൩-൩. മഹാകസ്സപത്ഥേരഅപദാനവണ്ണനാ

പദുമുത്തരസ്സ ഭഗവതോത്യാദികം ആയസ്മതോ മഹാകസ്സപത്ഥേരസ്സ അപദാനം. അയമ്പി പുരിമബുദ്ധേസു കതാധികാരോ തത്ഥ തത്ഥ ഭവേ വിവട്ടൂപനിസ്സയാനി പുഞ്ഞസമ്ഭാരാനി ഉപചിനന്തോ പദുമുത്തരഭഗവതോ കാലേ ഹംസവതീനഗരേ വേദേഹോ നാമ അസീതികോടിവിഭവോ കുടുമ്ബികോ അഹോസി. സോ ബുദ്ധമാമകോ, ധമ്മമാമകോ, സങ്ഘമാമകോ, ഉപാസകോ ഹുത്വാ വിഹരന്തോ ഏകസ്മിം ഉപോസഥദിവസേ പാതോവ സുഭോജനം ഭുഞ്ജിത്വാ ഉപോസഥങ്ഗാനി അധിട്ഠായ ഗന്ധപുപ്ഫാദീനി ഗഹേത്വാ വിഹാരം ഗന്ത്വാ സത്ഥാരം പൂജേത്വാ വന്ദിത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി.

തസ്മിഞ്ച ഖണേ സത്ഥാ മഹാനിസഭത്ഥേരം നാമ തതിയസാവകം ‘‘ഏതദഗ്ഗം, ഭിക്ഖവേ, മമ സാവകാനം ഭിക്ഖൂനം ധുതവാദാനം യദിദം നിസഭോ’’തി ഏതദഗ്ഗേ ഠപേസി. ഉപാസകോ തം സുത്വാ പസന്നോ ധമ്മകഥാവസാനേ മഹാജനേ ഉട്ഠായ ഗതേ സത്ഥാരം വന്ദിത്വാ ‘‘സ്വേ, ഭന്തേ, മയ്ഹം ഭിക്ഖം അധിവാസേഥാ’’തി നിമന്തേസി. ‘‘മഹാ ഖോ, ഉപാസക, ഭിക്ഖുസങ്ഘോ’’തി. ‘‘കിത്തകോ, ഭന്തേ’’തി? ‘‘അട്ഠസട്ഠിഭിക്ഖുസതസഹസ്സ’’ന്തി. ‘‘ഭന്തേ, ഏകം സാമണേരമ്പി വിഹാരേ അസേസേത്വാ മയ്ഹം ഭിക്ഖം ഗണ്ഹഥാ’’തി. സത്ഥാ അധിവാസേസി. ഉപാസകോ സത്ഥു അധിവാസനം ഞത്വാ ഗേഹം ഗന്ത്വാ മഹാദാനം സജ്ജേത്വാ പുനദിവസേ സത്ഥു കാലം ആരോചാപേസി. സത്ഥാ പത്തചീവരമാദായ ഭിക്ഖുസങ്ഘപരിവുതോ ഉപാസകസ്സ ഘരം ഗന്ത്വാ പഞ്ഞത്താസനേ നിസിന്നോ ദക്ഖിണോദകാവസാനേ യാഗുആദീനി സമ്പടിച്ഛന്തോ ഭത്തവിസ്സഗ്ഗം അകാസി. ഉപാസകോപി സത്ഥു സന്തികേ നിസീദി.

തസ്മിം അന്തരേ മഹാനിസഭത്ഥേരോ പിണ്ഡായ ചരന്തോ തമേവ വീഥിം പടിപജ്ജി. ഉപാസകോ ദിസ്വാ ഉട്ഠായ ഗന്ത്വാ ഥേരം വന്ദിത്വാ ‘‘പത്തം, ഭന്തേ, ദേഥാ’’തി ആഹ. ഥേരോ പത്തം അദാസി. ‘‘ഭന്തേ, ഇധേവ പവിസഥ, സത്ഥാപി ഗേഹേ നിസിന്നോ’’തി. ‘‘ന വട്ടിസ്സതി, ഉപാസകാ’’തി. സോ ഥേരസ്സ പത്തം ഗഹേത്വാ പിണ്ഡപാതസ്സ പൂരേത്വാ അദാസി. തതോ ഥേരം അനുഗന്ത്വാ നിവത്തോ സത്ഥു സന്തികേ നിസീദിത്വാ ഏവമാഹ – ‘‘മഹാനിസഭത്ഥേരോ, ഭന്തേ, ‘സത്ഥാപി ഗേഹേ നിസിന്നോ’തി വുത്തേപി പവിസിതും ന ഇച്ഛി. അത്ഥി നു ഖോ ഏതസ്സ തുമ്ഹാകം ഗുണേഹി അതിരേകഗുണോ’’തി? ബുദ്ധാനഞ്ച വണ്ണമച്ഛേരം നാമ നത്ഥി, തസ്മാ സത്ഥാ ഏവമാഹ – ‘‘ഉപാസക, മയം ഭിക്ഖം ആഗമയമാനാ ഗേഹേ നിസീദാമ, സോ ഭിക്ഖു ന ഏവം നിസീദിത്വാ ഭിക്ഖം ഉദിക്ഖതി. മയം ഗാമന്തസേനാസനേ വസാമ, സോ അരഞ്ഞേയേവ വസതി. മയം ഛന്നേ വസാമ, സോ അബ്ഭോകാസേയേവ വസതീ’’തി ഭഗവാ ‘‘അയഞ്ച അയഞ്ചേതസ്സ ഗുണോ’’തി മഹാസമുദ്ദം പൂരയമാനോ വിയ തസ്സ ഗുണം കഥേസി.

ഉപാസകോപി പകതിയാ ജലമാനദീപോ തേലേന ആസിത്തോ വിയ സുട്ഠുതരം പസന്നോ ഹുത്വാ ചിന്തേസി – ‘‘കിം മയ്ഹം അഞ്ഞായ സമ്പത്തിയാ, യംനൂനാഹം അനാഗതേ ഏകസ്സ ബുദ്ധസ്സ സന്തികേ ധുതവാദാനം അഗ്ഗഭാവത്ഥായ പത്ഥനം കരിസ്സാമീ’’തി. സോ പുനപി സത്ഥാരം നിമന്തേത്വാ തേനേവ നിയാമേന സത്ത ദിവസേ മഹാദാനം ദത്വാ സത്തമേ ദിവസേ ബുദ്ധപ്പമുഖസ്സ മഹാഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ തിചീവരാനി ദത്വാ സത്ഥു പാദമൂലേ നിപജ്ജിത്വാ ഏവമാഹ – ‘‘യം മേ, ഭന്തേ, സത്ത ദിവസേ ദാനം ദേന്തസ്സ മേത്തം കായകമ്മം മേത്തം വചീകമ്മം മേത്തം മനോകമ്മം പച്ചുപട്ഠിതം, ഇമിനാഹം ന അഞ്ഞം ദേവസമ്പത്തിം വാ സക്കമാരബ്രഹ്മസമ്പത്തിം വാ പത്ഥേമി, ഇദം പന മേ കമ്മം അനാഗതേ ഏകസ്സ ബുദ്ധസ്സ സന്തികേ മഹാനിസഭത്ഥേരേന പത്തട്ഠാനന്തരം പാപുണനത്ഥായ തേരസധുതങ്ഗധരാനം അഗ്ഗഭാവസ്സ അധികാരോ ഹോതൂ’’തി. സത്ഥാ ‘‘മഹന്തം ഠാനം ഇമിനാ പത്ഥിതം, സമിജ്ഝിസ്സതി നു ഖോ, നോ’’തി ഓലോകേന്തോ സമിജ്ഝനഭാവം ദിസ്വാ ആഹ – ‘‘മനാപം തേ ഠാനം പത്ഥിതം, അനാഗതേ സതസഹസ്സകപ്പാവസാനേ ഗോതമോ നാമ ബുദ്ധോ ഉപ്പജ്ജിസ്സതി, തസ്സ ത്വം തതിയസാവകോ മഹാകസ്സപത്ഥേരോ നാമ ഭവിസ്സസീ’’തി ബ്യാകാസി. തം സുത്വാ ഉപാസകോ ‘‘ബുദ്ധാനം ദ്വേ കഥാ നാമ നത്ഥീ’’തി പുനദിവസേ പത്തബ്ബം വിയ തം സമ്പത്തിം അമഞ്ഞിത്ഥ. സോ യാവതായുകം ദാനം ദത്വാ സീലം സമാദായ രക്ഖിത്വാ നാനപ്പകാരം പുഞ്ഞകമ്മം കത്വാ കാലംകത്വാ സഗ്ഗേ നിബ്ബത്തി.

തതോ പട്ഠായ ദേവമനുസ്സേസു സമ്പത്തിം അനുഭവന്തോ ഇതോ ഏകനവുതികപ്പേ വിപസ്സിസമ്മാസമ്ബുദ്ധേ ബന്ധുമതീനഗരം ഉപനിസ്സായ ഖേമേ മിഗദായേ വിഹരന്തേ ദേവലോകാ ചവിത്വാ അഞ്ഞതരസ്മിം പരിജിണ്ണബ്രാഹ്മണകുലേ നിബ്ബത്തി. തസ്മിഞ്ച കാലേ വിപസ്സീ ഭഗവാ സത്തമേ സംവച്ഛരേ ധമ്മം കഥേസി, മഹന്തം കോലാഹലം അഹോസി. സകലജമ്ബുദീപേ ദേവതാ ‘‘സത്ഥാ ധമ്മം കഥേസ്സതീ’’തി ആരോചേസും. ബ്രാഹ്മണോ തം സാസനം അസ്സോസി. തസ്സ നിവാസനസാടകോ ഏകോയേവ, തഥാ ബ്രാഹ്മണിയാ. പാരുപനം പന ദ്വിന്നമ്പി ഏകമേവ. സോ സകലനഗരേ ‘‘ഏകസാടകബ്രാഹ്മണോ’’തി പഞ്ഞായി. സോ ബ്രാഹ്മണോ കേനചിദേവ കിച്ചേന ബ്രാഹ്മണാനം സന്നിപാതേ സതി ബ്രാഹ്മണിം ഗേഹേ ഠപേത്വാ സയം തം വത്ഥം പാരുപിത്വാ ഗച്ഛതി, ബ്രാഹ്മണീനം സന്നിപാതേ സതി സയം ഗേഹേ അച്ഛതി, ബ്രാഹ്മണീ തം വത്ഥം പാരുപിത്വാ ഗച്ഛതി. തസ്മിം പന ദിവസേ സോ ബ്രാഹ്മണിം ആഹ – ‘‘ഭോതി, കിം ത്വം രത്തിം ധമ്മം സുണിസ്സസി, ഉദാഹു ദിവാ’’തി? ‘‘സാമി, അഹം മാതുഗാമോ ഭീരുകജാതികാ രത്തിം സോതും ന സക്കോമി, ദിവാ സോസ്സാമീ’’തി തം ബ്രാഹ്മണം ഗേഹേ ഠപേത്വാ തം വത്ഥം പാരുപിത്വാ ഉപാസികാഹി സദ്ധിം വിഹാരം ഗന്ത്വാ സത്ഥാരം വന്ദിത്വാ ഏകമന്തം നിസിന്നാ ധമ്മം സുത്വാ ഉപാസികാഹി സദ്ധിം അഗമാസി. അഥ ബ്രാഹ്മണോ തം ഗേഹേ ഠപേത്വാ തം വത്ഥം പാരുപിത്വാ വിഹാരം ഗതോ.

