൧. ബുദ്ധഅപദാനവണ്ണനാ

ഇദാനി അബ്ഭന്തരനിദാനാനന്തരം അപദാനട്ഠകഥം കഥേതുകാമോ –

‘‘സപദാനം അപദാനം, വിചിത്രനയദേസനം;

യം ഖുദ്ദകനികായസ്മിം, സങ്ഗായിംസു മഹേസയോ;

തസ്സ ദാനി അനുപ്പത്തോ, അത്ഥസംവണ്ണനാക്കമോ’’തി.

തത്ഥ യം അപദാനം താവ ‘‘സകലം ബുദ്ധവചനം ഏകവിമുത്തിരസ’’ന്തി വുത്തത്താ ഏകരസേ സങ്ഗഹം ഗച്ഛതി, ധമ്മവിനയവസേന ദ്വിധാസങ്ഗഹേ ധമ്മേ സങ്ഗഹം ഗച്ഛതി, പഠമമജ്ഝിമപച്ഛിമബുദ്ധവചനേസു മജ്ഝിമബുദ്ധവചനേ സങ്ഗഹം ഗച്ഛതി, വിനയാഭിധമ്മസുത്തന്തപിടകേസു സുത്തന്തപിടകേ സങ്ഗഹം ഗച്ഛതി, ദീഘനികായമജ്ഝിമസംയുത്തഅങ്ഗുത്തരഖുദ്ദകനികായേസു പഞ്ചസു ഖുദ്ദകനികായേ സങ്ഗഹം ഗച്ഛതി, സുത്തം ഗേയ്യം വേയ്യാകരണം ഗാഥാ ഉദാനം ഇതിവുത്തകം ജാതകം അബ്ഭുതധമ്മം വേദല്ലന്തി നവസു സാസനങ്ഗേസു ഗാഥായ സങ്ഗഹിതം.

‘‘ദ്വാസീതി ബുദ്ധതോ ഗണ്ഹിം, ദ്വേസഹസ്സാനി ഭിക്ഖുതോ;

ചതുരാസീതിസഹസ്സാനി, യേമേ ധമ്മാ പവത്തിനോ’’തി. –

ഏവം വുത്തചതുരാസീതിസഹസ്സധമ്മക്ഖന്ധേസു കതിപയധമ്മക്ഖന്ധസങ്ഗഹിതം ഹോതീതി.

ഇദാനി തം അപദാനം ദസ്സേന്തോ ‘‘തിംസപാരമിസമ്പുണ്ണാ, ധമ്മരാജാ അസങ്ഖിയാ’’തി ആഹ. തത്ഥ ദസപാരമിതാവ പച്ഛിമമജ്ഝിമുക്കട്ഠവസേന ദസപാരമീദസഉപപാരമീദസപരമത്ഥപാരമീനം വസേന സമത്തിംസപാരമീ. താഹി സംസുട്ഠു പുണ്ണാ സമ്പുണ്ണാ സമന്നാഗതാ സമങ്ഗീഭൂതാ അജ്ഝാപന്നാ സംയുത്താതി തിംസപാരമിസമ്പുണ്ണാ. സകലലോകത്തയവാസിനേ സത്തനികായേ മേത്താകരുണാമുദിതാഉപേക്ഖാസങ്ഖാതാഹി ചതൂഹി ബ്രഹ്മവിഹാരസമാപത്തീഹി വാ ഫലസമാപത്തിവിഹാരേന വാ ഏകചിത്തഭാവേന അത്തനോ ച കായേ രഞ്ജേന്തി അല്ലീയാപേന്തീതി രാജാനോ, ധമ്മേന രാജാനോ ധമ്മരാജാ, ഇത്ഥമ്ഭൂതാ ബുദ്ധാ. ദസസതം സഹസ്സം ദസസഹസ്സം സതസഹസ്സം ദസസതസഹസ്സം കോടി പകോടി കോടിപ്പകോടി നഹുതം നിന്നഹുതം അക്ഖോഭിണി ബിന്ദു അബ്ബുദം നിരബ്ബുദം അഹഹം അബബം അടടം സോഗന്ധികം ഉപ്പലം കുമുദം പുണ്ഡരികം പദുമം കഥാനം മഹാകഥാനം അസങ്ഖ്യേയ്യാനം വസേന അസങ്ഖിയാ സങ്ഖാരഹിതാ ധമ്മരാജാനോ അതീതാ വിഗതാ നിരുദ്ധാ അബ്ഭത്ഥം ഗതാതി അധിപ്പായോ.

൬. തേസു അതീതബുദ്ധേസു കതാധികാരഞ്ച അത്തനാ ബോധിസത്തഭൂതേന ചക്കവത്തിരഞ്ഞാ ഹുത്വാ കതസമ്ഭാരഞ്ച ആനന്ദത്ഥേരേന പുട്ഠോ ഭഗവാ ‘‘സമ്ബോധിം ബുദ്ധസേട്ഠാന’’ന്തിആദിമാഹ. ഭോ ആനന്ദ, മമ അപദാനം സുണോഹീതി അധിപ്പായോ. ആനന്ദ, അഹം പുബ്ബേ ബോധിസമ്ഭാരപൂരണകാലേ ചക്കവത്തിരാജാ ഹുത്വാ സേട്ഠാനം പസട്ഠാനം പടിവിദ്ധചതുസച്ചാനം ബുദ്ധാനം സമ്ബോധിം ചതുസച്ചമഗ്ഗഞാണം സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണം വാ സിരസാ അഭിവാദയേതി സമ്ബന്ധോ. സസങ്ഘേ സാവകസങ്ഘസഹിതേ ലോകനായകേ ലോകജേട്ഠേ ബുദ്ധേ ദസഹി അങ്ഗുലീഹി ഉഭോഹി ഹത്ഥപുടേഹി നമസ്സിത്വാ വന്ദിത്വാ സിരസാ സീസേന അഭിവാദയേ ആദരേന ഥോമനം കത്വാ പണാമം കരോമീതി അത്ഥോ.

൭. യാവതാ ബുദ്ധഖേത്തേസൂതി ദസസഹസ്സചക്കവാളേസു ബുദ്ധഖേത്തേസു, ആകാസട്ഠാ ആകാസഗതാ, ഭൂമട്ഠാ ഭൂമിതലഗതാ, വേളുരിയാദയോ സത്ത രതനാ അസങ്ഖിയാ സങ്ഖാരഹിതാ, യാവതാ യത്തകാ, വിജ്ജന്തി. താനി സബ്ബാനി മനസാ ചിത്തേന സമാഹരേ, സം സുട്ഠു ചിത്തേന അധിട്ഠഹിത്വാ ആഹരിസ്സാമീതി അത്ഥോ, മമ പാസാദസ്സ സാമന്താ രാസിം കരോമീതി അത്ഥോ.

൮. തത്ഥ രൂപിയഭൂമിയന്തി തസ്മിം അനേകഭൂമിമ്ഹി പാസാദേ രൂപിയമയം രജതമയം ഭൂമിം നിമ്മിതന്തി അത്ഥോ. അഹം രതനമയം സത്തഹി രതനേഹി നിമ്മിതം അനേകസതഭൂമികം പാസാദം ഉബ്ബിദ്ധം ഉഗ്ഗതം നഭമുഗ്ഗതം ആകാസേ ജോതമാനം മാപയിന്തി അത്ഥോ.

൯. തമേവ പാസാദം വണ്ണേന്തോ ‘‘വിചിത്തഥമ്ഭ’’ന്ത്യാദിമാഹ. വിചിത്തേഹി അനേകേഹി മസാരഗല്ലാദിവണ്ണേഹി ഥമ്ഭേഹി ഉസ്സാപിതം സുകതം സുട്ഠു കതം ലക്ഖണയുത്തം ആരോഹപരിണാഹവസേന സുട്ഠു വിഭത്തം അനേകകോടിസതഗ്ഘനതോരണനിമ്മിതത്താ മഹാരഹം. പുനപി കിം വിസിട്ഠം? കനകമയസങ്ഘാടം സുവണ്ണേഹി കതതുലാസങ്ഘാടവലയേഹി യുത്തം, തത്ഥ ഉസ്സാപിതകോന്തേഹി ച ഛത്തേഹി ച മണ്ഡിതം സോഭിതം പാസാദന്തി സമ്ബന്ധോ.

൧൦. പുനപി പാസാദസ്സേവ സോഭം വണ്ണേന്തോ ‘‘പഠമാ വേളുരിയാ ഭൂമീ’’ത്യാദിമാഹ. തസ്സ അനേകസതഭൂമിപാസാദസ്സ സുഭാ ഇട്ഠാ കന്താ മനാപാ അബ്ഭസമാ വലാഹകപടലസദിസാ വിമലാ നിമ്മലാ വേളുരിയമണിമയാ നീലവണ്ണാ പഠമാ ഭൂമി അഹോസീതി അത്ഥോ. ജലജനളിനപദുമേഹി ആകിണ്ണാ സമങ്ഗീഭൂതാ വരായ ഉത്തമായ കഞ്ചനഭൂമിയാ സുവണ്ണഭൂമിയാവ സോഭതീതി അത്ഥോ.

൧൧. തസ്സേവ പാസാദസ്സ കാചി ഭൂമി പവാളംസാ പവാളകോട്ഠാസാ പവാളവണ്ണാ, കാചി ഭൂമി ലോഹിതകാ ലോഹിതവണ്ണാ, കാചി ഭൂമി സുഭാ മനോഹരാ ഇന്ദഗോപകവണ്ണാഭാ രസ്മിയോ നിച്ഛരമാനാ, കാചി ഭൂമി ദസ ദിസാ ഓഭാസതീതി അത്ഥോ.

൧൨. തസ്മിംയേവ പാസാദേ നിയ്യൂഹാ നിഗ്ഗതപമുഖസാലാ ച സുവിഭത്താ സുട്ഠു വിഭത്താ കോട്ഠാസതോ വിസും വിസും കതാ സീഹപഞ്ജരാ സീഹദ്വാരാ ച. ചതുരോ വേദികാതി ചതൂഹി വേദികാവലയേഹി ജാലകവാടേഹി ച മനോരമാ മനഅല്ലീയനകാ ഗന്ധാവേളാ ഗന്ധദാമാ ച ഓലമ്ബന്തീതി അത്ഥോ.

൧൩. തസ്മിംയേവ പാസാദേ സത്തരതനഭൂസിതാ സത്തരതനേഹി സോഭിതാ കൂടാഗാരാ. കിം ഭൂതാ? നീലാ നീലവണ്ണാ, പീതാ പീതവണ്ണാ സുവണ്ണവണ്ണാ, ലോഹിതകാ ലോഹിതകവണ്ണാ രത്തവണ്ണാ, ഓദാതാ ഓദാതവണ്ണാ സേതവണ്ണാ, സുദ്ധകാളകാ അമിസ്സകാളവണ്ണാ, കൂടാഗാരവരൂപേതാ കൂടാഗാരവരേഹി കണ്ണികകൂടാഗാരവരേഹി ഉപേതോ സമന്നാഗതോ സോ പാസാദോതി അത്ഥോ.

൧൪. തസ്മിംയേവ പാസാദേ ഓലോകമയാ ഉദ്ധമ്മുഖാ പദുമാ സുപുപ്ഫിതാ പദുമാ സോഭന്തി, സീഹബ്യഗ്ഘാദീഹി വാളമിഗഗണേഹി ച ഹംസകോഞ്ചമയൂരാദിപക്ഖിസമൂഹേഹി ച സോഭിതോ സോ പാസാദോതി അത്ഥോ. അതിഉച്ചോ ഹുത്വാ നഭമുഗ്ഗതത്താ നക്ഖത്തതാരകാഹി ആകിണ്ണോ ചന്ദസൂരേഹി ചന്ദസൂരിയരൂപേഹി ച മണ്ഡിതോ സോ പാസാദോതി അത്ഥോ.

൧൫. സോ ഏവ ചക്കവത്തിസ്സ പാസാദോ ഹേമജാലേന സുവണ്ണജാലേന സഞ്ഛന്നാ, സോണ്ണകിങ്കണികായുതോ സുവണ്ണകിങ്കണികജാലേഹി യുതോ സമന്നാഗതോതി അത്ഥോ. മനോരമാ മനല്ലീയനകാ സോണ്ണമാലാ സുവണ്ണപുപ്ഫപന്തിയോ വാതവേഗേന വാതപ്പഹാരേന കൂജന്തി സദ്ദം കരോന്തീതി അത്ഥോ.

൧൬. മഞ്ജേട്ഠകം മഞ്ജിട്ഠവണ്ണം, ലോഹിതകം ലോഹിതവണ്ണം, പീതകം പീതവണ്ണം, ഹരിപിഞ്ജരം ജമ്ബോനദസുവണ്ണവണ്ണം പഞ്ജരവണ്ണഞ്ച ധജം നാനാരങ്ഗേഹി അനേകേഹി വണ്ണേഹി, സമ്പീതം രഞ്ജിതം ധജം, ഉസ്സിതം തസ്മിം പാസാദേ ഉസ്സാപിതം. ധജമാലിനീതി ലിങ്ഗവിപല്ലാസവസേന വുത്തം, ധജമാലായുത്തോ സോ പാസാദോതി അത്ഥോ.

