൭. മഹാസമയസുത്തവണ്ണനാ

നിദാനവണ്ണനാ

൩൩൧. ഏവം മേ സുതന്തി മഹാസമയസുത്തം. തത്രായമപുബ്ബപദവണ്ണനാ – സക്കേസൂതി അമ്ബട്ഠസുത്തേ വുത്തേന ഉപ്പത്തിനയേന ‘‘സക്യാ വത, ഭോ കുമാരാ’’തി ഉദാനം പടിച്ച സക്കാതി ലദ്ധനാമാനം രാജകുമാരാനം നിവാസോ ഏകോപി ജനപദോ രുള്ഹീസദ്ദേന ‘‘സക്കാ’’തി വുച്ചതി, തസ്മിം സക്കേസു ജനപദേ. മഹാവനേതി സയംജാതേ അരോപിതേ ഹിമവന്തേന സദ്ധിം ഏകാബദ്ധേ മഹതി വനേ. സബ്ബേഹേവ അരഹന്തേഹീതി ഇമം സുത്തം കഥിതദിവസേയേവ പത്തഅരഹത്തേഹി.

തത്രായം അനുപുബ്ബികഥാ – സാകിയകോലിയാ കിര കപിലവത്ഥുനഗരസ്സ ച കോലിയനഗരസ്സ ച അന്തരേ രോഹിണിം നാമ നദിം ഏകേനേവ ആവരണേന ബന്ധാപേത്വാ സസ്സാനി കരോന്തി, അഥ ജേട്ഠമൂലമാസേ സസ്സേസു മിലായന്തേസു ഉഭയനഗരവാസികാനമ്പി കമ്മകരാ സന്നിപതിംസു. തത്ഥ കോലിയനഗരവാസിനോ ആഹംസു – ‘‘ഇദം ഉദകം ഉഭതോ ഹരിയമാനം ന തുമ്ഹാകം ന അമ്ഹാകം പഹോസ്സതി, അമ്ഹാകം പന സസ്സം ഏകേന ഉദകേനേവ നിപ്ഫജ്ജിസ്സതി, ഇദം ഉദകം അമ്ഹാകം ദേഥാ’’തി. കപിലവത്ഥുനഗരവാസിനോ ആഹംസു – ‘‘തുമ്ഹേസു കോട്ഠേ പൂരേത്വാ ഠിതേസു മയം രത്തസുവണ്ണനീലമണികാളകഹാപണേ ച ഗഹേത്വാ പച്ഛിപസിബ്ബകാദിഹത്ഥാ ന സക്ഖിസ്സാമ തുമ്ഹാകം ഘരദ്വാരേ വിചരിതും, അമ്ഹാകമ്പി സസ്സം ഏകേനേവ ഉദകേന നിപ്ഫജ്ജിസ്സതി, ഇദം ഉദകം അമ്ഹാകം ദേഥാ’’തി. ‘‘ന മയം ദസ്സാമാ’’തി. ‘‘മയമ്പി ന ദസ്സാമാ’’തി. ഏവം കലഹം വഡ്ഢേത്വാ ഏകോ ഉട്ഠായ ഏകസ്സ പഹാരം അദാസി, സോപി അഞ്ഞസ്സാതി ഏവം അഞ്ഞമഞ്ഞം പഹരിത്വാ രാജകുലാനം ജാതിം ഘട്ടേത്വാ കലഹം വഡ്ഢയിംസു.

കോലിയകമ്മകരാ വദന്തി – ‘‘തുമ്ഹേ കപിലവത്ഥുവാസികേ ഗഹേത്വാ ഗജ്ജഥ, യേ സോണസിങ്ഗാലാദയോ വിയ അത്തനോ ഭഗിനീഹി സദ്ധിം സംവസിംസു. ഏതേസം ഹത്ഥിനോ ച അസ്സാ ച ഫലകാവുധാനി ച അമ്ഹാകം കിം കരിസ്സന്തീ’’തി? സാകിയകമ്മകരാപി വദന്തി – ‘‘തുമ്ഹേ ദാനി കുട്ഠിനോ ദാരകേ ഗഹേത്വാ ഗജ്ജഥ, യേ അനാഥാ നിഗ്ഗതികാ തിരച്ഛാനാ വിയ കോലരുക്ഖേ വസിംസു, ഏതേസം ഹത്ഥിനോ ച അസ്സാ ച ഫലകാവുധാനി ച അമ്ഹാകം കിം കരിസ്സന്തീ’’തി? തേ ഗന്ത്വാ തസ്മിം കമ്മേ നിയുത്തഅമച്ചാനം കഥേസും, അമച്ചാ രാജകുലാനം കഥേസും, തതോ സാകിയാ – ‘‘ഭഗിനീഹി സദ്ധിം സംവാസികാനം ഥാമഞ്ച ബലഞ്ച ദസ്സേസ്സാമാ’’തി യുദ്ധസജ്ജാ നിക്ഖമിംസു. കോലിയാപി – ‘‘കോലരുക്ഖവാസീനം ഥാമഞ്ച ബലഞ്ച ദസ്സേസ്സാമാ’’തി യുദ്ധസജ്ജാ നിക്ഖമിംസു.

ഭഗവാപി രത്തിയാ പച്ചൂസസമയേവ മഹാകരുണാസമാപത്തിതോ വുട്ഠായ ലോകം വോലോകേന്തോ ഇമേ ഏവം യുദ്ധസജ്ജേ നിക്ഖമന്തേ അദ്ദസ. ദിസ്വാ – ‘‘മയി ഗതേ അയം കലഹോ വൂപസമിസ്സതി നു ഖോ ഉദാഹു നോ’’തി ഉപധാരേന്തോ – ‘‘അഹമേത്ഥ ഗന്ത്വാ കലഹവൂപസമനത്ഥം തീണി ജാതകാനി കഥേസ്സാമി, തതോ കലഹോ വൂപസമിസ്സതി. അഥ സാമഗ്ഗിദീപനത്ഥായ ദ്വേ ജാതകാനി കഥേത്വാ അത്തദണ്ഡസുത്തം ദേസേസ്സാമി. ദേസനം സുത്വാ ഉഭയനഗരവാസിനോപി അഡ്ഢതിയാനി അഡ്ഢതിയാനി കുമാരസതാനി ദസ്സന്തി, അഹം തേ പബ്ബജിസ്സാമി, തദാ മഹാസമാഗമോ ഭവിസ്സതീ’’തി സന്നിട്ഠാനമകാസി. തസ്മാ ഇമേസു യുദ്ധസജ്ജേസു നിക്ഖമന്തേസു കസ്സചി അനാരോചേത്വാ സയമേവ പത്തചീവരമാദായ ഗന്ത്വാ ദ്വിന്നം സേനാനം അന്തരേ ആകാസേ പല്ലങ്കം ആഭുജിത്വാ ഛബ്ബണ്ണരസ്മിയോ വിസ്സജ്ജേത്വാ നിസീദി.

കപിലവത്ഥുവാസിനോ ഭഗവന്തം ദിസ്വാവ – ‘‘അമ്ഹാകം ഞാതിസേട്ഠോ സത്ഥാ ആഗതോ, ദിട്ഠോ നു ഖോ തേന അമ്ഹാകം കലഹകാരണഭാവോ’’തി ചിന്തേത്വാ – ‘‘ന ഖോ പന സക്കാ ഭഗവതി ആഗതേ അമ്ഹേഹി പരസ്സ സരീരേ സത്ഥം പാതേതും, കോലിയനഗരവാസിനോ അമ്ഹേ ഹനന്തു വാ പചന്തു വാ’’തി ആവുധാനി ഛഡ്ഡേത്വാ ഭഗവന്തം വന്ദിത്വാ നിസീദിംസു. കോലിയനഗരവാസിനോപി തഥേവ ചിന്തേത്വാ ആവുധാനി ഛഡ്ഡേത്വാ ഭഗവന്തം വന്ദിത്വാ നിസീദിംസു.