തസ്മിഞ്ച സമയേ സത്ഥാ പരിസമജ്ഝേ അലങ്കതധമ്മാസനേ നിസിന്നോ ചിത്തബീജനിം ഗഹേത്വാ ആകാസഗങ്ഗം ഓതാരേന്തോ വിയ സിനേരും മന്ഥം കത്വാ സാഗരം നിമ്മന്ഥേന്തോ വിയ ച ധമ്മകഥം കഥേസി. ബ്രാഹ്മണസ്സ പരിസപരിയന്തേന നിസിന്നസ്സ ധമ്മം സുണന്തസ്സ പഠമയാമേയേവ സകലസരീരം പൂരയമാനാ പഞ്ചവണ്ണാ പീതി ഉപ്പജ്ജി. സോ പാരുതവത്ഥം സങ്ഘരിത്വാ ‘‘ദസബലസ്സ ദസ്സാമീ’’തി ചിന്തേസി. അഥസ്സ ആദീനവസഹസ്സം ദസ്സയമാനം മച്ഛേരം ഉപ്പജ്ജി. സോ ‘‘ബ്രാഹ്മണിയാ തുയ്ഹഞ്ച ഏകമേവ വത്ഥം, അഞ്ഞം കിഞ്ചി പാരുപനം നാമ നത്ഥി, അപാരുപിത്വാ ബഹി വിചരിതും ന സക്കോമീ’’തി സബ്ബഥാപി അദാതുകാമോ അഹോസി. അഥസ്സ നിക്ഖന്തേ പഠമേ മജ്ഝിമയാമേതി തഥേവ പീതി ഉപ്പജ്ജി. സോ തഥേവ ചിന്തേത്വാ തഥേവ അദാതുകാമോ അഹോസി. അഥസ്സ മജ്ഝിമേ യാമേ നിക്ഖന്തേ പച്ഛിമയാമേപി തഥേവ പീതി ഉപ്പജ്ജി. തദാ സോ മച്ഛേരം ജിനിത്വാ വത്ഥം സങ്ഘരിത്വാ സത്ഥു പാദമൂലേ ഠപേസി. തതോ വാമഹത്ഥം ആഭുജിത്വാ ദക്ഖിണേന ഹത്ഥേന അപ്ഫോടേത്വാ ‘‘ജിതം മേ, ജിതം മേ’’തി തിക്ഖത്തും നദി.

തസ്മിം സമയേ ബന്ധുമാ രാജാ ധമ്മാസനസ്സ പച്ഛതോ അന്തോസാണിയം നിസിന്നോ ധമ്മം സുണാതി. രഞ്ഞോ ച നാമ ‘‘ജിതം മേ’’തി സദ്ദോ അമനാപോ ഹോതി. രാജാ പുരിസം ആണാപേസി ‘‘ഗച്ഛ, ഭണേ, ഏതം പുച്ഛ – ‘കിം സോ വദതീ’’’തി? ബ്രാഹ്മണോ തേനാഗന്ത്വാ പുച്ഛിതോ ‘‘അവസേസാ ഹത്ഥിയാനാദീനി ആരുയ്ഹ അസിചമ്മാദീനി ഗഹേത്വാ പരസേനം ജിനന്തി, ന തം അച്ഛരിയം. അഹം പന പച്ഛതോ ആഗച്ഛന്തസ്സ കൂടഗോണസ്സ മുഗ്ഗരേന സീസം ഭിന്ദിത്വാ തം പലാപേന്തോ വിയ മച്ഛേരചിത്തം ജിനിത്വാ പാരുതവത്ഥം ദസബലസ്സ അദാസിം, തം മേ ജിതം മച്ഛേരം അച്ഛരിയ’’ന്തി ആഹ. സോ ആഗന്ത്വാ തം പവത്തിം രഞ്ഞോ ആരോചേസി. രാജാ ‘‘അമ്ഹേ, ഭണേ, ദസബലസ്സ അനുരൂപം ന ജാനാമ, ബ്രാഹ്മണോ ജാനാതീ’’തി തസ്സ പസീദിത്വാ വത്ഥയുഗം പേസേസി. തം ദിസ്വാ ബ്രാഹ്മണോ ചിന്തേസി – ‘‘രാജാ മയ്ഹം തുണ്ഹീ നിസിന്നസ്സ പഠമം കിഞ്ചി അദത്വാ സത്ഥു ഗുണേ കഥേന്തസ്സ അദാസി, സത്ഥു ഗുണേ പടിച്ച ഇദം ഉപ്പന്നം, സത്ഥുയേവ അനുച്ഛവിക’’ന്തി തമ്പി വത്ഥയുഗം ദസബലസ്സ അദാസി. രാജാ ‘‘കിം ബ്രാഹ്മണേന കത’’ന്തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘തമ്പി തേന വത്ഥയുഗം തഥാഗതസ്സേവ ദിന്ന’’ന്തി സുത്വാ അഞ്ഞാനിപി ദ്വേ വത്ഥയുഗാനി പേസേസി, സോ താനിപി സത്ഥു അദാസി. പുന രാജാ ‘അഞ്ഞാനിപി ചത്താരീ’തി ഏവം വത്വാ യാവ ഏവം ദ്വത്തിംസ വത്ഥയുഗാനി പേസേസി. അഥ ബ്രാഹ്മണോ ‘‘ഇദം വഡ്ഢേത്വാ വഡ്ഢേത്വാ ഗഹണം വിയ ഹോതീ’’തി അത്തനോ അത്ഥായ ഏകം, ബ്രാഹ്മണിയാ ഏകന്തി ദ്വേ വത്ഥയുഗാനി ഗഹേത്വാ, തിംസ യുഗാനി തഥാഗതസ്സേവ അദാസി. തതോ പട്ഠായ ച സോ സത്ഥു വിസ്സാസികോ ജാതോ.

അഥ തം രാജാ ഏകദിവസം സീതസമയേ സത്ഥു സന്തികേ ധമ്മം സുണന്തം ദിസ്വാ സതസഹസ്സഗ്ഘനകം അത്തനോ പാരുതം രത്തകമ്ബലം ദത്വാ ആഹ – ‘‘ഇതോ പട്ഠായ ഇമം പാരുപിത്വാ ധമ്മം സുണാഹീ’’തി. സോ ‘‘കിം മേ ഇമിനാ കമ്ബലേന ഇമസ്മിം പൂതികായേ ഉപനീതേനാ’’തി ചിന്തേത്വാ അന്തോഗന്ധകുടിയം തഥാഗതസ്സ മഞ്ചസ്സ ഉപരി വിതാനം കത്വാ അഗമാസി. അഥേകദിവസം രാജാ പാതോവ വിഹാരം ഗന്ത്വാ അന്തോഗന്ധകുടിയം സത്ഥു സന്തികേ നിസീദി. തസ്മിം ഖണേ ഛബ്ബണ്ണാ ബുദ്ധരസ്മിയോ കമ്ബലേ പടിഹഞ്ഞന്തി, കമ്ബലോ അതിവിയ വിരോചിത്ഥ. രാജാ ഉല്ലോകേന്തോ സഞ്ജാനിത്വാ ആഹ – ‘‘അമ്ഹാകം, ഭന്തേ, ഏസ കമ്ബലോ, അമ്ഹേഹി ഏകസാടകബ്രാഹ്മണസ്സ ദിന്നോ’’തി. ‘‘തുമ്ഹേഹി, മഹാരാജ, ബ്രാഹ്മണോ പൂജിതോ, ബ്രാഹ്മണേന മയം പൂജിതാ’’തി. രാജാ ‘‘ബ്രാഹ്മണോ യുത്തം അഞ്ഞാസി, ന മയ’’ന്തി പസീദിത്വാ യം മനുസ്സാനം ഉപകാരഭൂതം, തം സബ്ബം അട്ഠട്ഠകം കത്വാ സബ്ബട്ഠകം നാമ ദാനം ദത്വാ പുരോഹിതട്ഠാനേ ഠപേസി. സോപി ‘‘അട്ഠട്ഠകം നാമ ചതുസട്ഠി ഹോതീ’’തി ചതുസട്ഠിസലാകഭത്താനി ഉപട്ഠപേത്വാ യാവജീവം ദാനം ദത്വാ സീലം രക്ഖിത്വാ തതോ ചുതോ സഗ്ഗേ നിബ്ബത്തി.

പുന തതോ ചുതോ ഇമസ്മിം കപ്പേ ഭഗവതോ കോണാഗമനസ്സ ഭഗവതോ കസ്സപസ്സ ചാതി ദ്വിന്നം അന്തരേ ബാരാണസിയം കുടുമ്ബിയകുലേ നിബ്ബത്തോ. സോ വഡ്ഢിമന്വായ ഘരാവാസം വസന്തോ ഏകദിവസം അരഞ്ഞേ ജങ്ഘവിഹാരം വിചരതി. തസ്മിഞ്ച സമയേ പച്ചേകബുദ്ധോ നദീതീരേ ചീവരകമ്മം കരോന്തോ അനുവാതേ അപ്പഹോന്തേ സങ്ഘരിത്വാ ഠപേതുമാരദ്ധോ. സോ തം ദിസ്വാ ‘‘കസ്മാ, ഭന്തേ, സങ്ഘരിത്വാ ഠപേഥാ’’തി ആഹ. ‘‘അനുവാതോ നപ്പഹോതീ’’തി. ‘‘ഇമിനാ, ഭന്തേ, കരോഥാ’’തി ഉത്തരിസാടകം ദത്വാ ‘‘നിബ്ബത്തനിബ്ബത്തട്ഠാനേ മേ കാചി ഹാനി മാ ഹോതൂ’’തി പത്ഥനം അകാസി.