൧൭. തസ്മിം പാസാദേ അത്ഥരണാദയോ വണ്ണേന്തോ ‘‘ന നം ബഹൂ’’ത്യാദിമാഹ. തത്ഥ നം പാസാദം ബഹൂഹി അവിജ്ജമാനം നാമ നത്ഥീതി അത്ഥോ, നാനാസയനവിചിത്താ അനേകേഹി അത്ഥരണേഹി വിചിത്താ സോഭിതാ മഞ്ചപീഠാദിസയനാ അനേകസതാ അനേകസതസങ്ഖ്യാ, കിം ഭൂതാ? ഫലികാ ഫലികമണിമയാ ഫലികാഹി കതാ, രജതാമയാ രജതേഹി കതാ, മണിമയാ നീലമണീഹി കതാ, ലോഹിതങ്ഗാ രത്തജാതിമണീഹി കതാ, മസാരഗല്ലമയാ കബരവണ്ണമണീഹി കതാ, സണ്ഹകാസികസന്ഥതാ സണ്ഹേഹി സുഖുമേഹി കാസികവത്ഥേഹി അത്ഥതാ.

൧൮. പാവുരാതി പാവുരണാ. കീദിസാ? കമ്ബലാ ലോമസുത്തേഹി കതാ, ദുകൂലാ ദുകൂലപടേഹി കതാ, ചീനാ ചീനപടേഹി കതാ, പത്തുണ്ണാ പത്തുണ്ണദേസേ ജാതപടേഹി കതാ, പണ്ഡു പണ്ഡുവണ്ണാ, വിചിത്തത്ഥരണം അനേകേഹി അത്ഥരണേഹി പാവുരണേഹി ച വിചിത്തം, സബ്ബം സയനം, മനസാ ചിത്തേന, അഹം പഞ്ഞപേസിന്തി അത്ഥോ.

൧൯. തദേവ പാസാദം വണ്ണേന്തോ ‘‘താസു താസ്വേവ ഭൂമീസൂ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ രതനകൂടലങ്കതന്തി രതനമയകൂടേഹി രതനകണ്ണികാഹി അലങ്കതം സോഭിതന്തി അത്ഥോ. മണിവേരോചനാ ഉക്കാതി വേരോചനമണീഹി രത്തമണീഹി കതാ, ഉക്കാ ദണ്ഡപദീപാ. ധാരയന്താ സുതിട്ഠരേതി ആകാസേ സുട്ഠു ധാരയന്താ ഗണ്ഹന്താ അനേകസതജനാ സുട്ഠു തിട്ഠന്തീതി അത്ഥോ.

൨൦. പുന തദേവ പാസാദം വണ്ണേന്തോ ‘‘സോഭന്തി ഏസികാഥമ്ഭാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ ഏസികാഥമ്ഭാ നാമ നഗരദ്വാരേ സോഭനത്ഥായ നിഖാതാ ഥമ്ഭാ, സുഭാ ഇട്ഠാ, കഞ്ചനതോരണാ സുവണ്ണമയാ, ജമ്ബോനദാ ജമ്ബോനദസുവണ്ണമയാ ച, സാരമയാ ഖദിരരുക്ഖസാരമയാ ച രജതമയാ ച തോരണാ സോഭന്തി, ഏസികാ ച തോരണാ ച തം പാസാദം സോഭയന്തീതി അത്ഥോ.

൨൧. തസ്മിം പാസാദേ സുവിഭത്താ അനേകാ സന്ധീ കവാടേഹി ച അഗ്ഗളേഹി ച ചിത്തിതാ സോഭിതാ സന്ധിപരിക്ഖേപാ സോഭയന്തീതി അത്ഥോ, ഉഭതോതി തസ്സ പാസാദസ്സ ഉഭോസു പസ്സേസു, പുണ്ണഘടാ അനേകേഹി പദുമേഹി അനേകേഹി ച ഉപ്പലേഹി, സംയുതാ പുണ്ണാ തം പാസാദം സോഭയന്തീതി അത്ഥോ.

൨൨-൨൩. ഏവം പാസാദസ്സ സോഭം വണ്ണേത്വാ രതനമയം പാസാദഞ്ച സക്കാരസമ്മാനഞ്ച പകാസേന്തോ ‘‘അതീതേ സബ്ബബുദ്ധേ ചാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ അതീതേതി അതിക്കന്തേ വിഗതേ കാലേ ജാതേ ഭൂതേ, സസങ്ഘേ സാവകസമൂഹസഹിതേ, സബ്ബേ ലോകനായകേ ബുദ്ധേ സഭാവേന പകതിവണ്ണേന രൂപേന സണ്ഠാനേന ച, സസാവകേ സാവകസഹിതേ, ബുദ്ധേ നിമ്മിനിത്വാ യേന ദ്വാരേന പാസാദോ പവിസിതബ്ബോ ഹോതി, തേന ദ്വാരേന പവിസിത്വാ സസാവകാ സബ്ബേ ബുദ്ധാ സബ്ബസോണ്ണമയേ സകലസുവണ്ണമയേ, പീഠേ നിസിന്നാ അരിയമണ്ഡലാ അരിയസമൂഹാ അഹേസുന്തി അത്ഥോ.

൨൪-൨൫. ഏതരഹി വത്തമാനേ കാലേ അനുത്തരാ ഉത്തരവിരഹിതാ യേ ച ബുദ്ധാ അത്ഥി സംവിജ്ജന്തി, തേ ച പച്ചേകബുദ്ധേ അനേകസതേ സയമ്ഭൂ സയമേവ ഭൂതേ അഞ്ഞാചരിയരഹിതേ, അപരാജിതേ ഖന്ധകിലേസാഭിസങ്ഖാരമച്ചുദേവപുത്തമാരേഹി അപരാജിതേ, ജയമാപന്നേ സന്തപ്പേസിന്തി അത്ഥോ. ഭവനം മയ്ഹം പാസാദം അതീതകാലേ ച വത്തമാനകാലേ ച, സബ്ബേ ബുദ്ധാ സമാരുഹും സം സുട്ഠു ആരുഹിംസൂതി അത്ഥോ.

൨൬. യേ ദിബ്ബാ ദിവി ഭവാ ദിബ്ബാ ദേവലോകേ ജാതാ, യേ ച ബഹൂ കപ്പരുക്ഖാ അത്ഥി. യേ ച മാനുസാ മനുസ്സേ ജാതാ യേ ച ബഹൂ കപ്പരുക്ഖാ അത്ഥി, തതോ സബ്ബം ദുസ്സം സമാഹന്ത്വാ സം സുട്ഠു ആഹരിത്വാ തേചീവരാനി കാരേത്വാ തേ പച്ചേകബുദ്ധേ തിചീവരേഹി അച്ഛാദേമീതി സമ്ബന്ധോ.

൨൭. ഏവം തിചീവരേഹി അച്ഛാദേത്വാ പാരുപാപേത്വാ തേസം നിസിന്നാനം പച്ചേകബുദ്ധാനം സമ്പന്നം മധുരം ഖജ്ജം ഖാദിതബ്ബം പൂവാദി കിഞ്ചി, മധുരം ഭോജ്ജം ഭുഞ്ജിതബ്ബം ആഹാരഞ്ച, മധുരം സായനീയം ലേഹനീയഞ്ച, സമ്പന്നം മധുരം പിവിതബ്ബം അട്ഠപാനഞ്ച, ഭോജനം ഭുഞ്ജിതബ്ബം ആഹാരഞ്ച, സുഭേ സുന്ദരേ മണിമയേ സേലമയേ പത്തേ സം സുട്ഠു പൂരേത്വാ അദാസിം പടിഗ്ഗഹാപേസിന്തി അത്ഥോ.

൨൮. സബ്ബേ തേ അരിയമണ്ഡലാ സബ്ബേ തേ അരിയസമൂഹാ, ദിബ്ബചക്ഖു സമാ ഹുത്വാ മട്ഠാതി ദിബ്ബചക്ഖുസമങ്ഗിനോ ഹുത്വാ മട്ഠാ കിലേസേഹി രഹിതത്താ സിലിട്ഠാ സോഭമാനാ ചീവരസംയുതാ തിചീവരേഹി സമങ്ഗീഭൂതാ മധുരസക്ഖരാഹി ച തേലേന ച മധുഫാണിതേഹി ച പരമന്നേന ഉത്തമേന അന്നേന ച മയാ തപ്പിതാ അപ്പിതാ പരിപൂരിതാ അഹേസുന്തി അത്ഥോ.

൨൯. തേ ഏവം സന്തപ്പിതാ അരിയമണ്ഡലാ രതനഗബ്ഭം സത്തഹി രതനേഹി നിമ്മിതഗബ്ഭം ഗേഹം, പവിസിത്വാ ഗുഹാസയാ ഗുഹായം സയമാനാ, കേസരീവ കേസരസീഹാ ഇവ, മഹാരഹമ്ഹി സയനേ അനഗ്ഘേ മഞ്ചേ, സീഹസേയ്യമകപ്പയും യഥാ സീഹോ മിഗരാജാ ദക്ഖിണപസ്സേന സയന്തോ പാദേ പാദം അച്ചാധായ ദക്ഖിണഹത്ഥം സീസൂപധാനം കത്വാ വാമഹത്ഥം ഉജുകം ഠപേത്വാ വാലധിം അന്തരസത്ഥിയം കത്വാ നിച്ചലോ സയതി, ഏവം സേയ്യം കപ്പയും കരിംസൂതി അത്ഥോ.

൩൦. തേ ഏവം സീഹസേയ്യം കപ്പേത്വാ സമ്പജാനാ സതിസമ്പജഞ്ഞസമ്പന്നാ. സമുട്ഠായ സം സുട്ഠു ഉട്ഠഹിത്വാ സയനേ പല്ലങ്കമാഭുജും ഊരുബദ്ധാസനം കരിംസൂതി അത്ഥോ.

൩൧. ഗോചരം സബ്ബബുദ്ധാനന്തി സബ്ബേസം അതീതാനാഗതാനം ബുദ്ധാനം ഗോചരം ആരമ്മണഭൂതം ഝാനരതിസമപ്പിതാ ഝാനരതിയാ സം സുട്ഠു അപ്പിതാ സമങ്ഗീഭൂതാ അഹേസുന്തി അത്ഥോ, അഞ്ഞേ ധമ്മാനി ദേസേന്തീതി തേസു പച്ചേകബുദ്ധേസു അഞ്ഞേ ഏകച്ചേ ധമ്മേ ദേസേന്തി, അഞ്ഞേ ഏകച്ചേ ഇദ്ധിയാ പഠമാദിജ്ഝാനകീളായ കീളന്തി രമന്തി.

൩൨. അഞ്ഞേ ഏകച്ചേ അഭിഞ്ഞാ പഞ്ച അഭിഞ്ഞായോ വസിഭാവിതാ വസീകരിംസു, പഞ്ചസു അഭിഞ്ഞാസു ആവജ്ജനസമാപജ്ജനവുട്ഠാനഅധിട്ഠാനപച്ചവേക്ഖണസങ്ഖാതാഹി പഞ്ചവസിതാഹി വസീഭാവം ഇതാ ഗതാ പത്താ അഭിഞ്ഞായോ, അപ്പേന്തി സമാപജ്ജന്തി. അഞ്ഞേ ഏകച്ചേ അനേകസഹസ്സിയോ വികുബ്ബനാനി ഏകോപി ഹുത്വാ ബഹുധാ ഹോതി, ബഹുധാപി ഹുത്വാ ഏകോ ഹോതീതി ഏവമാദീനി ഇദ്ധിവികുബ്ബനാനി വികുബ്ബന്തി കരോന്തീതി അത്ഥോ.

൩൩. ബുദ്ധാപി ബുദ്ധേതി ഏവം സന്നിപതിതേസു പച്ചേകബുദ്ധേസു സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണസ്സ വിസയം ആരമ്മണഭൂതം പഞ്ഹം ബുദ്ധാ ബുദ്ധേ പുച്ഛന്തീതി അത്ഥോ. തേ ബുദ്ധാ അത്ഥഗമ്ഭീരതായ ഗമ്ഭീരം നിപുണം സുഖുമം, ഠാനം കാരണം, പഞ്ഞായ വിനിബുജ്ഝരേ വിസേസേന നിരവസേസതോ ബുജ്ഝന്തി.

൩൪. തദാ മമ പാസാദേ സന്നിപതിതാ സാവകാപി ബുദ്ധേ പഞ്ഹം പുച്ഛന്തി, ബുദ്ധാ സാവകേ സിസ്സേ പഞ്ഹം പുച്ഛന്തി, തേ ബുദ്ധാ ച സാവകാ ച അഞ്ഞമഞ്ഞം പഞ്ഹം പുച്ഛിത്വാ അഞ്ഞമഞ്ഞം ബ്യാകരോന്തി വിസ്സജ്ജേന്തി.

൩൫. പുന തേ സബ്ബേ ഏകതോ ദസ്സേന്തോ ‘‘ബുദ്ധാ പച്ചേകബുദ്ധാ ചാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ ബുദ്ധാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധാ, പച്ചേകബുദ്ധാ ച സാവകാ ച സിസ്സാ പരിചാരകാ നിസ്സിതകാ ഏതേ സബ്ബേ, സകായ സകായ രതിയാ രമമാനാ സല്ലീനാ മമ പാസാദേ അഭിരമന്തീതി അത്ഥോ.