ഭഗവാ ജാനന്തോവ – ‘‘കസ്മാ ആഗതത്ഥ മഹാരാജാ’’തി പുച്ഛി. ഭഗവാ, ന തിത്ഥകീളായ ന പബ്ബതകീളായ ന നദീകീളായ ന ഗിരിദസ്സനത്ഥം, ഇമസ്മിം പന ഠാനേ സങ്ഗാമം പച്ചുപട്ഠപേത്വാ ആഗതമ്ഹാതി. കിം നിസ്സായ വോ കലഹോ മഹാരാജാതി? ഉദകം, ഭന്തേതി. ഉദകം കിം അഗ്ഘതി മഹാരാജാതി? അപ്പഗ്ഘം, ഭന്തേതി. പഥവീ നാമ കിം അഗ്ഘതി മഹാരാജാതി? അനഗ്ഘാ, ഭന്തേതി. ഖത്തിയാ കിം അഗ്ഘന്തി മഹാരാജാതി? ഖത്തിയാ നാമ അനഗ്ഘാ ഭന്തേതി. അപ്പമൂലകം ഉദകം നിസ്സായ കിമത്ഥം അനഗ്ഘേ ഖത്തിയേ നാസേഥ, മഹാരാജാതി? ‘‘കലഹേ അസ്സാദോ നാമ നത്ഥി, കലഹവസേന മഹാരാജാ അട്ഠാനേ വേരം കത്വാ ഏകായ രുക്ഖദേവതായ കാളസീഹേന സദ്ധിം ബദ്ധാഘാതോ സകലമ്പി ഇമം കപ്പം അനുപ്പത്തോയേവാ’’തി വത്വാ ഫന്ദനജാതകം കഥേസി. തതോ ‘‘പരപത്തിയേന നാമ മഹാരാജാ ന ഭവിതബ്ബം. പരപത്തിയാ ഹുത്വാ ഹി ഏകസ്സ സസകസ്സ കഥായ തിയോജനസഹസ്സവിത്ഥതേ ഹിമവന്തേ ചതുപ്പദഗണാ മഹാസമുദ്ദം പക്ഖന്ദിനോ അഹേസും. തസ്മാ പരപത്തിയേന ന ഭവിതബ്ബ’’ന്തി വത്വാ പഥവീഉന്ദ്രിയജാതകം കഥേസി. തതോ – ‘‘കദാചി, മഹാരാജാ, ദുബ്ബലോപി മഹബ്ബലസ്സ രന്ധം വിവരം പസ്സതി, കദാചി മഹബ്ബലോ ദുബ്ബലസ്സ. ലടുകികാപി ഹി സകുണികാ ഹത്ഥിനാഗം ഘാതേസീ’’തി വത്വാ ലടുകികജാതകം കഥേസി. ഏവം കലഹവൂപസമത്ഥായ തീണി ജാതകാനി കഥേത്വാ സാമഗ്ഗിപരിദീപനത്ഥായ ദ്വേ ജാതകാനി കഥേസി. കഥം? സമഗ്ഗാനഞ്ഹി മഹാരാജാ കോചി ഓതാരം നാമ പസ്സിതും ന സക്കോതീതി വത്വാ രുക്ഖധമ്മജാതകം കഥേസി. തതോ ‘‘സമഗ്ഗാനം മഹാരാജാ കോചി വിവരം പസ്സിതും നാസക്ഖി. യദാ പന അഞ്ഞമഞ്ഞം വിവാദമകംസു, അഥ തേ നേസാദപുത്തോ ജീവിതാ വോരോപേത്വാ ആദായ ഗതോ. വിവാദേ അസ്സാദോ നാമ നത്ഥീ’’തി വത്വാ വട്ടകജാതകം കഥേസി. ഏവം ഇമാനി പഞ്ച ജാതകാനി കഥേത്വാ അവസാനേ അത്തദണ്ഡസുത്തം കഥേസി.

രാജാനോ പസന്നാ – ‘‘സചേ സത്ഥാ നാഗമിസ്സ, മയം സഹത്ഥാ അഞ്ഞമഞ്ഞംയേവ വധിത്വാ ലോഹിതനദിം പവത്തയിസ്സാമ, അമ്ഹാകം പുത്തഭാതരോ ഗേഹദ്വാരേ ന പസ്സേയ്യാമ, സാസനപടിസാസനമ്പി നോ ആഹരണകോ ന ഭവിസ്സതി. സത്ഥാരം നിസ്സായ നോ ജീവിതം ലദ്ധം. സചേ പന സത്ഥാ അഗാരം അജ്ഝാവസിസ്സ, ദ്വിസഹസ്സദീപപരിവാരേസു ചതൂസു മഹാദീപേസു രജ്ജമസ്സ ഹത്ഥഗതം അഭവിസ്സ, അതിരേകസഹസ്സം ഖോ പനസ്സ പുത്താ അഭവിസ്സംസു, തതോ ഖത്തിയപരിവാരോവ അവിചരിസ്സ. തം ഖോ പനേസ സമ്പത്തിം പഹായ നിക്ഖമിത്വാ സമ്ബോധിം പത്തോ, ഇദാനിപി ഖത്തിയപരിവാരോയേവ വിചരതൂ’’തി ഉഭയനഗരവാസിനോ അഡ്ഢതിയാനി അഡ്ഢതിയാനി കുമാരസതാനി അദംസു. ഭഗവാ തേ പബ്ബാജേത്വാ മഹാവനം അഗമാസി. തേസം ഗരുഗാരവവസേന ന അത്തനോ രുചിയാ പബ്ബജിതാനം അനഭിരതി ഉപ്പജ്ജി. പുരാണദുതിയികായോപി നേസം ‘‘അയ്യപുത്താ ഉക്കണ്ഠന്തു, ഘരാവാസോ ന സണ്ഠാതീ’’തിആദീനി വത്വാ സാസനം പേസേന്തി. തേ അതിരേകതരം ഉക്കണ്ഠിംസു.

ഭഗവാ ആവജ്ജന്തോ തേസം അനഭിരതഭാവം ഞത്വാ ‘‘ഇമേ ഭിക്ഖൂ മാദിസേന ബുദ്ധേന സദ്ധിം ഏകതോ വസന്താ ഉക്കണ്ഠന്തി, ഹന്ദ നേസം കുണാലദഹസ്സ വണ്ണം കഥേത്വാ തത്ഥ നേത്വാ അനഭിരതിം വിനോദേസ്സാമീ’’തി കുണാലദഹസ്സ വണ്ണം കഥേസി. തേ തം ദട്ഠുകാമാ അഹേസും. ദട്ഠുകാമത്ഥ, ഭിക്ഖവേ, കുണാലദഹന്തി? ആമ ഭഗവാതി. യദി ഏവം, ഏഥ, ഗച്ഛാമാതി. ഇദ്ധിമന്താനം ഭഗവാ ഗമനട്ഠാനം മയം കഥം ഗമിസ്സാമാതി? തുമ്ഹേ ഗന്തുകാമാ ഹോഥ, അഹം മമാനുഭാവേന ഗഹേത്വാ ഗമിസ്സാമീതി. സാധു, ഭന്തേതി. അഥ ഭഗവാ പഞ്ച ഭിക്ഖുസതാനി ഗഹേത്വാ ആകാസേ ഉപ്പതിത്വാ കുണാലദഹേ പതിട്ഠായ തേ ഭിക്ഖൂ ആഹ – ‘‘ഭിക്ഖവേ, ഇമസ്മിം കുണാലദഹേ യേസം മച്ഛാനം നാമം ന ജാനാഥ, തേസം നാമം പുച്ഛഥാ’’തി.

തേ പുച്ഛിംസു, ഭഗവാ പുച്ഛിതപുച്ഛിതം കഥേസി. ന കേവലം മച്ഛാനംയേവ, തസ്മിം വനസണ്ഡേ രുക്ഖാനമ്പി പബ്ബതപാദേ ദ്വിപദചതുപ്പദസകുണാനമ്പി നാമാനി പുച്ഛാപേത്വാ കഥേസി. അഥ ദ്വീഹി സകുണേഹി മുഖതുണ്ഡകേന ഡംസിത്വാ ഗഹിതദണ്ഡകേ നിസിന്നോ കുണാലസകുണരാജാ പുരതോ പച്ഛതോ ഉഭോസു പസ്സേസു സകുണസങ്ഘപരിവുതോ ആഗച്ഛതി. ഭിക്ഖൂ തം ദിസ്വാ – ‘‘ഏസ, ഭന്തേ, ഇമേസം സകുണാനം രാജാ ഭവിസ്സതി, പരിവാരാ ഏതേ ഏതസ്സാ’’തി മഞ്ഞാമാതി. ഏവമേവ, ഭിക്ഖവേ, അയമ്പി മമ വംസോ മമ പവേണീതി. ഇദാനി താവ മയം, ഭന്തേ, ഏതേ സകുണേ പസ്സാമ. യം പന ഭഗവാ ‘‘അയമ്പി മമ വംസോ മമ പവേണീ’’തി ആഹ, തം സോതുകാമമ്ഹാതി. സോതുകാമത്ഥ ഭിക്ഖവേതി? ആമ, ഭഗവാതി. തേന ഹി സുണാഥാതി തീഹി ഗാഥാസതേഹി മണ്ഡേത്വാ കുണാലജാതകം കഥേന്തോ അനഭിരതിം വിനോദേസി. ദേസനാപരിയോസാനേ സബ്ബേപി സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠഹിംസു, മഗ്ഗേനേവ ച നേസം ഇദ്ധിപി ആഗതാ. ഭഗവാ – ‘‘ഹോതു താവ ഏത്തകം ഏതേസം ഭിക്ഖൂന’’ന്തി ആകാസേ ഉപ്പതിത്വാ മഹാവനമേവ അഗമാസി. തേപി ഭിക്ഖൂ ഗമനകാലേ ദസബലസ്സ ആനുഭാവേന ഗന്ത്വാ ആഗമനകാലേ അത്തനോ ആനുഭാവേന ഭഗവന്തം പരിവാരേത്വാ മഹാവനേ ഓതരിംസു.

ഭഗവാ പഞ്ഞത്താസനേ നിസീദിത്വാ തേ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേത്വാ – ‘‘ഏഥ, ഭിക്ഖവേ, നിസീദഥ, ഉപരിമഗ്ഗത്തയവജ്ഝാനം വോ കിലേസാനം പഹാനായ കമ്മട്ഠാനം കഥേസ്സാമീ’’തി കമ്മട്ഠാനം കഥേസി. ഭിക്ഖൂ ചിന്തേസും – ‘‘ഭഗവാ അമ്ഹാകം അനഭിരതഭാവം ഞത്വാ കുണാലദഹം നേത്വാ അനഭിരതിം വിനോദേസി, തത്ഥ സോതാപത്തിഫലപ്പത്താനം നോ ഇദാനി ഇധ തിണ്ണം മഗ്ഗാനം കമ്മട്ഠാനം അദാസി, ന ഖോ പനമ്ഹേഹി ‘സോതാപന്നാ മയ’ന്തി വീതിനാമേതും വട്ടതി, ഉത്തമപുരിസസദിസേഹി നോ ഭവിതും വട്ടതീ’’തി തേ ദസബലസ്സ പാദേ വന്ദിത്വാ ഉട്ഠായ നിസീദനം പപ്ഫോടേത്വാ വിസും വിസും പബ്ഭാരരുക്ഖമൂലേസു നിസീദിംസു.