ഘരേപിസ്സ ഭഗിനിയാ സദ്ധിം ഭരിയായ കലഹം കരോന്തിയാ പച്ചേകബുദ്ധോ പിണ്ഡായ പാവിസി. അഥസ്സ ഭഗിനീ പച്ചേകബുദ്ധസ്സ പിണ്ഡപാതം ദത്വാ തസ്സ ഭരിയം സന്ധായ – ‘‘ഏവരൂപം ബാലം യോജനസതേ പരിവജ്ജേയ്യ’’ന്തി പത്ഥനം ഠപേസി. സാ ഗേഹങ്ഗണേ ഠിതാ സുത്വാ ‘‘ഇമായ ദിന്നഭത്തം ഏസ മാ ഭുഞ്ജതൂ’’തി പത്തം ഗഹേത്വാ ഭത്തം ഛഡ്ഡേത്വാ കലലസ്സ പൂരേത്വാ അദാസി. ഇതരാ ദിസ്വാ ‘‘ബാലേ, മം താവ അക്കോസ വാ പഹര വാ, ഏവരൂപസ്സ പന ദ്വേ അസങ്ഖ്യേയ്യാനി പൂരിതപാരമിസ്സ പച്ചേകബുദ്ധസ്സ പത്തതോ ഭത്തം ഛഡ്ഡേത്വാ കലലം ദാതും ന യുത്ത’’ന്തി ആഹ. അഥസ്സ ഭരിയായ പടിസങ്ഖാനം ഉപ്പജ്ജി. സാ ‘‘തിട്ഠഥ, ഭന്തേ’’തി കലലം ഛഡ്ഡേത്വാ പത്തം ധോവിത്വാ ഗന്ധചുണ്ണേന ഉബ്ബട്ടേത്വാ പണീതഭത്തസ്സ ചതുമധുരസ്സ ച പൂരേത്വാ ഉപരി ആസിത്തേന പദുമഗബ്ഭവണ്ണേന സപ്പിനാ വിജ്ജോതമാനം പത്തം പച്ചേകബുദ്ധസ്സ ഹത്ഥേ ഠപേത്വാ ‘‘യഥാ അയം പിണ്ഡപാതോ ഓഭാസജാതോ, ഏവം ഓഭാസജാതം മേ സരീരം ഹോതൂ’’തി പത്ഥനം അകാസി. പച്ചേകബുദ്ധോ അനുമോദിത്വാ ആകാസം പക്ഖന്ദി. തേപി ദ്വേ ജായമ്പതികാ യാവതായുകം ഠത്വാ തതോ ചുതാ സഗ്ഗേ നിബ്ബത്തിംസു. പുന തതോ ചവിത്വാ ഉപാസകോ കസ്സപസമ്മാസമ്ബുദ്ധകാലേ ബാരാണസിയം അസീതികോടിവിഭവസമ്പന്നേ കുലേ നിബ്ബത്തി, ഇതരാപി താദിസസ്സേവ സേട്ഠിനോ ധീതാ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തി, തസ്സ വയപ്പത്തസ്സ തമേവ സേട്ഠിധീതരം ആനയിംസു. തസ്സാ പുബ്ബേ അനിട്ഠവിപാകസ്സ പാപകമ്മസ്സ ആനുഭാവേന പതികുലം പവിട്ഠമത്തായ ഉമ്മാരന്തരതോ പട്ഠായ സകലം ഗേഹം ഉഗ്ഘാടിതവച്ചകൂപോ വിയ ദുഗ്ഗന്ധം ജാതം. കുമാരോ ‘‘കസ്സായം ഗന്ധോ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘സേട്ഠികഞ്ഞായാ’’തി സുത്വാ ‘‘നീഹരഥ ന’’ന്തി തസ്സായേവ കുലഘരം പേസേസി. സാ തേനേവ നീഹാരേന സത്തസു ഠാനേസു പടിനിവത്തി.

തേന സമയേന കസ്സപദസബലോ പരിനിബ്ബായി. തസ്സ സതസഹസഗ്ഘനികാഹി സുവണ്ണിട്ഠകാഹി യോജനുബ്ബേധം ചേതിയം ആരഭിംസു. തസ്മിം ചേതിയേ കരിയമാനേ സാ സേട്ഠിധീതാ ചിന്തേസി – ‘‘അഹം സത്തസു ഠാനേസു പടിനിവത്താ, കിം മേ ജീവിതേനാ’’തി അത്തനോ ആഭരണഭണ്ഡം ഭഞ്ജാപേത്വാ സുവണ്ണിട്ഠകം കാരേസി രതനായതം വിദത്ഥിവിത്ഥിണ്ണം ചതുരങ്ഗുലുബ്ബേധം. തതോ ഹരിതാലമനോസിലാപിണ്ഡം ഗഹേത്വാ അട്ഠ ഉപ്പലപുപ്ഫഹത്ഥകേ ആദായ ചേതിയകരണട്ഠാനം ഗതാ. തസ്മിഞ്ച ഖണേ ഏകാ ഇട്ഠകാപന്തി പരിക്ഖിപിത്വാ ആഗച്ഛമാനാ ഘടനിട്ഠകായ ഊനാ ഹോതി. സേട്ഠിധീതാ വഡ്ഢകിം ആഹ ‘‘ഇമം മേ ഇട്ഠകം ഏത്ഥ ഠപേഥാ’’തി. ‘‘അമ്മ ഭദ്ദകേ, കാലേ ആഗതാസി, സയമേവ ഠപേഹീ’’തി. സാ ആരുയ്ഹ തേലേന ഹരിതാലമനോസിലാപിണ്ഡം യോജേത്വാ തേന ബന്ധനേന ഇട്ഠകം പതിട്ഠപേത്വാ ഉപരി അട്ഠഹി ഉപ്പലപുപ്ഫഹത്ഥകേഹി പൂജം കത്വാ വന്ദിത്വാ ‘‘നിബ്ബത്തനിബ്ബത്തട്ഠാനേ മേ കായതോ ചന്ദനഗന്ധോ വായതു, മുഖതോ ഉപ്പലഗന്ധോ’’തി പത്ഥനം കത്വാ ചേതിയം വന്ദിത്വാ പദക്ഖിണം കത്വാ ഗേഹം അഗമാസി.

തസ്മിംയേവ ഖണേ സാ യസ്സ സേട്ഠിപുത്തസ്സ പഠമം ഗേഹം നീതാ, തസ്സ തം ആരബ്ഭ സതി ഉദപാദി. നഗരേപി നക്ഖത്തം സങ്ഘുട്ഠം ഹോതി. സോ ഉപട്ഠാകേ ആഹ ‘‘ഇധ ആനീതാ സേട്ഠിധീതാ കുഹി’’ന്തി? ‘‘കുലഗേഹേ, സാമീ’’തി. ‘‘ആനേഥ നം, നക്ഖത്തം കീളിസ്സാമീ’’തി. തേ ഗന്ത്വാ തം വന്ദിത്വാ ഠിതാ. ‘‘കിം, താതാ, ആഗതത്ഥാ’’തി തായ പുട്ഠാ തസ്സാ തം പവത്തിം ആചിക്ഖിംസു. ‘‘താതാ, മയാ ആഭരണഭണ്ഡേഹി ചേതിയം പൂജിതം, ആഭരണം മേ നത്ഥീ’’തി. തേ ഗന്ത്വാ സേട്ഠിപുത്തസ്സ ആരോചേസും. ‘‘ആനേഥ നം, പിളന്ധനം ലഭിസ്സതീ’’തി. തേ തം ആനയിംസു. തസ്സാ സഹ ഗേഹപവേസനേന സകലഗേഹം ചന്ദനഗന്ധോ ചേവ ഉപ്പലഗന്ധോ ച വായി. സേട്ഠിപുത്തോ തം പുച്ഛി – ‘‘ഭദ്ദേ, തവ സരീരതോ പഠമം ദുഗ്ഗന്ധോ വായി, ഇദാനി പന തേ സരീരതോ ചന്ദനഗന്ധോ, മുഖതോ ഉപ്പലഗന്ധോ വായതി, കിമേത’’ന്തി? സാ ആദിതോ പട്ഠായ അത്തനാ കതകമ്മം ആരോചേസി. സേട്ഠിപുത്തോ ‘‘നിയ്യാനികം വത ബുദ്ധസാസന’’ന്തി പസീദിത്വാ യോജനികം സുവണ്ണചേതിയം കമ്ബലകഞ്ചുകേന പടിച്ഛാദേത്വാ തത്ഥ തത്ഥ രഥചക്കപമാണേഹി സുവണ്ണപദുമേഹി അലങ്കരി. തേസം ദ്വാദസഹത്ഥാ ഓലമ്ബകാ ഹോന്തി.

സോ തത്ഥ യാവതായുകം ഠത്വാ തതോ ചുതോ സഗ്ഗേ നിബ്ബത്തിത്വാ, പുന തതോ ചവിത്വാ ബാരാണസിതോ യോജനമത്തേ ഠാനേ അഞ്ഞതരസ്മിം അമച്ചകുലേ നിബ്ബത്തി. ഭരിയാ പനസ്സ ദേവലോകതോ ചവിത്വാ രാജകുലേ ജേട്ഠരാജധീതാ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തി. തേസു വയപ്പത്തേസു കുമാരസ്സ വസനഗാമേ നക്ഖത്തം സങ്ഘുട്ഠം. സോ മാതരം ആഹ – ‘‘അമ്മ, സാടകം മേ ദേഹി, നക്ഖത്തം കീളിസ്സാമീ’’തി. സാ ധോതവത്ഥം നീഹരിത്വാ അദാസി. ‘‘അമ്മ, ഥൂലമിദ’’ന്തി ആഹ. സാ അഞ്ഞം നീഹരിത്വാ അദാസി. സോ തമ്പി പടിക്ഖിപി. അഥ നം മാതാ ആഹ – ‘‘താത, യാദിസേ ഗേഹേ മയം ജാതാ, നത്ഥി നോ ഇതോ സുഖുമതരസ്സ പടിലാഭായ പുഞ്ഞ’’ന്തി. ‘‘തേന ഹി ലഭനട്ഠാനം ഗച്ഛാമി, അമ്മാ’’തി. ‘‘പുത്ത, അഹം അജ്ജേവ തുയ്ഹം ബാരാണസിനഗരരജ്ജപടിലാഭം ഇച്ഛാമീ’’തി. സോ മാതരം വന്ദിത്വാ ‘‘ഗച്ഛാമി, അമ്മാ’’തി. ‘‘ഗച്ഛ, താതാ’’തി. സോ പന പുഞ്ഞനിയാമേന നിക്ഖമിത്വാ ബാരാണസിം ഗന്ത്വാ ഉയ്യാനേ മങ്ഗലസിലാപട്ടേ സസീസം പാരുപിത്വാ നിപജ്ജി. സോ ച ബാരാണസിരഞ്ഞോ കാലങ്കതസ്സ സത്തമോ ദിവസോ ഹോതി.

അമച്ചാ രഞ്ഞോ സരീരകിച്ചം കത്വാ രാജങ്ഗണേ നിസീദിത്വാ മന്തയിംസു – ‘‘രഞ്ഞോ ഏകാ ധീതാവ അത്ഥി, പുത്തോ നത്ഥി, അരാജകം രജ്ജം നസ്സിസ്സതി, കോ രാജാ ഭവിതും അരഹതീ’’തി? ‘‘ത്വം ഹോഹി, ത്വം ഹോഹീ’’തി. പുരോഹിതോ ആഹ – ‘‘ബഹും ഓലോകേതും ന വട്ടതി, ഫുസ്സരഥം വിസ്സജ്ജേസ്സാമാ’’തി. തേ കുമുദവണ്ണേ ചത്താരോ സിന്ധവേ യോജേത്വാ പഞ്ചവിധരാജകകുധഭണ്ഡം സേതച്ഛത്തഞ്ച തസ്മിം ഠപേത്വാ രഥം വിസ്സജ്ജേത്വാ പച്ഛതോ തൂരിയാനി പഗ്ഗണ്ഹാപേസും. രഥോ പാചീനദ്വാരേന നിക്ഖമിത്വാ ഉയ്യാനാഭിമുഖോ അഗമാസി. ‘‘പരിചയേന ഉയ്യാനാഭിമുഖോ ഗച്ഛതി, നിവത്തേമാ’’തി കേചി ആഹംസു. പുരോഹിതോ ‘‘മാ നിവത്തയിത്ഥാ’’തി ആഹ. രഥോ ഗന്ത്വാ കുമാരം പദക്ഖിണം കത്വാ ആരുഹനസജ്ജോ ഹുത്വാ അട്ഠാസി. പുരോഹിതോ പാരുപനകണ്ണം അപനേത്വാ പാദതലാനി ഓലോകേന്തോ ‘‘തിട്ഠതു അയം ദീപോ, ദ്വിസഹസ്സപരിത്തദീപവാരേസു ചതൂസു മഹാദീപേസു ഏസ രജ്ജം കാരേതും യുത്തോ’’തി വത്വാ ‘‘തൂരിയാനി പഗ്ഗണ്ഹഥാ’’തി തിക്ഖത്തും തൂരിയാനി പഗ്ഗണ്ഹാപേതി.