൩൬. ഏവം തസ്മിം വേജയന്തപാസാദേ പച്ചേകബുദ്ധാനം ആചാരസമ്പത്തിം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി അത്തനോ ആനുഭാവം ദസ്സേന്തോ സോ തിലോകവിജയോ ചക്കവത്തിരാജാ ‘‘ഛത്താ തിട്ഠന്തു രതനാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ രതനാ സത്തരതനമയാ, ഛത്താ കഞ്ചനാവേളപന്തികാ സുവണ്ണജാലേഹി ഓലമ്ബിതാ തിട്ഠന്തു. മുത്താജാലപരിക്ഖിത്താ മുത്താജാലേഹി പരിവാരിതാ, സബ്ബേ ഛത്താ മമ മത്ഥകേ മുദ്ധനി, ധാരേന്തൂതി ചിന്തിതമത്തേയേവ ഛത്താ പാതുഭൂതാ ഹോന്തീതി അത്ഥോ.

൩൭. സോണ്ണതാരകചിത്തിതാ സുവണ്ണതാരകാഹി ദദ്ദല്ലമാനാ ചേലവിതാനാ ഭവന്തു നിബ്ബത്തന്തു. വിചിത്താ അനേകവണ്ണാ, മല്യവിതതാ പുപ്ഫപത്ഥടാ, സബ്ബേ അനേകവിതാനാ, മത്ഥകേ നിസീദനട്ഠാനസ്സ ഉപരിഭാഗേ ധാരേന്തൂതി അത്ഥോ.

൩൮-൪൦. മല്യദാമേഹി അനേകസുഗന്ധപുപ്ഫദാമേഹി വിതതാ പരികിണ്ണാ, ഗന്ധദാമേഹി ചന്ദനകുങ്കുമതഗരാദിസുഗന്ധദാമേഹി, സോഭിതാ പോക്ഖരണീതി സമ്ബന്ധോ. ദുസ്സദാമേഹി പത്തുണ്ണചീനാദിഅനഗ്ഘദുസ്സദാമേഹി, പരികിണ്ണാ സത്തരതനദാമേഹി ഭൂസിതാ അലങ്കതാ പോക്ഖരണീ, പുപ്ഫാഭികിണ്ണാ ചമ്പകസളലസോഗന്ധികാദിസുഗന്ധപുപ്ഫേഹി അഭികിണ്ണാ സുട്ഠു വിചിത്താ സോഭിതാ. പുനരപി കിം ഭൂതാ പോക്ഖരണീ? സുരഭിഗന്ധസുഗന്ധേഹി ഭൂസിതാ വാസിതാ. സമന്തതോ ഗന്ധപഞ്ചങ്ഗുലലങ്കതാ പഞ്ചഹി അങ്ഗുലേഹി ലിമ്പിതഗന്ധേഹി അലങ്കതാ, ഹേമച്ഛദനഛാദിതാ സുവണ്ണഛദനേഹി സുവണ്ണവിതാനേഹി ഛാദിതാ, പാസാദസ്സ ചാതുദ്ദിസാ പോക്ഖരണിയോ പദുമേഹി ച ഉപ്പലേഹി ച സുട്ഠു സന്ഥതാ പത്ഥടാ സുവണ്ണരൂപേ സുവണ്ണവണ്ണാ, ഖായന്തു, പദ്മരേണുരജുഗ്ഗതാ പദുമരേണൂഹി ധൂലീഹി ച ആകിണ്ണാ പോക്ഖരണിയോ സോഭന്തൂതി അത്ഥോ.

൪൧. മമ വേജയന്തപാസാദസ്സ സമന്തതോ പാദപാ ചമ്പകാദയോ രുക്ഖാ സബ്ബേ പുപ്ഫന്തു ഏതേ പുപ്ഫരുക്ഖാ. സയമേവ പുപ്ഫാ മുഞ്ചിത്വാ വിഗളിത്വാ ഗന്ത്വാ ഭവനം ഓകിരും, ഓകിണ്ണാ പാസാദസ്സ ഉപരി കരോന്തൂതി അത്ഥോ.

൪൨. തത്ഥ തസ്മിം മമ വേജയന്തപാസാദേ സിഖിനോ മയൂരാ നച്ചന്തൂ, ദിബ്ബഹംസാ ദേവതാഹംസാ, പകൂജരേ സദ്ദം കരോന്തു, കരവീകാ ച മധുരസദ്ദാ കോകിലാ ഗായന്തു ഗീതവാക്യം കരോന്തു, അപരേ അനുത്താ ച ദിജസങ്ഘാ പക്ഖിനോ സമൂഹാ പാസാദസ്സ സമന്തതോ മധുരരവം രവന്തൂതി അത്ഥോ.

൪൩. പാസാദസ്സ സമന്തകോ സബ്ബാ ആതതവിതതാദയോ ഭേരിയോ വജ്ജന്തു ഹഞ്ഞന്തു, സബ്ബാ താ അനേകതന്തിയോ വീണാ രസന്തു സദ്ദം കരോന്തു, സബ്ബാ അനേകപ്പകാരാ സങ്ഗീതിയോ പാസാദസ്സ സമന്തതോ വത്തന്തു പവത്തന്തു ഗായന്തൂതി അത്ഥോ.

൪൪-൫. യാവതാ യത്തകേ ഠാനേ ബുദ്ധഖേത്തമ്ഹി ദസസഹസ്സിചക്കവാളേ തതോ പരേ ചക്കവാളേ, ജോതിസമ്പന്നാ പഭാസമ്പന്നാ അച്ഛിന്നാ മഹന്താ സമന്തതോ രതനാമയാ സത്തഹി രതനേഹി കതാ ഖചിതാ സോണ്ണപല്ലങ്കാ സുവണ്ണപല്ലങ്കാ തിട്ഠന്തു, പാസാദസ്സ സമന്തതോ ദീപരുക്ഖാ പദീപധാരണാ തേലരുക്ഖാ ജലന്തു, പദീപേഹി പജ്ജലന്തു, ദസസഹസ്സിപരമ്പരാ ദസസഹസ്സീനം പരമ്പരാ ദസസഹസ്സിയോ ഏകപജ്ജോതാ ഏകപദീപാ വിയ ഭവന്തു ഉജ്ജോതന്തൂതി അത്ഥോ.

൪൬. നച്ചഗീതേസു ഛേകാ ഗണികാ നച്ചിത്ഥിയോ ച ലാസികാ മുഖേന സദ്ദകാരികാ ച പാസാദസ്സ സമന്തതോ നച്ചന്തു, അച്ഛരാഗണാ ദേവിത്ഥിസമൂഹാ നച്ചന്തു, നാനാരങ്ഗാ അനേകവണ്ണാ നാനാരങ്ഗമണ്ഡലാ പാസാദസ്സ സമന്തതോ നച്ചന്തു, പദിസ്സന്തു പാകടാ ഹോന്തൂതി അത്ഥോ.

൪൭. തദാ അഹം തിലോകവിജയോ നാമ ചക്കവത്തിരാജാ ഹുത്വാ സകലചക്കവാളേ ദുമഗ്ഗേ രുക്ഖഗ്ഗേ പബ്ബതഗ്ഗേ ഹിമവന്തചക്കവാളപബ്ബതാദീനം അഗ്ഗേ സിനേരൂപബ്ബതമുദ്ധനി ച സബ്ബട്ഠാനേസു വിചിത്തം അനേകവണ്ണവിചിത്തം പഞ്ചവണ്ണികം നീലപീതാദിപഞ്ചവണ്ണം സബ്ബം ധജം ഉസ്സാപേമീതി അത്ഥോ.

൪൮. നരാ ലോകന്തരാ നരാ ച നാഗലോകതോ നാഗാ ച ദേവലോകതോ ഗന്ധബ്ബാ ച ദേവാ ച സബ്ബേ ഉപേന്തു ഉപഗച്ഛന്തു, തേ നരാദയോ നമസ്സന്താ മമ നമക്കാരം കരോന്താ പഞ്ജലികാ കതഹത്ഥപുടാ മമ വേജയന്തം പാസാദം പരിവാരയുന്തി അത്ഥോ.

൪൯. ഏവം സോ തിലോകവിജയോ ചക്കവത്തിരാജാ പാസാദസ്സ ച അത്തനോ ച ആനുഭാവം വണ്ണേത്വാ ഇദാനി അത്തനാ സമ്പത്തികതപുഞ്ഞഫലം സമാദപേന്തോ ‘‘യം കിഞ്ചി കുസലം കമ്മ’’ന്തിആദിമാഹ. യം കിഞ്ചി കുസലകമ്മസങ്ഖാതം കിരിയം കത്തബ്ബം അത്ഥി, തം സബ്ബം മമ മയാ കായേന വാ വാചായ വാ മനസാ വാ തീഹി ദ്വാരേഹി കതം തിദസേ സുകതം സുട്ഠു കതം, താവതിംസഭവനേ ഉപ്പജ്ജനാരഹം കതന്തി അത്ഥോ.

൫൦. പുന സമാദപേന്തോ ‘‘യേ സത്താ സഞ്ഞിനോ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ യേ സത്താ മനുസ്സാ വാ ദേവാ വാ ബ്രഹ്മാനോ വാ സഞ്ഞിനോ സഞ്ഞാസഹിതാ അത്ഥി, യേ ച സത്താ അസഞ്ഞിനോ സഞ്ഞാരഹിതാ അസഞ്ഞാ സത്താ സന്തി, തേ സബ്ബേ സത്താ മയ്ഹം മയാ കതം പുഞ്ഞഫലം, ഭാഗീ ഭവന്തു പുഞ്ഞവന്താ ഹോന്തൂതി അത്ഥോ.

൫൧. പുനപി സമാദപേന്തോ ബോധിസത്തോ ‘‘യേസം കത’’ന്തിആദിമാഹ. മയാ കതം പുഞ്ഞം യേഹി നരനാഗഗന്ധബ്ബദേവേഹി സുവിദിതം ഞാതം, തേസം മയാ ദിന്നം പുഞ്ഞഫലം, തസ്മിം മയാ കതേ പുഞ്ഞേ ദിന്നഭാവം യേ നരാദയോ ന ജാനന്തി, ദേവാ ഗന്ത്വാ തേസം തം നിവേദയും ആരോചയുന്തി അത്ഥോ.

൫൨. സബ്ബലോകമ്ഹി യേ സത്താ ആഹാരനിസ്സിതാ ജീവന്തി, തേ സബ്ബേ സത്താ മനുഞ്ഞം ഭോജനം സബ്ബം മമ ചേതസാ മമ ചിത്തേന ലഭന്തു, മമ പുഞ്ഞിദ്ധിയാ ലഭന്തൂതി അത്ഥോ.

൫൩. മനസാ പസന്നേന ചിത്തേന യം ദാനം മയാ ദിന്നം തസ്മിം ദാനേ ചിത്തേന പസാദം ആവഹിം ഉപ്പാദേസിം. സബ്ബസമ്ബുദ്ധാ ച പച്ചേകാ പടിഏക്കാ ജിനസാവകാ ച മയാ ചക്കവത്തിരഞ്ഞാ പൂജിതാ.

൫൪. സുകതേന തേന കമ്മേന സദ്ദഹിത്വാ കതേന കുസലകമ്മേന, ചേതനാപണിധീഹി ച ചിത്തേന കതപത്ഥനാഹി ച, മാനുസം ദേഹം മനുസ്സസരീരം, ജഹിത്വാ ഛഡ്ഡേത്വാ, അഹം താവതിംസം ദേവലോകം അഗച്ഛിം അഗമാസിം, സുത്തപ്പബുദ്ധോ വിയ തത്ഥ ഉപ്പജ്ജിന്തി അത്ഥോ.

൫൫. തതോ തിലോകവിജയോ ചക്കവത്തിരാജാ കാലങ്കതോ, തതോ പട്ഠായ ആഗതേ ദുവേ ഭവേ ദ്വേ ജാതിയോ പജാനാമി ദേവത്തേ ദേവത്തഭാവേ മാനുസേ മനുസ്സത്തഭാവേ ച, തതോ ജാതിദ്വയതോ അഞ്ഞം ഗതിം അഞ്ഞം ഉപപത്തിം ന ജാനാമി ന പസ്സാമി, മനസാ ചിത്തേന പത്ഥനാഫലം പത്ഥിതപത്ഥനാഫലന്തി അത്ഥോ.

൫൬. ദേവാനം അധികോ ഹോമീതി യദി ദേവേസു ജാതോ, ആയുവണ്ണബലതേജേഹി ദേവാനം അധികോ ജേട്ഠോ സേട്ഠോ അഹോസിന്തി അത്ഥോ. യദി മനുസ്സേസു ജാതോ, മനുജാധിപോ മനുസ്സാനം അധിപതി ഇസ്സരോ ഭവാമി, തഥാ രാജഭൂതോ അഭിരൂപേന രൂപസമ്പത്തിയാ ച ലക്ഖണേന ആരോഹപരിണാഹാദിലക്ഖണേന ച സമ്പന്നോ സമ്പുണ്ണോ ഉപ്പന്നുപ്പന്നഭവേ പഞ്ഞായ പരമത്ഥജാനനപഞ്ഞായ അസമോ സമരഹിതോ, മയാ സദിസോ കോചി നത്ഥീതി അത്ഥോ.

൫൭. മയാ കതപുഞ്ഞസമ്ഭാരേന പുഞ്ഞഫലേന ഉപ്പന്നുപ്പന്നഭവേ സേട്ഠം പസട്ഠം മധുരം വിവിധം അനേകപ്പകാരം ഭോജനഞ്ച അനപ്പകം ബഹുസത്തരതനഞ്ച വിവിധാനി, അനേകപ്പകാരാനി പത്തുണ്ണകോസേയ്യാദിവത്ഥാനി ച നഭാ ആകാസതോ മം മമ സന്തികം ഖിപ്പം സീഘം ഉപേന്തി ഉപഗച്ഛന്തി.

