൩-൧. സാരിപുത്തത്ഥേരഅപദാനവണ്ണനാ

തദനന്തരം ഥേരാപദാനസങ്ഗഹഗാഥായോ സംവണ്ണേതും ‘‘അഥ ഥേരാപദാനം സുണാഥാ’’തി ആഹ. അഥ-അപദാന-സദ്ദാനമത്ഥോ ഹേട്ഠാ വുത്തോവ. ഏത്ഥ ഥേര-സദ്ദോ പനായം കാലഥിരപഞ്ഞത്തിനാമധേയ്യജേട്ഠാദീസു അനേകേസു അത്ഥേസു വത്തതി. തഥാ ഹി ‘‘ഥേരോവസ്സികാനി പൂതീനി ചുണ്ണകജാതാനീ’’തിആദീസു (ദീ. നി. ൨.൩൭൯; മ. നി. ൧.൧൧൨) കാലേ, ഥേരോവസ്സികാനി ചിരകാലം ഓവസ്സികാനീതി അത്ഥോ. ‘‘ഥേരോപി താവ മഹാ’’ഇച്ചാദീസു ഥിരേ ഥിരസീലോതി അത്ഥോ. ‘‘ഥേരകോ അയമായസ്മാ മഹല്ലകോ’’തിആദീസു പഞ്ഞത്തിയം, ലോകപഞ്ഞത്തിമത്തോതി അത്ഥോ. ‘‘ചുന്ദത്ഥേരോ ഫുസ്സത്ഥേരോ’’തിആദീസു നാമധേയ്യേ, ഏവം കതനാമോതി അത്ഥോ. ‘‘ഥേരോ ചായം കുമാരോ മമ പുത്തേസൂ’’തിആദീസു ജേട്ഠേ, ജേട്ഠോ കുമാരോതി അത്ഥോ. ഇധ പനായം കാലേ ച ഥിരേ ച വത്തതി. തസ്മാ ചിരം കാലം ഠിതോതി ഥേരോ, ഥിരതരസീലാചാരമദ്ദവാദിഗുണാഭിയുത്തോ വാ ഥേരോതി വുച്ചതി. ഥേരോ ച ഥേരോ ചേതി ഥേരാ, ഥേരാനം അപദാനം കാരണം ഥേരാപദാനം, തം ഥേരാപദാനം സുണാഥാതി സമ്ബന്ധോ. ഹിമവന്തസ്സ അവിദൂരേ, ലമ്ബകോ നാമ പബ്ബതോതിആദി ആയസ്മതോ സാരിപുത്തത്ഥേരസ്സ അപദാനം, തസ്സായസ്മതോ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനത്ഥേരസ്സ ച വത്ഥു ഏവം വേദിതബ്ബം –

അതീതേ കിര ഇതോ കപ്പതോ സതസഹസ്സകപ്പാധികേ ഏകഅസങ്ഖ്യേയ്യമത്ഥകേ ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ ബ്രാഹ്മണമഹാസാലകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ നാമേന സരദമാണവോ നാമ അഹോസി. മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ ഗഹപതിമഹാസാലകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ നാമേന സിരിവഡ്ഢനകുടുമ്ബികോ നാമ അഹോസി. തേ ഉഭോപി സഹപംസുകീളനസഹായാ അഹേസും. തേസു സരദമാണവോ പിതു അച്ചയേന കുലസന്തകം ധനം പടിപജ്ജിത്വാ ഏകദിവസം രഹോഗതോ ചിന്തേസി – ‘‘ഇമേസം സത്താനം മരണം നാമ ഏകന്തികം, തസ്മാ മയാ ഏകം പബ്ബജ്ജം ഉപഗന്ത്വാ വിമോക്ഖമഗ്ഗോ ഗവേസിതബ്ബോ’’തി സഹായം ഉപസങ്കമിത്വാ ‘‘സമ്മ, അഹം പബ്ബജിതുകാമോ. കിം ത്വം പബ്ബജിതും സക്ഖിസ്സസീ’’തി വത്വാ തേന ‘‘ന സക്ഖിസ്സാമീ’’തി വുത്തേ ‘‘ഹോതു അഹമേവ പബ്ബജിസ്സാമീ’’തി രതനകോട്ഠാഗാരാനി വിവരാപേത്വാ കപണദ്ധികാദീനം മഹാദാനം ദത്വാ പബ്ബതപാദം ഗന്ത്വാ ഇസിപബ്ബജ്ജം പബ്ബജി. തസ്സ പബ്ബജിതസ്സ അനുപബ്ബജ്ജം പബ്ബജിതാ ചതുസത്തതിസഹസ്സമത്താ ബ്രാഹ്മണപുത്താ അഹേസും. സോ പഞ്ച അഭിഞ്ഞായോ അട്ഠ ച സമാപത്തിയോ നിബ്ബത്തേത്വാ തേസമ്പി ജടിലാനം കസിണപരികമ്മം ആചിക്ഖി. തേ സബ്ബേപി പഞ്ചാഭിഞ്ഞാ അട്ഠ ച സമാപത്തിയോ നിബ്ബത്തിസും.

തേന സമയേന അനോമദസ്സീ നാമ സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ലോകേ ഉപ്പജ്ജിത്വാ പവത്തിതവരധമ്മചക്കോ സത്തേ സംസാരമഹോഘതോ താരേത്വാ ഏകദിവസം സരദതാപസസ്സ ച അന്തേവാസികാനഞ്ച സങ്ഗഹം കത്തുകാമോ ഏകോ അദുതിയോ പത്തചീവരമാദായ ആകാസേന ഗന്ത്വാ ‘‘ബുദ്ധഭാവം മേ ജാനാതൂ’’തി താപസസ്സ പസ്സന്തസ്സേവ ആകാസതോ ഓതരിത്വാ പഥവിയം പതിട്ഠാസി. സരദതാപസോ സത്ഥു സരീരേ മഹാപുരിസലക്ഖണാനി ഉപധാരേത്വാ ‘‘സബ്ബഞ്ഞുബുദ്ധോയേവായ’’ന്തി നിട്ഠം ഗന്ത്വാ പച്ചുഗ്ഗമനം കത്വാ ആസനം പഞ്ഞാപേത്വാ അദാസി. നിസീദി ഭഗവാ പഞ്ഞത്തേ ആസനേ. സരദതാപസോ സത്ഥു സന്തികേ ഏകമന്തം നിസീദി.

തസ്മിം സമയേ തസ്സ അന്തേവാസികാ ചതുസത്തതിസഹസ്സമത്താ ജടിലാ പണീതപണീതാനി ഓജവന്താനി ഫലാഫലാനി ഗഹേത്വാ ആഗതാ സത്ഥാരം ദിസ്വാ സഞ്ജാതപസാദാ അത്തനോ ആചരിയസ്സ സത്ഥു ച നിസിന്നാകാരം ഓലോകേത്വാ ‘‘ആചരിയ, മയം പുബ്ബേ ‘തുമ്ഹേഹി മഹന്തതരോ കോചി നത്ഥീ’തി മഞ്ഞാമ, അയം പന പുരിസോ തുമ്ഹേഹി മഹന്തതരോ മഞ്ഞേ’’തി ആഹംസു. കിം വദേഥ, താതാ, സാസപേന സദ്ധിം അട്ഠസട്ഠിയോജനസതസഹസ്സുബ്ബേധം സിനേരും സമം കാതും ഇച്ഛഥ, സബ്ബഞ്ഞുബുദ്ധേന മം തുലം മാ കരിത്ഥാതി. അഥ തേ താപസാ ആചരിയസ്സ വചനം സുത്വാ ‘‘യാവ മഹാ വതായം പുരിസുത്തമോ’’തി സബ്ബേവ പാദേസു നിപതിത്വാ സത്ഥാരം വന്ദിംസു.