ഭഗവാ ചിന്തേസി – ‘‘ഇമേ ഭിക്ഖൂ പകതിയാപി അവിസ്സട്ഠകമ്മട്ഠാനാ, ലദ്ധുപായസ്സ പന ഭിക്ഖുനോ കിലമനകാരണം നാമ നത്ഥി. ഗച്ഛന്താ ഗച്ഛന്താ ച വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ അരഹത്തം പത്വാ – ‘‘അത്തനാ അത്തനാ പടിലദ്ധഗുണം ആരോചേസ്സാമാ’തി മമ സന്തികം ആഗമിസ്സന്തി. ഏതേസു ആഗതേസു ദസസഹസ്സചക്കവാളേ ദേവതാ ഏകചക്കവാളേ സന്നിപതിസ്സന്തി, മഹാസമയോ ഭവിസ്സതി, വിവിത്തേ ഓകാസേ മയാ നിസീദിതും വട്ടതീ’’തി. തതോ വിവിത്തേ ഓകാസേ ബുദ്ധാസനം പഞ്ഞപേത്വാ നിസീദി.

സബ്ബപഠമം കമ്മട്ഠാനം ഗഹേത്വാ ഗതഥേരോ സഹ പടിസമ്ഭിദാഹി അരഹത്തം പാപുണി. തതോ അപരോ തതോ അപരോതി പഞ്ചസതാപി പദുമിനിയം പദുമാനി വിയ വികസിംസു. സബ്ബപഠമം അരഹത്തപ്പത്തഭിക്ഖു – ‘‘ഭഗവതോ ആരോചേസ്സാമീ’’തി പല്ലങ്കം വിനിബ്ഭുജിത്വാ നിസീദനം പപ്ഫോടേത്വാ ഉട്ഠായ ദസബലാഭിമുഖോ അഹോസി. ഏവം അപരോപി അപരോപീതി പഞ്ചസതാപി ഭത്തസാലം പവിസന്താ വിയ പടിപാടിയാവ ആഗമംസു. പഠമം ആഗതോ വന്ദിത്വാ നിസീദനം പഞ്ഞപേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിത്വാ പടിലദ്ധഗുണം ആരോചേതുകാമോ – ‘‘അത്ഥി നു ഖോ അഞ്ഞോ കോചി, നത്ഥീ’’തി നിവത്തിത്വാ ആഗമനമഗ്ഗം ഓലോകേന്തോ അപരമ്പി അദ്ദസ അപരമ്പി അദ്ദസ. ഇതി സബ്ബേപി തേ ആഗന്ത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിത്വാ അയം ഇമസ്സ ഹരായമാനോ ന കഥേസി, അയം ഇമസ്സ ഹരായമാനോ ന കഥേസീതി. ഖീണാസവാനം കിര ദ്വേ ആകാരാ ഹോന്തി – ‘‘അഹോ വത മയാ പടിലദ്ധഗുണം സദേവകോ ലോകോ ഖിപ്പമേവ പടിവിജ്ഝേയ്യാ’’തി ചിത്തം ഉപ്പജ്ജതി. പടിലദ്ധഭാവം പന നിധിലദ്ധപുരിസോ വിയ ന അഞ്ഞസ്സ ആരോചേതുകാമോ ഹോതി.

ഏവം ഓസീദമത്തേ പന തസ്മിം അരിയമണ്ഡലേ പാചീനയുഗന്ധരപരിക്ഖേപതോ അബ്ഭാ, മഹികാ, ധൂമോ, രജോ, രാഹൂതി ഇമേഹി ഉപക്കിലേസേഹി വിപ്പമുത്തം ബുദ്ധുപ്പാദപടിമണ്ഡിതസ്സ ലോകസ്സ രാമണേയ്യകദസ്സനത്ഥം പാചീനദിസായ ഉക്ഖിത്തരജതമയമഹാആദാസമണ്ഡലം വിയ, നേമിവട്ടിയം ഗഹേത്വാ പരിവത്തിയമാനരജതചക്കസസ്സിരികം പുണ്ണചന്ദമണ്ഡലം ഉല്ലങ്ഘിത്വാ അനിലപഥം പടിപജ്ജിത്ഥ. ഇതി ഏവരൂപേ ഖണേ ലയേ മുഹുത്തേ ഭഗവാ സക്കേസു വിഹരതി കപിലവത്ഥുസ്മിം മഹാവനേ മഹതാ ഭിക്ഖുസങ്ഘേന സദ്ധിം പഞ്ചമത്തേഹി ഭിക്ഖുസതേഹി സബ്ബേഹേവ അരഹന്തേഹി.

തത്ഥ ഭഗവാപി മഹാസമ്മതസ്സ വംസേ ഉപ്പന്നോ, തേപി പഞ്ചസതാ ഭിക്ഖൂ മഹാസമ്മതസ്സ കുലേ ഉപ്പന്നാ. ഭഗവാപി ഖത്തിയഗബ്ഭേ ജാതോ, തേപി ഖത്തിയഗബ്ഭേ ജാതാ. ഭഗവാപി രാജപബ്ബജിതോ, തേപി രാജപബ്ബജിതാ. ഭഗവാപി സേതച്ഛത്തം പഹായ ഹത്ഥഗതം ചക്കവത്തിരജ്ജം നിസ്സജ്ജേത്വാ പബ്ബജിതോ, തേപി സേതച്ഛത്തം പഹായ ഹത്ഥഗതാനി രജ്ജാനി നിസ്സജ്ജേത്വാ പബ്ബജിതാ. ഇതി ഭഗവാ പരിസുദ്ധേ ഓകാസേ പരിസുദ്ധേ രത്തിഭാഗേ സയം പരിസുദ്ധോ പരിസുദ്ധപരിവാരോ വീതരാഗോ വീതരാഗപരിവാരോ വീതദോസോ വീതദോസപരിവാരോ വീതമോഹോ വീതമോഹപരിവാരോ നിത്തണ്ഹോ നിത്തണ്ഹപരിവാരോ നിക്കിലേസോ നിക്കിലേസപരിവാരോ സന്തോ സന്തപരിവാരോ ദന്തോ ദന്തപരിവാരോ മുത്തോ മുത്തപരിവാരോ അതിവിയ വിരോചതീതി. വണ്ണഭൂമി നാമേസാ, യത്തകം സക്കോതി, തത്തകം വത്തബ്ബം. ഇതി ഇമേ ഭിക്ഖൂ സന്ധായ വുത്തം – ‘‘പഞ്ചമത്തേഹി ഭിക്ഖുസതേഹി സബ്ബേഹേവ അരഹന്തേഹീ’’തി.

യേഭുയ്യേനാതി ബഹുതരാ സന്നിപതിതാ, മന്ദാ ന സന്നിപതിതാ അസഞ്ഞാ അരൂപാവചരദേവതാ സമാപന്നദേവതാ ച. തത്രായം സന്നിപാതക്കമോ മഹാവനസ്സ കിര സാമന്താ ദേവതാ ചലിംസു – ‘‘ആയാമ, ഭോ ബുദ്ധദസ്സനം നാമ ബഹൂപകാരം, ധമ്മസ്സവനം ബഹൂപകാരം, ഭിക്ഖുസങ്ഘദസ്സനം ബഹൂപകാരം, ആയാമ ആയാമാ’’തി മഹാസദ്ദം കുരുമാനാ ആഗന്ത്വാ ഭഗവന്തഞ്ച തംമുഹുത്തം അരഹത്തപ്പത്തഖീണാസവേ ച വന്ദിത്വാ ഏകമന്തം അട്ഠംസു. ഏതേനേവ ഉപായേന താസം താസം സദ്ദം സുത്വാ സദ്ദന്തരഅഡ്ഢഗാവുതഗാവുതഅഡ്ഢയോജനയോജനാദിവസേന തിയോജനസഹസ്സവിത്ഥതേ ഹിമവന്തേ, തിക്ഖത്തും തേസട്ഠിയാ നഗരസഹസ്സേസു, നവനവുതിയാ ദോണമുഖസതസഹസ്സേസു, ഛന്നവുതിയാ പട്ടനകോടിസതസഹസ്സേസു, ഛപണ്ണാസായ രതനാകരേസൂതി സകലജമ്ബുദീപേ, പുബ്ബവിദേഹേ, അപരഗോയാനേ, ഉത്തരകുരുമ്ഹി, ദ്വീസു പരിത്തദീപസഹസ്സേസൂതി സകലചക്കവാളേ, തതോ ദുതിയതതിയചക്കവാളേതി ഏവം ദസസഹസ്സചക്കവാളേസു ദേവതാ സന്നിപതിതാതി വേദിതബ്ബാ. ദസസഹസ്സചക്കവാളഞ്ഹി ഇധ ദസലോകധാതുയോതി അധിപ്പേതാ. തേന വുത്തം – ‘‘ദസഹി ച ലോകധാതൂഹി ദേവതാ യേഭുയ്യേന സന്നിപതിതാ ഹോന്തീ’’തി.

