൩-൯. ഖദിരവനിയത്ഥേരഅപദാനവണ്ണനാ

ഗങ്ഗാ ഭാഗീരഥീ നാമാതിആദികം ആയസ്മതോ ഖദിരവനിയത്ഥേരസ്സ അപദാനം. അയമ്പി പുരിമബുദ്ധേസു കതാധികാരോ തത്ഥ തത്ഥ ഭവേ വിവട്ടൂപനിസ്സയാനി പുഞ്ഞാനി ഉപചിനന്തോ പദുമുത്തരസ്സ ഭഗവതോ കാലേ ഹംസവതീനഗരേ തിത്ഥനാവികകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ മഹാഗങ്ഗായ പയാഗതിത്ഥേ തിത്ഥനാവായ കമ്മം കരോന്തോ ഏകദിവസം സസാവകസങ്ഘം ഭഗവന്തം ഗങ്ഗാതീരം ഉപഗതം ദിസ്വാ പസന്നമാനസോ നാവാസങ്ഘാടം യോജേത്വാ മഹന്തേന പൂജാസക്കാരേന പരതീരം പാപേത്വാ അഞ്ഞതരം ഭിക്ഖും സത്ഥാരാ ആരഞ്ഞകാനം ഭിക്ഖൂനം അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപിയമാനം ദിസ്വാ തം ഠാനന്തരം പത്ഥേത്വാ ഭഗവതോ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ ച മഹാദാനം പവത്തേത്വാ പണിധാനം അകാസി. ഭഗവാ തസ്സ പത്ഥനായ അവഞ്ഝഭാവം ബ്യാകാസി.

സോ തതോ പട്ഠായ പുഞ്ഞാനി ഉപചിനന്തോ ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തോ ഉഭയസമ്പത്തിയോ അനുഭവിത്വാ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ മഗധരട്ഠേ നാലകഗാമേ രൂപസാരിയാ നാമ ബ്രാഹ്മണിയാ കുച്ഛിമ്ഹി നിബ്ബത്തി. തം വയപ്പത്തം മാതാപിതരോ ഘരബന്ധനേന ബന്ധിതുകാമാ ഹുത്വാ തസ്സ ആരോചേസും. സോ സാരിപുത്തത്ഥേരസ്സ പബ്ബജിതഭാവം സുത്വാ ‘‘മയ്ഹം ജേട്ഠഭാതാ അയ്യോ ഉപതിസ്സോ ഇമം വിഭവം ഛഡ്ഡേത്വാ പബ്ബജിതോ, തേന വന്തം ഖേളപിണ്ഡം കഥാഹം അനുഭവിസ്സാമീ’’തി ജാതസംവേഗോ പാസം അനുപഗച്ഛമാനമിഗോ വിയ ഞാതകേ വഞ്ചേത്വാ ഹേതുസമ്പത്തിയാ ചോദിയമാനോ ഭിക്ഖൂനം സന്തികം ഗന്ത്വാ ധമ്മസേനാപതിനോ കനിട്ഠഭാവം നിവേദേത്വാ അത്തനോ പബ്ബജ്ജായ ഛന്ദം ആരോചേസി. ഭിക്ഖൂ തം പബ്ബാജേത്വാ പരിപുണ്ണവീസതിവസ്സം ഉപസമ്പാദേത്വാ കമ്മട്ഠാനേ നിയോജേസും. സോ കമ്മട്ഠാനം ഗഹേത്വാ ഖദിരവനം പവിസിത്വാ വിസ്സമന്തോ ഘടേന്തോ വായമന്തോ ഞാണസ്സ പരിപാകം ഗതത്താ നചിരസ്സേവ ഛളഭിഞ്ഞോ അരഹാ അഹോസി. സോ അരഹാ ഹുത്വാ സത്ഥാരം ധമ്മസേനാപതിഞ്ച വന്ദിതും സേനാസനം സംസാമേത്വാ പത്തചീവരമാദായ നിക്ഖമിത്വാ അനുപുബ്ബേന സാവത്ഥിം പത്വാ ജേതവനം പവിസിത്വാ സത്ഥാരം ധമ്മസേനാപതിഞ്ച വന്ദിത്വാ കതിപാഹം ജേതവനേ വിഹാസി. അഥ നം സത്ഥാ അരിയഗണമജ്ഝേ നിസിന്നോ ആരഞ്ഞകാനം ഭിക്ഖൂനം അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപേസി – ‘‘ഏതദഗ്ഗം, ഭിക്ഖവേ, മമ സാവകാനം ഭിക്ഖൂനം ആരഞ്ഞകാനം യദിദം രേവതോ’’തി (അ. നി. ൧.൧൯൮, ൨൦൩).