അഥ തേ ആചരിയോ ആഹ – ‘‘താതാ, സത്ഥു അനുച്ഛവികോ നോ ദേയ്യധമ്മോ നത്ഥി, സത്ഥാ ച ഭിക്ഖാചരവേലായ ഇധാഗതോ, ഹന്ദ, മയം ദേയ്യധമ്മം യഥാബലം ദസ്സാമ. തുമ്ഹേഹി യം യം പണീതം ഫലാഫലം ആഭതം, തം തം ആഹരഥാ’’തി ആഹരാപേത്വാ ഹത്ഥേ ധോവിത്വാ സയം തഥാഗതസ്സ പത്തേ പതിട്ഠാപേസി. സത്ഥാരാ ഫലാഫലേ പടിഗ്ഗഹിതമത്തേ ദേവതാ ദിബ്ബോജം പക്ഖിപിംസു. താപസോ ഉദകമ്പി സയമേവ പരിസ്സാവേത്വാ അദാസി. തതോ ഭോജനകിച്ചം നിട്ഠാപേത്വാ സത്ഥരി നിസിന്നേ സബ്ബേ അന്തേവാസികേ പക്കോസാപേത്വാ സത്ഥു സന്തികേ സാരണീയം കഥം കഥേന്തോ നിസീദി. സത്ഥാ ‘‘ദ്വേ അഗ്ഗസാവകാ ഭിക്ഖുസങ്ഘേന സദ്ധിം ആഗച്ഛന്തൂ’’തി ചിന്തേസി. താവദേവ സതസഹസ്സഖീണാസവപരിവാരാ അഗ്ഗസാവകാ ആഗന്ത്വാ ഭഗവന്തം വന്ദിത്വാ ഏകമന്തം അട്ഠംസു.

തതോ സരദതാപസോ അന്തേവാസികേ ആമന്തേസി – ‘‘താതാ, സത്ഥു ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ ച പുപ്ഫാസനേന പൂജാ കാതബ്ബാ, തസ്മാ പുപ്ഫാനി ആഹരഥാ’’തി. തേ താവദേവ ഇദ്ധിയാ വണ്ണഗന്ധസമ്പന്നാനി പുപ്ഫാനി ആഹരിത്വാ ബുദ്ധസ്സ യോജനപ്പമാണം പുപ്ഫാസനം പഞ്ഞാപേസും, ഉഭിന്നം അഗ്ഗസാവകാനം തിഗാവുതം, സേസഭിക്ഖൂനം അഡ്ഢയോജനികാദിഭേദം, സങ്ഘനവകസ്സ ഉസഭമത്തം പഞ്ഞാപേസും. ഏവം പഞ്ഞത്തേസു ആസനേസു സരദതാപസോ തഥാഗതസ്സ പുരതോ അഞ്ജലിം പഗ്ഗയ്ഹ ‘‘ഭന്തേ, മയ്ഹം അനുഗ്ഗഹത്ഥായ ഇമം പുപ്ഫാസനം അതിരുഹഥാ’’തി ആഹ. നിസീദി ഭഗവാ പുപ്ഫാസനേ. സത്ഥരി നിസിന്നേ ദ്വേ അഗ്ഗസാവകാ സേസഭിക്ഖൂ ച അത്തനോ അത്തനോ പത്താസനേ നിസീദിംസു. സത്ഥാ ‘‘തേസം മഹപ്ഫലം ഹോതൂ’’തി നിരോധം സമാപജ്ജി. സത്ഥു സമാപന്നഭാവം ഞത്വാ ദ്വേ അഗ്ഗസാവകാപി സേസഭിക്ഖൂപി നിരോധം സമാപജ്ജിംസു. താപസോ സത്താഹം നിരന്തരം സത്ഥു പുപ്ഫച്ഛത്തം ധാരേന്തോ അട്ഠാസി. ഇതരേ വനമൂലഫലം പരിഭുഞ്ജിത്വാ സേസകാലേ അഞ്ജലിം പഗ്ഗയ്ഹ അട്ഠംസു. സത്ഥാ സത്താഹസ്സ അച്ചയേന നിരോധതോ വുട്ഠഹിത്വാ അഗ്ഗസാവകം നിസഭത്ഥേരം ആമന്തേസി – ‘‘താപസാനം പുപ്ഫാസനാനുമോദനം കരോഹീ’’തി. ഥേരോ സാവകപാരമീഞാണേ ഠത്വാ തേസം പുപ്ഫാസനാനുമോദനം അകാസി. തസ്സ ദേസനാവസാനേ സത്ഥാ ദുതിയം അഗ്ഗസാവകം അനോമത്ഥേരം ആമന്തേസി – ‘‘ത്വമ്പി ഇമേസം ധമ്മം ദേസേഹീ’’തി. സോപി തേപിടകം ബുദ്ധവചനം സമ്മസിത്വാ തേസം ധമ്മം കഥേസി. ദ്വിന്നമ്പി ദേസനായ ധമ്മാഭിസമയോ നാഹോസി. അഥ സത്ഥാ ബുദ്ധവിസയേ ഠത്വാ ധമ്മദേസനം ആരഭി. ദേസനാവസാനേ ഠപേത്വാ സരദതാപസം അവസേസാ സബ്ബേപി ചതുസത്തതിസഹസ്സജടിലാ അരഹത്തം പാപുണിംസു. സത്ഥാ തേ ‘‘ഏഥ ഭിക്ഖവോ’’തി ഹത്ഥം പസാരേസി. തേ താവദേവ അന്തരഹിതതാപസവേസാ അട്ഠപരിക്ഖാരധരാ സട്ഠിവസ്സികത്ഥേരോ വിയ അഹേസും.

സരദതാപസോ പന ‘‘അഹോ വതാഹമ്പി അയം നിസഭത്ഥേരോ വിയ അനാഗതേ ഏകസ്സ ബുദ്ധസ്സ സാവകോ ഭവേയ്യ’’ന്തി ദേസനാകാലേ ഉപ്പന്നപരിവിതക്കതായ അഞ്ഞവിഹിതോ ഹുത്വാ മഗ്ഗഫലാനി പടിവിജ്ഝിതും നാസക്ഖി. അഥ സത്ഥാരം വന്ദിത്വാ തഥാ പണിധാനം അകാസി. സത്ഥാ അനന്തരായേന സമിജ്ഝനഭാവം ദിസ്വാ ‘‘ഇതോ കപ്പസതസഹസ്സാധികം ഏകം അസങ്ഖ്യേയ്യം അതിക്കമിത്വാ ഗോതമസ്സ നാമ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ അഗ്ഗസാവകോ സാരിപുത്തോ നാമ ഭവിസ്സതീ’’തി ബ്യാകരിത്വാ ധമ്മകഥം വത്വാ ഭിക്ഖുസങ്ഘപരിവാരോ ആകാസം പക്ഖന്ദി. സരദതാപസോപി സഹായസ്സ സിരിവഡ്ഢസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ ‘‘സമ്മ, മയാ അനോമദസ്സിസ്സ ഭഗവതോ പാദമൂലേ അനാഗതേ ഉപ്പജ്ജനകസ്സ ഗോതമസമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ അഗ്ഗസാവകട്ഠാനം പത്ഥിതം, ത്വമ്പി തസ്സ ദുതിയസാവകട്ഠാനം പത്ഥേഹീ’’തി. സിരിവഡ്ഢോ തം ഉപദേസം സുത്വാ അത്തനോ നിവേസനദ്വാരേ അട്ഠകരീസമത്തം ഠാനം സമതലം കാരേത്വാ ലാജപഞ്ചമാനി പുപ്ഫാനി വികിരിത്വാ നീലുപ്പലച്ഛദനം മണ്ഡപം കാരേത്വാ ബുദ്ധാസനം പഞ്ഞാപേത്വാ ഭിക്ഖൂനമ്പി ആസനാനി പഞ്ഞാപേത്വാ മഹന്തം സക്കാരസമ്മാനം സജ്ജേത്വാ സരദതാപസേന സത്ഥാരം നിമന്താപേത്വാ സത്താഹം മഹാദാനം പവത്തേത്വാ ബുദ്ധപ്പമുഖം ഭിക്ഖുസങ്ഘം മഹാരഹേഹി വത്ഥേഹി അച്ഛാദേത്വാ ദുതിയസാവകഭാവായ പണിധാനം അകാസി. സത്ഥാ തസ്സ അനന്തരായേന സമിജ്ഝനഭാവം ദിസ്വാ വുത്തനയേന ബ്യാകരിത്വാ ഭത്താനുമോദനം കത്വാ പക്കാമി. സിരിവഡ്ഢോ ഹട്ഠപഹട്ഠോ യാവജീവം കുസലകമ്മം കത്വാ ദുതിയചിത്തവാരേ കാമാവചരദേവലോകേ നിബ്ബത്തി. സരദതാപസോ ചത്താരോ ബ്രഹ്മവിഹാരേ ഭാവേത്വാ ബ്രഹ്മലോകേ നിബ്ബത്തി.