൫൮-൬൬. പഥബ്യാ പഥവിയാ പബ്ബതേ ച ആകാസേ ച ഉദകേ ച വനേ ച യം യം യത്ഥ യത്ഥ ഹത്ഥം പസാരേമി നിക്ഖിപാമി, തതോ തതോ ദിബ്ബാ ഭക്ഖാ ദിബ്ബാ ആഹാരാ മം മമ സന്തികം ഉപേന്തി ഉപഗച്ഛന്തി, പാതുഭവന്തീതി അത്ഥോ. തഥാ യഥാക്കമം സബ്ബേ രതനാ. സബ്ബേ ചന്ദനാദയോ ഗന്ധാ. സബ്ബേ യാനാ വാഹനാ. സബ്ബേ ചമ്പകനാഗപുന്നാഗാദയോ മാലാ പുപ്ഫാ. സബ്ബേ അലങ്കാരാ ആഭരണാ. സബ്ബാ ദിബ്ബകഞ്ഞാ. സബ്ബേ മധുസക്ഖരാ. സബ്ബേ പൂപാദയോ ഖജ്ജാ ഖാദിതബ്ബാ മം മമ സന്തികം ഉപേന്തി ഉപഗച്ഛന്തി.

൬൭-൬൮. സമ്ബോധിവരപത്തിയാതി ഉത്തമചതുമഗ്ഗഞാണപത്തിയാ പാപുണനത്ഥായ. മയാ യം ഉത്തമദാനം കതം പൂരിതം, തേന ഉത്തമദാനേന സേലസങ്ഖാതം പബ്ബതം സകലം ഏകനിന്നാദം കരോന്തോ ബഹലം ഗിരം പുഥുലം ഘോസം ഗജ്ജേന്തോ, സദേവകം ലോകം സകലം മനുസ്സദേവലോകം ഹാസയന്തോ സോമനസ്സപ്പത്തം കരോന്തോ ലോകേ സകലലോകത്തയേ വിവട്ടച്ഛദോ ബുദ്ധോ അഹം ഭവാമീതി അത്ഥോ.

൬൯. ദിസാ ദസവിധാ ലോകേതി ചക്കവാളലോകേ ദസവിധാ ദസകോട്ഠാസാ ദിസാ ഹോന്തി, തത്ഥ കോട്ഠാസേ യായതോ യായന്തസ്സ ഗച്ഛന്തസ്സ അന്തകം നത്ഥീതി അത്ഥോ, ചക്കവത്തികാലേ തസ്മിം മയാ ഗതഗതട്ഠാനേ ദിസാഭാഗേ വാ ബുദ്ധഖേത്താ ബുദ്ധവിസയാ അസങ്ഖിയാ സങ്ഖാരഹിതാ.

൭൦. പഭാ പകിത്തിതാതി തദാ ചക്കവത്തിരാജകാലേ മയ്ഹം പഭാ ചക്കരതനമണിരതനാദീനം പഭാ ആലോകാ യമകാ യുഗളയുഗളാ ഹുത്വാ രംസിവാഹനാ രംസിം മുഞ്ചമാനാ പകിത്തിതാ പാകടാ, ഏത്ഥന്തരേ ദസസഹസ്സിചക്കവാളന്തരേ രംസിജാലം രംസിസമൂഹം, ആലോകോ വിപുലോ ബഹുതരോ ഭവേ അഹോസീതി അത്ഥോ.

൭൧. ഏത്തകേ ലോകധാതുമ്ഹീതി ദസസഹസ്സിചക്കവാളേസു സബ്ബേ ജനാ മം പസ്സന്തു ദക്ഖന്തൂതി അത്ഥോ. സബ്ബേ ദേവാ യാവ ബ്രഹ്മനിവേസനാ യാവ ബ്രഹ്മലോകാ മം അനുവത്തന്തു അനുകൂലാ ഭവന്തു.

൭൨. വിസിട്ഠമധുനാദേനാതി വിസട്ഠേന മധുരേന നാദേന, അമതഭേരിമാഹനിന്തി അമതഭേരിം ദേവദുന്ദുഭിം പഹരിം, ഏത്ഥന്തരേ ഏതസ്മിം ദസസഹസ്സിചക്കവാളബ്ഭന്തരേ സബ്ബേ ജനാ മന മധുരം ഗിരം സദ്ദം സുണന്തു മനസി കരോന്തു.

൭൩. ധമ്മമേഘേന വസ്സന്തേ ധമ്മദേസനാമയേന നാദേന തബ്ബോഹാരപരമത്ഥഗമ്ഭീരമധുരസുഖുമത്ഥവസ്സേ വസ്സന്തേ വസ്സമാനേ സമ്മാസമ്ബുദ്ധാനുഭാവേന സബ്ബേ ഭിക്ഖുഭിക്ഖുനീആദയോ അനാസവാ നിക്കിലേസാ ഹോന്തു ഭവന്തു. യേത്ഥ പച്ഛിമകാ സത്താതി ഏത്ഥ ഏതേസു രാസിഭൂതേസു ചതൂസു പരിസസത്തേസു യേ സത്താ പച്ഛിമകാ ഗുണവസേന ഹേട്ഠിമകാ, തേ സബ്ബേ സോതാപന്നാ ഭവന്തൂതി അധിപ്പായോ.

൭൪. തദാ തിലോകവിജയചക്കവത്തിരാജകാലേ ദാതബ്ബകം ദാതബ്ബയുത്തകം, ദാനം കത്വാ, അസേസതോ നിസ്സേസേന, സീലം സീലപാരമിം, പൂരേത്വാ നേക്ഖമ്മേ നേക്ഖമ്മപാരമിതായ, പാരമിം കോടിം പത്വാ, ഉത്തമം സമ്ബോധിം ചതുമഗ്ഗഞാണം, പത്തോ ഭവാമി ഭവേയ്യം.

൭൫. പണ്ഡിതേ പഞ്ഞവന്തേ മേധാവിനോ പരിപുച്ഛിത്വാ ‘‘കിം, ഭന്തേ, കത്തബ്ബം? കിം ന കത്തബ്ബം? കിം കുസലം? കിം അകുസലം? കിം കത്വാ സഗ്ഗമോക്ഖദ്വയസ്സ ഭാഗീ ഹോതീ’’തി പുച്ഛിത്വാ, ഏവം പഞ്ഞാപാരമിം പൂരേത്വാതി അത്ഥോ. കത്വാ വീരിയമുത്തമന്തി ഉത്തമം സേട്ഠം ഠാനനിസജ്ജാദീസു അവിച്ഛിന്നം വീരിയം കത്വാ, വീരിയപാരമിം പൂരേത്വാതി അത്ഥോ. സകലവിരുദ്ധജനേഹി കതഅനാദരാധിവാസനാഖന്തിയാ പാരമിം കോടിം ഗന്ത്വാ ഖന്തിപാരമിം പൂരേത്വാ ഉത്തമം സമ്ബോധിം ഉത്തമം സമ്ബുദ്ധത്തം പത്തോ ഭവാമി ഭവേയ്യം.

൭൬. കത്വാ ദള്ഹമധിട്ഠാനന്തി ‘‘മമ സരീരജീവിതേസു വിനസ്സന്തേസുപി പുഞ്ഞകമ്മതോ ന വിരമിസ്സാമീ’’തി അചലവസേന ദള്ഹം അധിട്ഠാനപാരമിം കത്വാ ‘‘സീസേ ഛിജ്ജമാനേപി മുസാവാദം ന കഥേസ്സാമീ’’തി സച്ചപാരമിതായ കോടിം പൂരിയ പൂരേത്വാ ‘‘സബ്ബേ സത്താ സുഖീ അവേരാ’’തിആദിനാ മേത്താപാരമിതായ കോടിം പത്വാ ഉത്തമം സമ്ബോധിം പത്തോതി അത്ഥോ.

൭൭. സജീവകാജീവകവത്ഥൂനം ലാഭേ ച തേസം അലാഭേ ച കായികചേതസികസുഖേ ചേവ തഥാ ദുക്ഖേ ച സാദരജനേഹി കതേ, സമ്മാനേ ചേവ ഓമാനേ, ച സബ്ബത്ഥ സമകോ സമാനമാനസോ ഉപേക്ഖാപാരമിം പൂരേത്വാ ഉത്തമം സമ്ബോധിം പത്തോ പാപുണേയ്യന്തി അത്ഥോ.

൭൮. കോസജ്ജം കുസീതഭാവം, ഭയതോ ഭയവസേന ‘‘അപായദുക്ഖഭാഗീ’’തി ദിസ്വാ ഞത്വാ അകോസജ്ജം അകുസീതഭാവം അലീനവുത്തിം, വീരിയം ഖേമതോ ഖേമവസേന ‘‘നിബ്ബാനഗാമീ’’തി ദിസ്വാ ഞത്വാ ആരദ്ധവീരിയാ ഹോഥ ഭവഥ. ഏസാ ബുദ്ധാനുസാസനീ ഏസാ ബുദ്ധാനം അനുസിട്ഠി.

൭൯. വിവാദം ഭയതോ ദിസ്വാതി വിവാദം കലഹം ഭയതോ ദിസ്വാ ‘‘അപായഭാഗീ’’തി ദിസ്വാ ഞത്വാ അവിവാദം വിവാദതോ വിരമണം ‘‘നിബ്ബാനപ്പത്തീ’’തി, ഖേമതോ ദിസ്വാ ഞത്വാ സമഗ്ഗാ ഏകഗ്ഗചിത്താ സഖിലാ സിലിട്ഠാ മേത്തായ ധുരഗതായ സോഭമാനാ ഹോഥാതി അത്ഥോ. ഏസാ കഥാ മന്തനാ ഉദീരണാ ബുദ്ധാനം അനുസാസനീ ഓവാദദാനം.

൮൦. പമാദം ഠാനനിസജ്ജാദീസു സതിവിപ്പവാസേന വിഹരണം ഭയതോ ‘‘നിബ്ബത്തനിബ്ബത്തട്ഠാനേസു ദുക്ഖിതദുരൂപഅപ്പന്നപാനതാദിസംവത്തനകം അപായാദിഗമനഞ്ചാ’’തി ദിസ്വാ ഞത്വാ, അപ്പമാദം സബ്ബകിരിയാസു സതിയാ വിഹരണം, ഖേമതോ വഡ്ഢിതോ ‘‘നിബ്ബാനസമ്പാപുണന’’ന്തി ദിസ്വാ പച്ചക്ഖതോ ഞത്വാ അട്ഠങ്ഗികം മഗ്ഗം സമ്മാദിട്ഠി സമ്മാസങ്കപ്പോ സമ്മാവാചാ സമ്മാകമ്മന്തോ സമ്മാആജീവോ സമ്മാവായാമോ സമ്മാസതി സമ്മാസമാധീതി അട്ഠഅവയവം സമ്മാസമ്ബോധിയാ മഗ്ഗം അധിഗമൂപായം ഭാവേഥ വഡ്ഢേഥ മനസി കരോഥ, ഏസാ കഥാ ഭാസനാ ഉദീരണാ ബുദ്ധാനുസാസനീ ബുദ്ധാനം അനുസിട്ഠീതി അത്ഥോ.

൮൧. സമാഗതാ ബഹൂ ബുദ്ധാതി അനേകസതസഹസ്സസങ്ഖ്യാ പച്ചേകബുദ്ധാ സമാഗതാ രാസിഭൂതാ, സബ്ബസോ സബ്ബപ്പകാരേന അരഹന്താ ച ഖീണാസവാ അനേകസതസഹസ്സാ സമാഗതാ രാസിഭൂതാ. തസ്മാ തേ ബുദ്ധേ ച അരഹന്തേ ച വന്ദമാനേ വന്ദനാരഹേ നമസ്സഥ അങ്ഗപച്ചങ്ഗനമക്കാരേന നമസ്സഥ വന്ദഥ.

൮൨. ഏവം ഇമിനാ മയാ വുത്തപ്പകാരേന അചിന്തിയാ ചിന്തേതും അസക്കുണേയ്യാ, ബുദ്ധാ, ബുദ്ധധമ്മാതി ബുദ്ധേഹി ദേസിതാ ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാ…പേ… അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ, പഞ്ചക്ഖന്ധാ, ഹേതുപച്ചയോ ആരമ്മണപച്ചയോതിആദയോ ധമ്മാ, ബുദ്ധാനം വാ സഭാവാ അചിന്തിയാ ചിന്തേതും അസക്കുണേയ്യാ, അചിന്തിയേ ചിന്താവിസയാതിക്കന്തേ പസന്നാനം ദേവമനുസ്സാനം വിപാകോ ദേവമനുസ്സസമ്പത്തിനിബ്ബാനസമ്പത്തിസങ്ഖാതോ ചിന്തേതും അസക്കുണേയ്യോ സങ്ഖ്യാതിക്കന്തോ ഹോതി ഭവതി.

ഇതി ഏത്താവതാ ച യഥാ അദ്ധാനഗാമിനോ ‘‘മഗ്ഗം നോ ആചിക്ഖാ’’തി പുട്ഠേന ‘‘വാമം മുഞ്ചിത്വാ ദക്ഖിണം ഗണ്ഹഥാ’’തി വുത്തേ തേന മഗ്ഗേന ഗാമനിഗമരാജധാനീസു കത്തബ്ബകിച്ചം നിട്ഠാപേത്വാ പുന മുഞ്ചിതേന അപരേന വാമമഗ്ഗേന ഗതാപി ഗാമനിഗമാദീസു കത്തബ്ബകിച്ചം നിട്ഠാപേന്തി, ഏവമേവ ബുദ്ധാപദാനം കുസലാപദാനവസേന നിട്ഠാപേത്വാ തദേവ അകുസലാപദാനവസേന വിത്ഥാരേതും ഇദം പഞ്ഹകമ്മം –

‘‘ദുക്കരഞ്ച അബ്ഭക്ഖാനം, അബ്ഭക്ഖാനം പുനാപരം;

അബ്ഭക്ഖാനം സിലാവേധോ, സകലികാപി ച വേദനാ.