൬൨൮. ഏവം ഏതദഗ്ഗട്ഠാനം പത്വാ അത്തനോ പുബ്ബകമ്മം സരിത്വാ പീതിസോമനസ്സവസേന പുബ്ബചരിതാപദാനം പകാസേന്തോ ഗങ്ഗാ ഭാഗീരഥീതിആദിമാഹ. തത്ഥ ഗങ്ഗാതി ഗായമാനാ ഘോസം കുരുമാനാ ഗച്ഛതീതി ഗങ്ഗാ. അഥ വാ ഗോ വുച്ചതി പഥവീ, തസ്മിം ഗതാ പവത്താതി ഗങ്ഗാ. അനോതത്തദഹം തിക്ഖത്തും പദക്ഖിണം കത്വാ ഗതട്ഠാനേ ആവട്ടഗങ്ഗാതി ച പബ്ബതമത്ഥകേന ഗതട്ഠാനേ ബഹലഗങ്ഗാതി ച തിരച്ഛാനപബ്ബതം വിജ്ഝിത്വാ ഗതട്ഠാനേ ഉമങ്ഗഗങ്ഗാതി ച തതോ ബഹലപബ്ബതം പഹരിത്വാ പഞ്ചയോജനം ആകാസേന ഗതട്ഠാനേ ആകാസഗങ്ഗാതി ച തസ്സാ പതിതട്ഠാനം ഭിന്ദിത്വാ ജാതം പഞ്ച യോജനം പോക്ഖരണീകൂലം ഭിന്ദിത്വാ തത്ഥ പന പഞ്ചങ്ഗുലി വിയ പഞ്ച ധാരാ ഹുത്വാ ഗങ്ഗാ യമുനാ സരഭൂ മഹീ അചിരവതീതി പഞ്ച നാമാ ഹുത്വാ ജമ്ബുദീപം പഞ്ച ഭാഗം പഞ്ച കോട്ഠാസം കത്വാ പഞ്ച ഭാഗേ പഞ്ച കോട്ഠാസേ ഇതാ ഗതാ പവത്താതി ഭാഗീരഥീ. ഗങ്ഗാ ച സാ ഭാഗീരഥീ ചേതി ഗങ്ഗാഭാഗീരഥീ. ‘‘ഭാഗീരഥീ ഗങ്ഗാ’’തി വത്തബ്ബേ ഗാഥാബന്ധസുഖത്ഥം പുബ്ബചരിയവസേന വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം. ഹിമവന്താ പഭാവിതാതി സത്തേ ഹിംസതി സീതേന ഹനതി മഥേതി ആലോളേതീതി ഹിമോ, ഹിമോ അസ്സ അത്ഥീതി ഹിമവാ, തതോ ഹിമവന്തതോ പട്ഠായ പഭാവിതാ പവത്താ സന്ദമാനാതി ഹിമവന്തപഭാവിതാ. കുതിത്ഥേ നാവികോ ആസിന്തി തസ്സാ ഗങ്ഗായ ചണ്ഡസോതസമാപന്നേ വിസമതിത്ഥേ കേവട്ടകുലേ ഉപ്പന്നോ നാവികോ ആസിം അഹോസിന്തി അത്ഥോ. ഓരിമേ ച തരിം അഹന്തി സമ്പത്തസമ്പത്തമനുസ്സേ പാരിമാ തീരാ ഓരിമം തീരം അഹം തരിം താരേസിന്തി അത്ഥോ.

൬൨൯. പദുമുത്തരോ നായകോതി ദ്വിപദാനം ഉത്തമോ സത്തേ നിബ്ബാനം നായകോ പാപനകോ പദുമുത്തരബുദ്ധോ മമ പുഞ്ഞസമ്പത്തിം നിപ്ഫാദേന്തോ. വസീസതസഹസ്സേഹി ഖീണാസവസതസഹസ്സേഹി ഗങ്ഗാസോതം തരിതും തിത്ഥം പത്തോതി സമ്ബന്ധോ.

൬൩൦. ബഹൂ നാവാ സമാനേത്വാതി സമ്പത്തം തം സമ്മാസമ്ബുദ്ധം ദിസ്വാ വഡ്ഢകീഹി സുട്ഠു സങ്ഖതം കതം നിപ്ഫാദിതം ബഹൂ നാവായോ സമാനേത്വാ ദ്വേ ദ്വേ നാവായോ ഏകതോ കത്വാ തസ്സാ നാവായ ഉപരി മണ്ഡപഛദനം കത്വാ നരാസഭം പദുമുത്തരസമ്ബുദ്ധം പടിമാനിം പൂജേസിന്തി അത്ഥോ.