തതോ പട്ഠായ തേസം ഉഭിന്നമ്പി അന്തരാ കമ്മം ന കഥിതം. അമ്ഹാകം പന ഭഗവതോ ഉപ്പത്തിതോ പുരേതരമേവ സരദതാപസോ രാജഗഹസ്സ അവിദൂരേ ഉപതിസ്സാഗാമേ രൂപസാരിയാ ബ്രാഹ്മണിയാ കുച്ഛിമ്ഹി പടിസന്ധിം ഗണ്ഹി. തംദിവസമേവസ്സ സഹായോപി രാജഗഹസ്സേവ അവിദൂരേ കോലിതഗാമേ മോഗ്ഗലിയാ ബ്രാഹ്മണിയാ കുച്ഛിമ്ഹി പടിസന്ധിം ഗണ്ഹി. തസ്മാ മോഗ്ഗല്ലാനോ മോഗ്ഗലിയാ ബ്രാഹ്മണിയാ പുത്തോതി മോഗ്ഗല്ലാനോ. മോഗ്ഗലിഗോത്തേന ജാതോതി വാ മോഗ്ഗല്ലാനോ. അഥ വാ മാതുകുമാരികകാലേ തസ്സാ മാതാപിതൂഹി വുത്തം – ‘‘മാ ഉഗ്ഗലി മാ ഉഗ്ഗലീ’’തി വചനമുപാദായ ‘‘മുഗ്ഗലീ’’തി നാമം. തസ്സാ മുഗ്ഗലിയാ പുത്തോതി മോഗ്ഗല്ലാനോ. അഥ വാ സോതാപത്തിമഗ്ഗാദിമഗ്ഗസ്സ ലാഭേ ആദാനേ പടിവിജ്ഝനേ അലം സമത്ഥോതി മോഗ്ഗല്ലാനോതി. താനി കിര ദ്വേ കുലാനി യാവ സത്തമാ കുലപരിവട്ടാ ആബദ്ധസഹായാനേവ. തേസം ദ്വിന്നം ഏകദിവസമേവ ഗബ്ഭപരിഹാരമദംസു. ദസമാസച്ചയേന ജാതാനമ്പി തേസം ഛസട്ഠി ധാതിയോ പട്ഠപേസും. നാമഗ്ഗഹണദിവസേ രൂപസാരീബ്രാഹ്മണിയാ പുത്തസ്സ ഉപതിസ്സഗാമേ ജേട്ഠകുലസ്സ പുത്തത്താ ഉപതിസ്സോതി നാമം കരിംസു. ഇതരസ്സ കോലിതഗാമേ ജേട്ഠകുലസ്സ പുത്തത്താ കോലിതോതി നാമം കരിംസു. തേ ഉഭോപി മഹതാ പരിവാരേന വഡ്ഢന്താ വുദ്ധിമന്വായ സബ്ബസിപ്പാനം പാരം അഗമംസു.

അഥേകദിവസം തേ രാജഗഹേ ഗിരഗ്ഗസമജ്ജം പസ്സന്താ മഹാജനം സന്നിപതിതം ദിസ്വാ ഞാണസ്സ പരിപാകം ഗതത്താ യോനിസോ ഉമ്മുജ്ജന്താ ‘‘സബ്ബേപിമേ ഓരം വസ്സസതാവ മച്ചുമുഖം പവിസന്തീ’’തി സംവേഗം പടിലഭിത്വാ ‘‘അമ്ഹേഹി മോക്ഖധമ്മോ പരിയേസിതബ്ബോ, തഞ്ച പരിയേസന്തേഹി ഏകാ പബ്ബജ്ജാ ലദ്ധും വട്ടതീ’’തി നിച്ഛയം കത്വാ പഞ്ചമാണവകസതേഹി സദ്ധിം സഞ്ചയസ്സ പരിബ്ബാജകസ്സ സന്തികേ പബ്ബജിംസു. തേസം പബ്ബജിതകാലതോ പട്ഠായ സഞ്ചയോ ലാഭഗ്ഗയസഗ്ഗപ്പത്തോ അഹോസി. തേ കതിപാഹേനേവ സബ്ബം സഞ്ചയസ്സ സമയം പരിമജ്ജിത്വാ തത്ഥ സാരം അദിസ്വാ തതോ നിബ്ബിജ്ജിത്വാ തത്ഥ തത്ഥ പണ്ഡിതസമ്മതേ സമണബ്രാഹ്മണേ പഞ്ഹം പുച്ഛന്തി, തേ തേഹി പുട്ഠാ ന സമ്പാദേന്തി. അഞ്ഞദത്ഥു തേയേവ തേസം പഞ്ഹം വിസ്സജ്ജേന്തി. ഏവം തേ മോക്ഖം പരിയേസന്താ കതികം അകംസു – ‘‘അമ്ഹേസു യോ പഠമം അമതം അധിഗച്ഛതി, സോ ഇതരസ്സ ആരോചേതൂ’’തി.

തേന ച സമയേന അമ്ഹാകം സത്ഥരി പഠമാഭിസമ്ബോധിം പത്വാ പവത്തിതവരധമ്മചക്കേ അനുപുബ്ബേന ഉരുവേലകസ്സപാദികേ സഹസ്സജടിലേ ദമേത്വാ രാജഗഹേ വിഹരന്തേ ഏകദിവസം ഉപതിസ്സോ പരിബ്ബാജകോ പരിബ്ബാജകാരാമം ഗച്ഛന്തോ ആയസ്മന്തം അസ്സജിത്ഥേരം രാജഗഹേ പിണ്ഡായ ചരന്തം ദിസ്വാ ‘‘ന മയാ ഏവരൂപോ ആകപ്പസമ്പന്നോ പബ്ബജിതോ ദിട്ഠപുബ്ബോ, സന്തധമ്മേന നാമ ഏത്ഥ ഭവിതബ്ബ’’ന്തി സഞ്ജാതപസാദോ പഞ്ഹം പുച്ഛിതും ആയസ്മന്തം ഉദിക്ഖന്തോ പിട്ഠിതോ പിട്ഠിതോ അനുബന്ധി. ഥേരോപി ലദ്ധപിണ്ഡപാതോ പരിഭുഞ്ജിതും പതിരൂപം ഓകാസം ഗതോ. പരിബ്ബാജകോ അത്തനോ പരിബ്ബാജകപീഠം പഞ്ഞാപേത്വാ അദാസി. ഭത്തകിച്ചപരിയോസാനേ ചസ്സ അത്തനോ കുണ്ഡികായ ഉദകം അദാസി. ഏവം സോ ആചരിയവത്തം കത്വാ കതഭത്തകിച്ചേന ഥേരേന സദ്ധിം പടിസന്ഥാരം കത്വാ – ‘‘കോ വാ തേ സത്ഥാ, കസ്സ വാ ത്വം ധമ്മം രോചേസീ’’തി പുച്ഛി. ഥേരോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധം അപദിസി. പുന തേന ‘‘കിം വാദീ പനായസ്മതോ സത്ഥാ’’തി പുട്ഠോ ‘‘ഇമസ്സ സാസനസ്സ ഗമ്ഭീരതം ദസ്സേസ്സാമീ’’തി അത്തനോ നവകഭാവം പവേദേത്വാ സങ്ഖേപവസേന ചസ്സ സാസനധമ്മം കഥേന്തോ ‘‘യേ ധമ്മാ ഹേതുപ്പഭവാ’’തി (മഹാവ. ൬൦; അപ. ഥേര ൧.൧.൨൮൬) ഗാഥമാഹ. പരിബ്ബാജകോ പഠമപദദ്വയമേവ സുത്വാ സഹസ്സനയസമ്പന്നേ സോതാപത്തിമഗ്ഗഫലേ പതിട്ഠഹി. ഇതരം പദദ്വയം സോതാപന്നകാലേ നിട്ഠാസി. ഗാഥാപരിയോസാനേ പന സോതാപന്നോ ഹുത്വാ ഉപരിവിസേസേ അപവത്തന്തേ ‘‘ഭവിസ്സതി ഏത്ഥ കാരണ’’ന്തി സല്ലക്ഖേത്വാ ഥേരം ആഹ – ‘‘മാ, ഭന്തേ, ഉപരി ധമ്മദേസനം വഡ്ഢയിത്ഥ, ഏത്തകമേവ അലം, കഹം അമ്ഹാകം സത്ഥാ വസതീ’’തി? ‘‘വേളുവനേ’’തി. ‘‘ഭന്തേ, തുമ്ഹേ പുരതോ ഗച്ഛഥ, അഹം മയ്ഹം സഹായസ്സ കതപടിഞ്ഞം മോചേത്വാ തം ഗഹേത്വാ ആഗമിസ്സാമീ’’തി പഞ്ചപതിട്ഠിതേന വന്ദിത്വാ പദക്ഖിണം കത്വാ ഥേരം ഉയ്യോജേത്വാ പരിബ്ബാജകാരാമം അഗമാസി.

