഗമനം പച്ചാസീസന്തി, തത്ഥ ഗമിസ്സാമാ’’തി തേ യാനകം ആരോപേത്വാ ആദായ ഗച്ഛന്തോ അടവിമജ്ഝം പത്തകാലേ ‘‘താത, രസ്മിയോ ഗണ്ഹഥ, ഗോണാ ദണ്ഡസഞ്ഞായ ഗമിസ്സന്തി, ഇമസ്മിം ഠാനേ ചോരാ വസന്തി, അഹം ഓതരിത്വാ ചരാമീ’’തി പിതു ഹത്ഥേ രസ്മിയോ ദത്വാ ഓതരിത്വാ ഗച്ഛന്തോ സദ്ദം പരിവത്തേത്വാ ചോരാനം ഉട്ഠിതസദ്ദമകാസി. മാതാപിതരോ സദ്ദം സുത്വാ ‘‘ചോരാ ഉട്ഠിതാ’’തി സഞ്ഞായ ‘‘താത, ചോരാ ഉട്ഠിതാ, മഹല്ലകാ മയം, ത്വം അത്താനമേവ രക്ഖാഹീ’’തി ആഹംസു. സോ മാതാപിതരോ വിരവന്തേപി ചോരസദ്ദം കരോന്തോ കോട്ടേത്വാ മാരേത്വാ അടവിയം ഖിപിത്വാ പച്ചാഗമി.

സത്ഥാ ഇദം തസ്സ പുബ്ബകമ്മം കഥേത്വാ ‘‘ഭിക്ഖവേ, മോഗ്ഗല്ലാനോ ഏത്തകം കമ്മം കത്വാ അനേകവസ്സസതസഹസ്സാനി നിരയേ പച്ചിത്വാ താവ പക്കാവസേസേന അത്തഭാവസതേ ഏവമേവ കോട്ടേത്വാ സംചുണ്ണോ മരണം പത്തോ, ഏവം മോഗ്ഗല്ലാനേന അത്തനോ കമ്മാനുരൂപമേവ മരണം ലദ്ധം. പഞ്ചഹി ചോരസതേഹി സദ്ധിം പഞ്ചതിത്ഥിയസതാനിപി മമ പുത്തം അപ്പദുട്ഠം ദുസ്സേത്വാ അനുരൂപമേവ മരണം ലഭിംസു. അപ്പദുട്ഠേസു ഹി പദുസ്സന്തോ ദസഹി കാരണേഹി അനയബ്യസനം പാപുണാതിയേവാ’’തി അനുസന്ധിം ഘടേത്വാ ധമ്മം ദേസേന്തോ ഇമാ ഗാഥാ അഭാസി –

‘‘യോ ദണ്ഡേന അദണ്ഡേസു, അപ്പദുട്ഠേസു ദുസ്സതി;

ദസന്നമഞ്ഞതരം ഠാനം, ഖിപ്പമേവ നിഗച്ഛതി.

‘‘വേദനം ഫരുസം ജാനിം, സരീരസ്സ വ ഭേദനം;

ഗരുകം വാപി ആബാധം, ചിത്തക്ഖേപം വ പാപുണേ.

‘‘രാജതോ വാ ഉപസഗ്ഗം, അബ്ഭക്ഖാനം വ ദാരുണം;

പരിക്ഖയം വ ഞാതീനം, ഭോഗാനം വ പഭങ്ഗുനം.

‘‘അഥവസ്സ അഗാരാനി, അഗ്ഗി ഡഹതി പാവകോ;

കായസ്സ ഭേദാ ദുപ്പഞ്ഞോ, നിരയം സോപപജ്ജതീ’’തി. (ധ. പ. ൧൩൭-൧൪൦);

൩൯൩. പവിവേകമനുയുത്തോതി പകാരേന വിവേകം ഏകീഭാവം അനുയുത്തോ യോജിതോ യുത്തപ്പയുത്തോ. സമാധിഭാവനാരതോതി പഠമജ്ഝാനാദിഭാവനായ രതോ അല്ലീനോ ച. സബ്ബാസവേ സകലകിലേസേ, പരിഞ്ഞായ ജാനിത്വാ പജഹിത്വാ, അനാസവോ നിക്കിലേസോ വിഹരാമീതി സമ്ബന്ധോ.

൩൯൪. ഇദാനി അത്തനോ പുഞ്ഞസമ്ഭാരവസേന പുബ്ബചരിതസ്സ ഫലം ദസ്സേന്തോ ധരണിമ്പി സുഗമ്ഭീരന്തിആദിമാഹ.