‘‘നാളാഗിരി സത്തച്ഛേദോ, സീസദുക്ഖം യവഖാദനം;

പിട്ഠിദുക്ഖമതീസാരോ, ഇമേ അകുസലകാരണാ’’തി.

അത്ഥ പഠമപഞ്ഹേ – ദുക്കരന്തി ഛബ്ബസ്സാനി ദുക്കരകാരികാ. അതീതേ കസ്സപസമ്മാസമ്ബുദ്ധകാലേ ബോധിസത്തോ ജോതിപാലോ നാമ ബ്രാഹ്മണമാണവോ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തോ ബ്രാഹ്മണജാതിവസേന സാസനേ അപ്പസന്നോ തസ്സ ഭഗവതോ പിലോതികകമ്മനിസ്സന്ദേന ‘‘കസ്സപോ ഭഗവാ’’തി സുത്വാ ‘‘കുതോ മുണ്ഡകസ്സ സമണസ്സ ബോധി, ബോധി പരമദുല്ലഭാ’’തി ആഹ. സോ തേന കമ്മനിസ്സന്ദേന അനേകജാതിസതേസു നരകാദിദുക്ഖമനുഭവിത്വാ തസ്സേവ ഭഗവതോ അനന്തരം തേനേവ ലദ്ധബ്യാകരണേന കമ്മേന ജാതിസംസാരം ഖേപേത്വാ പരിയോസാനേ വേസ്സന്തരത്തഭാവം പത്വാ തതോ ചുതോ തുസിതഭവനേ നിബ്ബത്തോ. ദേവതായാചനേന തതോ ചവിത്വാ സക്യകുലേ നിബ്ബത്തോ ഞാണസ്സ പരിപാകത്താ സകലജമ്ബുദീപരജ്ജം പഹായ അനോമാനദീതീരേ സുനിസിതേനാസിനാ സമകുടകേസകലാപം ഛിന്ദിത്വാ ബ്രഹ്മുനാ ആനീതേ ഇദ്ധിമയേ കപ്പസ്സ സണ്ഠാനകാലേ പദുമഗബ്ഭേ നിബ്ബത്തേ അട്ഠ പരിക്ഖാരേ പടിഗ്ഗഹേത്വാ പബ്ബജിത്വാ ബോധിഞാണദസ്സനസ്സ താവ അപരിപക്കത്താ ബുദ്ധഭാവായ മഗ്ഗാമഗ്ഗം അജാനിത്വാ ഛബ്ബസ്സാനി ഉരുവേലജനപദേ ഏകാഹാരഏകാലോപഏകപുഗ്ഗലഏകമഗ്ഗഏകാസനഭോജനവസേന അട്ഠിചമ്മനഹാരുസേസം നിമ്മംസരുധിരപേതരൂപസദിസസരീരോ പധാനസുത്തേ (സു. നി. ൪൨൭ ആദയോ) വുത്തനയേനേവ പധാനം മഹാവീരിയം ദുക്കരകാരികം അകാസി. സോ ഇമം ദുക്കരകാരികം ‘‘സമ്ബോധിയാ മഗ്ഗം ന ഹോതീ’’തി ചിന്തേത്വാ ഗാമനിഗമരാജധാനീസു പണീതാഹാരം പരിഭുഞ്ജിത്വാ പീണിന്ദ്രിയോ പരിപുണ്ണദ്വത്തിംസമഹാപുരിസലക്ഖണോ കമേന ബോധിമണ്ഡമുപഗന്ത്വാ പഞ്ച മാരേ ജിനിത്വാ ബുദ്ധോ ജാതോതി.

‘‘അവചാഹം ജോതിപാലോ, സുഗതം കസ്സപം തദാ;

കുതോ നു ബോധി മുണ്ഡസ്സ, ബോധി പരമദുല്ലഭാ.

‘‘തേന കമ്മവിപാകേന, അചരിം ദുക്കരം ബഹും;

ഛബ്ബസ്സാനുരുവേലായം, തതോ ബോധിമപാപുണിം.

‘‘നാഹം ഏതേന മഗ്ഗേന, പാപുണിം ബോധിമുത്തമം;

കുമ്മഗ്ഗേന ഗവേസിസ്സം, പുബ്ബകമ്മേന വാരിതോ.

‘‘പുഞ്ഞപാപപരിക്ഖീണോ, സബ്ബസന്താപവജ്ജിതോ;

അസോകോ അനുപായാസോ, നിബ്ബായിസ്സമനാസവോ’’തി. (അപ. ഥേര ൧.൩൯.൯൨-൯൫);

ദുതിയപഞ്ഹേ – അബ്ഭക്ഖാനന്തി അഭി അക്ഖാനം പരിഭാസനം. അതീതേ കിര ബോധിസത്തോ സുദ്ദകുലേ ജാതോ അപാകടോ അപ്പസിദ്ധോ മുനാളി നാമ ധുത്തോ ഹുത്വാ പടിവസതി. തദാ മഹിദ്ധികോ മഹാനുഭാവോ സുരഭി നാമ പച്ചേകബുദ്ധോ കേനചി കരണീയേന തസ്സ സമീപട്ഠാനം പാപുണി. സോ തം ദിസ്വാവ ‘‘ദുസ്സീലോ പാപധമ്മോ അയം സമണോ’’തിആദിനാ അബ്ഭാചിക്ഖി. സോ തേന അകുസലനിസ്സന്ദേന നരകാദീസു അനേകവസ്സസഹസ്സാനി ദുക്ഖമനുഭവിത്വാ ഇമസ്മിം പച്ഛിമത്തഭാവേ യദാ തിത്ഥിയാ പഠമതരം ഭഗവതോ തുസിതഭവനേ വസനസമയേ ച പാകടാ ഹുത്വാ സകലജനം വഞ്ചേത്വാ ദ്വാസട്ഠിദിട്ഠിയോ ദീപേത്വാ വിചരന്തി, തദാ തുസിതപുരാ ചവിത്വാ സക്യരാജകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ കമേന ബുദ്ധോ ജാതോ. തിത്ഥിയാ സൂരിയുഗ്ഗമനേ ഖജ്ജോപനകാ വിയ വിഹതലാഭസക്കാരാ ഭഗവതി ആഘാതം ബന്ധിത്വാ വിചരന്തി. തസ്മിം സമയേ രാജഗഹസേട്ഠി ഗങ്ഗായ ജാലം ബന്ധിത്വാ കീളന്തോ രത്തചന്ദനഘടികം ദിസ്വാ അമ്ഹാകം ഗേഹേ ചന്ദനാനി ബഹൂനി, ഇമം ഭമം ആരോപേത്വാ തേന ഭമകാരേഹി പത്തം ലിഖാപേത്വാ വേളുപരമ്പരായ ലഗ്ഗേത്വാ ‘‘യേ ഇമം പത്തം ഇദ്ധിയാ ആഗന്ത്വാ ഗണ്ഹന്തി, തേസം ഭത്തികോ ഭവിസ്സാമീ’’തി ഭേരിം ചരാപേസി.

തദാ തിത്ഥിയാ ‘‘നട്ഠമ്ഹാ ദാനി നട്ഠമ്ഹാ ദാനീ’’തി മന്തേത്വാ നിഗണ്ഠോ നാടപുത്തോ സകപരിസം ഏവമാഹ – ‘‘അഹം വേളുസമീപം ഗന്ത്വാ ആകാസേ ഉല്ലങ്ഗനാകാരം കരോമി, ‘തുമ്ഹേ ഛവദാരുമയം പത്തം പടിച്ച മാ ഇദ്ധിം കരോഥാ’തി മം ഖന്ധേ ഗഹേത്വാ വാരേഥാ’’തി, തേ തഥാ ഗന്ത്വാ തഥാ അകംസു.

തദാ പിണ്ഡോലഭാരദ്വാജോ ച മോഗ്ഗല്ലാനോ ച തിഗാവുതേ സേലപബ്ബതമത്ഥകേ ഠത്വാ പിണ്ഡപാതഗണ്ഹനത്ഥായ ചീവരം പാരുപന്താ തം കോലാഹലം സുണിംസു. തേസു മോഗ്ഗല്ലാനോ പിണ്ഡോലഭാരദ്വാജം ‘‘ത്വം ആകാസേന ഗന്ത്വാ തം പത്തം ഗണ്ഹാഹീ’’തി ആഹ. സോ ‘‘ഭന്തേ, തുമ്ഹേയേവ ഭഗവതാ ഇദ്ധിമന്താനം അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപിതാ, തുമ്ഹേവ ഗണ്ഹഥാ’’തി ആഹ. തഥാപി ‘‘മയാ ആണത്തോ ത്വമേവ ഗണ്ഹാഹീ’’തി ആണത്തോ അത്തനാ ഠിതം തിഗാവുതം സേലപബ്ബതം പാദതലേ ലഗ്ഗേത്വാ ഉക്ഖലിയാ പിധാനം വിയ സകലരാജഗഹനഗരം ഛാദേസി, തദാ നഗരവാസിനോ ഫളികപബ്ബതേ ആവുതം രത്തസുത്തമിവ തം ഥേരം പസ്സിത്വാ ‘‘ഭന്തേ ഭാരദ്വാജ, അമ്ഹേ രക്ഖഥാ’’തി ഉഗ്ഘോസയിംസു, ഭീതാ സുപ്പാദീനി സീസേ അകംസു. തദാ ഥേരോ തം പബ്ബതം ഠിതട്ഠാനേ വിസ്സജ്ജേത്വാ ഇദ്ധിയാ ഗന്ത്വാ തം പത്തം അഗ്ഗഹേസി, തദാ നഗരവാസിനോ മഹാകോലാഹലമകംസു.

ഭഗവാ വേളുവനാരാമേ നിസിന്നോ തം സദ്ദം സുത്വാ ‘‘കിം ഏസോ സദ്ദോ’’തി ആനന്ദം പുച്ഛി. ‘‘ഭാരദ്വാജേന, ഭന്തേ, പത്തസ്സ ഗഹിതത്താ സന്തുട്ഠാ നഗരവാസിനോ ഉക്കുട്ഠിസദ്ദമകംസൂ’’തി ആഹ. തദാ ഭഗവാ ആയതിം പരൂപവാദമോചനത്ഥം തം പത്തം ആഹരാപേത്വാ ഭേദാപേത്വാ അഞ്ജനുപപിസനം കത്വാ ഭിക്ഖൂനം ദാപേസി, ദാപേത്വാ ച പന ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ഇദ്ധിവികുബ്ബനാ കാതബ്ബാ, യോ കരേയ്യ, ആപത്തി ദുക്കടസ്സാ’’തി (ചൂളവ. ൨൫൨ ഥോകം വിസദിസം) സിക്ഖാപദം പഞ്ഞാപേസി.

തതോ തിത്ഥിയാ ‘‘സമണേന കിര ഗോതമേന സാവകാനം സിക്ഖാപദം പഞ്ഞത്തം, തേ ജീവിതഹേതുപി തം നാതിക്കമന്തി, മയം ഇദ്ധിപാടിഹാരിയം കരിസ്സാമാ’’തി തത്ഥ തത്ഥ രാസിഭൂതാ കോലാഹലമകംസു. അഥ രാജാ ബിമ്ബിസാരോ തം സുത്വാ ഭഗവതോ സന്തികം ഗന്ത്വാ വന്ദിത്വാ ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഭഗവന്തമേവമാഹ – ‘‘തിത്ഥിയാ, ഭന്തേ, ‘ഇദ്ധിപാടിഹാരിയം കരിസ്സാമാ’തി ഉഗ്ഘോസേന്തീ’’തി. ‘‘അഹമ്പി, മഹാരാജ, കരിസ്സാമീ’’തി. ‘‘നനു, ഭന്തേ, ഭഗവതാ സാവകാനം സിക്ഖാപദം പഞ്ഞത്ത’’ന്തി. ‘‘തമേവ, മഹാരാജ, പുച്ഛിസ്സാമി, തവുയ്യാനേ അമ്ബഫലാദീനി ഖാദന്താനം ‘ഏത്തകോ ദണ്ഡോ’തി ദണ്ഡം ഠപേന്തോ തവാപി ഏകതോ കത്വാ ഠപേസീ’’തി. ‘‘ന മയ്ഹം, ഭന്തേ, ദണ്ഡോ’’തി. ‘‘ഏവം, മഹാരാജ, ന മയ്ഹം സിക്ഖാപദം പഞ്ഞത്തം അത്ഥീ’’തി. ‘‘കത്ഥ, ഭന്തേ, പാടിഹാരിയം ഭവിസ്സതീ’’തി? ‘‘സാവത്ഥിയാ സമീപേ കണ്ഡമ്ബരുക്ഖമൂലേ, മഹാരാജാ’’തി. ‘‘സാധു, ഭന്തേ, തം പസ്സിസ്സാമാ’’തി. തതോ തിത്ഥിയാ ‘‘കണ്ഡമ്ബരുക്ഖമൂലേ കിര പാടിഹാരിയം ഭവിസ്സതീ’’തി സുത്വാ നഗരസ്സ സാമന്താ അമ്ബരുക്ഖേ ഛേദാപേസും, നാഗരാ മഹാഅങ്ഗണട്ഠാനേ മഞ്ചാതിമഞ്ചം അട്ടാദയോ ബന്ധിംസു, സകലജമ്ബുദീപവാസിനോ രാസിഭൂതാ പുരത്ഥിമദിസായമേവ ദ്വാദസയോജനാനി ഫരിത്വാ അട്ഠംസു. സേസദിസാസുപി തദനുരൂപേനാകാരേന സന്നിപതിംസു.