ഏവം സന്നിപതിതാഹി ദേവതാഹി സകലചക്കവാളഗബ്ഭം യാവ ബ്രഹ്മലോകാ സൂചിഘരേ നിരന്തരം പക്ഖിത്തസൂചീഹി വിയ പരിപുണ്ണം ഹോതി. തത്ര ബ്രഹ്മലോകസ്സ ഏവം ഉച്ചത്തനം വേദിതബ്ബം. ലോഹപാസാദേ കിര സത്തകൂടാഗാരസമോ പാസാണോ ബ്രഹ്മലോകേ ഠത്വാ അധോ ഖിത്തോ ചതൂഹി മാസേഹി പഥവിം പാപുണാതി. ഏവം മഹന്തേ ഓകാസേ യഥാ ഹേട്ഠാ ഠത്വാ ഖിത്താനി പുപ്ഫാനി വാ ധൂമോ വാ ഉപരി ഗന്തും, ഉപരി വാ ഠത്വാ ഖിത്തസാസപാ ഹേട്ഠാ ഓതരിതും അന്തരം ന ലഭന്തി, ഏവം നിരന്തരം ദേവതാ അഹേസും. യഥാ ഖോ പന ചക്കവത്തിരഞ്ഞോ നിസിന്നട്ഠാനം അസമ്ബാധം ഹോതി, ആഗതാഗതാ മഹേസക്ഖാ ഖത്തിയാ ഓകാസം ലഭന്തിയേവ, പരതോ പരതോ പന അതിസമ്ബാധം ഹോതി, ഏവമേവ ഭഗവതോ നിസിന്നട്ഠാനം അസമ്ബാധം, ആഗതാഗതാ മഹേസക്ഖാ ദേവതാ ച മഹാബ്രഹ്മാനോ ച ഓകാസം ലഭന്തിയേവ. അപിസുദം ഭഗവതോ ആസന്നാസന്നട്ഠാനേ മഹാപരിനിബ്ബാനേ വുത്തനയേനേവ വാലഗ്ഗകോടിനിതുദനമത്തേ പദേസേ ദസപി വീസമ്പി സബ്ബപരതോ തിംസമ്പി ദേവതാ സുഖുമേ സുഖുമേ അത്തഭാവേ മാപേത്വാ അട്ഠംസു. സട്ഠി സട്ഠി ദേവതാ അട്ഠംസു.

സുദ്ധാവാസകായികാനന്തി സുദ്ധാവാസവാസീനം. സുദ്ധാവാസാ നാമ സുദ്ധാനം അനാഗാമിഖീണാസവാനം ആവാസാ പഞ്ച ബ്രഹ്മലോകാ. ഏതദഹോസീതി കസ്മാ അഹോസി? തേ കിര ബ്രഹ്മാനോ സമാപത്തിം സമാപജ്ജിത്വാ യഥാപരിച്ഛേദേന വുട്ഠിതാ ബ്രഹ്മഭവനം ഓലോകേന്താ പച്ഛാഭത്തേ ഭത്തഗേഹം വിയ സുഞ്ഞതം അദ്ദസംസു. തതോ ‘‘കുഹിം ബ്രഹ്മാനോ ഗതാ’’തി ആവജ്ജന്താ മഹാസമാഗമം ഞത്വാ – ‘‘അയം സമാഗമോ മഹാ, മയം ഓഹീനാ, ഓഹീനകാനം ഓകാസോ ദുല്ലഭോ ഹോതി, തസ്മാ ഗച്ഛന്താ അതുച്ഛഹത്ഥാ ഹുത്വാ ഏകേകം ഗാഥം അഭിസങ്ഖരിത്വാ ഗച്ഛാമ. തായ മഹാസമാഗമേ ച അത്തനോ ആഗതഭാവം ജാനാപേസ്സാമ, ദസബലസ്സ ച വണ്ണം ഭാസിസ്സാമാ’’തി. ഇതി തേസം സമാപത്തിതോ വുട്ഠായ ആവജ്ജിതത്താ ഏതദഹോസി.

൩൩൨. ഭഗവതോ പുരതോ പാതുരഹേസുന്തി പാളിയം ഭഗവതോ സന്തികേ അഭിമുഖട്ഠാനേയേവ ഓതിണ്ണാ വിയ കത്വാ വുത്താ, ന ഖോ പനേത്ഥ ഏവം അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. തേ പന ബ്രഹ്മലോകേ ഠിതായേവ ഗാഥാ അഭിസങ്ഖരിത്വാ ഏകോ പുരത്ഥിമചക്കവാളമുഖവട്ടിയം ഓതരി, ഏകോ ദക്ഖിണചക്കവാളമുഖവട്ടിയം, ഏകോ പച്ഛിമചക്കവാളമുഖവട്ടിയം, ഏകോ ഉത്തരചക്കവാളമുഖവട്ടിയം ഓതരി. തതോ പുരത്ഥിമചക്കവാളമുഖവട്ടിയം ഓതിണ്ണബ്രഹ്മാ നീലകസിണം സമാപജ്ജിത്വാ നീലരസ്മിയോ വിസ്സജ്ജിത്വാ ദസസഹസ്സചക്കവാളദേവതാനം മണിചമ്മം പടിമുഞ്ചന്തോ വിയ അത്തനോ ആഗതഭാവം ജാനാപേത്വാ ബുദ്ധവീഥി നാമ കേനചി ഓത്ഥരിതും ന സക്കാ, തസ്മാ പഹടബുദ്ധവീഥിയാവ ആഗന്ത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം അട്ഠാസി. ഏകമന്തം ഠിതോ അത്തനാ അഭിസങ്ഖതം ഗാഥം അഭാസി.

ദക്ഖിണചക്കവാളമുഖവട്ടിയം ഓതിണ്ണബ്രഹ്മാപി പീതകസിണം സമാപജ്ജിത്വാ പീതരസ്മിയോ സുവണ്ണപഭം മുഞ്ചിത്വാ ദസസഹസ്സചക്കവാളദേവതാനം സുവണ്ണപടം പാരുപേന്തോ വിയ അത്തനോ ആഗതഭാവം ജാനാപേത്വാ തഥേവ അട്ഠാസി. പച്ഛിമചക്കവാളമുഖവട്ടിയം ഓതിണ്ണബ്രഹ്മാപി ലോഹിതകസിണം സമാപജ്ജിത്വാ ലോഹിതരസ്മിയോ മുഞ്ചിത്വാ ദസസഹസ്സചക്കവാളദേവതാനം രത്തവരകമ്ബലേന പരിക്ഖിപന്തോ വിയ അത്തനോ ആഗതഭാവം ജാനാപേത്വാ തഥേവ അട്ഠാസി. ഉത്തരചക്കവാളമുഖവട്ടിയം ഓതിണ്ണബ്രഹ്മാപി ഓദാതകസിണം സമാപജ്ജിത്വാ ഓദാതരസ്മിയോ മുഞ്ചിത്വാ ദസസഹസ്സചക്കവാളദേവതാനം സുമനപടം പാരുപന്തോ വിയ അത്തനോ ആഗതഭാവം ജാനാപേത്വാ തഥേവ അട്ഠാസി.

പാളിയം പന ‘‘ഭഗവതോ പുരതോ പാതുരഹേസും. അഥ ഖോ താ ദേവതാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം അട്ഠംസൂ’’തി ഏവം ഏകക്ഖണം വിയ പുരതോ പാതുഭാവോ ച അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം ഠിതഭാവോ ച വുത്തോ, സോ ഇമിനാ അനുക്കമേന അഹോസി, ഏകതോ കത്വാ പന ദസ്സിതോ. ഗാഥാഭാസനം പന പാളിയം വിസും വിസുംയേവ വുത്തം.

തത്ഥ മഹാസമയോതി മഹാസമൂഹോ. പവനം വുച്ചതി വനസണ്ഡോ. ഉഭയേനപി ഭഗവാ ഇമസ്മിം വനസണ്ഡേ അജ്ജ മഹാസമൂഹോ മഹാസന്നിപാതോതി ആഹ. തതോ യേസം സോ സന്നിപാതോ, തേ ദസ്സേതും ദേവകായാ സമാഗതാതി ആഹ. തത്ഥ ദേവകായാതി ദേവഘടാ. ആഗതമ്ഹ ഇമം ധമ്മസമയന്തി ഏവം സമാഗതേ ദേവകായേ ദിസ്വാ മയമ്പി ഇമം ധമ്മസമൂഹം ആഗതാ. കിം കാരണാ? ദക്ഖിതായേ അപരാജിതസങ്ഘം, കേനചി അപരാജിതം അജ്ജേവ തയോ മാരേ മദ്ദിത്വാ വിജിതസങ്ഗാമം ഇമം അപരാജിതസങ്ഘം ദസ്സനത്ഥായ ആഗതമ്ഹാതി അത്ഥോ. സോ പന ബ്രഹ്മാ ഇമം ഗാഥം ഭാസിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ പുരത്ഥിമചക്കവാളമുഖവട്ടിയംയേവ അട്ഠാസി.

അഥ ദുതിയോ വുത്തനയേനേവ ആഗന്ത്വാ അഭാസി. തത്ഥ തത്ര ഭിക്ഖവോതി തസ്മിം സന്നിപാതട്ഠാനേ ഭിക്ഖൂ. സമാദഹംസൂതി സമാധിനാ യോജേസും. ചിത്തമത്തനോ ഉജുകം അകംസൂതി അത്തനോ ചിത്തം സബ്ബേ വങ്കകുടിലജിമ്ഹഭാവേ ഹരിത്വാ ഉജുകം അകരിംസു. സാരഥീവ നേത്താനി ഗഹേത്വാതി യഥാ സമപ്പവത്തേസു സിന്ധവേസു ഓധസ്തപതോദോ സാരഥി സബ്ബയോത്താനി ഗഹേത്വാ അചോദേന്തോ അവാരേന്തോ തിട്ഠതി, ഏവം ഛളങ്ഗുപേക്ഖാസമന്നാഗതാ ഗുത്തദ്വാരാ സബ്ബേപേതേ പഞ്ചസതാ ഭിക്ഖൂ ഇന്ദ്രിയാനി രക്ഖന്തി പണ്ഡിതാ, ഏതേ ദട്ഠും ഇധാഗതമ്ഹ ഭഗവാതി. സോപി ഗന്ത്വാ യഥാഠാനേയേവ അട്ഠാസി.