തത്രായമനുപുബ്ബീകഥാ – ബുദ്ധേന ചോദിതോതി സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന ചോദിതോ ഉയ്യോജിതോ. ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ പേക്ഖതോതി മഹതോ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ പസ്സന്തസ്സ. മിഗാരമാതുപാസാദം, പാദങ്ഗുട്ഠേന കമ്പയീതി പുബ്ബാരാമേ വിസാഖായ മഹാഉപാസികായ കാരിതം സഹസ്സത്ഥമ്ഭപടിമണ്ഡിതം മഹാപാസാദം അത്തനോ പാദങ്ഗുട്ഠേന കമ്പേസിം. ഏകസ്മിഞ്ഹി സമയേ പുബ്ബാരാമേ യഥാവുത്തപാസാദേ ഭഗവതി വിഹരന്തേ സമ്ബഹുലാ നവകതരാ ഭിക്ഖൂ ഉപരിപാസാദേ നിസിന്നാ സത്ഥാരമ്പി അചിന്തേത്വാ തിരച്ഛാനകഥം കഥേതുമാരദ്ധാ. തം സുത്വാ ഭഗവാ തേ സംവേജേത്വാ അത്തനോ ധമ്മദേസനായ ഭാജനഭൂതേ കാതുകാമോ ആയസ്മന്തം മഹാമോഗ്ഗല്ലാനത്ഥേരം ആമന്തേസി – ‘‘പസ്സസി ത്വം, മോഗ്ഗല്ലാന, നവേ ഭിക്ഖൂ തിരച്ഛാനകഥമനുയുത്തേ’’തി തം സുത്വാ ഥേരോ സത്ഥു അജ്ഝാസയം ഞത്വാ അഭിഞ്ഞാപാദകം ആപോകസിണാരമ്മണം ചതുത്ഥജ്ഝാനം സമാപജ്ജിത്വാ വുട്ഠായ ‘‘പാസാദസ്സ പതിട്ഠിതോകാസം ഉദകം ഹോതൂ’’തി അധിട്ഠായ പാസാദമത്ഥകേ ഥുപികം പാദങ്ഗുട്ഠേന പഹരി, പാസാദോ ഓനമിത്വാ ഏകേന പസ്സേന അട്ഠാസി. പുനപി പഹരി, അപരേനപി പസ്സേന അട്ഠാസി. തേ ഭിക്ഖൂ ഭീതാ സംവിഗ്ഗാ പാസാദസ്സ പതനഭയേന തതോ നിക്ഖമിത്വാ ഭഗവതോ സമീപേ അട്ഠംസു. സത്ഥാ തേസം അജ്ഝാസയം ഓലോകേത്വാ ധമ്മം ദേസേസി. തം സുത്വാ തേസു കേചി സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠഹിംസു, കേചി സകദാഗാമിഫലേ, കേചി അനാഗാമിഫലേ, കേചി അരഹത്തഫലേ പതിട്ഠഹിംസു. സ്വായമത്ഥോ പാസാദകമ്പനസുത്തേന ദീപേതബ്ബോ.

വേജയന്തപാസാദന്തി സോ വേജയന്തപാസാദോ താവതിംസഭവനേ യോജനസഹസ്സുബ്ബേധോ അനേകസഹസ്സനിയ്യൂഹകൂടാഗാരപടിമണ്ഡിതോ ദേവാസുരസങ്ഗാമേ അസുരേ ജിനിത്വാ സക്കേ ദേവാനമിന്ദേ നഗരമജ്ഝേ ഠിതേ ഉട്ഠിതോ വിജയന്തേന നിബ്ബത്തത്താ ‘‘വേജയന്തോ’’തി ലദ്ധനാമോ പാസാദോ, തം സന്ധായാഹ – ‘‘വേജയന്തപാസാദ’’ന്തി, തമ്പി അയം ഥേരോ പാദങ്ഗുട്ഠേന കമ്പേതി. ഏകസ്മിഞ്ഹി സമയേ ഭഗവന്തം പുബ്ബാരാമേ വിഹരന്തം സക്കോ ദേവരാജാ ഉപസങ്കമിത്വാ തണ്ഹാസങ്ഖയവിമുത്തിം പുച്ഛി. തസ്സ ഭഗവാ വിസ്സജ്ജേസി. സോ തം സുത്വാ അത്തമനോ പമുദിതോ അഭിവാദേത്വാ പദക്ഖിണം കത്വാ അത്തനോ ദേവലോകമേവ ഗതോ. അഥായസ്മാ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ ഏവം ചിന്തേസി – ‘‘അയം സക്കോ ഭഗവന്തം ഉപസങ്കമിത്വാ ഏവരൂപം ഗമ്ഭീരനിബ്ബാനപടിസംയുത്തം പഞ്ഹം പുച്ഛി, ഭഗവതാ ച പഞ്ഹോ വിസ്സജ്ജിതോ, കിം നു ഖോ ജാനിത്വാ ഗതോ, ഉദാഹു അജാനിത്വാ. യംനൂനാഹം ദേവലോകം ഗന്ത്വാ തമത്ഥം ജാനേയ്യ’’ന്തി? സോ താവദേവ താവതിംസഭവനം ഗന്ത്വാ സക്കം ദേവാനമിന്ദം തമത്ഥം പുച്ഛി. സക്കോ ദിബ്ബസമ്പത്തിയാ പമത്തോ ഹുത്വാ വിക്ഖേപം അകാസി. ഥേരോ തസ്സ സംവേഗജനനത്ഥം വേജയന്തപാസാദം പാദങ്ഗുട്ഠേന കമ്പേസി. തേന വുത്തം –

‘‘യോ വേജയന്തപാസാദം, പാദങ്ഗുട്ഠേന കമ്പയി;

ഇദ്ധിബലേനുപത്ഥദ്ധോ, സംവേജേസി ച ദേവതാ’’തി. (മ. നി. ൧.൫൧൩);

അയം പനത്ഥോ – ചൂളതണ്ഹാസങ്ഖയവിമുത്തിസുത്തേന (മ. നി. ൧.൩൯൦ ആദയോ) ദീപേതബ്ബോ. കമ്പിതാകാരോ ഹേട്ഠാ വുത്തോയേവ. ‘‘സക്കം സോ പരിപുച്ഛതീ’’തി (മ. നി. ൧.൫൧൩) യഥാവുത്തമേവ ഥേരസ്സ തണ്ഹാസങ്ഖയവിമുത്തിപുച്ഛം സന്ധായ വുത്തം. തേനാഹ – ‘‘അപാവുസോ, ജാനാസി, തണ്ഹക്ഖയവിമുത്തിയോ’’തി? തസ്സ സക്കോ വിയാകാസി. ഇദം ഥേരേന പാസാദകമ്പനേ കതേ സംവിഗ്ഗഹദയേന പമാദം പഹായ യോനിസോ മനസി കരിത്വാ പഞ്ഹസ്സ ബ്യാകതഭാവം സന്ധായ വുത്തം. സത്ഥാരാ ദേസിതനിയാമേനേവ ഹി സോ തദാ കഥേസി. തേനാഹ – ‘‘പഞ്ഹം പുട്ഠോ യഥാതഥ’’ന്തി (മ. നി. ൧.൫൧൩). തത്ഥ സക്കം സോ പരിപുച്ഛതീതി സക്കം ദേവരാജം മഹാമോഗ്ഗല്ലാനത്ഥേരോ സത്ഥാരാ ദേസിതായ തണ്ഹാസങ്ഖയവിമുത്തിയാ സമ്മദേവ ഗഹിതഭാവം പുച്ഛി. അതീതത്ഥേ ഹി ഇദം വത്തമാനവചനം. അപാവുസോ, ജാനാസീതി ആവുസോ, അപി ജാനാസി, കിം ജാനാസി? തണ്ഹക്ഖയവിമുത്തിയോതി (മ. നി. ൧.൫൧൩) തണ്ഹാസങ്ഖയവിമുത്തിയോ സത്ഥാരാ തുയ്ഹം ദേസിതാ, തഥാ ‘‘കിം ജാനാസീ’’തി പുച്ഛതി. തണ്ഹക്ഖയവിമുത്തിയോതി വാ തണ്ഹാസങ്ഖയവിമുത്തിസുത്തസ്സ ദേസനം പുച്ഛതി.