ഭഗവാപി കാലേ സമ്പത്തേ ആസാള്ഹിപുണ്ണമാസിയം പാതോവ കത്തബ്ബകിച്ചം നിട്ഠാപേത്വാ തം ഠാനം ഗന്ത്വാ നിസീദി. തസ്മിം ഖണേ കണ്ഡോ നാമ ഉയ്യാനപാലോ കിപില്ലികപുടേ സുപക്കം അമ്ബഫലം ദിസ്വാ ‘‘സചാഹം ഇമം രഞ്ഞോ ദദേയ്യം, കഹാപണാദിസാരം ലഭേയ്യം, ഭഗവതോ ഉപനാമിതേ പന ഇധലോകപരലോകേസു സമ്പത്തി ഭവിസ്സതീ’’തി ഭഗവതോ ഉപനാമേസി. ഭഗവാ തം പടിഗ്ഗഹേത്വാ ആനന്ദത്ഥേരം ആണാപേസി – ‘‘ഇമം ഫലം മദ്ദിത്വാ പാനം ദേഹീ’’തി. ഥേരോ തഥാ അകാസി. ഭഗവാ അമ്ബരസം പിവിത്വാ അമ്ബട്ഠിം ഉയ്യാനപാലസ്സ ദത്വാ ‘‘ഇമം രോപേഹീ’’തി ആഹ. സോ വാലുകം വിയൂഹിത്വാ തം രോപേസി, ആനന്ദത്ഥേരോ കുണ്ഡികായ ഉദകം ആസിഞ്ചി. തസ്മിം ഖണേ അമ്ബങ്കുരോ ഉട്ഠഹിത്വാ മഹാജനസ്സ പസ്സന്തസ്സേവ സാഖാവിടപപുപ്ഫഫലപല്ലവഭരിതോ പഞ്ഞായിത്ഥ. പതിതം അമ്ബഫലം ഖാദന്താ സകലജമ്ബുദീപവാസിനോ ഖയം പാപേതും നാസക്ഖിംസു.

അഥ ഭഗവാ പുരത്ഥിമചക്കവാളതോ യാവ പച്ഛിമചക്കവാളം, താവ ഇമസ്മിം ചക്കവാളേ മഹാമേരുമുദ്ധനി രതനചങ്കമം മാപേത്വാ അനേകപരിസാഹി സീഹനാദം നദാപേന്തോ ധമ്മപദട്ഠകഥായം വുത്തനയേന മഹാഇദ്ധിപാടിഹാരിയം കത്വാ തിത്ഥിയേ മദ്ദിത്വാ തേ വിപ്പകാരം പാപേത്വാ പാടിഹീരാവസാനേ പുരിമബുദ്ധാചിണ്ണവസേന താവതിംസഭവനം ഗന്ത്വാ തത്ഥ വസ്സംവുട്ഠോ നിരന്തരം തേമാസം അഭിധമ്മം ദേസേത്വാ മാതുപ്പമുഖാനം അനേകദേവതാനം സോതാപത്തിമഗ്ഗാധിഗമനം കത്വാ, വുട്ഠവസ്സോ ദേവോരോഹനം കത്വാ അനേകദേവബ്രഹ്മഗണപരിവുതോ സങ്കസ്സപുരദ്വാരം ഓരുയ്ഹ ലോകാനുഗ്ഗഹം അകാസി. തദാ ഭഗവതോ ലാഭസക്കാരോ ജമ്ബുദീപമജ്ഝോത്ഥരമാനോ പഞ്ചമഹാഗങ്ഗാ വിയ അഹോസി.

അഥ തിത്ഥിയാ പരിഹീനലാഭസക്കാരാ ദുക്ഖീ ദുമ്മനാ പത്തക്ഖന്ധാ അധോമുഖാ നിസീദിംസു. തദാ തേസം ഉപാസികാ ചിഞ്ചമാണവികാ നാമ അതിവിയ രൂപഗ്ഗപ്പത്താ തേ തഥാ നിസിന്നേ ദിസ്വാ ‘‘കിം, ഭന്തേ, ഏവംദുക്ഖീ ദുമ്മനാ നിസിന്നാ’’തി പുച്ഛി. ‘‘കിം പന ത്വം, ഭഗിനി, അപ്പോസ്സുക്കാസീ’’തി? ‘‘കിം, ഭന്തേ’’തി? ‘‘ഭഗിനി, സമണസ്സ ഗോതമസ്സ ഉപ്പാദകാലതോ പട്ഠായ മയം ഹതലാഭസക്കാരാ, നഗരവാസിനോ അമ്ഹേ ന കിഞ്ചി മഞ്ഞന്തീ’’തി. ‘‘മയാ ഏത്ഥ കിം കാതബ്ബ’’ന്തി? ‘‘തയാ സമണസ്സ ഗോതമസ്സ അവണ്ണം ഉപ്പാദേതും വട്ടതീ’’തി. സാ ‘‘ന മയ്ഹം ഭാരോ’’തി വത്വാ തത്ഥ ഉസ്സാഹം കരോന്തീ വികാലേ ജേതവനവിഹാരം ഗന്ത്വാ തിത്ഥിയാനം ഉപസ്സയേ വസിത്വാ പാതോ നഗരവാസീനം ഗന്ധാദീനി ഗഹേത്വാ ഭഗവന്തം വന്ദനത്ഥായ ഗമനസമയേ ജേതവനാ വിയ നിക്ഖന്താ, ‘‘കത്ഥ സയിതാ’’തി പുട്ഠാ ‘‘കിം തുമ്ഹാകം മമ സയിതട്ഠാനേനാ’’തി വത്വാ പക്കാമി. സാ കമേന ഗച്ഛന്തേ കാലേ പുച്ഛിതാ ‘‘സമണേനാഹം ഗോതമേന ഏകഗന്ധകുടിയം സയിത്വാ നിക്ഖന്താ’’തി ആഹ. തം ബാലപുഥുജ്ജനാ സദ്ദഹിംസു, പണ്ഡിതാ സോതാപന്നാദയോ ന സദ്ദഹിംസു. ഏകദിവസം സാ ദാരുമണ്ഡലം ഉദരേ ബന്ധിത്വാ ഉപരി രത്തപടം പരിദഹിത്വാ ഗന്ത്വാ സരാജികായ പരിസായ ധമ്മദേസനത്ഥായ നിസിന്നം ഭഗവന്തം ഏവമാഹ – ‘‘ഭോ സമണ, ത്വം ധമ്മം ദേസേസി, തുയ്ഹം പടിച്ച ഉപ്പന്നദാരകഗബ്ഭിനിയാ മയ്ഹം ലസുണമരിചാദീനി ന വിചാരേസീ’’തി? ‘‘തഥാഭാവം, ഭഗിനി, ത്വഞ്ചേവ പജാനാസി, അഹഞ്ചാ’’തി. സാ ‘‘ഏവമേവ മേഥുനസംസഗ്ഗസമയം ദ്വേയേവ ജാനന്തി, ന അഞ്ഞേ’’തി ആഹ.

തസ്മിം ഖണേ സക്കസ്സ പണ്ഡുകമ്ബലസിലാസനം ഉണ്ഹാകാരം ദസ്സേസി. സക്കോ ആവജ്ജേന്തോ തം കാരണം ഞത്വാ ദ്വേ ദേവപുത്തേ ആണാപേസി – ‘‘തുമ്ഹേസു ഏകോ മൂസികവണ്ണം മാപേത്വാ തസ്സാ ദാരുമണ്ഡലസ്സ ബന്ധനം ഛിന്ദതു, ഏകോ വാതമണ്ഡലം സമുട്ഠാപേത്വാ പാരുതപടം ഉദ്ധം ഖിപതൂ’’തി. തേ ഗന്ത്വാ തഥാ അകംസു. ദാരുമണ്ഡലം പതമാനം തസ്സാ പാദപിട്ഠിം ഭിന്ദി. ധമ്മസഭായം സന്നിപതിതാ പുഥുജ്ജനാ സബ്ബേ ‘‘അരേ, ദുട്ഠചോരി, ത്വം ഏവരൂപസ്സ ലോകത്തയസാമിനോ ഏവരൂപം അബ്ഭക്ഖാനം അകാസീ’’തി ഉട്ഠഹിത്വാ ഏകേകമുട്ഠിപഹാരം ദത്വാ സഭായ നീഹരിംസു, ദസ്സനാതിക്കന്തായ പഥവീ വിവരമദാസി. തസ്മിം ഖണേ അവീചിതോ ജാലാ ഉട്ഠഹിത്വാ കുലദത്തികേന രത്തകമ്ബലേനേവ തം അച്ഛാദേത്വാ അവീചിമ്ഹി പക്ഖിപി, ഭഗവതോ ലാഭസക്കാരോ അതിരേകതരോ അഹോസി. തേന വുത്തം –

‘‘സബ്ബാഭിഭുസ്സ ബുദ്ധസ്സ, നന്ദോ നാമാസി സാവകോ;

തം അബ്ഭക്ഖായ നിരയേ, ചിരം സംസരിതം മയാ.

‘‘ദസവസ്സസഹസ്സാനി, നിരയേ സംസരിം ചിരം;

മനുസ്സഭാവം ലദ്ധാഹം, അബ്ഭക്ഖാനം ബഹും ലഭിം.

‘‘തേന കമ്മാവസേസേന, ചിഞ്ചമാണവികാ മമം;

അബ്ഭാചിക്ഖി അഭൂതേന, ജനകായസ്സ അഗ്ഗതോ’’തി. (അപ. ഥേര ൧.൩൯.൭൦-൭൨);

തതിയപഞ്ഹേ – അബ്ഭക്ഖാനന്തി അഭി അക്ഖാനം അക്കോസനം. അതീതേ കിര ബോധിസത്തോ അപാകടജാതിയം ഉപ്പന്നോ മുനാളി നാമ ധുത്തോ ഹുത്വാ ദുജ്ജനസംസഗ്ഗബലേന സുരഭിം നാമ പച്ചേകബുദ്ധം ‘‘ദുസ്സീലോ പാപധമ്മോ അയം ഭിക്ഖൂ’’തി അക്കോസി. സോ തേന അകുസലേന വചീകമ്മേന ബഹൂനി വസ്സസഹസ്സാനി നിരയേ പച്ചിത്വാ ഇമസ്മിം പച്ഛിമത്തഭാവേ ദസപാരമിതാസംസിദ്ധിബലേന ബുദ്ധോ ജാതോ ലാഭഗ്ഗയസഗ്ഗപ്പത്തോ അഹോസി. പുന തിത്ഥിയാ ഉസ്സാഹജാതാ – ‘‘കഥം നു ഖോ സമണസ്സ ഗോതമസ്സ അയസം ഉപ്പാദേസ്സാമാ’’തി ദുക്ഖീ ദുമ്മനാ നിസീദിംസു. തദാ സുന്ദരീ നാമേകാ പരിബ്ബാജികാ തേ ഉപസങ്കമിത്വാ വന്ദിത്വാ ഠിതാ തുണ്ഹീഭൂതേ കിഞ്ചി അവദന്തേ ദിസ്വാ ‘‘കിം മയ്ഹം ദോസോ’’തി പുച്ഛി. ‘‘സമണേന ഗോതമേന അമ്ഹേ വിഹേഠിയമാനേ ത്വം അപ്പോസ്സുക്കാ വിഹരിസ്സസി, ഇദം തവ ദോസോ’’തി. ‘‘ഏവമഹം തത്ഥ കിം കരിസ്സാമീ’’തി? ‘‘ത്വം സമണസ്സ ഗോതമസ്സ അവണ്ണം ഉപ്പാദേതും സക്ഖിസ്സസീ’’തി? ‘‘സക്ഖിസ്സാമി, അയ്യാ’’തി വത്വാ തതോ പട്ഠായ വുത്തനയേന ദിട്ഠദിട്ഠാനം ‘‘സമണേന ഗോതമേന ഏകഗന്ധകുടിയം സയിത്വാ നിക്ഖന്താ’’തി വത്വാ അക്കോസതി പരിഭാസതി. തിത്ഥിയാപി ‘‘പസ്സഥ, ഭോ, സമണസ്സ ഗോതമസ്സ കമ്മ’’ന്തി അക്കോസന്തി പരിഭാസന്തി. വുത്തഞ്ഹേതം –

‘‘മുനാളി നാമഹം ധുത്തോ, പുബ്ബേ അഞ്ഞാസു ജാതിസു;

പച്ചേകബുദ്ധം സുരഭിം, അബ്ഭാചിക്ഖിം അദൂസകം.

‘‘തേന കമ്മവിപാകേന, നിരയേ സംസരിം ചിരം;

ബഹൂ വസ്സസഹസ്സാനി, ദുക്ഖം വേദേസി വേദനം.