കോലിതപരിബ്ബാജകോ തം ദൂരതോവ ആഗച്ഛന്തം ദിസ്വാ ‘‘മുഖവണ്ണോ ന അഞ്ഞദിവസേസു വിയ അദ്ധാനേന അമതം അധിഗതം ഭവിസ്സതീ’’തി തേനേവസ്സ വിസേസാധിഗമം സമ്ഭാവേത്വാ അമതാധിഗമം പുച്ഛി. സോപിസ്സ ‘‘ആവുസോ, അമതമധിഗത’’ന്തി പടിജാനിത്വാ തമേവ ഗാഥം അഭാസി. ഗാഥാപരിയോസാനേ കോലിതോ സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠഹിത്വാ ആഹ – ‘‘കഹം നോ സത്ഥാ’’തി? ‘‘വേളുവനേ’’തി. ‘‘തേന ഹി, ആവുസോ, ആയാമ, സത്ഥാരം പസ്സിസ്സാമാ’’തി. ഉപതിസ്സോ സബ്ബകാലമ്പി ആചരിയപൂജകോവ, തസ്മാ സഞ്ചയസ്സ സത്ഥു ഗുണേ പകാസേത്വാ തമ്പി സത്ഥു സന്തികം നേതുകാമോ അഹോസി. സോ ലാഭാസാപകതോ അന്തേവാസികഭാവം അനിച്ഛന്തോ ‘‘ന സക്കോമി ചാടി ഹുത്വാ ഉദകസിഞ്ചനം ഹോതു’’ന്തി പടിക്ഖിപി. തേ അനേകേഹി കാരണേഹി തം സഞ്ഞാപേതും അസക്കോന്താ അത്തനോ ഓവാദേ വത്തമാനേഹി അഡ്ഢുതേയ്യസതേഹി അന്തേവാസികേഹി സദ്ധിം വേളുവനം അഗമംസു. സത്ഥാ തേ ദൂരതോവ ആഗച്ഛന്തേ ദിസ്വാ ‘‘ഏതം മേ സാവകയുഗം ഭവിസ്സതി, അഗ്ഗം ഭദ്ദയുഗ’’ന്തി വത്വാ തേസം പരിസായ ചരിയവസേന ധമ്മം ദേസേത്വാ അരഹത്തേ പതിട്ഠാപേത്വാ ഏഹിഭിക്ഖുഭാവേന ഉപസമ്പദം അദാസി. യഥാ തേസം ഏവം അഗ്ഗസാവകാനമ്പി ഇദ്ധിമയപത്തചീവരം ആഗതമേവ. ഉപരിമഗ്ഗത്തയകിച്ചം പന ന നിട്ഠാസി. കസ്മാ? സാവകപാരമീഞാണസ്സ മഹന്തതായ.

തേസു ആയസ്മാ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ പബ്ബജിതതോ സത്തമേ ദിവസേ മഗധരട്ഠേ കല്ലവാലഗാമേ സമണധമ്മം കരോന്തോ ഥിനമിദ്ധേ ഓക്കമന്തേ സത്ഥാരാ സംവേജിതോ ഥിനമിദ്ധം വിനോദേത്വാ ധാതുകമ്മട്ഠാനം സുണന്തോ ഏവ ഉപരിമഗ്ഗത്തയം അധിഗന്ത്വാ സാവകപാരമീഞാണസ്സ മത്ഥകം പാപുണി. ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ പബ്ബജ്ജായ അദ്ധമാസം അതിക്കമിത്വാ സത്ഥാരാ സദ്ധിം രാജഗഹേ സൂകരഖതലേണേ വിഹരന്തോ അത്തനോ ഭാഗിനേയ്യസ്സ ദീഘനഖപരിബ്ബാജകസ്സ വേദനാപരിഗ്ഗഹസുത്തന്തേ (മ. നി. ൨.൨൦൧ ആദയോ) ദേസിയമാനേ ദേസനാനുസാരേന ഞാണം പേസേത്വാ പരസ്സ വഡ്ഢിതം ഭത്തം ഭുഞ്ജന്തോ വിയ സാവകപാരമീഞാണസ്സ മത്ഥകം പാപുണി. ഇതി ദ്വിന്നം അഗ്ഗസാവകാനം സത്ഥു സമീപേ ഏവ സാവകപാരമീഞാണം മത്ഥകം പത്തം.

ഏവം പത്തസാവകപാരമീഞാണോ ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ ‘‘കേന കമ്മേന അയം സമ്പത്തി ലദ്ധാ’’തി ആവജ്ജേന്തോ തം ഞത്വാ പീതിസോമനസ്സവസേന ഉദാനം ഉദാനേന്തോ ‘‘ഹിമവന്തസ്സ അവിദൂരേ’’തിആദിമാഹ. തേന വുത്തം –

൧൪൧. ‘‘ഹിമവന്തസ്സ അവിദൂരേ, ലമ്ബകോ നാമ പബ്ബതോ;

അസ്സമോ സുകതോ മയ്ഹം, പണ്ണസാലാ സുമാപിതാ’’തി.

തത്ഥ ഹിമവന്തസ്സാതി ഹിമോ അസ്സ അത്ഥീതി ഹിമവാ, തസ്സ ഹിമവന്തസ്സ അവിദൂരേ സമീപേ, ഹിമാലയപടിബദ്ധവനേഹി അത്ഥോ. ലമ്ബകോ നാമ പബ്ബതോതി ഏവംനാമകോ പംസുമിസ്സകപബ്ബതോ. അസ്സമോ സുകതോ മയ്ഹന്തി തസ്മിം ലമ്ബകേ പബ്ബതേ മയ്ഹം മമത്ഥായ കതോ അസ്സമോ അരഞ്ഞവാസോ ആസമന്തതോ സമോതി അസ്സമോ. നത്ഥി പവിട്ഠാനം സമോ പരിസ്സമോ ഏത്ഥാതി വാ അസ്സമോ, സോ ഇത്ഥമ്ഭൂതോ അരഞ്ഞവാസോ സുട്ഠു കതോ, രത്തിട്ഠാനദിവാട്ഠാനകുടിമണ്ഡപാദിവസേന സുന്ദരേനാകാരേന കതോതി അത്ഥോ. പണ്ണസാലാതി ഉസീരപബ്ബജാദീഹി പണ്ണേഹി ഛാദിതാ നിവസനപണ്ണസാലാതി അത്ഥോ.

൧൪൨. ‘‘ഉത്താനകൂലാ നദികാ, സുപതിത്ഥാ മനോരമാ;

സുസുദ്ധപുലിനാകിണ്ണാ, അവിദൂരേ മമസ്സമം’’.

തത്ഥ ഉത്താനകൂലാതി അഗമ്ഭീരാ നദീ. സുപതിത്ഥാതി സുന്ദരപതിത്ഥാ. മനോരമാ മനല്ലീനാ മനാപാ. സുസുദ്ധപുലിനാകിണ്ണാതി സുട്ഠു ധവലമുത്താദലസദിസവാലുകാകിണ്ണാ ഗഹനീഭൂതാതി അത്ഥോ. സാ ഇത്ഥമ്ഭൂതാ നദികാ കുന്നദീ മമസ്സമം മയ്ഹം അസ്സമസ്സ അവിദൂരേ സമീപേ അഹോസീതി അത്ഥോ. ‘‘അസ്സമ’’ന്തി ച സത്തമ്യത്ഥേ ഉപയോഗവചനന്തി വേദിതബ്ബം.

൧൪൩. ‘‘അസക്ഖരാ അപബ്ഭാരാ, സാദു അപ്പടിഗന്ധികാ;

സന്ദതീ നദികാ തത്ഥ, സോഭയന്താ മമസ്സമം’’.