ബ്രഹ്മാനന്തി മഹാബ്രഹ്മാനം. സുധമ്മായാഭിതോ സഭന്തി (മ. നി. ൧.൫൧൩) സുധമ്മായ സഭായ. അയം പന ബ്രഹ്മലോകേ സുധമ്മാ സഭാ, ന താവതിംസഭവനേ. സുധമ്മാസഭാവിരഹിതോ ദേവലോകോ നാമ നത്ഥി. ‘‘അജ്ജാപി തേ, ആവുസോ, സാ ദിട്ഠി, യാ തേ ദിട്ഠി പുരേ അഹൂ’’തി ഇമം ബ്രഹ്മലോകം ഉപഗന്തും സമത്ഥോ നത്ഥി കോചി സമണോ വാ ബ്രാഹ്മണോ വാ. സത്ഥു ഇധാഗമനതോ പുബ്ബേ യാ തുയ്ഹം ദിട്ഠി അഹോസി, കിം അജ്ജാപി ഇദാനിപി സാ ദിട്ഠി ന വിഗതാതി? പസ്സസി വീതിവത്തന്തം ബ്രഹ്മലോകേ പഭസ്സരന്തി ബ്രഹ്മലോകേ വീതിപതന്തം മഹാകപ്പിനമഹാകസ്സപാദീഹി സാവകേഹി പരിവാരിതസ്സ തേജോധാതും സമാപജ്ജിത്വാ നിസിന്നസ്സ സസാവകസ്സ ഭഗവതോ ഓകാസം പസ്സസീതി അത്ഥോ. ഏകസ്മിഞ്ഹി സമയേ ഭഗവാ ബ്രഹ്മലോകേ സുധമ്മായ സഭായ സന്നിപതിത്വാ സന്നിസിന്നസ്സ ‘‘അത്ഥി നു ഖോ കോചി സമണോ വാ ബ്രാഹ്മണോ വാ ഏവംമഹിദ്ധികോ, സോ ഇധ ആഗന്തും സക്കുണേയ്യാ’’തി ചിന്തേന്തസ്സ ബ്രഹ്മുനോ ചിത്തമഞ്ഞായ തത്ഥ ഗന്ത്വാ ബ്രഹ്മുനോ മത്ഥകേ ആകാസേ നിസിന്നോ തേജോധാതും സമാപജ്ജിത്വാ ഓഭാസം മുഞ്ചന്തോ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനാദീനം ആഗമനം ചിന്തേസി. സഹ ചിന്തനേന തേപി തത്ഥ ഗന്ത്വാ സത്ഥാരം വന്ദിത്വാ സത്ഥു അജ്ഝാസയം ഞത്വാ തേജോധാതും സമാപജ്ജിത്വാ പച്ചേകദിസാസു നിസീദിത്വാ ഓഭാസം വിസ്സജ്ജേസും. സകലബ്രഹ്മലോകോ ഏകോഭാസോ അഹോസി. സത്ഥാ ബ്രഹ്മുനോ കല്ലചിത്തതം ഞത്വാ ചതുസച്ചപകാസനം ധമ്മം ദേസേസി. ദേസനാപരിയോസാനേ അനേകാനി ബ്രഹ്മസഹസ്സാനി മഗ്ഗഫലേസു പതിട്ഠഹിംസു. തം സന്ധായ ചോദേന്തോ അജ്ജാപി തേ, ആവുസോ, സാ ദിട്ഠീതി ഗാഥമാഹ. അയം പനത്ഥോ ബകബ്രഹ്മസുത്തേന (സം. നി. ൧.൧൭൫) ദീപേതബ്ബോ. വുത്തം ഹേതം (സം. നി. ൧.൧൭൬) –

‘‘ഏകം സമയം ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി ജേതവനേ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമേ. തേന ഖോ പന സമയേന അഞ്ഞതരസ്സ ബ്രഹ്മുനോ ഏവരൂപം പാപകം ദിട്ഠിഗതം ഉപ്പന്നം ഹോതി – ‘നത്ഥി സമണോ വാ ബ്രാഹ്മണോ വാ യോ ഇധ ആഗച്ഛേയ്യാ’തി. അഥ ഖോ ഭഗവാ തസ്സ ബ്രഹ്മുനോ ചേതസാ ചേതോപരിവിതക്കമഞ്ഞായ സേയ്യഥാപി നാമ ബലവാ പുരിസോ സമിഞ്ജിതം വാ ബാഹം പസാരേയ്യ, പസാരിതം വാ ബാഹം സമിഞ്ജേയ്യ; ഏവമേവ ജേതവനേ അന്തരഹിതോ തസ്മിം ബ്രഹ്മലോകേ പാതുരഹോസി. അഥ ഖോ ഭഗവാ തസ്സ ബ്രഹ്മുനോ ഉപരിവേഹാസം പല്ലങ്കേന നിസീദി തേജോധാതും സമാപജ്ജിത്വാ.