അഥ തതിയോ വുത്തനയേനേവ ആഗന്ത്വാ അഭാസി. തത്ഥ ഛേത്വാ ഖീലന്തി രാഗദോസമോഹഖീലം ഛിന്ദിത്വാ. പലിഘന്തി രാഗദോസമോഹപലിഘമേവ. ഇന്ദഖീലന്തിപി രാഗദോസമോഹഇന്ദഖീലമേവ. ഊഹച്ച മനേജാതി ഏതേ തണ്ഹാഏജായ അഭാവേന അനേജാ ഭിക്ഖൂ ഇന്ദഖീലം ഊഹച്ച സമൂഹനിത്വാ. തേ ചരന്തീതി ചതൂസു ദിസാസു അപ്പടിഹതചാരികം ചരന്തി. സുദ്ധാതി നിരുപക്കിലേസാ. വിമലാതി നിമ്മലാ. ഇദം തസ്സേവ വേവചനം. ചക്ഖുമതാതി പഞ്ചഹി ചക്ഖൂഹി ചക്ഖുമന്തേന. സുദന്താതി ചക്ഖുതോപി ദന്താ, സോതതോപി ഘാനതോപി ജിവ്ഹാതോപി കായതോപി മനതോപി ദന്താ. സുസുനാഗാതി തരുണനാഗാ. തേ ഏവരൂപേന അനുത്തരേന യോഗാചരിയേന ദമിതേ തരുണനാഗേ ദസ്സനായ ആഗതമ്ഹ ഭഗവാതി. സോപി ഗന്ത്വാ യഥാഠാനേയേവ അട്ഠാസി.

അഥ ചതുത്ഥോ വുത്തനയേനേവ ആഗന്ത്വാ അഭാസി. തത്ഥ ഗതാസേതി നിബ്ബേമതികസരണഗമനേന ഗതാ. സോപി ഗന്ത്വാ യഥാഠാനേയേവ അട്ഠാസി.

ദേവതാസന്നിപാതവണ്ണനാ

൩൩൩. അഥ ഭഗവാ ഓലോകേന്തോ പഥവീതലതോ യാവ ചക്കവാളമുഖവട്ടിപരിച്ഛേദാ യാവ അകനിട്ഠബ്രഹ്മലോകാ ദേവതാസന്നിപാതം ദിസ്വാ ചിന്തേസി – ‘‘മഹാ അയം ദേവതാസമാഗമോ, ഭിക്ഖൂ പന ഏവം മഹാ ദേവതായ സമാഗമോതി ന ജാനന്തി, ഹന്ദ, നേസം ആചിക്ഖാമീ’’തി, ഏവം ചിന്തേത്വാ ‘‘അഥ ഖോ ഭഗവാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസീ’’തി സബ്ബം വിത്ഥാരേതബ്ബം. തത്ഥ ഏതപരമാതി ഏതം പരമം പമാണം ഏതേസന്തി ഏതപരമാ. ഇദാനി ബുദ്ധാനം പന അഭാവാ ‘‘യേപി തേ, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹീ’’തി തതിയോ വാരോ ന വുത്തോ. ആചിക്ഖിസ്സാമി, ഭിക്ഖവേതി കസ്മാ ആഹ? ദേവതാനം ചിത്തകല്ലതാജനനത്ഥം. ദേവതാ കിര ചിന്തേസും – ‘‘ഭഗവാ ഏവം മഹന്തേ സമാഗമേ മഹേസക്ഖാനംയേവ ദേവതാനം നാമഗോത്താനി കഥേസ്സതി, അപ്പേസക്ഖാനം കിം കഥേസ്സതീ’’തി? അഥ ഭഗവാ ‘‘ഇമാ ദേവതാ കിം ചിന്തേന്തീ’’തി ആവജ്ജന്തോ മുഖേന ഹത്ഥം പവേസേത്വാ ഹദയമംസം മദ്ദന്തോ വിയ സഭണ്ഡം ചോരം ഗണ്ഹന്തോ വിയ ച തം താസം ചിത്താചാരം ഞത്വാ – ‘‘ദസസഹസ്സചക്കവാളതോ ആഗതാഗതാനം അപ്പേസക്ഖമഹേസക്ഖാനം സബ്ബാസമ്പി ദേവതാനം നാമഗോത്തം കഥേസ്സാമീ’’തി ചിന്തേസി.

ബുദ്ധാ നാമ മഹന്താ ഏതേ സത്തവിസേസാ, യം സദേവകസ്സ ലോകസ്സ ദിട്ഠം സുതം മുതം വിഞ്ഞാതം പത്തം പരിയേസിതം അനുവിചരിതം മനസാ, ന കിഞ്ചി കത്ഥചി നീലാദിവസേന വിഭത്തരൂപാരമ്മണേസു രൂപാരമ്മണം വാ ഭേരീസദ്ദാദിവസേന വിഭത്തസദ്ദാരമ്മണാദീസു വിസും വിസും സദ്ദാദിആരമ്മണം വാ അത്ഥി, യം ഏതേസം ഞാണമുഖേ ആപാഥം നാഗച്ഛതി. യഥാഹ –

‘‘യം ഭിക്ഖവേ സദേവകസ്സ ലോകസ്സ…പേ… സദേവമനുസ്സായ ദിട്ഠം സുതം മുതം വിഞ്ഞാതം പത്തം പരിയേസിതം അനുവിചരിതം മനസാ, തമഹം ജാനാമി, തമഹം പസ്സാമി, തമഹം അബ്ഭഞ്ഞാസി’’ന്തി (അ. നി. ൪.൨൪).

ഏവം സബ്ബത്ഥ അപ്പടിഹതഞാണോ ഭഗവാ സബ്ബാപി താ ദേവതാ ഭബ്ബാഭബ്ബവസേന ദ്വേ കോട്ഠാസേ അകാസി. ‘‘കമ്മാവരണേന വാ സമന്നാഗതാ’’തിആദിനാ നയേന വുത്താ സത്താ അഭബ്ബാ നാമ. തേ ഏകവിഹാരേ വസന്തേപി ബുദ്ധാ ന ഓലോകേന്തി. വിപരീതാ പന ഭബ്ബാ നാമ, തേ ദൂരേ വസന്തേപി ഗന്ത്വാ സങ്ഗണ്ഹന്തി. തസ്മാ തസ്മിമ്പി ദേവതാസന്നിപാതേ യേ അഭബ്ബാ, തേ പഹായ ഭബ്ബേ പരിഗ്ഗഹേസി. പരിഗ്ഗഹേത്വാ – ‘‘ഏത്തകാ ഏത്ഥ രാഗചരിതാ, ഏത്തകാ ദോസചരിതാ, ഏത്തകാ മോഹചരിതാ’’തി ചരിതവസേന ഛ കോട്ഠാസേ അകാസി. അഥ നേസം സപ്പായം ധമ്മദേസനം ഉപധാരയന്തോ – ‘‘രാഗചരിതാനം ദേവതാനം സമ്മാപരിബ്ബാജനിയസുത്തം കഥേസ്സാമി, ദോസചരിതാനം കലഹവിവാദസുത്തം, മോഹചരിതാനം മഹാബ്യൂഹസുത്തം, വിതക്കചരിതാനം ചൂളബ്യൂഹസുത്തം, സദ്ധാചരിതാനം തുവട്ടകപടിപദം, ബുദ്ധിചരിതാനം പുരാഭേദസുത്തം കഥേസ്സാമീ’’തി ദേസനം വവത്ഥപേത്വാ പുന തം പരിസം മനസാകാസി – ‘‘അത്തജ്ഝാസയേന നു ഖോ ജാനേയ്യ, പരജ്ഝാസയേന അത്ഥുപ്പത്തികേന പുച്ഛാവസേനാ’’തി. തതോ ‘‘പുച്ഛാവസേന ജാനേയ്യാ’’തി ഞത്വാ ‘‘അത്ഥി നു ഖോ കോചി ദേവതാനം അജ്ഝാസയം ഗഹേത്വാ ചരിതവസേന പഞ്ഹം പുച്ഛിതും സമത്ഥോ’’തി ‘‘തേസു പഞ്ചസതേസു ഭിക്ഖൂസു ഏകോപി ന സക്കോതീ’’തി അദ്ദസ. തതോ അസീതിമഹാസാവകേ ദ്വേ അഗ്ഗസാവകേ ച സമന്നാഹരിത്വാ ‘‘തേപി ന സക്കോന്തീ’’തി ദിസ്വാ ചിന്തേസി ‘‘സചേ പച്ചേകബുദ്ധോ ഭവേയ്യ, സക്കുണേയ്യ നു ഖോ’’തി ‘‘സോപി ന സക്കുണേയ്യാ’’തി ഞത്വാ ‘‘സക്കസുയാമാദീസു കോചി സക്കുണേയ്യാ’’തി സമന്നാഹരി. സചേ ഹി തേസു കോചി സക്കുണേയ്യ, തം പുച്ഛാപേത്വാ അത്തനാ വിസ്സജ്ജേയ്യ, ന പന തേസുപി കോചി സക്കോതി.