൬൩൧. ആഗന്ത്വാന ച സമ്ബുദ്ധോതി ഏവം സങ്ഘടിതായ നാവായ തത്ഥ ആഗന്ത്വാന തഞ്ച നാവകം നാവമുത്തമം ആരുഹീതി സമ്ബന്ധോ. വാരിമജ്ഝേ ഠിതോ സത്ഥാതി നാവമാരൂള്ഹോ സത്ഥാ ഗങ്ഗാജലമജ്ഝേ ഠിതോ സമാനോ ഇമാ സോമനസ്സപടിസംയുത്തഗാഥാ അഭാസഥ കഥേസീതി സമ്ബന്ധോ.

൬൩൨. യോ സോ താരേസി സമ്ബുദ്ധന്തി യോ സോ നാവികോ ഗങ്ഗാസോതായ സമ്ബുദ്ധം അതാരേസി. സങ്ഘഞ്ചാപി അനാസവന്തി ന കേവലമേവ സമ്ബുദ്ധം താരേസി, അനാസവം നിക്കിലേസം സങ്ഘഞ്ചാപി താരേസീതി അത്ഥോ. തേന ചിത്തപസാദേനാതി തേന നാവാപാജനകാലേ ഉപ്പന്നേന സോമനസ്സസഹഗതചിത്തപസാദേന ദേവലോകേ ഛസു കാമസഗ്ഗേസു രമിസ്സതി ദിബ്ബസമ്പത്തിം അനുഭവിസ്സതീതി അത്ഥോ.

൬൩൩. നിബ്ബത്തിസ്സതി തേ ബ്യമ്ഹന്തി ദേവലോകേ ഉപ്പന്നസ്സ തേ തുയ്ഹം ബ്യമ്ഹം വിമാനം സുകതം സുട്ഠു നിബ്ബത്തം നാവസണ്ഠിതം നാവാസണ്ഠാനം നിബ്ബത്തിസ്സതി പാതുഭവിസ്സതീതി അത്ഥോ. ആകാസേ പുപ്ഫഛദനന്തി നാവായ ഉപരിമണ്ഡപകതകമ്മസ്സ നിസ്സന്ദേന സബ്ബദാ ഗതഗതട്ഠാനേ ആകാസേ പുപ്ഫഛദനം ധാരയിസ്സതീതി സമ്ബന്ധോ.

൬൩൪. അട്ഠപഞ്ഞാസകപ്പമ്ഹീതി ഇതോ പുഞ്ഞകരണകാലതോ പട്ഠായ അട്ഠപണ്ണാസകപ്പം അതിക്കമിത്വാ നാമേന താരകോ നാമ ചക്കവത്തീ ഖത്തിയോ ചാതുരന്തോ ചതൂസു ദീപേസു ഇസ്സരോ വിജിതാവീ ജിതവന്തോ ഭവിസ്സതീതി സമ്ബന്ധോ. സേസഗാഥാ ഉത്താനത്ഥാവ.

൬൩൭. രേവതോ നാമ നാമേനാതി രേവതീനക്ഖത്തേന ജാതത്താ ‘‘രേവതോ’’തി ലദ്ധനാമോ ബ്രഹ്മബന്ധു ബ്രാഹ്മണപുത്തഭൂതോ ഭവിസ്സതി ബ്രാഹ്മണകുലേ ഉപ്പജ്ജിസ്സതീതി അത്ഥോ.

൬൩൯. നിബ്ബായിസ്സതിനാസവോതി നിക്കിലേസോ ഖന്ധപരിനിബ്ബാനേന നിബ്ബായിസ്സതി.

൬൪൦. വീരിയം മേ ധുരധോരയ്ഹന്തി ഏവം പദുമുത്തരേന ഭഗവതാ ബ്യാകതോ അഹം കമേന പാരമിതാകോടിം പത്വാ മേ മയ്ഹം വീരിയം അസിഥിലവീരിയം ധുരധോരയ്ഹം ധുരവാഹം ധുരാധാരം യോഗേഹി ഖേമസ്സ നിബ്ഭയസ്സ നിബ്ബാനസ്സ അധിവാഹനം ആവഹനം അഹോസീതി അത്ഥോ. ധാരേമി അന്തിമം ദേഹന്തി ഇദാനാഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധസാസനേ പരിയോസാനസരീരം ധാരേമീതി സമ്ബന്ധോ.