‘‘അഥ ഖോ ആയസ്മതോ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനസ്സ ഏതദഹോസി ‘കഹം നു ഖോ ഭഗവാ ഏതരഹി വിഹരതീ’തി? അദ്ദസ ഖോ ആയസ്മാ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ ഭഗവന്തം ദിബ്ബേന ചക്ഖുനാ വിസുദ്ധേന അതിക്കന്തമാനുസകേന തസ്സ ബ്രഹ്മുനോ ഉപരിവേഹാസം പല്ലങ്കേന നിസിന്നം തേജോധാതും സമാപന്നം. ദിസ്വാന സേയ്യഥാപി നാമ ബലവാ പുരിസോ സമിഞ്ജിതം വാ ബാഹം പസാരേയ്യ, പസാരിതം വാ ബാഹം സമിഞ്ജേയ്യ; ഏവമേവ ജേതവനേ അന്തരഹിതോ തസ്മിം ബ്രഹ്മലോകേ പാതുരഹോസി. അഥ ഖോ ആയസ്മാ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ പുരത്ഥിമം ദിസം നിസ്സായ തസ്സ ബ്രഹ്മുനോ ഉപരിവേഹാസം പല്ലങ്കേന നിസീദി തേജോധാതും സമാപജ്ജിത്വാ നീചതരം ഭഗവതോ.

‘‘അഥ ഖോ ആയസ്മതോ മഹാകസ്സപസ്സ ഏതദഹോസി – ‘കഹം നു ഖോ ഭഗവാ ഏതരഹി വിഹരതീ’തി? അദ്ദസ ഖോ ആയസ്മാ മഹാകസ്സപോ ഭഗവന്തം ദിബ്ബേന ചക്ഖുനാ വിസുദ്ധേന അതിക്കന്തമാനുസകേന തസ്സ ബ്രഹ്മുനോ ഉപരിവേഹാസം പല്ലങ്കേന നിസിന്നം തേജോധാതും സമാപന്നം. ദിസ്വാന സേയ്യഥാപി നാമ ബലവാ പുരിസോ…പേ… ഏവമേവ ജേതവനേ അന്തരഹിതോ തസ്മിം ബ്രഹ്മലോകേ പാതുരഹോസി. അഥ ഖോ ആയസ്മാ മഹാകസ്സപോ ദക്ഖിണം ദിസം നിസ്സായ തസ്സ ബ്രഹ്മുനോ ഉപരിവേഹാസം പല്ലങ്കേന നിസീദി തേജോധാതും സമാപജ്ജിത്വാ നീചതരം ഭഗവതോ.

‘‘അഥ ഖോ ആയസ്മതോ മഹാകപ്പിനസ്സ ഏതദഹോസി – ‘കഹം നു ഖോ ഭഗവാ ഏതരഹി വിഹരതീ’തി? അദ്ദസ ഖോ ആയസ്മാ മഹാകപ്പിനോ ഭഗവന്തം ദിബ്ബേന ചക്ഖുനാ വിസുദ്ധേന അതിക്കന്തമാനുസകേന തസ്സ ബ്രഹ്മുനോ ഉപരിവേഹാസം പല്ലങ്കേന നിസിന്നം തേജോധാതും സമാപന്നം. ദിസ്വാന സേയ്യഥാപി നാമ ബലവാ പുരിസോ…പേ… ഏവമേവ ജേതവനേ അന്തരഹിതോ തസ്മിം ബ്രഹ്മലോകേ പാതുരഹോസി. അഥ ഖോ ആയസ്മാ മഹാകപ്പിനോ പച്ഛിമം ദിസം നിസ്സായ തസ്സ ബ്രഹ്മുനോ ഉപരിവേഹാസം പല്ലങ്കേന നിസീദി തേജോധാതും സമാപജ്ജിത്വാ നീചതരം ഭഗവതോ.

‘‘അഥ ഖോ ആയസ്മതോ അനുരുദ്ധസ്സ ഏതദഹോസി – ‘കഹം നു ഖോ ഭഗവാ ഏതരഹി വിഹരതീ’തി? അദ്ദസ ഖോ ആയസ്മാ അനുരുദ്ധോ ഭഗവന്തം ദിബ്ബേന ചക്ഖുനാ വിസുദ്ധേന അതിക്കന്തമാനുസകേന തസ്സ ബ്രഹ്മുനോ ഉപരിവേഹാസം പല്ലങ്കേന നിസിന്നം തേജോധാതും സമാപന്നം. ദിസ്വാന സേയ്യഥാപി നാമ ബലവാ പുരിസോ…പേ… ഏവമേവ ജേതവനേ അന്തരഹിതോ തസ്മിം ബ്രഹ്മലോകേ പാതുരഹോസി. അഥ ഖോ ആയസ്മാ അനുരുദ്ധോ ഉത്തരം ദിസം നിസ്സായ തസ്സ ബ്രഹ്മുനോ ഉപരിവേഹാസം പല്ലങ്കേന നിസീദി തേജോധാതും സമാപജ്ജിത്വാ നീചതരം ഭഗവതോ’’.

അഥ ഖോ ആയസ്മാ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ തം ബ്രഹ്മാനം ഗാഥായ അജ്ഝഭാസി –

‘‘അജ്ജാപി തേ ആവുസോ സാ ദിട്ഠി, യാ തേ ദിട്ഠി പുരേ അഹു;

പസ്സസി വീതിവത്തന്തം, ബ്രഹ്മലോകേ പഭസ്സര’’ന്തി.