അഥസ്സ ഏതദഹോസി – ‘‘മാദിസോ ബുദ്ധോയേവ സക്കുണേയ്യ, അത്ഥി പന കത്ഥചി അഞ്ഞോ ബുദ്ധോ’’തി അനന്താസു ലോകധാതൂസു അനന്തഞാണം പത്ഥരിത്വാ ഓലോകേന്തോ അഞ്ഞം ബുദ്ധം ന അദ്ദസ. അനച്ഛരിയഞ്ചേതം, യം ഇദാനി അത്തനാ സമം ന പസ്സേയ്യ, സോ ജാതദിവസേപി ബ്രഹ്മജാലവണ്ണനായം വുത്തനയേന അത്തനാ സമം അപസ്സന്തോ – ‘‘അഗ്ഗോഹമസ്മി ലോകസ്സാ’’തി അപ്പടിവത്തിയം സീഹനാദം നദി. ഏവം അഞ്ഞം അത്തനാ സമം അപസ്സിത്വാ ചിന്തേസി – ‘‘സചേ അഹം പുച്ഛിത്വാ അഹമേവ വിസ്സജ്ജേയ്യം, ഏവമ്പേതാ ദേവതാ ന സക്ഖിസ്സന്തി പടിവിജ്ഝിതും. അഞ്ഞസ്മിം പന ബുദ്ധേയേവ പുച്ഛന്തേ മയി ച വിസ്സജ്ജന്തേ അച്ഛേരകം ഭവിസ്സതി, സക്ഖിസ്സന്തി ച ദേവതാ പടിവിജ്ഝിതും, തസ്മാ നിമ്മിതബുദ്ധം മാപേസ്സാമീ’’തി അഭിഞ്ഞാപാദകജ്ഝാനം സമാപജ്ജിത്വാ വുട്ഠായ – ‘‘പത്തചീവരഗഹണം ആലോകിതവിലോകിതം സമിഞ്ജിതപസാരിതഞ്ച മമ സദിസംയേവ ഹോതൂ’’തി കാമാവചരചിത്തേഹി പരികമ്മം കത്വാ പാചീനയുഗന്ധരപരിക്ഖേപതോ ഉല്ലങ്ഘമാനം ചന്ദമണ്ഡലം ഭിന്ദിത്വാ നിക്ഖമന്തം വിയ രൂപാവചരചിത്തേന അധിട്ഠാസി.

ദേവസങ്ഘോ തം ദിസ്വാ – ‘‘അഞ്ഞോപി നു ഖോ, ഭോ, ചന്ദോ ഉഗ്ഗതോ’’തി ആഹ. അഥ ചന്ദം ഓഹായ ആസന്നതരേ ജാതേ ‘‘ന ചന്ദോ, സൂരിയോ ഉഗ്ഗതോ’’തി, പുന ആസന്നതരേ ജാതേ ‘‘ന സൂരിയോ, ദേവവിമാനം ഏക’’ന്തി, പുന ആസന്നതരേ ജാതേ ‘‘ന ദേവവിമാനം, ദേവപുത്തോ ഏകോ’’തി, പുന ആസന്നതരേ ജാതേ ‘‘ന ദേവപുത്തോ, മഹാബ്രഹ്മാ ഏകോ’’തി, പുന ആസന്നതരേ ജാതേ ‘‘ന മഹാബ്രഹ്മാ, അപരോപി ഭോ ബുദ്ധോ ആഗതോ’’തി ആഹ. തത്ഥ പുഥുജ്ജനദേവതാ ചിന്തയിംസു – ‘‘ഏകബുദ്ധസ്സ താവ അയം ദേവതാസന്നിപാതോ, ദ്വിന്നം കീവ മഹന്തോ ഭവിസ്സതീ’’തി. അരിയദേവതാ ചിന്തയിംസു – ‘‘ഏകിസ്സാ ലോകധാതുയാ ദ്വേ ബുദ്ധാ നാമ നത്ഥി, അദ്ധാ ഭഗവതാ അത്തനാ സദിസോ അഞ്ഞോ ഏകോ ബുദ്ധോ നിമ്മിതോ’’തി.

അഥ തസ്സ ദേവസങ്ഘസ്സ പസ്സന്തസ്സേവ നിമ്മിതബുദ്ധോ ആഗന്ത്വാ ദസബലം അവന്ദിത്വാവ സമ്മുഖട്ഠാനേ സമസമം കത്വാ മാപിതേ ആസനേ നിസീദി. ഭഗവതോപി ദ്വത്തിംസ മഹാപുരിസലക്ഖണാനി, നിമ്മിതസ്സാപി ദ്വത്തിംസാവ, ഭഗവതോപി സരീരാ ഛബ്ബണ്ണരസ്മിയോ നിക്ഖമന്തി, നിമ്മിതസ്സാപി, ഭഗവതോ സരീരരസ്മിയോ നിമ്മിതസ്സ സരീരേ പടിഹഞ്ഞന്തി, നിമ്മിതസ്സ സരീരരസ്മിയോ ഭഗവതോ കായേ പടിഹഞ്ഞന്തി. താ ദ്വിന്നമ്പി ബുദ്ധാനം സരീരതോ ഉഗ്ഗമ്മ അകനിട്ഠഭവനം ആഹച്ച തതോ പടിനിവത്തിത്വാ ദേവതാനം മത്ഥകപരിയന്തേ ഓതരിത്വാ ചക്കവാളമുഖവട്ടിയം പതിട്ഠഹിംസു. സകലചക്കവാളഗബ്ഭം സുവണ്ണമയവങ്കഗോപാനസീവിനദ്ധമിവ ചേതിയഘരം വിരോചിത്ഥ. ദസസഹസ്സചക്കവാളദേവതാ ഏകചക്കവാളേ രാസിഭൂതാ ദ്വിന്നം ബുദ്ധാനം രസ്മിഗബ്ഭന്തരം പവിസിത്വാ അട്ഠംസു. നിമ്മിതബുദ്ധോ നിസീദന്തോയേവ ദസബലസ്സ ബോധിപല്ലങ്കേ കിലേസപ്പഹാനം അഭിത്ഥവന്തോ –

‘‘പുച്ഛാമി മുനിം പഹൂതപഞ്ഞം,

തിണ്ണം പാരങ്ഗതം പരിനിബ്ബുതം ഠിതത്തം;

നിക്ഖമ്മ ഘരാ പനുജ്ജ കാമേ,

കഥം ഭിക്ഖു സമ്മാ സോ ലോകേ പരിബ്ബജേയ്യാ’’തി. (സു. നി. ൩൬൧) –

ഗാഥം അഭാസി. സത്ഥാ ദേവതാനം താവ ചിത്തകല്ലതാജനനത്ഥം ആഗതാഗതാനം നാമഗോത്താനി കഥേസ്സാമീതി ചിന്തേത്വാ ആചിക്ഖിസ്സാമി, ഭിക്ഖവേതിആദിമാഹ.

൩൩൪. തത്ഥ സിലോകമനുകസ്സാമീതി അക്ഖരപദനിയമിതം വചനസങ്ഘാതം പവത്തയിസ്സാമി. യത്ഥ ഭുമ്മാ തദസ്സിതാതി യേസു യേസു ഠാനേസു ഭുമ്മാ ദേവതാ തം തം നിസ്സിതാ. യേ സിതാ ഗിരിഗബ്ഭരന്തിആദീഹി തേസം ഭിക്ഖൂനം വണ്ണം കഥേസി, യേ ഭിക്ഖൂ ഗിരികുച്ഛിം നിസ്സിതാതി അത്ഥോ. പഹിതത്താതി പേസിതചിത്താ. സമാഹിതാതി അവിക്ഖിത്താ.

പുഥൂതി ബഹുജനാ. സീഹാവ സല്ലീനാതി സീഹാ വിയ നിലീനാ ഏകത്തം ഉപഗതാ. ലോമഹംസാഭിസമ്ഭുനോതി ലോമഹംസം അഭിഭവിത്വാ ഠിതാ, നിബ്ഭയാതി വുത്തം ഹോതി. ഓദാതമനസാ സുദ്ധാതി ഓദാതചിത്താ ഹുത്വാ സുദ്ധാ. വിപ്പസന്നാമനാവിലാതി വിപ്പസന്നഅനാവിലാ.

ഭിയ്യോപഞ്ചസതേ ഞത്വാതി സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന സദ്ധിം അതിരേകപഞ്ചസതേ ഭിക്ഖൂ ജാനിത്വാ. വനേ കാപിലവത്ഥവേതി കപിലവത്ഥുസമീപമ്ഹി ജാതേ വനസണ്ഡേ. തതോ ആമന്തയീ സത്ഥാതി തദാ ആമന്തയി. സാവകേ സാസനേ രതേതി അത്തനോ ധമ്മദേസനായ സവനന്തേ ജാതത്താ സാവകേ സിക്ഖത്തയസാസനേ രതത്താ സാസനേ രതേ. ഇദം സബ്ബം – ‘‘സിലോകമനുകസ്സാമീ’’തി വചനതോ അഞ്ഞേന വുത്തം വിയ കത്വാ വദതി.

ദേവകായാ അഭിക്കന്താ, തേ വിജാനാഥ ഭിക്ഖവോതി തേ ദിബ്ബചക്ഖുനാ വിജാനാഥാതി നേസം ഭിക്ഖൂനം ദിബ്ബചക്ഖുഞാണാഭിനീഹാരത്ഥായ കഥേസി. തേ ച ആതപ്പമകരും, സുത്വാ ബുദ്ധസ്സ സാസനന്തി തേ ച ഭിക്ഖൂ തം ബുദ്ധസാസനം സുത്വാ താവദേവ തദത്ഥായ വീരിയം കരിംസു.