തത്ഥ അസക്ഖരാതി ‘‘പുലിനാകിണ്ണാ’’തി വുത്തത്താ അസക്ഖരാ സക്ഖരവിരഹിതാ. അപബ്ഭാരാതി പബ്ഭാരവിരഹിതാ, അഗമ്ഭീരകൂലാതി അത്ഥോ. സാദു അപ്പടിഗന്ധികാതി സാദുരസോദകാ ദുഗ്ഗന്ധരഹിതാ മയ്ഹം അസ്സമപദം സോഭയന്തീ നദികാ ഖുദ്ദകനദീ സന്ദതി പവത്തതീതി അത്ഥോ.

൧൪൪. ‘‘കുമ്ഭീലാ മകരാ ചേത്ഥ, സുസുമാരാ ച കച്ഛപാ;

സന്ദതി നദികാ തത്ഥ, സോഭയന്താ മമസ്സമം’’.

തത്ഥ കുമ്ഭീലമച്ഛാ മകരമച്ഛാ ച സുസുമാരാ ചണ്ഡമച്ഛാ ച കച്ഛപമച്ഛാ ച ഏത്ഥ ഏതിസ്സം നദിയം കീളന്താ അഹേസുന്തി സമ്ബന്ധോ. മമസ്സമം സോഭയന്താ നദികാ ഖുദ്ദകനദീ സന്ദതി പവത്തതീതി സമ്ബന്ധോ.

൧൪൫. ‘‘പാഠീനാ പാവുസാ മച്ഛാ, ബലജാ മുഞ്ജരോഹിതാ;

വഗ്ഗളാ പപതായന്താ, സോഭയന്തി മമസ്സമം’’.

പാഠീനമച്ഛാ ച പാവുസാ മച്ഛാ ച ബലജമച്ഛാ ച മുഞ്ജമച്ഛാ രോഹിതമച്ഛാ ച വഗ്ഗളമച്ഛാ ച ഏതേ സബ്ബേ മച്ഛജാതികാ ഇതോ ചിതോ ച പപതായന്താ നദിയാ സദ്ധിം പവത്തന്താ മമ അസ്സമപദം സോഭയന്തീതി അത്ഥോ.

൧൪൬. ‘‘ഉഭോ കൂലേസു നദിയാ, പുപ്ഫിനോ ഫലിനോ ദുമാ;

ഉഭതോ അഭിലമ്ബന്താ, സോഭയന്തി മമസ്സമം’’.

തത്ഥ ഉഭോ കൂലേസൂതി തസ്സാ നദിയാ ഉഭോസു പസ്സേസു ധുവപുപ്ഫിനോ ധുവഫലിനോ രുക്ഖാ ഉഭതോ അഭിലമ്ബന്താ നദിയാ ഉഭോ തീരേ ഹേട്ഠാ ഓനമന്താ മമ അസ്സമം സോഭയന്തീതി അത്ഥോ.

൧൪൭. ‘‘അമ്ബാ സാലാ ച തിലകാ, പാടലീ സിന്ദുവാരകാ;

ദിബ്ബഗന്ധാ സമ്പവന്തി, പുപ്ഫിതാ മമ അസ്സമേ’’.

തത്ഥ അമ്ബാതി മധുപിണ്ഡിഅമ്ബാ ച സാലരുക്ഖാ ച തിലകരുക്ഖാ ച പാടലിരുക്ഖാ ച സിന്ദുവാരകരുക്ഖാ ച ഏതേ രുക്ഖാ നിച്ചകാലം പുപ്ഫിതാ പുപ്ഫന്താ. ദിബ്ബാ ഗന്ധാ ഇവ മമ അസ്സമേ സുഗന്ധാ സമ്പവന്തി സമന്തതോ പവായന്തീതി അത്ഥോ.

൧൪൮. ‘‘ചമ്പകാ സളലാ നീപാ, നാഗപുന്നാഗകേതകാ;

ദിബ്ബഗന്ധാ സമ്പവന്തി, പുപ്ഫിതാ മമ അസ്സമേ’’.

തത്ഥ ചമ്പകരുക്ഖാ ച സളലരുക്ഖാ ച സുവണ്ണവട്ടലസദിസപുപ്ഫാ നീപരുക്ഖാ ച നാഗരുക്ഖാ ച പുന്നാഗരുക്ഖാ ച സുഗന്ധയന്താ കേതകരുക്ഖാ ച ഏതേ സബ്ബേ രുക്ഖാ ദിബ്ബാ ഗന്ധാരിവ മമ അസ്സമേ പുപ്ഫിതാ ഫുല്ലിതാ സമ്പവന്തി സുഗന്ധം സുട്ഠു പവായന്തീതി അത്ഥോ.

൧൪൯. അസോകാ ച‘‘അധിമുത്താ അസോകാ ച, ഭഗിനീമാലാ ച പുപ്ഫിതാ;

അങ്കോലാ ബിമ്ബിജാലാ ച, പുപ്ഫിതാ മമ അസ്സമേ’’.

തത്ഥ പുപ്ഫിതാ അധിമുത്തകരുക്ഖാ ച പുപ്ഫിതാ അസോകരുക്ഖാ ച പുപ്ഫിതാ ഭഗിനീമാലാ ച പുപ്ഫിതാ അങ്കോലാ ച പുപ്ഫിതാ ബിമ്ബിജാലാ ച ഏതേ രുക്ഖാ മമ അസ്സമേ ഫുല്ലിതാ സോഭയന്തീതി സമ്ബന്ധോ.

൧൫൦. ‘‘കേതകാ കന്ദലി ചേവ, ഗോധുകാ തിണസൂലികാ;

ദിബ്ബഗന്ധം സമ്പവന്താ, സോഭയന്തി മമസ്സമം’’.

തത്ഥ കേതകാതി സുഗന്ധകേതകഗച്ഛാ ച. കന്ദലിരുക്ഖാ ച ഗോധുകരുക്ഖാ ച തിണസൂലികഗച്ഛാ ച ഏതേ സബ്ബേ രുക്ഖജാതികാ ദിബ്ബഗന്ധം പവായമാനാ മമ അസ്സമം സകലം സോഭയന്തീതി അത്ഥോ.

൧൫൧. ‘‘കണികാരാ കണ്ണികാ ച, അസനാ അജ്ജുനാ ബഹൂ;

ദിബ്ബഗന്ധം സമ്പവന്താ, സോഭയന്തി മമസ്സമം’’.

ഏതേ കണികാരാദയോ രുക്ഖാ മമ അസ്സമം സകലം സോഭയന്താ ദിബ്ബഗന്ധം സമ്പവായന്തീതി സമ്ബന്ധോ.

൧൫൨. ‘‘പുന്നാഗാ ഗിരിപുന്നാഗാ, കോവിളാരാ ച പുപ്ഫിതാ;

ദിബ്ബഗന്ധം സമ്പവന്താ, സോഭയന്തി മമസ്സമം’’.

പുന്നാഗാദയോ രുക്ഖാ ദിബ്ബഗന്ധം പവായമാനാ മമ അസ്സമം സോഭയന്തീതി അത്ഥോ.

൧൫൩. ‘‘ഉദ്ദാലകാ ച കുടജാ, കദമ്ബാ വകുലാ ബഹൂ;

ദിബ്ബഗന്ധം സമ്പവന്താ, സോഭയന്തി മമസ്സമം’’.

ഉദ്ദാലകാദയോ രുക്ഖാ ദിബ്ബഗന്ധം വായമാനാ മമ അസ്സമം സോഭയന്തീതി സമ്ബന്ധോ.

൧൫൪. ‘‘ആളകാ ഇസിമുഗ്ഗാ ച, കദലിമാതുലുങ്ഗിയോ;

ഗന്ധോദകേന സംവഡ്ഢാ, ഫലാനി ധാരയന്തി തേ’’.

തത്ഥ ഏതേ ആളകാദയോ ഗച്ഛാ ചന്ദനാദിസുഗന്ധഗന്ധോദകേന വഡ്ഢിത്വാ സുവണ്ണഫലാനി ധാരേന്താ മമ അസ്സമം സോഭയന്തീതി അത്ഥോ.