‘‘ന മേ മാരിസ സാ ദിട്ഠി, യാ മേ ദിട്ഠി പുരേ അഹു;

പസ്സാമി വീതിവത്തന്തം, ബ്രഹ്മലോകേ പഭസ്സരം;

സ്വാഹം അജ്ജ കഥം വജ്ജം, അഹം നിച്ചോമ്ഹി സസ്സതോ’’തി.

‘‘അഥ ഖോ ഭഗവാ തം ബ്രഹ്മാനം സംവേജേത്വാ സേയ്യഥാപി നാമ ബലവാ പുരിസോ…പേ… ഏവമേവ തസ്മിം ബ്രഹ്മലോകേ അന്തരഹിതോ ജേതവനേ പാതുരഹോസി. അഥ ഖോ സോ ബ്രഹ്മാ അഞ്ഞതരം ബ്രഹ്മപാരിസജ്ജം ആമന്തേസി – ‘ഏഹി ത്വം, മാരിസ, യേനായസ്മാ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ തേനുപസങ്കമ, ഉപസങ്കമിത്വാ ആയസ്മന്തം മഹാമോഗ്ഗല്ലാനം ഏവം വദേഹി – ‘‘അത്ഥി നു ഖോ, മാരിസ മോഗ്ഗല്ലാന, അഞ്ഞേപി തസ്സ ഭഗവതോ സാവകാ ഏവംമഹിദ്ധികാ ഏവംമഹാനുഭാവാ സേയ്യഥാപി ഭവം മോഗ്ഗല്ലാനോ കസ്സപോ കപ്പിനോ അനുരുദ്ധോ’’തി? ‘ഏവം, മാരിസാ’തി ഖോ സോ ബ്രഹ്മപാരിസജ്ജോ തസ്സ ബ്രഹ്മുനോ പടിസ്സുത്വാ യേനായസ്മാ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ തേനുപസങ്കമി, ഉപസങ്കമിത്വാ ആയസ്മന്തം മഹാമോഗ്ഗല്ലാനം ഏതദവോച – ‘അത്ഥി നു ഖോ, മാരിസ മോഗ്ഗല്ലാന, അഞ്ഞേപി തസ്സ ഭഗവതോ സാവകാ ഏവംമഹിദ്ധികാ ഏവംമഹാനുഭാവാ സേയ്യഥാപി ഭവം മോഗ്ഗല്ലാനോ കസ്സപോ കപ്പിനോ അനുരുദ്ധോ’തി? അഥ ഖോ ആയസ്മാ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ തം ബ്രഹ്മപാരിസജ്ജം ഗാഥായ അജ്ഝഭാസി –

‘‘തേവിജ്ജാ ഇദ്ധിപത്താ ച, ചേതോപരിയായകോവിദാ;

ഖീണാസവാ അരഹന്തോ, ബഹൂ ബുദ്ധസ്സ സാവകാ’’തി.

‘‘അഥ ഖോ സോ ബ്രഹ്മപാരിസജ്ജോ ആയസ്മതോ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനസ്സ ഭാസിതം അഭിനന്ദിത്വാ അനുമോദിത്വാ യേന സോ ബ്രഹ്മാ തേനുപസങ്കമി, ഉപസങ്കമിത്വാ തം ബ്രഹ്മാനം ഏതദവോച – ‘ആയസ്മാ മാരിസ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ ഏവമാഹ –

‘‘‘തേവിജ്ജാ ഇദ്ധിപത്താ ച, ചേതോപരിയായകോവിദാ;

ഖീണാസവാ അരഹന്തോ, ബഹൂ ബുദ്ധസ്സ സാവകാ’’’തി. –

ഇദമവോച സോ ബ്രഹ്മപാരിസജ്ജോ. അത്തമനോ ച സോ ബ്രഹ്മാ തസ്സ ബ്രഹ്മപാരിസജ്ജസ്സ ഭാസിതം അഭിനന്ദീതി (സം. നി. ൧.൧൭൬).

ഇദം സന്ധായ വുത്തം – ‘‘അയം പനത്ഥോ ബകബ്രഹ്മസുത്തേന ദീപേതബ്ബോ’’തി.