അഥ കുമാരോ മുഖം വിവരിത്വാ ഓലോകേന്തോ ‘‘കേന കമ്മേന ആഗതത്ഥാ’’തി ആഹ. ‘‘ദേവ, തുമ്ഹാകം രജ്ജം പാപുണാതീ’’തി. ‘‘രാജാ വോ കഹ’’ന്തി? ‘‘ദേവത്തം ഗതോ, സാമീ’’തി. ‘‘കതി ദിവസാ അതിക്കന്താ’’തി? ‘‘അജ്ജ സത്തമോ ദിവസോ’’തി. ‘‘പുത്തോ വാ ധീതാ വാ നത്ഥീ’’തി? ‘‘ധീതാ അത്ഥി, ദേവ, പുത്തോ നത്ഥീ’’തി. ‘‘തേന ഹി കരിസ്സാമി രജ്ജ’’ന്തി. തേ താവദേവ അഭിസേകമണ്ഡപം കാരേത്വാ രാജധീതരം സബ്ബാലങ്കാരേഹി അലങ്കരിത്വാ ഉയ്യാനം ആനേത്വാ കുമാരസ്സ അഭിസേകം അകംസു. അഥസ്സ കതാഭിസേകസ്സ സതസഹസ്സഗ്ഘനകം വത്ഥം ഉപനയിംസു. സോ ‘‘കിമിദം, താതാ’’തി ആഹ. ‘‘നിവാസനവത്ഥം, ദേവാ’’തി. ‘‘നനു, താതാ, ഥൂല’’ന്തി? ‘‘മനുസ്സപരിഭോഗവത്ഥേസു ഇതോ മുദുതരം നത്ഥി, ദേവാ’’തി. ‘‘തുമ്ഹാകം രാജാ ഏവരൂപം നിവാസേസീ’’തി? ‘‘ആമ, ദേവാ’’തി. ‘‘ന മഞ്ഞേ പുഞ്ഞവാ തുമ്ഹാകം രാജാ’’തി ‘‘സുവണ്ണഭിങ്ഗാരം ആഹരഥ, ലഭിസ്സാമി വത്ഥ’’ന്തി സുവണ്ണഭിങ്ഗാരം ആഹരാപേത്വാ ഉട്ഠായ ഹത്ഥേ ധോവിത്വാ മുഖം വിക്ഖാലേത്വാ ഹത്ഥേന ഉദകം ഗഹേത്വാ പുരത്ഥിമദിസായം അബ്ഭുക്കിരി. ഘനപഥവിം ഭിന്ദിത്വാ അട്ഠ കപ്പരുക്ഖാ ഉട്ഠഹിംസു. പുന ഉദകം ഗഹേത്വാ ദക്ഖിണപച്ഛിമഉത്തരദിസായന്തി ഏവം ചതൂസു ദിസാസു അബ്ഭുക്കിരി. സബ്ബദിസാസു അട്ഠഅട്ഠകം കത്വാ ദ്വത്തിംസ കപ്പരുക്ഖാ ഉട്ഠഹിംസു. സോ ഏകം ദിബ്ബദുസ്സം നിവാസേത്വാ ഏകം പാരുപിത്വാ ‘‘നന്ദരഞ്ഞോ വിജിതേ സുത്തകന്തികാ ഇത്ഥിയോ ‘മാ സുത്തം കന്തിംസൂ’തി ഏവം ഭേരിം ചരാപേഥാ’’തി വത്വാ ഛത്തം ഉസ്സാപേത്വാ അലങ്കതപടിയത്തോ ഹത്ഥിക്ഖന്ധവരഗതോ നഗരം പവിസിത്വാ പാസാദം അഭിരുയ്ഹ മഹാസമ്പത്തിം അനുഭവി.

ഏവം ഗച്ഛന്തേ കാലേ ദേവീ രഞ്ഞോ സമ്പത്തിം ദിസ്വാ ‘‘അഹോ വത തപസ്സീ’’തി കാരുഞ്ഞാകാരം ദസ്സേസി. ‘‘കിമിദം, ദേവീ’’തി പുട്ഠാ ‘‘അതിമഹതീ, ദേവ, തേ സമ്പത്തി, അതീതേ ബുദ്ധാനം സദ്ദഹിത്വാ കതകല്യാണസ്സ ഫലം, ഇദാനി അനാഗതസ്സ പച്ചയം പുഞ്ഞം ന കരോഥാ’’തി ആഹ. കസ്സ ദസ്സാമ, സീലവന്തോ നത്ഥീതി. ‘‘അസുഞ്ഞോ, ദേവ, ജമ്ബുദീപോ അരഹന്തേഹി; തുമ്ഹേ, ദേവ, ദാനം സജ്ജേഥ, അഹം അരഹന്തേ ലച്ഛാമീ’’തി ആഹ. പുനദിവസേ രാജാ പാചീനദ്വാരേ ദാനം സജ്ജാപേസി. ദേവീ പാതോവ ഉപോസഥങ്ഗാനി അധിട്ഠായ ഉപരിപാസാദേ പുരത്ഥാഭിമുഖാ ഉരേന നിപജ്ജിത്വാ ‘‘സചേ ഏതിസ്സായ ദിസായ അരഹന്തോ അത്ഥി, സ്വേ ആഗന്ത്വാ അമ്ഹാകം ഭിക്ഖം ഗണ്ഹന്തൂ’’തി ആഹ. തസ്സം ദിസായം അരഹന്തോ നാഹേസും, തം സക്കാരം കപണയാചകാനം അദംസു.

പുനദിവസേ ദക്ഖിണദ്വാരേ സജ്ജേത്വാ തഥേവ ദക്ഖിണേയ്യം നാലത്ഥ, പുനദിവസേപി പച്ഛിമദ്വാരേ തഥേവ. ഉത്തരദ്വാരേ സജ്ജിതദിവസേന പന ദേവിയാ തഥേവ നിമന്തേന്തിയാ ഹിമവന്തേ വസന്താനം പദുമവതിയാ പുത്താനം പഞ്ചസതാനം പച്ചേകബുദ്ധാനം ജേട്ഠകോ മഹാപദുമപച്ചേകബുദ്ധോ ഭാതികേ ആമന്തേസി – ‘‘മാരിസാ, നന്ദരാജാ തുമ്ഹേ നിമന്തേതി, അധിവാസേഥ തസ്സാ’’തി. തേ അധിവാസേത്വാ പുനദിവസേ അനോതത്തദഹേ മുഖം ധോവിത്വാ ആകാസേനാഗന്ത്വാ ഉത്തരദ്വാരേ ഓതരിംസു. മനുസ്സാ ദിസ്വാ ഗന്ത്വാ ‘‘പഞ്ചസതാ, ദേവ, പച്ചേകബുദ്ധാ ആഗതാ’’തി രഞ്ഞോ ആരോചേസും. രാജാ സദ്ധിം ദേവിയാ ഗന്ത്വാ വന്ദിത്വാ പച്ചേകബുദ്ധേ പാസാദം ആരോപേത്വാ തത്ര നേസം ദാനം ദത്വാ ഭത്തകിച്ചാവസാനേ രാജാ സങ്ഘത്ഥേരസ്സ, ദേവീ സങ്ഘനവകസ്സ പാദമൂലേ നിപതിത്വാ ‘‘അയ്യാ, ഭന്തേ, പച്ചയേഹി ന കിലമിസ്സന്തി, മയഞ്ച പുഞ്ഞേന ന പരിഹായിസ്സാമീ, അമ്ഹാകം യാവജീവം ഇധ നിവാസായ പടിഞ്ഞം ദേഥാ’’തി പടിഞ്ഞം കാരേത്വാ ഉയ്യാനേ പഞ്ച പണ്ണസാലാസതാനി, പഞ്ച ചങ്കമനസതാനീതി സബ്ബാകാരേന നിവാസനട്ഠാനാനി സമ്പാദേത്വാ തത്ഥ വസാപേസും.

ഏവം കാലേ ഗച്ഛന്തേ രഞ്ഞോ പച്ചന്തേ കുപിതേ രാജാ ‘‘അഹം പച്ചന്തം വൂപസമേതും ഗച്ഛാമി, ത്വം പച്ചേകബുദ്ധേസു മാ പമജ്ജാ’’തി ദേവിം ഓവദിത്വാ ഗതോ. തസ്മിം അനാഗതേയേവ പച്ചേകബുദ്ധാനം ആയുസങ്ഖാരാ ഖീണാ. മഹാപദുമപച്ചേകബുദ്ധോ തിയാമരത്തിം ഝാനകീളം കീളിത്വാ അരുണുഗ്ഗമനസമയേ ആലമ്ബനഫലകം ആലമ്ബിത്വാ ഠിതകോവ അനുപാദിസേസായ നിബ്ബാനധാതുയാ പരിനിബ്ബായി. ഏതേനുപായേന സേസാപീതി സബ്ബേവ പരിനിബ്ബുതാ. പുനദിവസേ ദേവീ പച്ചേകബുദ്ധാനം നിസീദനട്ഠാനാനി സജ്ജേത്വാ പുപ്ഫാനി വികിരിത്വാ ധൂപം വാസേത്വാ തേസം ആഗമനം ഓലോകേന്തീ നിസിന്നാ ആഗമനം അദിസ്വാ പുരിസേ പേസേസി – ‘‘ഗച്ഛഥ, താതാ, ജാനാഥ കിം അയ്യാനം അഫാസുക’’ന്തി? തേ ഗന്ത്വാ മഹാപദുമസ്സ പണ്ണസാലായ ദ്വാരം വിവരിത്വാ തത്ഥ തം അപസ്സന്താ ചങ്കമനം ഗന്ത്വാ ആലമ്ബനഫലകം നിസ്സായ ഠിതം ദിസ്വാ വന്ദിത്വാ ‘‘കാലോ, ഭന്തേ’’തി ആഹംസു. പരിനിബ്ബുതസരീരം കിം കഥേസ്സതി, തേ ‘‘നിദ്ദായതി മഞ്ഞേ’’തി വത്വാ പിട്ഠിപാദേ ഹത്ഥേന പരാമസിത്വാ പാദാനം സീതലതായ ചേവ ഥദ്ധതായ ച പരിനിബ്ബുതഭാവം ഞത്വാ ദുതിയസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ തഥേവ ഞത്വാ പുന തതിയസ്സാതി ഏവം സബ്ബേപി പരിനിബ്ബുതഭാവം ഞത്വാ രാജകുലം ആഗമിംസു. ‘‘കഹം, താതാ, പച്ചേകബുദ്ധാ’’തി പുട്ഠാ ‘‘പരിനിബ്ബുതാ, ദേവീ’’തി ആഹംസു. ദേവീ കന്ദന്തീ രോദന്തീ നിക്ഖമിത്വാ നാഗരേഹി സദ്ധിം തത്ഥ ഗന്ത്വാ സാധുകീളിതം കാരേത്വാ പച്ചേകബുദ്ധാനം സരീരകിച്ചം കാരേത്വാ ധാതുയോ ഗാഹാപേത്വാ ചേതിയം പതിട്ഠാപേസി.