൧൫൫. ‘‘അഞ്ഞേ പുപ്ഫന്തി പദുമാ, അഞ്ഞേ ജായന്തി കേസരീ;

അഞ്ഞേ ഓപുപ്ഫാ പദുമാ, പുപ്ഫിതാ തളാകേ തദാ’’.

തത്ഥ അഞ്ഞേ പുപ്ഫന്തി പദുമാതി മമ അസ്സമസ്സ അവിദൂരേ തളാകേ അഞ്ഞേ ഏകച്ചേ പദുമാ പുപ്ഫന്തി, ഏകച്ചേ കേസരീ പദുമാ ജായന്തി നിബ്ബത്തന്തി, ഏകച്ചേ പദുമാ ഓപുപ്ഫാ വിഗലിതപത്തകേസരാതി അത്ഥോ.

൧൫൬. ‘‘ഗബ്ഭം ഗണ്ഹന്തി പദുമാ, നിദ്ധാവന്തി മുളാലിയോ;

സിങ്ഘാടിപത്തമാകിണ്ണാ, സോഭന്തി തളാകേ തദാ’’.

തത്ഥ ഗബ്ഭം ഗണ്ഹന്തി പദുമാതി തദാ താപസേന ഹുത്വാ മമ വസനസമയേ ഏകച്ചേ പദുമാ തളാകബ്ഭന്തരേ മകുളപുപ്ഫാദയോ ഗണ്ഹന്തി. മുളാലിയോ പദുമമൂലാ നിദ്ധാവന്തി ഇതോ കദ്ദമബ്ഭന്തരതോ ഹത്ഥിദാഠാ വിയ ഗച്ഛന്തീതി അത്ഥോ. പത്തപുപ്ഫമാകിണ്ണാ ഗഹനീഭൂതാ സിങ്ഘാടിയോ സോഭയന്തീതി അത്ഥോ.

൧൫൭. ‘‘നയിതാ അമ്ബഗന്ധീ ച, ഉത്തലീ ബന്ധുജീവകാ;

ദിബ്ബഗന്ധാ സമ്പവന്തി, പുപ്ഫിതാ തളാകേ തദാ’’.

തദാ മമ വസനസമയേ തളാകസ്സ സമീപേ നയിതാ ച ഗച്ഛാ അമ്ബഗന്ധീ ച ഗച്ഛാ ഉത്തലീ നാമ ഗച്ഛാ ച ബന്ധുജീവകാ ച ഏതേ സബ്ബേ ഗച്ഛാ പുപ്ഫിതാ പുപ്ഫധാരിതാ സുഗന്ധവാഹകാ തളാകം സോഭയന്തീതി അത്ഥോ.

൧൫൮. ‘‘പാഠീനാ പാവുസാ മച്ഛാ, ബലജാ മുഞ്ജരോഹിതാ;

സംഗുലാ മഗ്ഗുരാ ചേവ, വസന്തി തളാകേ തദാ’’.

തദാ മമ വസനസമയേ നിബ്ഭീതാ പാഠീനാദയോ മച്ഛാ തളാകേ വസന്തീതി സമ്ബന്ധോ.

൧൫൯. ‘‘കുമ്ഭീലാ സുസുമാരാ ച, തന്തിഗാഹാ ച രക്ഖസാ;

ഓഗുഹാ അജഗരാ ച, വസന്തി തളാകേ തദാ’’.

തദാ മമ വസനസമയേ മമ അസ്സമസമീപേ തളാകേ ഏതേ കുമ്ഭീലാദയോ മച്ഛാ നിബ്ഭീതാ നിരൂപദ്ദവാ വസന്തീതി സമ്ബന്ധോ.

൧൬൦. ‘‘പാരേവതാ രവിഹംസാ, ചക്കവാകാ നദീചരാ;

കോകിലാ സുകസാളികാ, ഉപജീവന്തി തം സരം’’.

തത്ഥ മമ അസ്സമസമീപേ സരം നിസ്സായ പാരേവതാപക്ഖീ ച രവിഹംസാപക്ഖീ ച നദീചരാ ചക്കവാകപക്ഖീ ച കോകിലാപക്ഖീ ച സുകപക്ഖീ ച സാളികാപക്ഖീ ച തം സരം ഉപനിസ്സായ ജീവന്തീതി സമ്ബന്ധോ.

൧൬൧. ‘‘കുകുത്ഥകാ കുളീരകാ, വനേ പോക്ഖരസാതകാ;

ദിന്ദിഭാ സുവപോതാ ച, ഉപജീവന്തി തം സരം’’.

തത്ഥ കുകുത്ഥകാതി ഏവംനാമികാ പക്ഖീ ച. കുളീരകാതി ഏവംനാമികാ പക്ഖീ ച. വനേ പോക്ഖരസാതകാ പക്ഖീ ച ദിന്ദിഭാ പക്ഖീ ച സുവപോതാ പക്ഖീ ച ഏതേ സബ്ബേ പക്ഖിനോ തം മമ അസ്സമസമീപേ സരം നിസ്സായ ജീവന്തീതി സമ്ബന്ധോ.

൧൬൨. ‘‘ഹംസാ കോഞ്ചാ മയൂരാ ച, കോകിലാ തമ്ബചൂളകാ;

പമ്മകാ ജീവംജീവാ ച, ഉപജീവന്തി തം സരം’’.

സബ്ബേ ഏതേ ഹംസാദയോ പക്ഖിനോ തം സരം ഉപനിസ്സായ ജീവന്തി ജീവികം പാലേന്തീതി അത്ഥോ.

൧൬൩. ‘‘കോസികാ പോട്ഠസീസാ ച, കുരരാ സേനകാ ബഹൂ;

മഹാകാളാ ച സകുണാ, ഉപജീവന്തി തം സരം’’.

തത്ഥ കോസികാ ച പക്ഖീ പോട്ഠസീസാ ച പക്ഖീ കുരരാ ച പക്ഖീ സേനകാ ച പക്ഖീ മഹാകാളാ ച പക്ഖീ ഥലേ ബഹൂ പക്ഖിനോ തം സരം തസ്സ സരസ്സ സമീപേ ജീവന്തി ജീവികം കപ്പേന്തീതി അത്ഥോ.

൧൬൪. ‘‘പസദാ ച വരാഹാ ച, ചമരാ ഗണ്ഡകാ ബഹൂ;

രോഹിച്ചാ സുകപോതാ ച, ഉപജീവന്തി തം സരം’’.

തത്ഥ പസദാദയോ ഏതേ മിഗാ തം സരം തസ്മിം സരസമീപേ, ഭുമ്മത്ഥേ ഉപയോഗവചനം, ജീവിതം പരിപാലേന്താ വിഹരന്തീതി അത്ഥോ.

൧൬൫. ‘‘സീഹബ്യഗ്ഘാ ച ദീപീ ച, അച്ഛകോകതരച്ഛകാ;

തിധാ പഭിന്നമാതങ്ഗാ, ഉപജീവന്തി തം സരം’’.

ഏതേ സീഹാദയോ ചതുപ്പദാ സരസമീപേ ഉപദ്ദവരഹിതാ ജീവന്തീതി സമ്ബന്ധോ.

൧൬൬. ‘‘കിന്നരാ വാനരാ ചേവ, അഥോപി വനകമ്മികാ;

ചേതാ ച ലുദ്ദകാ ചേവ, ഉപജീവന്തി തം സരം’’.

ഏത്ഥ ഏതേ ഏവംനാമികാ കിന്നരാദയോ സത്താ തസ്മിം സരസമീപേ വസന്തീതി അത്ഥോ.

൧൬൭. ‘‘തിന്ദുകാനി പിയാലാനി, മധുകേകാ സുമാരിയോ;

ധുവം ഫലാനി ധാരേന്തി, അവിദൂരേ മമസ്സമം’’.

തത്ഥ ഏതേ തിന്ദുകാദയോ രുക്ഖാ ധുവം ഹേമന്തഗിമ്ഹവസ്സാനസങ്ഖാതേ കാലത്തയേ മമ അസ്സമതോ അവിദൂരേ ഠാനേ മധുരഫലാനി ധാരേന്തീതി സമ്ബന്ധോ.

൧൬൮. ‘‘കോസമ്ബാ സളലാ നിമ്ബാ, സാദുഫലസമായുതാ;

ധുവം ഫലാനി ധാരേന്തി, അവിദൂരേ മമസ്സമം’’.