മഹാനേരുനോ കൂടന്തി (മ. നി. ൧.൫൧൩) കൂടസീസേന സകലമേവ സിനേരുപബ്ബതരാജം വദസി. വിമോക്ഖേന അപസ്സയീതി (മ. നി. ൧.൫൧൩) ഝാനവിമോക്ഖേന നിസ്സയേന അഭിഞ്ഞായേന പസ്സയീതി അധിപ്പായോ. വനന്തി (മ. നി. ൧.൫൧൩) ജമ്ബുദീപം. സോ ഹി വനബാഹുല്ലതായ ‘‘വന’’ന്തി വുത്തോ. തേനാഹ ‘‘ജമ്ബുമണ്ഡസ്സ ഇസ്സരോ’’തി. പുബ്ബവിദേഹാനന്തി (മ. നി. ൧.൫൧൩) പുബ്ബവിദേഹട്ഠാനഞ്ച പുബ്ബവിദേഹന്തി അത്ഥോ. യേ ച ഭൂമിസയാ നരാതി (മ. നി. ൧.൫൧൩) ഭൂമിസയാ നരാ നാമ അപരഗോയാനഉത്തരകുരുകാ ച മനുസ്സാ. തേ ഹി ഗേഹാഭാവതോ ‘‘ഭൂമിസയാ’’തി വുത്താ. തേപി സബ്ബേ അപസ്സയീതി സമ്ബന്ധോ. അയം പനത്ഥോ നന്ദോപനന്ദദമനേന ദീപേതബ്ബോ – ഏകസ്മിം കിര സമയേ അനാഥപിണ്ഡികോ ഗഹപതി ഭഗവതോ ധമ്മദേസനം സുത്വാ ‘‘സ്വേ, ഭന്തേ, പഞ്ചഹി ഭിക്ഖുസതേഹി സദ്ധിം മയ്ഹം ഗേഹേ ഭിക്ഖം ഗണ്ഹഥാ’’തി നിമന്തേത്വാ പക്കാമി. തംദിവസഞ്ച ഭഗവതോ പച്ചൂസസമയേ ദസസഹസ്സിലോകധാതും ഓലോകേന്തസ്സ നന്ദോപനന്ദോ നാമ നാഗരാജാ ഞാണമുഖേ ആപാഥം ആഗച്ഛി. ഭഗവാ ‘‘അയം നാഗരാജാ മയ്ഹം ഞാണമുഖേ ആപാഥം ആഗച്ഛതി, കിം നു ഖോ ഭവിസ്സതീ’’തി ആവജ്ജേന്തോ സരണഗമനസ്സ ഉപനിസ്സയം ദിസ്വാ ‘‘അയം മിച്ഛാദിട്ഠികോ തീസു രതനേസു അപ്പസന്നോ, കോ നു ഖോ ഇമം മിച്ഛാദിട്ഠികോ വിമോചേയ്യാ’’തി ആവജ്ജേന്തോ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനത്ഥേരം അദ്ദസ. തതോ പഭാതായ രത്തിയാ സരീരപടിജഗ്ഗനം കത്വാ ആയസ്മന്തം ആനന്ദം ആമന്തേസി – ‘‘ആനന്ദ, പഞ്ചന്നം ഭിക്ഖുസതാനം ആരോചേഹി – ‘തഥാഗതോ ദേവചാരികം ഗച്ഛതീ’’’തി. തംദിവസഞ്ച നന്ദോപനന്ദസ്സ ആപാനഭൂമിം സജ്ജയിംസു. സോ ദിബ്ബരതനപല്ലങ്കേ ദിബ്ബേന സേതച്ഛത്തേന ധാരിയമാനോ തിവിധനാടകേഹി ചേവ നാഗപരിസായ ച പരിവുതോ ദിബ്ബഭാജനേസു ഉപട്ഠാപിതഅന്നപാനം ഓലോകയമാനോ നിസിന്നോ ഹോതി. അഥ ഖോ ഭഗവാ യഥാ നാഗരാജാ പസ്സതി, തഥാ കത്വാ തസ്സ വിമാനമത്ഥകേനേവ പഞ്ചഹി ഭിക്ഖുസതേഹി സദ്ധിം താവതിംസദേവലോകാഭിമുഖോ പായാസി.

തേന ഖോ പന സമയേന നന്ദോപനന്ദസ്സ നാഗരാജസ്സ ഏവരൂപം പാപകം ദിട്ഠിഗതം ഉപ്പന്നം ഹോതി ‘‘ഇമേ ഹി നാമ മുണ്ഡസമണകാ അമ്ഹാകം ഉപരിഭവനേന ദേവാനം താവതിംസാനം ഭവനം പവിസന്തിപി നിക്ഖമന്തിപി, ന ദാനി ഇതോ പട്ഠായ ഇമേസം അമ്ഹാകം മത്ഥകേ പാദപംസും ഓകിരന്താനം ഗന്തും ദസ്സാമീ’’തി ഉട്ഠായ സിനേരുപാദം ഗന്ത്വാ തം അത്തഭാവം വിജഹിത്വാ സിനേരും സത്തക്ഖത്തും ഭോഗേഹി പരിക്ഖിപിത്വാ ഉപരി ഫണം കത്വാ താവതിംസഭവനം അവകുജ്ജേന ഫണേന പരിഗ്ഗഹേത്വാ അദസ്സനം ഗമേസി.

അഥ ഖോ ആയസ്മാ രട്ഠപാലോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘പുബ്ബേ, ഭന്തേ, ഇമസ്മിം പദേസേ ഠിതോ സിനേരും പസ്സാമി, സിനേരുപരിഭണ്ഡം പസ്സാമി, താവതിംസം പസ്സാമി, വേജയന്തം പസ്സാമി, വേജയന്തസ്സ പാസാദസ്സ ഉപരിധജം പസ്സാമി. കോ നു ഖോ, ഭന്തേ, ഹേതു കോ പച്ചയോ, യം ഏതരഹി നേവ സിനേരും പസ്സാമി…പേ… ന വേജയന്തസ്സ പാസാദസ്സ ഉപരിധജം പസ്സാമീ’’തി. ‘‘അയം, രട്ഠപാല, നന്ദോപനന്ദോ നാമ നാഗരാജാ തുമ്ഹാകം കുപിതോ സിനേരും സത്തക്ഖത്തും ഭോഗേഹി പരിക്ഖിപിത്വാ ഉപരി ഫണേന പടിച്ഛാദേത്വാ അന്ധകാരം കത്വാ ഠിതോ’’തി. ‘‘ദമേമി നം, ഭന്തേ’’തി. ന ഭഗവാ നം അനുജാനി. അഥ ഖോ ആയസ്മാ ഭദ്ദിയോ, ആയസ്മാ രാഹുലോതി അനുക്കമേന സബ്ബേപി ഭിക്ഖൂ ഉട്ഠഹിംസു. ഭഗവാ അനുജാനി.