രാജാ പച്ചന്തം വൂപസമേത്വാ ആഗതോ പച്ചുഗ്ഗമനം ആഗതം ദേവിം പുച്ഛി – ‘‘കിം, ഭദ്ദേ, ത്വം പച്ചേകബുദ്ധേസു ന പമജ്ജസി, നിരോഗാ ച അയ്യാ’’തി? ‘‘പരിനിബ്ബുതാ, ദേവാ’’തി. തം സുത്വാ രാജാ ചിന്തേസി – ‘‘ഏവരൂപാനമ്പി പണ്ഡിതാനം മരണം ഉപ്പജ്ജതി, അമ്ഹാകം കുതോ മോക്ഖാ’’തി? സോ നഗരം അപവിസിത്വാ ഉയ്യാനമേവ ഗന്ത്വാ ജേട്ഠപുത്തം പക്കോസാപേത്വാ തസ്സ രജ്ജം നിയ്യാതേത്വാ സയം സമണപബ്ബജ്ജം പബ്ബജി. ദേവീപി ‘‘രഞ്ഞേ പബ്ബജിതേ അഹം കിം കരിസ്സാമീ’’തി തഥേവ ഉയ്യാനേ പബ്ബജി. ദ്വേപി ഝാനം ഭാവേത്വാ തതോ ചുതാ ബ്രഹ്മലോകേ നിബ്ബത്തിംസു.

തേസു തത്ഥേവ വസന്തേസു അമ്ഹാകം സത്ഥാ ലോകേ ഉപ്പജ്ജിത്വാ പവത്തിതവരധമ്മചക്കോ അനുപുബ്ബേന രാജഗഹം പാപുണി. സത്ഥരി തത്ഥ പടിവസന്തേ അയം പിപ്പലിമാണവോ മഗധരട്ഠേ മഹാതിത്ഥബ്രാഹ്മണഗാമേ കപിലബ്രാഹ്മണസ്സ ഭരിയായ കുച്ഛിമ്ഹി നിബ്ബത്തോ. അയം ഭദ്ദകാപിലാനീ മദ്ദരട്ഠേ സാഗലനഗരേ കോസിയഗോത്തബ്രാഹ്മണസ്സ ഭരിയായ കുച്ഛിമ്ഹി നിബ്ബത്താ. തേസം അനുക്കമേന വഡ്ഢമാനാനം പിപ്പലിമാണവസ്സ വീസതിമേ, ഭദ്ദായ സോളസമേ വയേ സമ്പത്തേ മാതാപിതരോ പുത്തം ഓലോകേത്വാ ‘‘താത, ത്വം വയപ്പത്തോ, കുലവംസം പതിട്ഠപേതും യുത്തോ’’തി അതിവിയ നിപ്പീളിയിംസു. മാണവോ ആഹ – ‘‘മയ്ഹം സോതപഥേ ഏവരൂപം കഥം മാ കഥയിത്ഥ, അഹം യാവ തുമ്ഹേ ധരഥ, താവ പടിജഗ്ഗിസ്സാമി, തുമ്ഹാകം അച്ചയേന നിക്ഖമിത്വാ പബ്ബജിസ്സാമീ’’തി. തേ കതിപാഹം അതിക്കമിത്വാ പുന കഥയിംസു. സോപി പുന പടിക്ഖിപി. തതോ പട്ഠായ മാതാ നിരന്തരം കഥേതിയേവ.

മാണവോ ‘‘മാതരം സഞ്ഞാപേസ്സാമീ’’തി രത്തസുവണ്ണസ്സ നിക്ഖസഹസ്സം ദത്വാ സുവണ്ണകാരേഹി ഇത്ഥിരൂപകം കാരേത്വാ തസ്സ മജ്ജനഘട്ടനാദികമ്മപരിയോസാനേ തം രത്തവത്ഥം നിവാസേത്വാ സുവണ്ണസമ്പന്നേഹി പുപ്ഫേഹി ചേവ നാനാലങ്കാരേഹി ച അലങ്കാരാപേത്വാ ‘‘അമ്മ, ഏവരൂപം ആരമ്മണം ലഭന്തോ ഗേഹേ വസിസ്സാമി, അലഭന്തോ ന വസിസ്സാമീ’’തി. പണ്ഡിതാ ബ്രാഹ്മണീ ചിന്തേസി – ‘‘മയ്ഹം പുത്തോ പുഞ്ഞവാ ദിന്നദാനോ കതാഭിനീഹാരോ പുബ്ബേ പുഞ്ഞാനി കരോന്തോ ന ഏകകോവ അകാസി, അദ്ധാ ഏതേന സഹ കതപുഞ്ഞാ സുവണ്ണരൂപകപടിഭാഗാ ഭവിസ്സതീ’’തി. അട്ഠ ബ്രാഹ്മണേ പക്കോസാപേത്വാ സബ്ബഭോഗേഹി സന്തപ്പേത്വാ സുവണ്ണരൂപകം രഥേ ആരോപേത്വാ ‘‘ഗച്ഛഥ, താതാ, യത്ഥ അമ്ഹേഹി ജാതിഗോത്തഭോഗാദിസമാനകുലേ ഏവരൂപം ദാരികം പസ്സഥ, തത്ഥ ഇദമേവ സുവണ്ണരൂപകം സച്ചാകാരം കത്വാ ദേഥാ’’തി ഉയ്യോജേസി.

തേ ‘‘അമ്ഹാകം നാമ ഏതം കമ്മ’’ന്തി നിക്ഖമിത്വാ ‘‘കത്ഥ ലഭിസ്സാമ, മദ്ദരട്ഠം നാമ ഇത്ഥാഗാരം, മദ്ദരട്ഠം ഗമിസ്സാമാ’’തി മദ്ദരട്ഠേ സാഗലനഗരം അഗമംസു. അത്ഥ തം സുവണ്ണരൂപകം ന്ഹാനതിത്ഥേ ഠപേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു. അഥ ഭദ്ദായ ധാതീ ഭദ്ദം ന്ഹാപേത്വാ അലങ്കരിത്വാ സയം ന്ഹായിതും ഉദകതിത്ഥം ഗന്ത്വാ സുവണ്ണരൂപകം ദിസ്വാ ‘‘കിസ്സായം അവിനീതാ ഇധാഗന്ത്വാ ഠിതാ’’തി പിട്ഠിപസ്സേ പഹരിത്വാ സുവണ്ണരൂപകം ഞത്വാ ‘‘അയ്യധീതാ മേതി സഞ്ഞം ഉപ്പാദേസി, അയം പന അയ്യധീതായ നിവാസനപടിഗ്ഗഹിതായപി അസദിസാ’’തി ആഹ. അഥ നം തേ ബ്രാഹ്മണാ ‘‘ഏവരൂപാ കിര തേ സാമിധീതാ’’തി പുച്ഛിംസു. സാ ‘‘ഇമായ സുവണ്ണപടിമായ സതഗുണേന സഹസ്സഗുണേന മയ്ഹം അയ്യധീതാ അഭിരൂപതരാ’’, തഥാ ഹി ‘‘അപ്പദീപേപി ദ്വാദസഹത്ഥേ ഗബ്ഭേ നിസിന്നാ സരീരോഭാസേന തമം വിധമതീ’’തി ആഹ. ‘‘തേന ഹി തസ്സാ മാതാപിതൂനം സന്തികം ഗച്ഛാമാ’’തി സുവണ്ണരൂപകം രഥേ ആരോപേത്വാ തം ധാതിം അനുഗന്ത്വാ കോസിയഗോത്തസ്സ ഘരദ്വാരേ ഠത്വാ ആഗമനം ആരോചയിംസു.

ബ്രാഹ്മണോ പടിസന്ഥാരം കത്വാ ‘‘കുതോ ആഗതത്ഥാ’’തി പുച്ഛി. തേ ‘‘മഗധരട്ഠേ മഹാതിത്ഥഗാമേ കപിലബ്രാഹ്മണസ്സ ഘരതോ ഇമിനാ നാമ കാരണേന ആഗതമ്ഹാ’’തി ആഹംസു. ‘‘സാധു, താതാ, അമ്ഹേഹി സമജാതിഗോത്തവിഭവോ സോ ബ്രാഹ്മണോ, ദസ്സാമ ദാരിക’’ന്തി പണ്ണാകാരം ഗണ്ഹി. തേ കപിലബ്രാഹ്മണസ്സ സാസനം പഹിണിംസു – ‘‘ലദ്ധാ നോ ഭദ്ദാ നാമ ദാരികാ, കത്തബ്ബം ജാനാഥാ’’തി. തം സാസനം സുത്വാ പിപ്പലിമാണവസ്സ ആരോചയിംസു ‘‘ലദ്ധാ ദാരികാ’’തി. പിപ്പലിമാണവോ ‘‘അഹം ‘ന ലഭിസ്സന്തീ’തി ചിന്തേസിം, ഇമേ ‘ലദ്ധാ’തി പേസേന്തി, അനത്ഥികോ ഹുത്വാ പണ്ണം പേസേസ്സാമീ’’തി രഹോഗതോ പണ്ണം ലിഖി ‘‘ഭദ്ദാ അത്തനോ ജാതിഗോത്തഭോഗാനുരൂപം പതിം ലഭതു, അഹം നിക്ഖമിത്വാ പബ്ബജിസ്സാമി, മാ പച്ഛാ വിപ്പടിസാരിനീ അഹോസീ’’തി. ഭദ്ദാപി ‘‘അസുകസ്സ കിര മം ദാതുകാമാ’’തി സുത്വാ രഹോഗതാ പണ്ണം ലിഖി – ‘‘അയ്യപുത്തോ അത്തനോ ജാതിഗോത്തഭോഗാനുരൂപം ദാരികം ലഭതു, അഹം പബ്ബജിസ്സാമി, മാ പച്ഛാ വിപ്പടിസാരീ ഭവാഹീ’’തി. ദ്വേപി പണ്ണാനി അന്തരാമഗ്ഗേ സമാഗച്ഛിംസു. ‘‘ഇദം കസ്സ പണ്ണ’’ന്തി? ‘‘പിപ്പലിമാണവേന ഭദ്ദായ പഹിത’’ന്തി. ‘‘ഇദം കസ്സാ’’തി? ‘‘ഭദ്ദായ പിപ്പലിമാണവസ്സ പഹിത’’ന്തി ച വുത്തേ തേ ദ്വേപി വാചേത്വാ ‘‘പസ്സഥ ദാരകാനം കമ്മ’’ന്തി ഫാലേത്വാ അരഞ്ഞേ ഛഡ്ഡേത്വാ അഞ്ഞം തംസമാനം പണ്ണം ലിഖിത്വാ ഇതോ ഏത്തോ ച പേസേസും. ഇതി കുമാരസ്സ കുമാരികായ ച സദിസം പണ്ണം ലോകസ്സാദരഹിതമേവാതി അനിച്ഛമാനാനമ്പി തേസം ദ്വിന്നം സമാഗമോ അഹോസി.