ഏവം കതമത്താതപ്പാനംയേവ തേസം പാതുരഹു ഞാണം. കീദിസം? അമനുസ്സാനം ദസ്സനം ദിബ്ബചക്ഖുഞാണം ഉപ്പജ്ജി. ന തം തേഹി തസ്മിം ഖണേ പരികമ്മം കത്വാ ഉപ്പാദിതം. അരിയമഗ്ഗേനേവ ഹി തം നിപ്ഫന്നം. അമനുസ്സദസ്സനത്ഥം പനസ്സ അഭിനീഹാരമത്തമേവ കതം. സത്ഥാപി – ‘‘അത്ഥി തുമ്ഹാകം ഞാണം, തം നീഹരിത്വാ തേന ഹി തേ വിജാനാഥാ’’തി ഇദമേവ സന്ധായ ‘‘തേ വിജാനാഥ, ഭിക്ഖവോ’’തി ആഹ.

അപ്പേകേ സതമദ്ദക്ഖുന്തി തേസു ഭിക്ഖൂസു ഏകച്ചേ ഭിക്ഖൂ അമനുസ്സാനം സതം അദ്ദസംസു. സഹസ്സം അഥ സത്തരിന്തി ഏകേ സഹസ്സം. ഏകേ സത്തതി സഹസ്സാനി.

സതം ഏകേ സഹസ്സാനന്തി ഏകേ സതസഹസ്സം അദ്ദസംസു. അപ്പേകേനന്തമദ്ദക്ഖുന്തി വിപുലം അദ്ദസംസു, സതവസേന സഹസ്സവസേന ച അപരിച്ഛിന്നേപി അദ്ദസംസൂതി അത്ഥോ. കസ്മാ? യസ്മാ ദിസാ സബ്ബാ ഫുടാ അഹും, ഭരിതാ സമ്പുണ്ണാവ അഹേസും.

തഞ്ച സബ്ബം അഭിഞ്ഞായാതി യം തേസു ഏകേനേകേന ദിട്ഠം, തഞ്ച സബ്ബം ജാനിത്വാ. വവത്ഥിത്വാന ചക്ഖുമാതി ഹത്ഥതലേ ലേഖം വിയ പച്ചക്ഖതോ വവത്ഥപേത്വാ പഞ്ചഹി ചക്ഖൂഹി ചക്ഖുമാ സത്ഥാ. തതോ ആമന്തയീതി പുബ്ബേ വുത്തഗാഥമേവ നാമഗോത്തകിത്തനത്ഥായ ആഹ. തുമ്ഹേ ഏതേ വിജാനാഥ, പസ്സഥ, ഓലോകേഥ, യേ വോഹം കിത്തയിസ്സാമീതി അയമേത്ഥ സമ്ബന്ധോ. ഗിരാഹീതി വചനേഹി. അനുപുബ്ബസോതി അനുപടിപാടിയാ.

൩൩൫. സത്തസഹസ്സാ തേ യക്ഖാ, ഭുമ്മാ കാപിലവത്ഥവാതി സത്തസഹസ്സാ താവേത്ഥ കപിലവത്ഥും നിസ്സായ നിബ്ബത്താ ഭുമ്മാ യക്ഖായേവാതി വദതി. ഇദ്ധിമന്തോതി ദിബ്ബഇദ്ധിയുത്താ. ജുതിമന്തോതി ആനുഭാവസമ്പന്നാ. വണ്ണവന്തോതി സരീരവണ്ണസമ്പന്നാ. യസസ്സിനോതി പരിവാരസമ്പന്നാ. മോദമാനാ അഭിക്കാമുന്തി തുട്ഠചിത്താ ആഗതാ. ഭിക്ഖൂനം സമിതിം വനന്തി ഇമം മഹാവനം ഭിക്ഖൂനം സന്തികം ഭിക്ഖൂനം ദസ്സനത്ഥായ ആഗതാ. അഥ വാ സമിതിന്തി സമൂഹം, ഭിക്ഖുസമൂഹം ദസ്സനായ ആഗതാതിപി അത്ഥോ.

ഛസഹസ്സാ ഹേമവതാ, യക്ഖാ നാനത്തവണ്ണിനോതി ഛസഹസ്സാ ഹേമവതപബ്ബതേ നിബ്ബത്തയക്ഖാ, തേ ച സബ്ബേപി നീലാദിവണ്ണവസേന നാനത്തവണ്ണാ.

സാതാഗിരാ തിസഹസ്സാതി സാതാഗിരിപബ്ബതേ നിബ്ബത്തയക്ഖാ തിസഹസ്സാ.

ഇച്ചേതേ സോളസസഹസ്സാതി ഏതേ സബ്ബേപി സോളസസഹസ്സാ ഹോന്തി.

വേസ്സാമിത്താ പഞ്ചസതാതി വേസ്സാമിത്തപബ്ബതേ നിബ്ബത്താ പഞ്ചസതാ.

കുമ്ഭീരോ രാജഗഹികോതി രാജഗഹനഗരേ നിബ്ബത്തോ കുമ്ഭീരോ നാമ യക്ഖോ. വേപുല്ലസ്സ നിവേസനന്തി തസ്സ വേപുല്ലപബ്ബതോ നിവേസനം നിവാസനട്ഠാനന്തി അത്ഥോ. ഭിയ്യോ നം സതസഹസ്സം, യക്ഖാനം പയിരുപാസതീതി തം അതിരേകം യക്ഖാനം സതസഹസ്സം പയിരുപാസതി. കുമ്ഭീരോ രാജഗഹികോ, സോപാഗാ സമിതിം വനന്തി സോപി കുമ്ഭീരോ സപരിവാരോ ഇമം വനം ഭിക്ഖുസമിതിം ദസ്സനത്ഥായ ആഗതോ.

൩൩൬. പുരിമഞ്ച ദിസം രാജാ, ധതരട്ഠോ പസാസതീതി പാചീനദിസം അനുസാസതി. ഗന്ധബ്ബാനം അധിപതീതി ചതൂസുപി ദിസാസു ഗന്ധബ്ബാനം ജേട്ഠകോ. സബ്ബേ തേ തസ്സ വസേ വത്തന്തി. മഹാരാജാ യസസ്സിസോതി മഹാപരിവാരോ ഏസോ മഹാരാജാ.

പുത്താപി തസ്സ ബഹവോ, ഇന്ദനാമാ മഹബ്ബലാതി തസ്സ ധതരട്ഠസ്സ ബഹവോ മഹബ്ബലാ പുത്താ, തേ സബ്ബേ സക്കസ്സ ദേവരഞ്ഞോ നാമധാരകാ.

വിരൂള്ഹോ തം പസാസതീതി തം ദിസം വിരൂള്ഹോ അനുസാസതി.

പുത്താപി തസ്സാതി തസ്സാപി താദിസായേവ പുത്താ. പാളിയം പന ‘‘മഹബ്ബലാ’’തി ലിഖന്തി. അട്ഠകഥായം സബ്ബവാരേസു ‘‘മഹാബലാ’’തി പാഠോ.

‘‘പുരിമം ദിസം ധതരട്ഠോ, ദക്ഖിണേന വിരൂള്ഹകോ;

പച്ഛിമേന വിരൂപക്ഖോ, കുവേരോ ഉത്തരം ദിസം.

ചത്താരോ തേ മഹാരാജാ, സമന്താ ചതുരോ ദിസാ;

ദദ്ദല്ലമാനാ അട്ഠംസു, വനേ കാപിലവത്ഥവേ’’തി.

ഇമാ പന ഗാഥാ സബ്ബസങ്ഗാഹികവസേന വുത്താ.

അയഞ്ചേത്ഥ അത്ഥോ – ദസസഹസ്സചക്കവാളേ ധതരട്ഠാ നാമ മഹാരാജാനോ അത്ഥി. തേ സബ്ബേപി കോടിസതസഹസ്സകോടിസതസഹസ്സഗന്ധബ്ബപരിവാരാ ആഗന്ത്വാ പുരത്ഥിമായ ദിസായ കപിലവത്ഥുമഹാവനതോ പട്ഠായ ചക്കവാളഗബ്ഭം പൂരേത്വാ ഠിതാ. ഏവം ദക്ഖിണദിസാദീസു വിരൂള്ഹകാദയോ. തേനേവാഹ – ‘‘സമന്താ ചതുരോ ദിസാ, ദദ്ദല്ലമാനാ അട്ഠംസൂ’’തി. ഇദഞ്ഹി വുത്തം ഹോതി – ‘‘സമന്താ ചക്കവാളേഹി ആഗന്ത്വാ ചതുരോ ദിസാ പബ്ബതമത്ഥകേസു അഗ്ഗിക്ഖന്ധാ വിയ സുട്ഠു ജലമാനാ ഠിതാ’’തി. തേ പന യസ്മാ കപിലവത്ഥുവനമേവ സന്ധായ ആഗതാ, തസ്മാ ചക്കവാളം പൂരേത്വാ ചക്കവാളേന സമസമാ ഠിതാപി – ‘‘വനേ കാപിലവത്ഥവേ’’തി വുത്താ.

൩൩൭. തേസം മായാവിനോ ദാസാ, ആഗും വഞ്ചനികാ സഠാതി തേസം മഹാരാജാനം കതപാപപടിച്ഛാദനലക്ഖണായ മായായ യുത്താ കുടിലാചാരാ ദാസാ അത്ഥി, യേ സമ്മുഖപരമ്മുഖവഞ്ചനാഹി ലോകം വഞ്ചനതോ ‘‘വഞ്ചനികാ’’തി ച, കേരാടിയസാഠേയ്യേന സമന്നാഗതത്താ ‘‘സഠാ’’തി ച വുച്ചന്തി, തേപി ആഗതാതി അത്ഥോ. മായാ കുടേണ്ഡു വിടേണ്ഡു, വിടുച്ച വിടുടോ സഹാതി തേ ദാസാ സബ്ബേപി മായാകാരകാവ. നാമേന പനേത്ഥ ഏകോ കുടേണ്ഡു നാമ, ഏകോ വിടേണ്ഡു നാമ. പാളിയം പന ‘‘വേടേണ്ഡൂ’’തി ലിഖന്തി. ഏകോ വിടുച്ച നാമ, ഏകോ വിടുടോ നാമ. സഹാതി സോപി വിടുടോ തേഹി സഹേവ ആഗതോ.