അവസാനേ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനത്ഥേരോ – ‘‘അഹം, ഭന്തേ, ദമേമി ന’’ന്തി ആഹ. ‘‘ദമേഹി, മോഗ്ഗല്ലാനാ’’തി ഭഗവാ അനുജാനി. ഥേരോ അത്തഭാവം വിജഹിത്വാ മഹന്തം നാഗരാജവണ്ണം അഭിനിമ്മിനിത്വാ നന്ദോപനന്ദം ചുദ്ദസക്ഖത്തും ഭോഗേഹി പരിക്ഖിപിത്വാ തസ്സ ഫണമത്ഥകേ അത്തനോ ഫണം ഠപേത്വാ സിനേരുനാ സദ്ധിം അഭിനിപ്പീളേസി. നാഗരാജാ ധൂമായി. ഥേരോപി ‘‘ന തുയ്ഹംയേവ സരീരേ ധൂമോ അത്ഥി, മയ്ഹമ്പി അത്ഥീ’’തി ധൂമായി. നാഗരാജസ്സ ധൂമോ ഥേരം ന ബാധതി, ഥേരസ്സ പന ധൂമോ നാഗരാജം ബാധതി. തതോ നാഗരാജാ പജ്ജലി, ഥേരോപി ‘‘ന തുയ്ഹംയേവ സരീരേ അഗ്ഗി അത്ഥി, മയ്ഹമ്പി അത്ഥീ’’തി പജ്ജലി. നാഗരാജസ്സ തേജോ ഥേരം ന ബാധതി, ഥേരസ്സ പന തേജോ നാഗരാജാനം ബാധതി. നാഗരാജാ – ‘‘അയം മം സിനേരുനാ അഭിനിപ്പീളേത്വാ ധൂമായതി ചേവ പജ്ജലതി ചാ’’തി ചിന്തേത്വാ ‘‘ഭോ, തുവം കോസീ’’തി പടിപുച്ഛി. ‘‘അഹം ഖോ, നന്ദ, മോഗ്ഗല്ലാനോ’’തി. ‘‘ഭന്തേ, അത്തനോ ഭിക്ഖുഭാവേന തിട്ഠാഹീ’’തി.

ഥേരോ തം അത്തഭാവം വിജഹിത്വാ തസ്സ ദക്ഖിണകണ്ണസോതേന പവിസിത്വാ വാമകണ്ണസോതേന നിക്ഖമി, വാമകണ്ണസോതേന പവിസിത്വാ ദക്ഖിണകണ്ണസോതേന നിക്ഖമി. തഥാ ദക്ഖിണനാസസോതേന പവിസിത്വാ വാമനാസസോതേന നിക്ഖമി, വാമനാസസോതേന പവിസിത്വാ ദക്ഖിണനാസസോതേന നിക്ഖമി. തതോ നാഗരാജാ മുഖം വിവരി, ഥേരോ മുഖേന പവിസിത്വാ അന്തോകുച്ഛിയം പാചീനേന ച പച്ഛിമേന ച ചങ്കമതി. ഭഗവാ – ‘‘മോഗ്ഗല്ലാന, മനസി കരോഹി, മഹിദ്ധികോ നാഗോ’’തി ആഹ. ഥേരോ ‘‘മയ്ഹം ഖോ, ഭന്തേ, ചത്താരോ ഇദ്ധിപാദാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ യാനീകതാ വത്ഥുകതാ അനുട്ഠിതാ പരിചിതാ സുസമാരദ്ധാ, തിട്ഠതു, ഭന്തേ, നന്ദോപനന്ദോ, അഹം നന്ദോപനന്ദസദിസാനം നാഗരാജാനം സതമ്പി സഹസ്സമ്പി ദമേയ്യ’’ന്തിആദിമാഹ.

നാഗരാജാ ചിന്തേസി – ‘‘പവിസന്തോ താവ മേ ന ദിട്ഠോ, നിക്ഖമനകാലേ ദാനി നം ദാഠന്തരേ പക്ഖിപിത്വാ ഖാദിസ്സാമീ’’തി ചിന്തേത്വാ ‘‘നിക്ഖമഥ, ഭന്തേ, മാ മം അന്തോകുച്ഛിയം അപരാപരം ചങ്കമന്തോ ബാധയിത്ഥാ’’തി ആഹ. ഥേരോ നിക്ഖമിത്വാ ബഹി അട്ഠാസി. നാഗരാജാ ‘‘അയം സോ’’തി ദിസ്വാ നാസവാതം വിസ്സജ്ജി, ഥേരോ ചതുത്ഥജ്ഝാനം സമാപജ്ജി, ലോമകൂപമ്പിസ്സ വാതോ ചാലേതും നാസക്ഖി. അവസേസാ ഭിക്ഖൂ കിര ആദിതോ പട്ഠായ സബ്ബപാടിഹാരിയാനി കാതും സക്കുണേയ്യും, ഇമം പന ഠാനം പത്വാ ഏവം ഖിപ്പനിസന്തിനോ ഹുത്വാ സമാപജ്ജിതും ന സക്ഖിസ്സന്തീതി നേസം ഭഗവാ നാഗരാജദമനം നാനുജാനി.

നാഗരാജാ ‘‘അഹം ഇമസ്സ സമണസ്സ നാസവാതേന ലോമകൂപമ്പി ചാലേതും നാസക്ഖി, മഹിദ്ധികോ സോ സമണോ’’തി ചിന്തേസി. ഥേരോ അത്തഭാവം വിജഹിത്വാ സുപണ്ണരൂപം അഭിനിമ്മിനിത്വാ സുപണ്ണവാതം ദസ്സേന്തോ നാഗരാജാനം അനുബന്ധി. നാഗരാജാ തം അത്തഭാവം വിജഹിത്വാ മാണവകവണ്ണം അഭിനിമ്മിനിത്വാ ‘‘ഭന്തേ, തുമ്ഹാകം സരണം ഗച്ഛാമീ’’തി വദന്തോ ഥേരസ്സ പാദേ വന്ദി. ഥേരോ ‘‘സത്ഥാ, നന്ദ, ആഗതോ, ഏഹി ഗമിസ്സാമാ’’തി നാഗരാജാനം ദമേത്വാ നിബ്ബിസം കത്വാ ഗഹേത്വാ ഭഗവതോ സന്തികം അഗമാസി. നാഗരാജാ ഭഗവന്തം വന്ദിത്വാ ‘‘ഭന്തേ, തുമ്ഹാകം സരണം ഗച്ഛാമീ’’തി ആഹ. ഭഗവാ ‘‘സുഖീ ഹോഹി, നാഗരാജാ’’തി വത്വാ ഭിക്ഖുസങ്ഘപരിവുതോ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ നിവേസനം അഗമാസി.