തത്ഥ ഏതേ കോസമ്ബാദയോ രുക്ഖാ സാരഫലാ മധുരഫലാ ഉത്തമഫലാ സമായുതാ സം സുട്ഠു ആയുതാ സമങ്ഗീഭൂതാ നിച്ചം ഫലധാരിനോ മമ അസ്സമസമീപേ സോഭന്തീതി അത്ഥോ.

൧൬൯. ‘‘ഹരീതകാ ആമലകാ, അമ്ബജമ്ബുവിഭീതകാ;

കോലാ ഭല്ലാതകാ ബില്ലാ, ഫലാനി ധാരയന്തി തേ’’.

തേ ഹരീതകാദയോ രുക്ഖാ മമ അസ്സമസമീപേ ജാതാ നിച്ചം ഫലാനി ധാരയന്തീതി സമ്ബന്ധോ.

൧൭൦. ‘‘ആലുവാ ച കളമ്ബാ ച, ബിളാലീതക്കളാനി ച;

ജീവകാ സുതകാ ചേവ, ബഹൂകാ മമ അസ്സമേ’’.

ഏതേ ആലുവാദയോ മൂലഫലാ ഖുദ്ദാ മധുരസാ മമ അസ്സമസമീപേ ബഹൂ സന്തീതി സമ്ബന്ധോ.

൧൭൧. ‘‘അസ്സമസ്സാവിദൂരമ്ഹി, തളാകാസും സുനിമ്മിതാ;

അച്ഛോദകാ സീതജലാ, സുപതിത്ഥാ മനോരമാ’’.

തത്ഥ അസ്സമസ്സാവിദൂരമ്ഹി അസ്സമസ്സ സമീപേ സുനിമ്മിതാ സുട്ഠു ആരോഹനഓരോഹനക്ഖമം കത്വാ നിമ്മിതാ അച്ഛോദകാ വിപ്പസന്നോദകാ സീതജലാ സീതോദകാ സുപതിത്ഥാ സുന്ദരതിത്ഥാ മനോരമാ സോമനസ്സകരാ തളാകാ ആസും അഹേസുന്തി അത്ഥോ.

൧൭൨. ‘‘പദുമുപ്പലസഞ്ഛന്നാ, പുണ്ഡരീകസമായുതാ;

മന്ദാലകേഹി സഞ്ഛന്നാ, ദിബ്ബഗന്ധോപവായതി’’.

തത്ഥ പദുമേഹി ച ഉപ്പലേഹി ച സഞ്ഛന്നാ പരിപുണ്ണാ പുണ്ഡരീകേഹി സമായുതാ സമങ്ഗീഭൂതാ മന്ദാലകേഹി ച സഞ്ഛന്നാ ഗഹനീഭൂതാ തളാകാ ദിബ്ബഗന്ധാനി ഉപവായന്തി സമന്തതോ വായന്തീതി അത്ഥോ.

൧൭൩. ‘‘ഏവം സബ്ബങ്ഗസമ്പന്നേ, പുപ്ഫിതേ ഫലിതേ വനേ;

സുകതേ അസ്സമേ രമ്മേ, വിഹരാമി അഹം തദാ’’.

തത്ഥ ഏവം സബ്ബങ്ഗസമ്പന്നേതി അബ്ബേഹി നദികാദിഅവയവേഹി സമ്പന്നേ പരിപുണ്ണേ പുപ്ഫഫലരുക്ഖേഹി ഗഹനീഭൂതേ വനേ സുകതേ രമണീയേ അസ്സമേ അരഞ്ഞാവാസേ തദാ താപസഭൂതകാലേ അഹം വിഹരാമീതി അത്ഥോ.

ഏത്താവതാ അസ്സമസമ്പത്തിം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി അത്തനോ സീലാദിഗുണസമ്പത്തിം ദസ്സേന്തോ –

൧൭൪. ‘‘സീലവാ വതസമ്പന്നോ, ഝായീ ഝാനരതോ സദാ;

പഞ്ചാഭിഞ്ഞാബലപ്പത്തോ, സുരുചി നാമ താപസോ’’തി. – ആഹ;

തത്ഥ സീലവാതി ഝാനസമ്പയുത്തചതുപാരിസുദ്ധിസീലസദിസേഹി പഞ്ചഹി സീലേഹി സമ്പുണ്ണോതി അത്ഥോ. വതസമ്പന്നോതി ‘‘ഇതോ പട്ഠായ ഘരാവാസം പഞ്ച കാമഗുണേ വാ ന സേവിസ്സാമീ’’തി വതസമാദാനേന സമ്പന്നോ. ഝായീതി ലക്ഖണൂപനിജ്ഝാനആരമ്മണൂപനിജ്ഝാനേഹി ഝായീ ഝായനസീലോ. ഝാനരതോതി ഏതേസു ഝാനേസു രതോ അല്ലീനോ സദാ സമ്പുണ്ണോ. പഞ്ചാഭിഞ്ഞാബലപ്പത്തോതി ഇദ്ധിവിധദിബ്ബസോതപരചിത്തവിജാനനപുബ്ബേനിവാസാനുസ്സതിദിബ്ബചക്ഖുസങ്ഖാതാഹി പഞ്ചഹി അഭിഞ്ഞാഹി വിസേസപഞ്ഞാഹി ബലസമ്പന്നോ, പരിപുണ്ണോതി അത്ഥോ. നാമേന സുരുചി നാമ താപസോ ഹുത്വാ വിഹരാമീതി സമ്ബന്ധോ.

ഏത്തകേന അത്തനോ ഗുണസമ്പത്തിം ദസ്സേത്വാ പരിസസമ്പത്തിം ദസ്സേന്തോ –

൧൭൫. ‘‘ചതുവീസസഹസ്സാനി, സിസ്സാ മയ്ഹം ഉപട്ഠഹും;

സബ്ബേ മം ബ്രാഹ്മണാ ഏതേ, ജാതിമന്തോ യസസ്സിനോ’’തി. – ആദിമാഹ;

തത്ഥ ഏതേ സബ്ബേ ചതുവീസതിസഹസ്സബ്രാഹ്മണാ മയ്ഹം സിസ്സാ ജാതിമന്തോ ജാതിസമ്പന്നാ യസസ്സിനോ പരിവാരസമ്പന്നാ മം ഉപട്ഠഹുന്തി സമ്ബന്ധോ.

൧൭൬. ‘‘ലക്ഖണേ ഇതിഹാസേ ച, സനിഘണ്ഡുസകേടുഭേ;

പദകാ വേയ്യാകരണാ, സധമ്മേ പാരമിം ഗതാ’’.

തത്ഥ ലക്ഖണേതി ലക്ഖണസത്ഥേ. സബ്ബലോകിയാനം ഇത്ഥിപുരിസാനം ‘‘ഇമേഹി ലക്ഖണേഹി സമന്നാഗതാ ദുക്ഖിതാ ഭവന്തി, ഇമേഹി സുഖിതാ ഭവന്തീ’’തി ലക്ഖണം ജാനാതി. തപ്പകാസകോ ഗന്ഥോ ലക്ഖണം, തസ്മിം ലക്ഖണേ ച. ഇതിഹാസേതി ‘‘ഇതിഹ ആസ ഇതിഹ ആസാ’’തി വുത്തവചനപടിദീപകേ ഗന്ഥേ. ലക്ഖണേ ച ഇതിഹാസേ ച പാരമിം പരിയോസാനം ഗതാതി സമ്ബന്ധോ. രുക്ഖപബ്ബതാദീനം നാമപ്പകാസകഗന്ഥം ‘‘നിഘണ്ഡൂ’’തി വുച്ചതി. കേടൂഭേതി കിരിയാകപ്പവികപ്പാനം കവീനം ഉപകാരകോ ഗന്ഥോ. നിഘണ്ഡുയാ സഹ വത്തതീതി സനിഘണ്ഡു, കേടുഭേന സഹ വത്തതീതി സകേടുഭം, തസ്മിം സനിഘണ്ഡുസകേടുഭേ വേദത്തയേ പാരമിം ഗതാതി സമ്ബന്ധോ. പദകാതി നാമപദസമാസതദ്ധിതാഖ്യാതകിതകാദിപദേസു ഛേകാ. വേയ്യാകരണാനി ചന്ദപാണിനീയകലാപാദിബ്യാകരണേ ഛേകാ. സധമ്മേ പാരമിം ഗതാതി അത്തനോ ധമ്മേ ബ്രാഹ്മണധമ്മേ വേദത്തയേ പാരമിം പരിയോസാനം ഗതാ പത്താതി അത്ഥോ.