തംദിവസമേവ പിപ്പലിമാണവോപി ഭദ്ദം ഏകം പുപ്ഫദാമം ഗണ്ഹാപേസി. ഭദ്ദാപി താനി സയനമജ്ഝേ ഠപേസി. ഉഭോപി ഭുത്തസായമാസാ സയനം ആരുഹിതും ആരഭിംസു. തേസു മാണവോ ദക്ഖിണപസ്സേന സയനം ആരുഹി, ഭദ്ദാ വാമപസ്സേന അഭിരുഹിത്വാ ആഹ – ‘‘യസ്സ പസ്സേ പുപ്ഫാനി മിലായന്തി, തസ്സ രാഗചിത്തം ഉപ്പന്നന്തി വിജാനിസ്സാമ, ഇമം പുപ്ഫദാമം ന അല്ലീയിതബ്ബ’’ന്തി. തേ പന അഞ്ഞമഞ്ഞം സരീരസമ്ഫസ്സഭയേന സകലരത്തിം നിദ്ദം അനോക്കമന്താവ വീതിനാമേസും. ദിവാ പന ഹസിതമത്തമ്പി നാകംസു. തേ ലോകാമിസേന അസംസട്ഠാ യാവ മാതാപിതരോ ധരന്തി, താവ കുടുമ്ബം അവിചാരേത്വാ തേസു കാലങ്കതേസു വിചാരയിംസു. മഹതീ മാണവസ്സ സമ്പത്തി. ഏകദിവസം സരീരം ഉബ്ബട്ടേത്വാ ഛഡ്ഡേതബ്ബം സുവണ്ണചുണ്ണം ഏവ മഗധനാളിയാ ദ്വാദസനാളിമത്തം ലദ്ധും വട്ടതി. യന്തബദ്ധാനി സട്ഠി മഹാതളാകാനി, കമ്മന്തോ ദ്വാദസയോജനികോ, അനുരാധപുരപ്പമാണാ ചുദ്ദസഗാമാ, ചുദ്ദസ ഹത്ഥാനീകാനി, ചുദ്ദസ അസ്സാനീകാനി, ചുദ്ദസ രഥാനീകാനി.

സോ ഏകദിവസം അലങ്കതഅസ്സം ആരുയ്ഹ മഹാജനപരിവുതോ കമ്മന്തട്ഠാനം ഗന്ത്വാ ഖേത്തകോടിയം ഠിതോ നങ്ഗലേഹി ഛിന്നട്ഠാനതോ കാകാദയോ സകുണേ ഗണ്ഡുപ്പാദാദികേ പാണകേ ഉദ്ധരിത്വാ ഖാദന്തേ ദിസ്വാ ‘‘താതാ, ഇമേ കിം ഖാദന്തീ’’തി പുച്ഛി. ‘‘ഗണ്ഡുപ്പാദേ, അയ്യാ’’തി. ‘‘ഏതേഹി കതപാപം കസ്സ ഹോതീ’’തി? ‘‘തുമ്ഹാകം, അയ്യാ’’തി. സോ ചിന്തേസി – ‘‘സചേ ഏതേഹി കതപാപം മയ്ഹം ഹോതി, കിം മേ കരിസ്സതി സത്തഅസീതികോടിധനം, ദ്വാദസയോജനകമ്മന്തോ കിം കരിസ്സതി, കിം യന്തബദ്ധാനി തളാകാനി, കിം ചുദ്ദസ ഗാമാനി, സബ്ബമേതം ഭദ്ദായ കാപിലാനിയാ നിയ്യാതേത്വാ നിക്ഖമ്മ പബ്ബജിസ്സാമീ’’തി.

ഭദ്ദാ കാപിലാനീ തസ്മിം ഖണേ അന്തരവത്ഥുസ്മിം തയോ തിലകുമ്ഭേ പത്ഥരിത്വാ ധാതീഹി പരിവുതാ നിസിന്നാ കാകേ തിലപാണകേ ഖാദമാനേ ദിസ്വാ ‘‘അമ്മാ, കിം ഇമേ ഖാദന്തീ’’തി പുച്ഛി. ‘‘പാണകേ, അയ്യേ’’തി. ‘‘അകുസലം കസ്സ ഹോതീ’’തി? ‘‘തുമ്ഹാകം, അയ്യേ’’തി. സാ ചിന്തേസി – ‘‘മയ്ഹം ചതുഹത്ഥം വത്ഥം നാളികോദനമത്തഞ്ച ലദ്ധും വട്ടതി, യദി പനേതം ഏതേഹി കതം അകുസലം മയ്ഹം ഹോതി, ഭവസഹസ്സേനപി വട്ടതോ സീസം ഉക്ഖിപിതും ന സക്കാ, അയ്യപുത്തേ ആഗതമത്തേയേവ സബ്ബം തസ്സ നിയ്യാതേത്വാ നിക്ഖമ്മ പബ്ബജിസ്സാമീ’’തി.

മാണവോ ആഗന്ത്വാ ന്ഹത്വാ പാസാദം ആരുയ്ഹ മഹാരഹേ പല്ലങ്കേ നിസീദി, അഥസ്സ ചക്കവത്തിനോ അനുച്ഛവികഭോജനം ഉപനയിംസു. ദ്വേപി ഭുഞ്ജിത്വാ പരിജനേ നിക്ഖന്തേ രഹോഗതാ ഫാസുകട്ഠാനേ നിസീദിംസു. തതോ മാണവോ ഭദ്ദം ആഹ – ‘‘ഭദ്ദേ, ഇമം ഘരം ആഗച്ഛന്തീ കിത്തകം ധനമാഹരസീ’’തി? ‘‘പഞ്ചപണ്ണാസ സകടസഹസ്സാനി, അയ്യാ’’തി. ‘‘സബ്ബം തം, യാ ച ഇമസ്മിം ഘരേ സത്താസീതി കോടിയോ യന്തബദ്ധാനി സട്ഠി തളാകാനീതി ഏവമാദിഭേദാ സമ്പത്തി അത്ഥി, തം സബ്ബം തുയ്ഹേവ നിയ്യാതേമീ’’തി. ‘‘തുമ്ഹേ പന കുഹിം ഗച്ഛഥ, അയ്യാ’’തി? ‘‘അഹം പബ്ബജിസ്സാമീ’’തി. ‘‘അയ്യ, അഹമ്പി തുമ്ഹാകം ആഗമനം ഓലോകയമാനാ നിസിന്നാ, അഹമ്പി പബ്ബജിസ്സാമീ’’തി. തേസം ആദിത്തപണ്ണകുടി വിയ തയോ ഭവാ ഉപട്ഠഹന്തി. തേ ‘‘പബ്ബജിസ്സാമാ’’തി വത്വാ അന്തരാപണതോ കാസായരസപീതാനി ചീവരാനി മത്തികാപത്തേ ച ആഹരാപേത്വാ അഞ്ഞമഞ്ഞം കേസേ ഓഹാരേത്വാ ‘‘യേ ലോകേ അരഹന്തോ അത്ഥി, തേ ഉദ്ദിസ്സ അമ്ഹാകം പബ്ബജ്ജാ’’തി പബ്ബജിത്വാ ഥവികാസു പത്തേ പക്ഖിപിത്വാ അംസേ ലഗ്ഗേത്വാ പാസാദതോ ഓതരിംസു. ഗേഹേ ദാസേസു ച കമ്മകാരേസു ച ന കോചി സഞ്ജാനി.

അഥ നേ ബ്രാഹ്മണഗാമതോ നിക്ഖമിത്വാ ദാസഗാമദ്വാരേന ഗച്ഛന്തേ ആകപ്പകുതവസേന ദാസഗാമവാസിനോ സഞ്ജാനിംസു. തേ രോദന്താ പാദേസു പതിത്വാ ‘‘കിം അമ്ഹേ അനാഥേ കരോഥ, അയ്യാ’’തി ആഹംസു. ‘‘മയം, ഭണേ, ‘തയോ ഭവാ ആദിത്തപണ്ണസാലാ വിയാ’തി പബ്ബജിമ്ഹ, സചേ തുമ്ഹേസു ഏകേകം ഭുജിസ്സം കരോമ, വസ്സസതമ്പി നപ്പഹോതി. തുമ്ഹേവ തുമ്ഹാകം സീസം ധോവിത്വാ ഭുജിസ്സാ ഹുത്വാ ജീവഥാ’’തി വത്വാ തേസം രോദന്താനംയേവ പക്കമിംസു.

ഥേരോ പുരതോ ഗച്ഛന്തോ നിവത്തിത്വാ ഓലോകേന്തോ ചിന്തേസി – ‘‘അയം ഭദ്ദാ കാപിലാനീ സകലജമ്ബുദീപഗ്ഘനികാ ഇത്ഥീ മയ്ഹം പച്ഛതോ ആഗച്ഛതി, ഠാനം ഖോ പനേതം വിജ്ജതി, യം കോചിദേവ ഏവം ചിന്തേയ്യ ‘ഇമേ പബ്ബജിതാപി വിനാ ഭവിതും ന സക്കോന്തി, അനനുച്ഛവികം കരോന്തീ’തി. ഏവം കോചി പാപകേന മനസാ പദൂസേത്വാ അപായപൂരകോ ഭവേയ്യ, ഇമം പഹായ മയാ ഗന്തും വട്ടതീ’’തി ചിത്തം ഉപ്പാദേത്വാ പുരതോ ഗച്ഛന്തോ ദ്വേധാപഥം ദിസ്വാ തസ്സ മത്ഥകേ അട്ഠാസി. ഭദ്ദാപി ആഗന്ത്വാ വന്ദിത്വാ അട്ഠാസി. അഥ നം ആഹ – ‘‘ഭദ്ദേ, താദിസിം ഇത്ഥിം മമ പച്ഛതോ ആഗച്ഛന്തിം ദിസ്വാ ‘ഇമേ പബ്ബജിതാപി വിനാ ഭവിതും ന സക്കോന്തീ’തി അമ്ഹേസു പദുട്ഠചിത്തോ മഹാജനോ അപായപൂരകോ ഭവേയ്യ. ഇമസ്മിം ദ്വേധാപഥേ ത്വം ഏതം ഗണ്ഹ, അഹം ഏകേന ഗമിസ്സാമീ’’തി. ‘‘ആമ, അയ്യ, മാതുഗാമോ ‘പബ്ബജിതാനം പലിബോധോ, പബ്ബജിതാപി വിനാ ന ഭവന്തീ’തി അമ്ഹാകം ദോസം ദസ്സേയ്യു’’ന്തി തിക്ഖത്തും പദക്ഖിണം കത്വാ ചതൂസു ഠാനേസു പഞ്ചപതിട്ഠിതേന വന്ദിത്വാ ദസനഖസമോധാനസമുജ്ജലം അഞ്ജലിം പഗ്ഗയ്ഹ ‘‘സതസഹസ്സകപ്പപമാണേ അദ്ധാനേ കതോ മിത്തസന്ഥവോ അജ്ജ ഭിജ്ജതി, തുമ്ഹേവ ദക്ഖിണാ നാമ, തുമ്ഹാകം ദക്ഖിണമഗ്ഗോ വട്ടതി, മയം മാതുഗാമാ നാമ വാമജാതികാ, അമ്ഹാകം വാമമഗ്ഗോ വട്ടതീ’’തി വന്ദിത്വാ മഗ്ഗം പടിപജ്ജി. തേസം ദ്വേധാഭൂതകാലേ അയം മഹാപഥവീ ‘‘അഹം ചക്കവാളസിനേരുപബ്ബതാദയോ ധാരേതും സക്കോന്തീപി തുമ്ഹാകം ഗുണേ ധാരേതും ന സക്കോമീ’’തി വദന്തീ വിയ വിരവമാനാ അകമ്പിത്ഥ. ആകാസേ അസനിസദ്ദോ വിയ പവത്തി, ചക്കവാളപബ്ബതോ ഉന്നാദി.