സോ അപരഭാഗേ അത്തനോ ജാതഗാമം ഗന്ത്വാ ‘‘ചാലാ, ഉപചാലാ, സീസൂപചാലാ’’തി തിസ്സന്നം ഭഗിനീനം പുത്തേ ‘‘ചാലാ, ഉപചാലാ, സീസൂപചാലാ’’തി തയോ ഭാഗിനേയ്യേ ആനേത്വാ പബ്ബാജേത്വാ കമ്മട്ഠാനേ നിയോജേസി. തേ കമ്മട്ഠാനം അനുയുത്താ വിഹരിംസു.

തസ്മിഞ്ച സമയേ ഥേരസ്സ കോചിദേവ ആബാധോ ഉപ്പന്നോ, തം സുത്വാ സാരിപുത്തത്ഥേരോ – ‘‘രേവതസ്സ ഗിലാനപുച്ഛനം അധിഗമപുച്ഛനഞ്ച കരിസ്സാമീ’’തി ഉപഗഞ്ഛി. രേവതത്ഥേരോ ധമ്മസേനാപതിം ദൂരതോവ ആഗച്ഛന്തം ദിസ്വാ തേസം സാമണേരാനം സതുപ്പാദവസേന ഓവദിയമാനോ ചാലേതിഗാഥം അഭാസിത്ഥ. തത്ഥ ചാലേ ഉപചാലേ സീസൂപചാലേതി തേസം ആലപനം. ചാലാ, ഉപചാലാ, സീസൂപചാലാതി ഹി ഇത്ഥിലിങ്ഗവസേന ലദ്ധനാമാ തയോ ദാരകാ പബ്ബജിതാപി തഥാ വോഹരിയ്യന്തി. ‘‘ചാലീ, ഉപചാലീ, സീസൂപചാലീതി തേസം നാമാനീ’’തി ച വദന്തി. യദത്ഥം ‘‘ചാലേ’’തിആദിനാ ആമന്തനം കതം, തം ദസ്സേന്തോ ‘‘പതിസ്സതാ നു ഖോ വിഹരഥാ’’തി വത്വാ തത്ഥ കാരണം ആഹ – ‘‘ആഗതോ വോ വാലം വിയ വേധീ’’തി. പതിസ്സതാതി പതിസ്സതികാ. ഖോതി അവധാരണേ. ആഗതോതി ആഗഞ്ഛി. വോതി തുമ്ഹാകം. വാലം വിയ വേധീതി വാലവേധി വിയ. അയഞ്ഹേത്ഥ സങ്ഖേപത്ഥോ – തിക്ഖജവനനിബ്ബേധികപഞ്ഞതായ വാലവേധിരൂപോ സത്ഥുകപ്പോ തുമ്ഹാകം മാതുലത്ഥേരോ ആഗതോ, തസ്മാ സമണസഞ്ഞം ഉപട്ഠപേത്വാ സതിസമ്പജഞ്ഞയുത്താ ഏവ ഹുത്വാ വിഹരഥ, യഥാധിഗതേ വിഹാരേ അപ്പമത്താ ഭവഥാതി.

തം സുത്വാ തേ സാമണേരാ ധമ്മസേനാപതിസ്സ പച്ചുഗ്ഗമനാദിവത്തം കത്വാ ഉഭിന്നം മാതുലത്ഥേരാനം പടിസന്ഥാരവേലായം നാതിദൂരേ സമാധിം സമാപജ്ജിത്വാ നിസീദിംസു. ധമ്മസേനാപതി രേവതത്ഥേരേന സദ്ധിം പടിസന്ഥാരം കത്വാ ഉട്ഠായാസനാ തേ സാമണേരേ ഉപസങ്കമി. തേ തഥാ കാലപരിച്ഛേദസ്സ കതത്താ ഥേരേ ഉപസങ്കമന്തേ ഉട്ഠഹിത്വാ വന്ദിത്വാ അട്ഠംസു. ഥേരോ – ‘‘കതരകതരവിഹാരേന വിഹരഥാ’’തി പുച്ഛിത്വാ തേഹി ‘‘ഇമായ ഇമായാ’’തി വുത്തേ ദാരകേപി ഏവം വിനേന്തോ – ‘‘മയ്ഹം ഭാതികോ സച്ചവാദീ വത ധമ്മസ്സ അനുധമ്മചാരി’’ന്തി ഥേരം പസംസന്തോ പക്കാമി. സേസമേത്ഥ ഉത്താനത്ഥമേവാതി.

ഖദിരവനിയത്ഥേരഅപദാനവണ്ണനാ സമത്താ.