‘‘തേന കമ്മാവസേസേന, ഇധ പച്ഛിമകേ ഭവേ;

അബ്ഭക്ഖാനം മയാ ലദ്ധം, സുന്ദരികായ കാരണാ’’തി. (അപ. ഥേര ൧.൩൯.൬൭-൬൯);

ചതുത്ഥപഞ്ഹേ – അബ്ഭക്ഖാനം അഭി വിസേസേന അക്കോസനം പരിഭാസനം. അതീതേ കിര ബോധിസത്തോ ബ്രാഹ്മണകുലേ ഉപ്പന്നോ ബഹുസ്സുതോ ബഹൂഹി സക്കതോ പൂജിതോ താപസപബ്ബജ്ജം പബ്ബജിത്വാ ഹിമവന്തേ വനമൂലഫലാഹാരോ ബഹുമാണവേ മന്തേ വാചേന്തോ വാസം കപ്പേസി. ഏകോ പഞ്ചാഭിഞ്ഞാഅട്ഠസമാപത്തിലാഭീ താപസോ തസ്സ സന്തികം അഗമാസി. സോ തം ദിസ്വാവ ഇസ്സാപകതോ തം അദൂസകം ഇസിം ‘‘കാമഭോഗീ കുഹകോ അയം ഇസീ’’തി അബ്ഭാചിക്ഖി, അത്തനോ സിസ്സേ ച ആഹ – ‘‘അയം ഇസി ഏവരൂപോ അനാചാരകോ’’തി. തേപി തഥേവ അക്കോസിംസു പരിഭാസിംസു. സോ തേന അകുസലകമ്മവിപാകേന വസ്സസഹസ്സാനി നിരയേ ദുക്ഖമനുഭവിത്വാ ഇമസ്മിം പച്ഛിമത്തഭാവേ ബുദ്ധോ ഹുത്വാ ലാഭഗ്ഗയസഗ്ഗപ്പത്തോ ആകാസേ പുണ്ണചന്ദോ വിയ പാകടോ ജാതോ. തഥേവ തിത്ഥിയാ അബ്ഭക്ഖാനേനപി അസന്തുട്ഠാ പുനപി സുന്ദരിയാ അബ്ഭക്ഖാനം കാരേത്വാ സുരാധുത്തേ പക്കോസാപേത്വാ ലഞ്ജം ദത്വാ ‘‘തുമ്ഹേ സുന്ദരിം മാരേത്വാ ജേതവനദ്വാരസമീപേ മാലാകചവരേന ഛാദേഥാ’’തി ആണാപേസും. തേ തഥാ കരിംസു. തതോ തിത്ഥിയാ ‘‘സുന്ദരിം ന പസ്സാമാ’’തി രഞ്ഞോ ആരോചേസും. രാജാ ‘‘പരിയേസഥാ’’തി ആഹ. തേ അത്തനാ പാതിതട്ഠാനതോ ഗഹേത്വാ മഞ്ചകം ആരോപേത്വാ രഞ്ഞോ ദസ്സേത്വാ ‘‘പസ്സഥ, ഭോ, സമണസ്സ ഗോതമസ്സ സാവകാനം കമ്മ’’ന്തി ഭഗവതോ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ ച സകലനഗരേ അവണ്ണം ഉഗ്ഘോസേന്താ വിചരിംസു. സുന്ദരിം ആമകസുസാനേ അട്ടകേ ഠപേസും. രാജാ ‘‘സുന്ദരിമാരകേ പരിയേസഥാ’’തി ആണാപേസി. തദാ ധുത്താ സുരം പിവിത്വാ ‘‘ത്വം സുന്ദരിം മാരേസി, ത്വം മാരേസീ’’തി കലഹം കരിംസു. രാജപുരിസാ തേ ധുത്തേ ഗഹേത്വാ രഞ്ഞോ ദസ്സേസും. രാജാ ‘‘കിം, ഭണേ, തുമ്ഹേഹി സുന്ദരീ മാരിതാ’’തി? ‘‘ആമ, ദേവാ’’തി. ‘‘കേഹി ആണത്താ’’തി? ‘‘തിത്ഥിയേഹി, ദേവാ’’തി. രാജാ തിത്ഥിയേ ആഹരാപേത്വാ ബന്ധാപേത്വാ ‘‘ഗച്ഛഥ, ഭണേ, ‘ബുദ്ധസ്സ അവണ്ണത്ഥായ അമ്ഹേഹി സയമേവ സുന്ദരീ മാരാപിതാ, ഭഗവാ തസ്സ സാവകാ ച അകാരകാ’തി ഉഗ്ഘോസഥാ’’തി ആഹ. തേ തഥാ അകംസു. സകലനഗരവാസിനോ നിക്കങ്ഖാ അഹേസും. രാജാ തിത്ഥിയേ ച ധുത്തേ ച മാരാപേത്വാ ഛഡ്ഡാപേതി. തതോ ഭഗവതോ ഭിയ്യോസോമത്തായ ലാഭസക്കാരോ വഡ്ഢി. തേന വുത്തം –

‘‘ബ്രാഹ്മണോ സുതവാ ആസിം, അഹം സക്കതപൂജിതോ;

മഹാവനേ പഞ്ചസതേ, മന്തേ വാചേമി മാണവേ.

‘‘തത്ഥാഗതോ ഇസി ഭീമോ, പഞ്ചാഭിഞ്ഞോ മഹിദ്ധികോ;

തഞ്ചാഹം ആഗതം ദിസ്വാ, അബ്ഭാചിക്ഖിം അദൂസകം.

‘‘തതോഹം അവചം സിസ്സേ, കാമഭോഗീ അയം ഇസി;

മയ്ഹമ്പി ഭാസമാനസ്സ, അനുമോദിംസു മാണവാ.

‘‘തതോ മാണവകാ സബ്ബേ, ഭിക്ഖമാനം കുലേ കുലേ;

മഹാജനസ്സ ആഹംസു, കാമഭോഗീ അയം ഇസി.

‘‘തേന കമ്മവിപാകേന, പഞ്ചഭിക്ഖുസതാ ഇമേ;

അബ്ഭക്ഖാനം ലഭും സബ്ബേ, സുന്ദരികായ കാരണാ’’തി. (അപ. ഥേര ൧.൩൯.൭൩-൭൭);

പഞ്ചമേ പഞ്ഹേ – സിലാവേധോതി ആഹതചിത്തോ സിലം പവിജ്ഝി. അതീതേ കിര ബോധിസത്തോ ച കനിട്ഠഭാതാ ച ഏകപിതുപുത്താ അഹേസും. തേ പിതു അച്ചയേന ദാസേ പടിച്ച കലഹം കരോന്താ അഞ്ഞമഞ്ഞം വിരുദ്ധാ അഹേസും. ബോധിസത്തോ അത്തനോ ബലവഭാവേന കനിട്ഠഭാതരം അജ്ഝോത്ഥരിത്വാ തസ്സുപരി പാസാണം പവിജ്ഝേസി. സോ തേന കമ്മവിപാകേന നരകാദീസു അനേകവസ്സസഹസ്സാനി ദുക്ഖമനുഭവിത്വാ ഇമസ്മിം പച്ഛിമത്തഭാവേ ബുദ്ധോ ജാതോ. ദേവദത്തോ രാഹുലകുമാരസ്സ മാതുലോ പുബ്ബേ സേരിവാണിജകാലേ ബോധിസത്തേന സദ്ധിം വാണിജോ അഹോസി, തേ ഏകം പട്ടനഗാമം പത്വാ ‘‘ത്വം ഏകവീഥിം ഗണ്ഹാഹി, അഹമ്പി ഏകവീഥിം ഗണ്ഹാമീ’’തി ദ്വേപി പവിട്ഠാ. തേസു ദേവദത്തസ്സ പവിട്ഠവീഥിയം ജിണ്ണസേട്ഠിഭരിയാ ച നത്താ ച ദ്വേയേവ അഹേസും, തേസം മഹന്തം സുവണ്ണഥാലകം മലഗ്ഗഹിതം ഭാജനന്തരേ ഠപിതം ഹോതി, തം സുവണ്ണഥാലകഭാവം അജാനന്തീ ‘‘ഇമം ഥാലകം ഗഹേത്വാ പിളന്ധനം ദേഥാ’’തി ആഹ. സോ തം ഗഹേത്വാ സൂചിയാ ലേഖം കഡ്ഢിത്വാ സുവണ്ണഥാലകഭാവം ഞത്വാ ‘‘ഥോകം ദത്വാ ഗണ്ഹിസ്സാമീ’’തി ചിന്തേത്വാ ഗതോ. അഥ ബോധിസത്തം ദ്വാരസമീപം ആഗതം ദിസ്വാ ‘‘നത്താ, അയ്യേ, മയ്ഹം കച്ഛപുടം പിളന്ധനം ദേഥാ’’തി. സാ തം പക്കോസാപേത്വാ നിസീദാപേത്വാ തം ഥാലകം ദത്വാ ‘‘ഇമം ഗഹേത്വാ മയ്ഹം നത്തായ കച്ഛപുടം പിളന്ധനം ദേഥാ’’തി. ബോധിസത്തോ തം ഗഹേത്വാ സുവണ്ണഥാലകഭാവം ഞത്വാ ‘‘തേന വഞ്ചിതാ’’തി ഞത്വാ അത്തനോ പസിബ്ബകായ ഠപിതഅട്ഠകഹാപണേ അവസേസഭണ്ഡഞ്ച ദത്വാ കച്ഛപുടം പിളന്ധനം കുമാരികായ ഹത്ഥേ പിളന്ധാപേത്വാ അഗമാസി. സോ വാണിജോ പുനാഗന്ത്വാ പുച്ഛി. ‘‘താത, ത്വം ന ഗണ്ഹിത്ഥ, മയ്ഹം പുത്തോ ഇദഞ്ചിദഞ്ച ദത്വാ തം ഗഹേത്വാ ഗതോ’’തി. സോ തം സുത്വാവ ഹദയേന ഫാലിതേന വിയ ധാവിത്വാ അനുബന്ധി. ബോധിസത്തോ നാവം ആരുയ്ഹ പക്ഖന്ദി. സോ ‘‘തിട്ഠ, മാ പലായി മാ പലായീ’’തി വത്വാ ‘‘നിബ്ബത്തനിബ്ബത്തഭവേ തം നാസേതും സമത്ഥോ ഭവേയ്യ’’ന്തി പത്ഥനം അകാസി.

സോ പത്ഥനാവസേന അനേകേസു ജാതിസതസഹസ്സേസു അഞ്ഞമഞ്ഞം വിഹേഠേത്വാ ഇമസ്മിം അത്തഭാവേ സക്യകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ കമേന ഭഗവതി സബ്ബഞ്ഞുതം പത്വാ രാജഗഹേ വിഹരന്തേ അനുരുദ്ധാദീഹി സദ്ധിം ഭഗവതോ സന്തികം ഗന്ത്വാ പബ്ബജിത്വാ ഝാനലാഭീ ഹുത്വാ പാകടോ ഭഗവന്തം വരം യാചി – ‘‘ഭന്തേ, സബ്ബോ ഭിക്ഖുസങ്ഘോ പിണ്ഡപാതികാദീനി തേരസ ധുതങ്ഗാനി സമാദിയതു, സകലോ ഭിക്ഖുസങ്ഘോ മമ ഭാരോ ഹോതൂ’’തി. ഭഗവാ ന അനുജാനി. ദേവദത്തോ വേരം ബന്ധിത്വാ പരിഹീനജ്ഝാനോ ഭഗവന്തം മാരേതുകാമോ ഏകദിവസം വേഭാരപബ്ബതപാദേ ഠിതസ്സ ഭഗവതോ ഉപരി ഠിതോ പബ്ബതകൂടം പവിദ്ധേസി. ഭഗവതോ ആനുഭാവേന അപരോ പബ്ബതകൂടോ തം പതമാനം സമ്പടിച്ഛി. തേസം ഘട്ടനേന ഉട്ഠിതാ പപടികാ ആഗന്ത്വാ ഭഗവതോ പാദപിട്ഠിയം പഹരി. തേന വുത്തം –

‘‘വേമാതുഭാതരം പുബ്ബേ, ധനഹേതു ഹനിം അഹം;

പക്ഖിപിം ഗിരിദുഗ്ഗസ്മിം, സിലായ ച അപിംസയിം.

‘‘തേന കമ്മവിപാകേന, ദേവദത്തോ സിലം ഖിപി;

അങ്ഗുട്ഠം പിംസയീ പാദേ, മമ പാസാണസക്ഖരാ’’തി. (അപ. ഥേര ൧.൩൯.൭൮-൭൯);

ഛട്ഠപഞ്ഹേ – സകലികാവേധോതി സകലികായ ഘട്ടനം. അതീതേ കിര ബോധിസത്തോ ഏകസ്മിം കുലേ നിബ്ബത്തോ ദഹരകാലേ മഹാവീഥിയം കീളമാനോ വീഥിയം പിണ്ഡായ ചരമാനം പച്ചേകബുദ്ധം ദിസ്വാ ‘‘അയം മുണ്ഡകോ സമണോ കുഹിം ഗച്ഛതീ’’തി പാസാണസകലികം ഗഹേത്വാ തസ്സ പാദപിട്ഠിയം ഖിപി. പാദപിട്ഠിചമ്മം ഛിന്ദിത്വാ രുഹിരം നിക്ഖമി. സോ തേന പാപകമ്മേന അനേകവസ്സസഹസ്സാനി നിരയേ മഹാദുക്ഖം അനുഭവിത്വാ ബുദ്ധഭൂതോപി കമ്മപിലോതികവസേന പാദപിട്ഠിയം പാസാണസകലികഘട്ടനേന രുഹിരുപ്പാദം ലഭി. തേന വുത്തം –

‘‘പുരേഹം ദാരകോ ഹുത്വാ, കീളമാനോ മഹാപഥേ;

പച്ചേകബുദ്ധം ദിസ്വാന, മഗ്ഗേ സകലികം ഖിപിം.