അനാഥപിണ്ഡികോ ‘‘കിം, ഭന്തേ, അതിദിവാ ആഗതത്ഥാ’’തി ആഹ. ‘‘മോഗ്ഗല്ലാനസ്സ ച നന്ദോപനന്ദസ്സ ച സങ്ഗാമോ അഹോസീ’’തി. ‘‘കസ്സ പന, ഭന്തേ, ജയോ, കസ്സ പരാജയോ’’തി? ‘‘മോഗ്ഗല്ലാനസ്സ ജയോ, നന്ദസ്സ പരാജയോ’’തി. അനാഥപിണ്ഡികോ ‘‘അധിവാസേതു മേ, ഭന്തേ, ഭഗവാ സത്താഹം ഏകപടിപാടിയാ ഭത്തം സത്താഹം ഥേരസ്സ സക്കാരം കരിസ്സാമീ’’തി വത്വാ സത്താഹം ബുദ്ധപ്പമുഖാനം പഞ്ചന്നം ഭിക്ഖുസതാനം മഹാസക്കാരം അകാസി. തേന വുത്തം – ‘‘നന്ദോപനന്ദദമനേന ദീപേതബ്ബോ’’തി.

ഏകസ്മിഞ്ഹി സമയേ പുബ്ബാരാമേ വിസാഖായ മഹാഉപാസികായ കാരിതസഹസ്സഗബ്ഭപടിമണ്ഡിതേ പാസാദേ ഭഗവതി വിഹരന്തേ…പേ… സംവേജേസി ച ദേവതാതി. തേന വുത്തം –

‘‘ധരണിമ്പി സുഗമ്ഭീരം, ബഹലം ദുപ്പധംസിയം;

വാമങ്ഗുട്ഠേന ഖോഭേയ്യം, ഇദ്ധിയാ പാരമിം ഗതോ’’തി.

തത്ഥ ഇദ്ധിയാ പാരമിം ഗതോതി വികുബ്ബനിദ്ധിആദിഇദ്ധിയാ പരിയോസാനം ഗതോ പത്തോ.

൩൯൫. അസ്മിമാനന്തി അഹമസ്മി പഞ്ഞാസീലസമാധിസമ്പന്നോതിആദി അസ്മിമാനം ന പസ്സാമി ന അക്ഖാമീതി അത്ഥോ. തദേവ ദീപേന്തോ മാനോ മയ്ഹം ന വിജ്ജതീതി ആഹ. സാമണേരേ ഉപാദായാതി സാമണേരേ ആദിം കത്വാ സകലേ ഭിക്ഖുസങ്ഘേ ഗരുചിത്തം ഗാരവചിത്തം ആദരബഹുമാനം അഹം കരോമീതി അത്ഥോ.

൩൯൬. അപരിമേയ്യേ ഇതോ കപ്പേതി ഇതോ അമ്ഹാകം ഉപ്പന്നകപ്പതോ അന്തരകപ്പാദീഹി അപരിമേയ്യേ ഏകഅസങ്ഖ്യേയ്യസ്സ ഉപരി സതസഹസ്സകപ്പമത്ഥകേതി അത്ഥോ. യം കമ്മമഭിനീഹരിന്തി അഗ്ഗസാവകഭാവസ്സ പദം പുഞ്ഞസമ്പത്തിം പൂരേസിം. താഹം ഭൂമിമനുപ്പത്തോതി അഹം തം സാവകഭൂമിം അനുപ്പത്തോ ആസവക്ഖയസങ്ഖാതം നിബ്ബാനം പത്തോ അസ്മി അമ്ഹീതി അത്ഥോ.

൩൯൭. അത്ഥപടിസമ്ഭിദാദയോ ചതസ്സോ പടിസമ്ഭിദാ സോതാപത്തിമഗ്ഗാദയോ അട്ഠ വിമോക്ഖാ ഇദ്ധിവിധാദയോ ഛ അഭിഞ്ഞായോ മേ മയാ സച്ഛികതാ പച്ചക്ഖം കതാ. ബുദ്ധസ്സ ഭഗവതോ ഓവാദാനുസാസനീസങ്ഖാതം സാസനം മയാ കതം സീലപടിപത്തിനിപ്ഫാദനവസേന പരിയോസാപിതന്തി അത്ഥോ.

ഇത്ഥന്തി ഇമിനാ പകാരേന ഹേട്ഠാ വുത്തക്കമേന. ഏവം സോ ഏകസ്സേവ അനോമദസ്സീബുദ്ധസ്സ സന്തികേ ദ്വിക്ഖത്തും ബ്യാകരണം ലഭി. കഥം? ഹേട്ഠാ വുത്തനയേന സേട്ഠി ഹുത്വാ തസ്സ ഭഗവതോ സന്തികേ ലദ്ധബ്യാകരണോ തതോ ചുതോ സാമുദ്ദികേ നാഗഭവനേ നിബ്ബത്തോ തസ്സേവ ഭഗവതോ സന്തികേ ദീഘായുകഭാവേന ഉപഹാരം കത്വാ നിമന്തേത്വാ ഭോജേത്വാ മഹാപൂജം അകാസി. തദാപി ഭഗവാ ബ്യാകരണം കഥേസി. സുദന്തി പദപൂരണേ നിപാതോ. ആയസ്മാതി പിയവചനം ഗരുഗാരവാധിവചനം. മഹാമോഗ്ഗല്ലാനത്ഥേരോ ഇമാ അപദാനഗാഥായോ അഭാസിത്ഥ കഥേസി. ഇതീതി പരിസമാപനത്ഥേ നിപാതോ.

മഹാമോഗ്ഗല്ലാനത്ഥേരഅപദാനവണ്ണനാ സമത്താ.