സമ്മാസമ്ബുദ്ധോപി വേളുവനമഹാവിഹാരേ കുടിയം നിസിന്നോ പഥവീകമ്പനസദ്ദം സുത്വാ ‘‘കിസ്സ നു ഖോ പഥവീ കമ്പതീ’’തി ആവജ്ജേന്തോ ‘‘പിപ്പലിമാണവോ ച ഭദ്ദാ ച കാപിലാനീ മം ഉദ്ദിസ്സ അപ്പമേയ്യം സമ്പത്തിം പഹായ പബ്ബജിതാ, തേസം വിയോഗട്ഠാനേ ഉഭിന്നം ഗുണബലേന അയം പഥവീകമ്പോ ജാതോ, മയാപി ഏതേസം സങ്ഗഹം കാതും വട്ടതീ’’തി ഗന്ധകുടിതോ നിക്ഖമ്മ സയമേവ പത്തചീവരമാദായ അസീതിമഹാഥേരേസു കഞ്ചി അനാപുച്ഛാ തിഗാവുതമഗ്ഗം പച്ചുഗ്ഗമനം കത്വാ രാജഗഹസ്സ ച നാലന്ദായ ച അന്തരേ ബഹുപുത്തനിഗ്രോധമൂലേ പല്ലങ്കം ആഭുജിത്വാ നിസീദി. നിസിന്നോ പന അഞ്ഞതരപംസുകൂലികോ വിയ അനിസീദിത്വാ ബുദ്ധവേസം ഗഹേത്വാ അസീതിഹത്ഥാ ബുദ്ധരംസിയോ വിസ്സജ്ജേന്തോ നിസീദി. ഇതി തസ്മിം ഖണേ പണ്ണച്ഛത്തസകടചക്കകൂടാഗാരാദിപ്പമാണാ ബുദ്ധരംസിയോ ഇതോ ചിതോ ച വിപ്ഫരന്തിയോ വിധാവന്തിയോ ചന്ദസഹസ്സസൂരിയസഹസ്സഉഗ്ഗമനകാലം വിയ കുരുമാനാ തം വനന്തരം ഏകോഭാസം അകംസു. ദ്വത്തിംസമഹാപുരിസലക്ഖണസിരിയാ സമുജ്ജലതാരാഗണേന വിയ ഗഗനം, സുപുപ്ഫിതകമലകുവലയേന വിയ സലിലം വനന്തരം വിരോചിത്ഥ. നിഗ്രോധരുക്ഖസ്സ ഖന്ധോ പകതിയാ സേതോ ഹോതി, പത്താനി നീലാനി പക്കാനി രത്താനി. തസ്മിം പന ദിവസേ സബ്ബോ നിഗ്രോധോ സുവണ്ണവണ്ണോവ അഹോസി.

മഹാകസ്സപത്ഥേരോ തം ദിസ്വാ ‘‘അയം അമ്ഹാകം സത്ഥാ ഭവിസ്സതി, ഇമം അഹം ഉദ്ദിസ്സ പബ്ബജിതോ’’തി ദിട്ഠട്ഠാനതോ പട്ഠായ ഓനതോ ഗന്ത്വാ തീസു ഠാനേസു വന്ദിത്വാ ‘‘സത്ഥാ മേ, ഭന്തേ, ഭഗവാ, സാവകോഹമസ്മി, സത്ഥാ മേ, ഭന്തേ, ഭഗവാ, സാവകോഹമസ്മീ’’തി (സം. നി. ൨.൧൫൪) ആഹ. അഥ നം ഭഗവാ ആഹ – ‘‘കസ്സപ, സചേ ത്വം ഇമം നിപച്ചകാരം മഹാപഥവിയാ കരേയ്യാസി, സാപി ധാരേതും ന സക്കുണേയ്യ. തഥാഗതസ്സ പന ഏവം ഗുണമഹന്തതം ജാനതാ തയാ കതോ നിപച്ചകാരോ മയ്ഹം ലോമമ്പി ചാലേതും ന സക്കോതി. നിസീദ, കസ്സപ, ദായജ്ജം തേ ദസ്സാമീ’’തി. അഥസ്സ ഭഗവാ തീഹി ഓവാദേഹി ഉപസമ്പദം അദാസി. ദത്വാ ച ബഹുപുത്തനിഗ്രോധമൂലതോ നിക്ഖമിത്വാ ഥേരം പച്ഛാസമണം കത്വാ മഗ്ഗം പടിപജ്ജി. സത്ഥു സരീരം ദ്വത്തിംസമഹാപുരിസലക്ഖണവിചിത്തം, മഹാകസ്സപസ്സ സത്തമഹാപുരിസലക്ഖണപടിമണ്ഡിതം, സോ കഞ്ചനനാവായ പച്ഛാബദ്ധോ വിയ സത്ഥു പദാനുപദികം അനുഗഞ്ഛി. സത്ഥാ ഥോകം മഗ്ഗം ഗന്ത്വാ മഗ്ഗാ ഓക്കമ്മ അഞ്ഞതരസ്മിം രുക്ഖമൂലേ നിസജ്ജാകാരം ദസ്സേസി. ഥേരോ ‘‘സത്ഥാ നിസീദിതുകാമോ’’തി ഞത്വാ അത്തനോ പടപിലോതികം സങ്ഘാടിം ചതുഗ്ഗുണം കത്വാ പഞ്ഞപേസി.

സത്ഥാ തത്ഥ നിസീദിത്വാ ഹത്ഥേന ചീവരം പരിമജ്ജന്തോ ‘‘മുദുകാ ഖോ ത്യായം, കസ്സപ, പടപിലോതികാ സങ്ഘാടീ’’തി ആഹ (സം. നി. ൨.൧൫൪). സോ ‘‘സത്ഥാ മേ സങ്ഘാടിയാ മുദുഭാവം കഥേസി, പാരുപിതുകാമോ ഭവിസ്സതീ’’തി ഞത്വാ ‘‘പാരുപതു, ഭന്തേ, ഭഗവാ സങ്ഘാടി’’ന്തി ആഹ. ‘‘കിം ത്വം പാരുപിസ്സസി, കസ്സപാ’’തി? ‘‘തുമ്ഹാകം നിവാസനം ലഭന്തോ പാരുപിസ്സാമി, ഭന്തേ’’തി. ‘‘കിം പന ത്വം, കസ്സപ, ഇമം പരിഭോഗജിണ്ണം പംസുകൂലം ധാരേതും സക്ഖിസ്സസി, മയാ ഹി ഇമസ്സ പംസുകൂലസ്സ ഗഹിതദിവസേ ഉദകപരിയന്തം കത്വാ മഹാപഥവീ കമ്പി, ഇമം ബുദ്ധപരിഭോഗജിണ്ണചീവരം നാമ ന സക്കാ പരിത്തഗുണേന ധാരേതും, പടിബലേനേവിദം പടിപത്തിപൂരണസമത്ഥേന ജാതിപംസുകൂലികേന ധാരേതും വട്ടതീ’’തി വത്വാ ഥേരേന സദ്ധിം ചീവരം പരിവത്തേസി.

ഏവം ചീവരം പരിവത്തേത്വാ ഥേരസ്സ ചീവരം ഭഗവാ പാരുപി, സത്ഥു ചീവരം ഥേരോ. തസ്മിം ഖണേ അചേതനാപി അയം മഹാപഥവീ ‘‘ദുക്കരം, ഭന്തേ, അകത്ഥ, അത്തനോ പാരുതചീവരം സാവകേന പരിവത്തിതപുബ്ബം നാമ നാഹോസി, അഹം തുമ്ഹാകം ഗുണം ധാരേതും ന സക്കോമീ’’തി വദന്തീ വിയ ഉദകപരിയന്തം കത്വാ കമ്പി. ഥേരോപി ‘‘ലദ്ധം മേ ബുദ്ധാനം പരിഭോഗചീവരം, കിം മേ ഇദാനി ഉത്തരി കത്തബ്ബ’’ന്തി ഉന്നതിം അകത്വാ സത്ഥു സന്തികേയേവ തേരസ ധുതഗുണേ സമാദായ സത്തദിവസമത്തം പുഥുജ്ജനോ അഹോസി. അട്ഠമേ ദിവസേ സഹ പടിസമ്ഭിദാഹി അരഹത്തം പാപുണി. അഥ നം സത്ഥാ ‘‘കസ്സപോ, ഭിക്ഖവേ, ചന്ദൂപമോ കുലാനി ഉപസങ്കമതി, അപകസ്സേവ കായം അപകസ്സ ചിത്തം നിച്ചനവകോ കുലേസു അപ്പഗബ്ഭോ’’തി (സം. നി. ൨.൧൪൬) ഏവമാദിനാ പസംസിത്വാ അപരഭാഗേ അരിയഗണമജ്ഝേ നിസിന്നോ ‘‘ഏതദഗ്ഗം, ഭിക്ഖവേ, മമ സാവകാനം ഭിക്ഖൂനം ധുതവാദാനം യദിദം മഹാകസ്സപോ’’തി (അ. നി. ൧.൧൮൮, ൧൯൧) ധുതവാദാനം അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപേസി.