‘‘തേന കമ്മവിപാകേന, ഇധ പച്ഛിമകേ ഭവേ;

വധത്ഥം മം ദേവദത്തോ, അഭിമാരേ പയ്യോജയീ’’തി. (അപ. ഥേര ൧.൩൯.൮൦-൮൧);

സത്തമപഞ്ഹേ – നാളാഗിരീതി ധനപാലകോ ഹത്ഥീ മാരണത്ഥായ പേസിതോ. അതീതേ കിര ബോധിസത്തോ ഹത്ഥിഗോപകോ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തോ ഹത്ഥിം ആരുയ്ഹ വിചരമാനോ മഹാപഥേ പച്ചേകബുദ്ധം ദിസ്വാ ‘‘കുതോ ആഗച്ഛതി അയം മുണ്ഡകോ’’തി ആഹതചിത്തോ ഖിലജാതോ ഹത്ഥിനാ ആസാദേസി. സോ തേന കമ്മേന അപായേസു അനേകവസ്സസഹസ്സാനി ദുക്ഖം അനുഭവിത്വാ പച്ഛിമത്തഭാവേ ബുദ്ധോ ജാതോ. ദേവദത്തോ അജാതസത്തുരാജാനം സഹായം കത്വാ ‘‘ത്വം, മഹാരാജ, പിതരം ഘാതേത്വാ രാജാ ഹോഹി, അഹം ബുദ്ധം മാരേത്വാ ബുദ്ധോ ഭവിസ്സാമീ’’തി സഞ്ഞാപേത്വാ ഏകദിവസം രഞ്ഞോ അനുഞ്ഞാതായ ഹത്ഥിസാലം ഗന്ത്വാ – ‘‘സ്വേ തുമ്ഹേ നാളാഗിരിം സോളസസുരാഘടേ പായേത്വാ ഭഗവതോ പിണ്ഡായ ചരണവേലായം പേസേഥാ’’തി ഹത്ഥിഗോപകേ ആണാപേസി. സകലനഗരം മഹാകോലാഹലം അഹോസി, ‘‘ബുദ്ധനാഗേന ഹത്ഥിനാഗസ്സ യുദ്ധം പസ്സിസ്സാമാ’’തി ഉഭതോ രാജവീഥിയം മഞ്ചാതിമഞ്ചം ബന്ധിത്വാ പാതോവ സന്നിപതിംസു. ഭഗവാപി കതസരീരപടിജഗ്ഗനോ ഭിക്ഖുസങ്ഘപരിവുതോ രാജഗഹം പിണ്ഡായ പാവിസി. തസ്മിം ഖണേ വുത്തനിയാമേനേവ നാളാഗിരിം വിസ്സജ്ജേസും. സോ വീഥിചച്ചരാദയോ വിധമേന്തോ ആഗച്ഛതി. തദാ ഏകാ ഇത്ഥീ ദാരകം ഗഹേത്വാ വീഥിതോ വീഥിം ഗച്ഛതി, ഹത്ഥീ തം ഇത്ഥിം ദിസ്വാ അനുബന്ധി. ഭഗവാ ‘‘നാളാഗിരി, ന തം ഹനത്ഥായ പേസിതോ, ഇധാഗച്ഛാഹീ’’തി ആഹ. സോ തം സദ്ദം സുത്വാ ഭഗവന്താഭിമുഖോ ധാവി. ഭഗവാ അപരിമാണേസു ചക്കവാളേസു അനന്തസത്തേസു ഫരണാരഹം മേത്തം ഏകസ്മിംയേവ നാളാഗിരിമ്ഹി ഫരി. സോ ഭഗവതോ മേത്തായ ഫുടോ നിബ്ഭയോ ഹുത്വാ ഭഗവതോ പാദമൂലേ നിപതി. ഭഗവാ തസ്സ മത്ഥകേ ഹത്ഥം ഠപേസി. തദാ ദേവബ്രഹ്മാദയോ അച്ഛരിയബ്ഭുതജാതചിത്താ പുപ്ഫപരാഗാദീഹി പൂജേസും. സകലനഗരേ ജണ്ണുകമത്താ ധനരാസയോ അഹേസും. രാജാ ‘‘പച്ഛിമദ്വാരേ ധനാനി നഗരവാസീനം ഹോന്തു, പുരത്ഥിമദ്വാരേ ധനാനി രാജഭണ്ഡാഗാരേ ഹോന്തൂ’’തി ഭേരിം ചരാപേസി. സബ്ബേ തഥാ കരിംസു. തദാ നാളാഗിരി ധനപാലോ നാമ അഹോസി. ഭഗവാ വേളുവനാരാമം അഗമാസി. തേന വുത്തം –

‘‘ഹത്ഥാരോഹോ പുരേ ആസിം, പച്ചേകമുനിമുത്തമം;

പിണ്ഡായ വിചരന്തം തം, ആസാദേസിം ഗജേനഹം.

‘‘തേന കമ്മവിപാകേന, ഭന്തോ നാളാഗിരീ ഗജോ;

ഗിരിബ്ബജേ പുരവരേ, ദാരുണോ സമുപാഗമീ’’തി. (അപ. ഥേര ൧.൩൯.൮൨-൮൩);

അട്ഠമപഞ്ഹേ – സത്ഥച്ഛേദോതി സത്ഥേന ഗണ്ഡഫാലനം കുഠാരായ സത്ഥേന ഛേദോ. അതീതേ കിര ബോധിസത്തോ പച്ചന്തദേസേ രാജാ അഹോസി. സോ ദുജ്ജനസംസഗ്ഗവസേന പച്ചന്തദേസേ വാസവസേന ച ധുത്തോ സാഹസികോ ഏകദിവസം ഖഗ്ഗഹത്ഥോ പത്തികോവ നഗരേ വിചരന്തോ നിരാപരാധേ ജനേ ഖഗ്ഗേന ഫാലേന്തോ അഗമാസി. സോ തേന പാപകമ്മവിപാകേന ബഹൂനി വസ്സസഹസ്സാനി നിരയേ പച്ചിത്വാ തിരച്ഛാനാദീസു ദുക്ഖമനുഭവിത്വാ പക്കാവസേസേന പച്ഛിമത്തഭാവേ ബുദ്ധഭൂതോപി ഹേട്ഠാ വുത്തനയേന ദേവദത്തേന ഖിത്തപാസാണസക്ഖലികപഹാരേന ഉട്ഠിതഗണ്ഡോ അഹോസി. ജീവകോ മേത്തചിത്തേന തം ഗണ്ഡം ഫാലേസി. വേരിചിത്തസ്സ ദേവദത്തസ്സ രുഹിരുപ്പാദകമ്മം അനന്തരികം അഹോസി, മേത്തചിത്തസ്സ ജീവകസ്സ ഗണ്ഡഫാലനം പുഞ്ഞമേവ അഹോസി. തേന വുത്തം –

‘‘രാജാഹം പത്തികോ ആസിം, സത്തിയാ പുരിസേ ഹനിം;

തേന കമ്മവിപാകേന, നിരയേ പച്ചിസം ഭുസം.

‘‘കമ്മുനോ തസ്സ സേസേന, ഇദാനി സകലം മമ;

പാദേ ഛവിം പകപ്പേസി, ന ഹി കമ്മം വിനസ്സതീ’’തി. (അപ. ഥേര ൧.൩൯.൮൪-൮൫);

നവമേ പഞ്ഹേ – ‘‘സീസദുക്ഖന്തി സീസാബാധോ സീസവേദനാ. അതീതേ കിര ബോധിസത്തോ കേവട്ടഗാമേ കേവട്ടോ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തി. സോ ഏകദിവസം കേവട്ടപുരിസേഹി സദ്ധിം മച്ഛമാരണട്ഠാനം ഗന്ത്വാ മച്ഛേ മാരേന്തേ ദിസ്വാ തത്ഥ സോമനസ്സം ഉപ്പാദേസി, സഹഗതാപി തഥേവ സോമനസ്സം ഉപ്പാദയിംസു. സോ തേന അകുസലകമ്മേന ചതുരാപായേ ദുക്ഖമനുഭവിത്വാ ഇമസ്മിം പച്ഛിമത്തഭാവേ തേഹി പുരിസേഹി സദ്ധിം സക്യരാജകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ കമേന ബുദ്ധത്തം പത്തോപി സയം സീസാബാധം പച്ചനുഭോസി. തേ ച സക്യരാജാനോ ധമ്മപദട്ഠകഥായം (ധ. പ. അട്ഠ. ൧.വിഡഡൂഭവത്ഥു) വുത്തനയേന വിഡഡൂഭസങ്ഗാമേ സബ്ബേ വിനാസം പാപുണിംസു. തേന വുത്തം –

‘‘അഹം കേവട്ടഗാമസ്മിം, അഹും കേവട്ടദാരകോ;

മച്ഛകേ ഘാതിതേ ദിസ്വാ, ജനയിം സോമനസ്സകം.

‘‘തേന കമ്മവിപാകേന, സീസദുക്ഖം അഹൂ മമ;

സബ്ബേ സക്കാ ച ഹഞ്ഞിംസു, യദാ ഹനി വിടടൂഭോ’’തി. (അപ. ഥേര ൧.൩൯.൮൬-൮൭);

ദസമപഞ്ഹേ – യവഖാദനന്തി വേരഞ്ജായം യവതണ്ഡുലഖാദനം. അതീതേ കിര ബോധിസത്തോ അഞ്ഞതരസ്മിം കുലേ നിബ്ബത്തോ ജാതിവസേന ച അന്ധബാലഭാവേന ച ഫുസ്സസ്സ ഭഗവതോ സാവകേ മധുരന്നപാനേ സാലിഭോജനാദയോ ച ഭുഞ്ജമാനേ ദിസ്വാ ‘‘അരേ മുണ്ഡകസമണാ, യവം ഖാദഥ, മാ സാലിഭോജനം ഭുഞ്ജഥാ’’തി അക്കോസി. സോ തേന അകുസലകമ്മവിപാകേന അനേകവസ്സസഹസ്സാനി ചതുരാപായേ ദുക്ഖമനുഭവിത്വാ ഇമസ്മിം പച്ഛിമത്തഭാവേ കമേന ബുദ്ധത്തം പത്വാ ലോകസങ്ഗഹം കരോന്തോ ഗാമനിഗമരാജധാനീസു ചരിത്വാ ഏകസ്മിം സമയേ വേരഞ്ജബ്രാഹ്മണഗാമസമീപേ സാഖാവിടപസമ്പന്നം പുചിമന്ദരുക്ഖമൂലം പാപുണി. വേരഞ്ജബ്രാഹ്മണോ ഭഗവന്തം ഉപസങ്കമിത്വാ അനേകപരിയായേന ഭഗവന്തം ജിനിതും അസക്കോന്തോ സോതാപന്നോ ഹുത്വാ ‘‘ഭന്തേ, ഇധേവ വസ്സം ഉപഗന്തും വട്ടതീ’’തി ആരോചേസി. ഭഗവാ തുണ്ഹീഭാവേന അധിവാസേസി. അഥ പുനദിവസതോ പട്ഠായ മാരോ പാപിമാ സകലവേരഞ്ജബ്രാഹ്മണഗാമവാസീനം മാരാവട്ടനം അകാസി. പിണ്ഡായ പവിട്ഠസ്സ ഭഗവതോ മാരാവട്ടനവസേന ഏകോപി കടച്ഛുഭിക്ഖാമത്തം ദാതാ നാഹോസി. ഭഗവാ തുച്ഛപത്തോവ ഭിക്ഖുസങ്ഘപരിവുതോ പുനാഗഞ്ഛി. തസ്മിം ഏവം ആഗതേ തത്ഥേവ നിവുട്ഠാ അസ്സവാണിജാ തം ദിവസം ദാനം ദത്വാ തതോ പട്ഠായ ഭഗവന്തം പഞ്ചസതഭിക്ഖുപരിവാരം നിമന്തേത്വാ പഞ്ചന്നം അസ്സസതാനം ഭത്തതോ വിഭാഗം കത്വാ യവം കോട്ടേത്വാ ഭിക്ഖൂനം പത്തേസു പക്ഖിപിംസു. സകലസ്സ സഹസ്സചക്കവാളദേവതാ സുജാതായ പായാസപചനദിവസേ വിയ ദിബ്ബോജം പക്ഖിപിംസു. ഭഗവാ പരിഭുഞ്ജി, ഏവം തേമാസം യവം പരിഭുഞ്ജി. തേമാസച്ചയേന മാരാവട്ടനേ വിഗതേ പവാരണാദിവസേ വേരഞ്ജോ ബ്രാഹ്മണോ സരിത്വാ മഹാസംവേഗപ്പത്തോ ബുദ്ധപ്പമുഖസ്സ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ മഹാദാനം ദത്വാ വന്ദിത്വാ ഖമാപേസി. തേന വുത്തം –

‘‘ഫുസ്സസ്സാഹം പാവചനേ, സാവകേ പരിഭാസയിം;

യവം ഖാദഥ ഭുഞ്ജഥ, മാ ച ഭുഞ്ജഥ സാലയോ.

‘‘തേന കമ്മവിപാകേന, തേമാസം ഖാദിതം യവം;