൧൭൭. ‘‘ഉപ്പാതേസു നിമിത്തേസു, ലക്ഖണേസു ച കോവിദാ;

പഥബ്യാ ഭൂമന്തലിക്ഖേ, മമ സിസ്സാ സുസിക്ഖിതാ’’.

തത്ഥ ഉക്കാപാതഭൂമികമ്പാദികേസു ഉപ്പാതേസു ച സുഭനിമിത്താസുഭനിമിത്തേസു ച ഇത്ഥിലക്ഖണപുരിസലക്ഖണമഹാപുരിസലക്ഖണേസു ച കോവിദാ ഛേകാ. പഥവിയാ ച ഭൂമിയാ ച സകലലോകേ ച അന്തലിക്ഖേ ആകാസേ ചാതി സബ്ബത്ഥ മമ സിസ്സാ സുസിക്ഖിതാ.

൧൭൮. ‘‘അപ്പിച്ഛാ നിപകാ ഏതേ, അപ്പാഹാരാ അലോലുപാ;

ലാഭാലാഭേന സന്തുട്ഠാ, പരിവാരേന്തി മം സദാ’’.

തത്ഥ അപ്പിച്ഛാതി അപ്പകേനാപി യാപേന്താ. നിപകാതി നേപക്കസങ്ഖാതായ പഞ്ഞായ സമന്നാഗതാ. അപ്പാഹാരാതി ഏകാഹാരാ ഏകഭത്തികാതി അത്ഥോ. അലോലുപാതി ലോലുപതണ്ഹായ അപ്പവത്തനകാ. ലാഭാലാഭേനാതി ലാഭേന അലാഭേന ച സന്തുട്ഠാ സോമനസ്സാ ഏതേ മമ സിസ്സാ സദാ നിച്ചകാലം മം പരിവാരേന്തി ഉപട്ഠഹന്തീതി അത്ഥോ.

൧൭൯. ‘‘ഝായീ ഝാനരതാ ധീരാ, സന്തചിത്താ സമാഹിതാ;

ആകിഞ്ചഞ്ഞം പത്ഥയന്താ, പരിവാരേന്തി മം സദാ’’.

തത്ഥ ഝായീതി ലക്ഖണൂപനിജ്ഝാനആരമ്മണൂപനിജ്ഝാനേഹി സമന്നാഗതാ. ഝായനസീലാ വാ. ഝാനരതാതി തേസു ച ഝാനേസു രതാ അല്ലീനാ. ധീരാതി ധിതിസമ്പന്നാ. സന്തചിത്താതി വൂപസന്തമനാ. സമാഹിതാതി ഏകഗ്ഗചിത്താ. ആകിഞ്ചഞ്ഞന്തി നിപ്പലിബോധഭാവം. പത്ഥയന്താതി ഇച്ഛന്താ. ഇത്ഥമ്ഭൂതാ മേ സിസ്സാ സദാ മം പരിവാരേന്തീതി സമ്ബന്ധോ.

൧൮൦. ‘‘അഭിഞ്ഞാപാരമിപ്പത്താ, പേത്തികേ ഗോചരേ രതാ;

അന്തലിക്ഖചരാ ധീരാ, പരിവാരേന്തി മം സദാ’’.

തത്ഥ അഭിഞ്ഞാപാരമിപ്പത്താതി പഞ്ചസു അഭിഞ്ഞാസു പാരമിം പരിയോസാനം പത്താ പൂരിതാതി അത്ഥോ. പേത്തികേ ഗോചരേ രതാതി ബുദ്ധാനുഞ്ഞാതായ അവിഞ്ഞത്തിയാ ലദ്ധേ ആഹാരേ രതാതി അത്ഥോ. അന്തലിക്ഖചരാതി അന്തലിക്ഖേന ആകാസേന ഗച്ഛന്താ ആഗച്ഛന്താ ചാതി അത്ഥോ. ധീരാതി ഥിരഭൂതാ സീഹബ്യഗ്ഘാദിപരിസ്സയേ അച്ഛമ്ഭിതസഭാവാതി അത്ഥോ. ഏവംഭൂതാ മമ താപസാ സദാ മം പരിവാരേന്തീതി അത്ഥോ.

൧൮൧. ‘‘സംവുതാ ഛസു ദ്വാരേസു, അനേജാ രക്ഖിതിന്ദ്രിയാ;

അസംസട്ഠാ ച തേ ധീരാ, മമ സിസ്സാ ദുരാസദാ’’.

തത്ഥ ചക്ഖാദീസു ഛസു ദ്വാരേസു രൂപാദീസു ഛസു ആരമ്മണേസു സംവുതാ പിഹിതാ പടിച്ഛന്നാ, രക്ഖിതഗോപിതദ്വാരാതി അത്ഥോ. അനേജാ നിത്തണ്ഹാ രക്ഖിതിന്ദ്രിയാ ഗോപിതചക്ഖാദിഇന്ദ്രിയാ അസംസട്ഠാ ഞാതീഹി ഗഹട്ഠേഹി അമിസ്സീഭൂതാതി അത്ഥോ. ദുരാസദാതി ദുട്ഠു ആസദാ, ആസാദേതും ഘട്ടേതും അസക്കുണേയ്യാ അയോഗ്ഗാതി അത്ഥോ.

൧൮൨. ‘‘പല്ലങ്കേന നിസജ്ജായ, ഠാനചങ്കമനേന ച;

വീതിനാമേന്തി തേ രത്തിം, മമ സിസ്സാ ദുരാസദാ’’.

തത്ഥ മമ സിസ്സാ പല്ലങ്കേന ഊരുബദ്ധാസനേന സേയ്യം വിഹായ നിസജ്ജായ ച ഠാനേന ച ചങ്കമേന ച സകലം രത്തിം വിസേസേന അതിനാമേന്തി അതിക്കാമേന്തീതി സമ്ബന്ധോ.

൧൮൩. ‘‘രജനീയേ ന രജ്ജന്തി, ദുസ്സനീയേ ന ദുസ്സരേ;

മോഹനീയേ ന മുയ്ഹന്തി, മമ സിസ്സാ ദുരാസദാ’’.

തേ ഇത്ഥമ്ഭൂതാ മമ സിസ്സാ താപസാ രജനീയേ രജ്ജിതബ്ബേ വത്ഥുസ്മിം ന രജ്ജന്തി രജ്ജം ന ഉപ്പാദേന്തി. ദുസ്സനീയേ ദുസ്സിതബ്ബേ ദോസം ഉപ്പാദേതും യുത്തേ വത്ഥുമ്ഹി ന ദുസ്സരേ ദോസം ന കരോന്തി. മോഹനീയേ മോഹിതും യുത്തേ വത്ഥുമ്ഹി ന മുയ്ഹന്തി മോഹം ന കരോന്തി, പഞ്ഞാസമ്പയുത്താ ഭവന്തീതി അത്ഥോ.

൧൮൪. ‘‘ഇദ്ധിം വീമംസമാനാ തേ, വത്തന്തി നിച്ചകാലികം;

പഥവിം തേ പകമ്പേന്തി, സാരമ്ഭേന ദുരാസദാ’’.

തേ മമ സിസ്സാ ‘‘ഏകോപി ഹുത്വാ ബഹുധാ ഹോതി, ബഹുധാപി ഹുത്വാ ഏകോ ഹോതീ’’തിആദികം (പടി. മ. ൧.൧൦൨) ഇദ്ധിവികുബ്ബനം നിച്ചകാലികം വീമംസമാനാ വത്തന്തീതി സമ്ബന്ധോ. തേ മമ സിസ്സാ ആകാസേപി ഉദകേപി പഥവിം നിമ്മിനിത്വാ ഇരിയാപഥം പകമ്പേന്തീതി അത്ഥോ. സാരമ്ഭേന യുഗഗ്ഗാഹേന കലഹകരണേന ന ആസാദേതബ്ബാതി അത്ഥോ.

൧൮൫. ‘‘കീളമാനാ ച തേ സിസ്സാ, കീളന്തി ഝാനകീളിതം;

ജമ്ബുതോ ഫലമാനേന്തി, മമ സിസ്സാ ദുരാസദാ’’.