൩൯൮. ഏവം ഭഗവതാ ഏതദഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപിതോ ആയസ്മാ മഹാകസ്സപോ മഹാസാവകഭാവം പത്തോ അത്തനോ പുബ്ബകമ്മം സരിത്വാ സോമനസ്സവസേനം പുബ്ബചരിതാപദാനം പകാസേന്തോ പദുമുത്തരസ്സ ഭഗവതോതിആദിമാഹ. തത്ഥ പദുമുത്തരസ്സാതി തസ്സ കിര ഭഗവതോ മാതുകുച്ഛിതോ നിക്ഖമനകാലതോ പട്ഠായ പാദാനം നിക്ഖേപനസമയേ അക്കന്തക്കന്തപാദേ സതസഹസ്സപത്താ പദുമാ പഥവിം ഭിന്ദിത്വാ ഉട്ഠഹിംസു. തസ്മാസ്സ തം നാമം അഹോസി. സകലസത്തനികായേസു ഏകേകേന സതസതപുഞ്ഞേ കതേ തസ്സ പുഞ്ഞസ്സ സതഗുണപുഞ്ഞാനം കതത്താ ഭഗവതോതി അത്ഥോ. ലോകജേട്ഠസ്സ താദിനോതി സത്തലോകസ്സ പധാനഭൂതസ്സ ഇട്ഠാനിട്ഠേസു അകമ്പിയഭാവം പത്തത്താ താദിനോ. നിബ്ബുതേ ലോകനാഥമ്ഹീതി സത്തലോകസ്സ പടിസരണഭൂതേ ഭഗവതി ഖന്ധപരിനിബ്ബാനേന പരിനിബ്ബുതേ, അദസ്സനം ഗതേതി അത്ഥോ. പൂജം കുബ്ബന്തി സന്ഥുനോതി സദേവകസ്സ ലോകസ്സ സാസനതോ ‘‘സത്ഥാ’’തി ലദ്ധനാമസ്സ ഭഗവതോ സാധുകീളം കീളന്താ പൂജം കരോന്തീതി സമ്ബന്ധോ.

൩൯൯. അഗ്ഗിം ചിനന്തീ ജനതാതി ജനസമൂഹാ ആളാഹനത്ഥായ അഗ്ഗിം ചിനന്താ രാസിം കരോന്താ ആസമന്തതോ മോദിതാ സന്തുട്ഠാ പകാരേന മോദിതാ സന്തുട്ഠാ പൂജം കരോന്തീതി സമ്ബന്ധോ. തേസു സംവേഗജാതേസൂതി തേസു ജനസമൂഹേസു സംവേഗപ്പത്തേസു ഉത്രാസം ലഭന്തേസു മേ മയ്ഹം പീതി ഹാസോ ഉദപജ്ജഥ പാതുഭവീതി അത്ഥോ.

൪൦൦. ഞാതിമിത്തേ സമാനേത്വാതി മമ ബന്ധുസഹായേ സമാനേത്വാ രാസിം കത്വാ. മഹാവീരോ ഭഗവാ പരിനിബ്ബുതോ അദസ്സനം അഗമാസീതി ഇദം വചനം അബ്രവിം കഥേസിന്തി സമ്ബന്ധോ. ഹന്ദ പൂജം കരോമസേതി ഹന്ദാതി വോസ്സഗ്ഗത്ഥേ നിപാതോ, തേന കാരണേന മയം സബ്ബേ സമാഗതാ പൂജം കരോമാതി അത്ഥോ. സേതി നിപാതോ.

൪൦൧. സാധൂതി തേ പടിസ്സുത്വാതി തേ മമ ഞാതിമിത്താ സാധു ഇതി സുന്ദരം ഭദ്ദകം ഇതി പടിസുണിത്വാ മമ വചനം സമ്പടിഛിത്വാ മേ മയ്ഹം ഭിയ്യോ അതിരേകം ഹാസം പീതിം ജനിംസു ഉപ്പാദേസുന്തി അത്ഥോ.

൪൦൨. തതോ അത്തനോ കതപുഞ്ഞസഞ്ചയം ദസ്സേന്തോ ബുദ്ധസ്മിം ലോകനാഥമ്ഹീതിആദിമാഹ. സതഹത്ഥം ഉഗ്ഗതം ഉബ്ബിദ്ധം ദിയഡ്ഢഹത്ഥസതം വിത്ഥതം, വിമാനം നഭസി ആകാസേ ഉഗ്ഗതം അഗ്ഘിയം, സുകതം സുന്ദരാകാരേന കതം, കത്വാ കാരേത്വാ ച പുഞ്ഞസഞ്ചയം പുഞ്ഞരാസിം കാഹാസിം അകാസിന്തി സമ്ബന്ധോ.

൪൦൩. കത്വാന അഗ്ഘിയം തത്ഥാതി തസ്മിം ചേതിയപൂജനട്ഠാനേ താലപന്തീഹി താലപാളീഹി ചിത്തിതം സോഭിതം അഗ്ഘിയം കത്വാന കാരേത്വാ ച സകം ചിത്തം അത്തനോ ചിത്തം പസാദേത്വാ ചേതിയം പൂജയുത്തമന്തി ഉത്തമം ബുദ്ധധാതുനിധാപിതം ചേതിയം പൂജയിന്തി സമ്ബന്ധോ.

൪൦൪. തസ്സ ചേതിയസ്സ മഹിമം ദസ്സേന്തോ അഗ്ഗിക്ഖന്ധോവാതിആദിമാഹ. തത്ഥ അഗ്ഗിക്ഖന്ധോവാതി ആകാസേ ജലമാനോ അഗ്ഗിക്ഖന്ധോവ അഗ്ഗിരാസി ഇവ തം ചേതിയം സത്തഹി രതനേഹി ജലതി ഫുല്ലിതോ വികസിതപുപ്ഫോ സാലരുക്ഖരാജാ ഇവ ആകാസേ ഇന്ദലട്ഠീവ ഇന്ദധനു ഇവ ച ചതുദ്ദിസാ ചതൂസു ദിസാസു ഓഭാസതി വിജ്ജോതതീതി സമ്ബന്ധോ.

൪൦൫. തത്ഥ ചിത്തം പസാദേത്വാതി തസ്മിം ജോതമാനധാതുഗബ്ഭമ്ഹി ചിത്തം മനം പസാദേത്വാ സോമനസ്സം കത്വാ തേന ചിത്തപ്പസാദേന ബഹും അനേകപ്പകാരം കുസലം പുഞ്ഞം കത്വാന ‘‘ധാതുഗബ്ഭേ ച സാസനേ ച ഏത്തകാനി പുഞ്ഞാനി മയാ കതാനീ’’തി ഏവം പുഞ്ഞകമ്മം സരിത്വാന കാലംകത്വാ തിദസം താവതിംസഭവനം സുത്തപ്പബുദ്ധോ വിയ അഹം ഉപപജ്ജിം ജാതോതി സമ്ബന്ധോ.

൪൦൬. അത്തനോ ഉപ്പന്നദേവലോകേ ലദ്ധസമ്പത്തിം ദസ്സേന്തോ സഹസ്സയുത്തന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ ഹയവാഹിം സിന്ധവസഹസ്സയോജിതം ദിബ്ബരഥം അധിട്ഠിതോ. സത്തഹി ഭൂമീഹി സം സുട്ഠു ഉഗ്ഗതം ഉബ്ബിദ്ധം ഉച്ചം മയ്ഹം ഭവനം വിമാനം അഹോസീതി അത്ഥോ.

൪൦൭. തസ്മിം വിമാനേ സബ്ബസോവണ്ണമയാ സകലസോവണ്ണമയാനി കൂടാഗാരസഹസ്സാനി അഹും അഹേസുന്തി അത്ഥോ. സകതേജേന അത്തനോ ആനുഭാവേന സബ്ബാ ദസ ദിസാ പഭാസയം ഓഭാസേന്താനി ജലന്തി വിജ്ജോതന്തീതി സമ്ബന്ധോ.

൪൦൮. തസ്മിം മയ്ഹം പാതുഭൂതവിമാനേ അഞ്ഞേപി നിയ്യൂഹാ പമുഖസാലായോ സന്തി വിജ്ജന്തി. കിം ഭൂതാ? ലോഹിതങ്ഗമയാ രത്തമണിമയാ തദാ തേപി നിയ്യൂഹാ ചതസ്സോ ദിസാ ആഭായ പഭായ ജോതന്തീതി സമ്ബന്ധോ.

൪൧൦. സബ്ബേ ദേവേ സകലഛദേവലോകേ ദേവേ അഭിഭോമി അഭിഭവാമി. കസ്സ ഫലന്തി ചേ? മയാ കതസ്സ പുഞ്ഞകമ്മസ്സ ഇദം ഫലന്തി അത്ഥോ.

൪൧൧. തതോ മനുസ്സസമ്പത്തിം ദസ്സേന്തോ സട്ഠികപ്പസഹസ്സമ്ഹീതിആദിമാഹ. തത്ഥ ഇതോ കപ്പതോ ഹേട്ഠാ സട്ഠിസഹസ്സകപ്പമത്ഥകേ ചാതുരന്തോ ചതുമഹാദീപവന്തോ വിജിതാവീ സബ്ബം പച്ചത്ഥികം വിജിതവന്തോ അഹം ഉബ്ബിദ്ധോ നാമ ചക്കവത്തീ രാജാ ഹുത്വാ പഥവിം ആവസിം രജ്ജം കാരേസിന്തി സമ്ബന്ധോ.

൪൧൨-൪. തഥേവ ഭദ്ദകേ കപ്പേതി പഞ്ചബുദ്ധപടിമണ്ഡിതത്താ ഭദ്ദകേ നാമ കപ്പേ. തിംസക്ഖത്തും തിംസജാതിയാ ചതുദീപമ്ഹി ഇസ്സരോ പധാനോ ചക്കരതനാദീഹി സത്തഹി രതനേഹി സമ്പന്നോ സമങ്ഗീഭൂതോ സകകമ്മാഭിരദ്ധോ അത്തനോ കമ്മേ ദസ രാജധമ്മേ അഭിരദ്ധോ അല്ലീനോ ചക്കവത്തീ രാജാ അമ്ഹീ അഹോസിന്തി സമ്ബന്ധോ. അത്തനോ ചക്കവത്തികാലേ അനുഭൂതസമ്പത്തിം ദസ്സേന്തോ ‘‘തത്ഥാപി ഭവനം മയ്ഹ’’ന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ തസ്മിം ചക്കവത്തിരജ്ജമ്ഹി മയ്ഹം ഭവനം മമ പാസാദം ഇന്ദലട്ഠീവ ഉഗ്ഗതം ആകാസേ ഠിതവിജ്ജോതമാനാ വിജ്ജുല്ലതാ ഇവ ഉഗ്ഗതം സത്തഭൂമികാദിഭേദേഹി ഉച്ചം ആയാമതോ ദീഘതോ ച ഉച്ചതോ ച ചതുവീസതിയോജനം വിത്ഥാരതോ ദ്വാദസയോജനം അഹോസീതി സമ്ബന്ധോ. സബ്ബേസം ജനാനം മനം അല്ലീനഭാവേന രമ്മണം നാമ നഗരം അഹോസീതി അത്ഥോ. ദള്ഹേഹി ദ്വാദസഹത്ഥേഹി വാ തിംസഹത്ഥേഹി വാ ഉച്ചേഹി പാകാരതോരണേഹി സമ്പന്നന്തി ദസ്സേതി.

൪൧൫-൨൦. തദഡ്ഢകം തതോ അഡ്ഢകം അഡ്ഢതിയസതയോജനന്തി അത്ഥോ. പക്ഖിത്താ പണ്ണവീസതീതി വീസതിആപണപക്ഖിത്തം നിരന്തരം വീഥിപരിച്ഛേദന്തി അത്ഥോ. ബ്രാഹ്മഞ്ഞകുലസമ്ഭൂതോതി ബ്രാഹ്മണകുലേ സുജാതോ. സേസം വുത്തനയത്താ സുവിഞ്ഞേയ്യമേവാതി.

മഹാകസ്സപത്ഥേരഅപദാനവണ്ണനാ സമത്താ.