ചന്ദനോ കാമസേട്ഠോ ച, കിന്നിഘണ്ഡു നിഘണ്ഡു ചാതി അപരോ കിന്നിഘണ്ഡു നാമ. പാളിയം പന ‘‘കിന്നുഘണ്ഡൂ’’തി ലിഖന്തി. നിഘണ്ഡു ചാതി അഞ്ഞോ നിഘണ്ഡു നാമ, ഏത്തകാ ദാസാ. ഇതോ പരേ പന –

‘‘പനാദോ ഓപമഞ്ഞോ ച, ദേവസുതോ ച മാതലി;

ചിത്തസേനോ ച ഗന്ധബ്ബോ, നളോ രാജാ ജനേസഭോ;

ആഗും പഞ്ചസിഖോ ചേവ, തിമ്ബരൂ സൂരിയവച്ഛസാ’’തി. –

ഇമേ ദേവരാജാനോ. തത്ഥ ദേവസുതോതി ദേവസാരഥി. ചിത്തസേനോതി ചിത്തോ ച സേനോ ച ചിത്തസേനോ ച. ഗന്ധബ്ബോതി അയം ചിത്തസേനോ ഗന്ധബ്ബകായികോ ദേവപുത്തോ, ന കേവലം ചേസ, സബ്ബേ പേതേ പനാദാദയോ ഗന്ധബ്ബാ ഏവ. നളോരാജാതി നളകാരദേവപുത്തോ നാമേകോ. ജനേസഭോതി ജനവസഭോ ദേവപുത്തോ. ആഗും പഞ്ചസിഖോ ചേവാതി പഞ്ചസിഖോ ചേവ ദേവപുത്തോ ആഗതോ. തിമ്ബരൂതി തിമ്ബരൂ നാമ ഗന്ധബ്ബദേവരാജാ. സൂരിയവച്ഛസാതി തസ്സേവ ധീതാ.

ഏതേ ചഞ്ഞേ ച രാജാനോ, ഗന്ധബ്ബാ സഹ രാജുഭീതി ഏതേ ച നാമവസേന വുത്തഗന്ധബ്ബരാജാനോ അഞ്ഞേ ച ഏതേഹി രാജൂഹി സദ്ധിം ബഹൂ ഗന്ധബ്ബാ. മോദമാനാ അഭിക്കാമും, ഭിക്ഖൂനം സമിതിം വനന്തി ഹട്ഠതുട്ഠചിത്താ ഭിക്ഖുസങ്ഘസമിതിം ഇമം വനം ആഗതാതി അത്ഥോ.

൩൩൮. അഥാഗും നാഗസാ നാഗാ, വേസാലാ സഹതച്ഛകാതി നാഗസദഹവാസികാ ച വേസാലീവാസികാ ച നാഗാ സഹ തച്ഛകനാഗപരിസായ ആഗതാതി അത്ഥോ. കമ്ബലസ്സതരാതി കമ്ബലോ ച അസ്സതരോ ച. ഏതേ കിര സിനേരുപാദേ വസന്തി, സുപണ്ണേഹിപി അനുദ്ധരണീയാ മഹേസക്ഖനാഗാ പായാഗാ സഹ ഞാതിഭീതി പയാഗതിത്ഥവാസിനോ ച സഹ ഞാതിസങ്ഘേന ആഗതാ.

യാമുനാ ധതരട്ഠാ ചാതി യമുനവാസിനോ ച ധതരട്ഠകുലേ ഉപ്പന്നാ നാഗാ ച. ഏരാവണോ മഹാനാഗോതി ഏരാവണോ ച ദേവപുത്തോ, ജാതിയാ നാഗോ ന ഹോതി. നാഗവോഹാരേന പനേസ വോഹരിയതി. സോപാഗാതി സോപി ആഗതോ.

യേ നാഗരാജേ സഹസാ ഹരന്തീതി യേ ഇമേ വുത്തപ്പകാരേ നാഗേ ലോഭാഭിഭൂതാ സാഹസം കത്വാ ഹരന്തി ഗണ്ഹന്തി. ദിബ്ബാ ദിജാ പക്ഖീ വിസുദ്ധചക്ഖൂതി ദിബ്ബാനുഭാവതോ ദിബ്ബാ മാതുകുച്ഛിതോ ച അണ്ഡകോസതോ ചാതി ദ്വേ വാരേ ജാതാതി ദിജാ പക്ഖയുത്തതായ പക്ഖീ യോജനസതന്തരേപി യോജനസഹസ്സന്തരേപി നാഗേ ദസ്സനസമത്ഥചക്ഖുതായ വിസുദ്ധചക്ഖൂ. വേഹായസാ തേ വനമജ്ഝപ്പത്താതി തേ ആകാസേനേവ ഇമം മഹാവനം സമ്പത്താ. ചിത്രാ സുപണ്ണാ ഇതി തേസ നാമന്തി തേസം ‘‘ചിത്രസുപണ്ണാ’’തി നാമം.

അഭയം തദാ നാഗരാജാനമാസി, സുപണ്ണതോ ഖേമമകാസി ബുദ്ധോതി തസ്മാ സബ്ബേപി തേ അഞ്ഞമഞ്ഞം സണ്ഹാഹി വാചാഹി ഉപവ്ഹയന്താ മിത്താ വിയ ബന്ധവാ വിയ ച സമുല്ലപന്താ സമ്മോദമാനാ ആലിങ്ഗന്താ ഹത്ഥേ ഗണ്ഹന്താ അംസകൂടേ ഹത്ഥം ഠപേന്താ ഹട്ഠതുട്ഠചിത്താ. നാഗാ സുപണ്ണാ സരണമകംസു ബുദ്ധന്തി ബുദ്ധംയേവ സരണം ഗതാ.

൩൩൯. ജിതാ വജിരഹത്ഥേനാതി ഇന്ദേന ദേവരഞ്ഞാ ജിതാ. സമുദ്ദം അസുരാസിതാതി മഹാസമുദ്ദവാസിനോ സുജാതായ അസുരകഞ്ഞായ കാരണാ സബ്ബേപി ഭാതരോ വാസവസ്സേതേ, ഇദ്ധിമന്തോ യസസ്സിനോ.

തേസു കാലകഞ്ചാ മഹാഭിസ്മാതി കാലകഞ്ചാ ച മഹന്തേ ഭിംസനേ അത്തഭാവേ മാപേത്വാ ആഗമിംസു. അസുരാ ദാനവേഘസാതി ദാനവേഘസാ നാമ അഞ്ഞേ ധനുഗ്ഗഹഅസുരാ. വേപചിത്തി സുചിത്തി ച, പഹാരാദോ നമുചീ സഹാതി വേപചിത്തിഅസുരോ, സുചിത്തിഅസുരോ ചാതി ഏതേ ച അസുരാ നമുചി ച മാരോ ദേവപുത്തോ ഏതേഹി സഹേവ ആഗതോ. ഇമേ അസുരാ മഹാസമുദ്ദവാസിനോ, അയം പരനിമ്മിതദേവലോകവാസീ, കസ്മാ ഏതേഹി സഹാഗതോതി? അച്ഛന്ദികത്താ. തേപി ഹി അച്ഛന്ദികാ അഭബ്ബാ, അയമ്പി താദിസോയേവ. തസ്മാ ധാതുസോ സംസന്ദമാനോ ആഗതോ.

സതഞ്ച ബലിപുത്താനന്തി ബലിനോ മഹാഅസുരസ്സ പുത്താനം സതം. സബ്ബേ വേരോചനാമകാതി സബ്ബേ അത്തനോ മാതുലസ്സ രാഹുസ്സേവ നാമധരാ. സന്നയ്ഹിത്വാ ബലിസേനന്തി അത്തനോ ബലിസേനം സന്നയ്ഹിത്വാ സബ്ബേ കതസന്നാഹാവ ഹുത്വാ. രാഹുഭദ്ദമുപാഗമുന്തി രാഹുഅസുരിന്ദം ഉപസങ്കമിംസു. സമയോ ദാനി ഭദ്ദന്തേതി ഭദ്ദം തവ ഹോതു, സമയോ തേ ഭിക്ഖൂനം സമിതിം വനം ഉപസങ്കമിത്വാ ഭിക്ഖുസങ്ഘം ദസ്സനായാതി അത്ഥോ.

൩൪൦. ആപോ ച ദേവാ പഥവീ, തേജോ വായോ തദാഗമുന്തി ആപോകസിണാദീസു പരികമ്മം കത്വാ നിബ്ബത്താ ആപോതിആദിനാമകാ ദേവാ ആഗമും. വരുണാ വാരണാ ദേവാ, സോമോ ച യസസാ സഹാതി വരുണദേവതാ, വാരണദേവതാ, സോമദേവതാതി ഏവം നാമകാ ച ദേവാ യസസാ നാമ ദേവേന സഹാഗതാതി അത്ഥോ. മേത്താകരുണാകായികാതി മേത്താഝാനേ ച കരുണാഝാനേ ച പരികമ്മം കത്വാ നിബ്ബത്തദേവാ. ആഗും ദേവാ യസസ്സിനോതി ഏതേപി മഹായസാ ദേവാ ആഗതാ.

ദസേതേ ദസധാ കായാ, സബ്ബേ നാനത്തവണ്ണിനോതി തേ ദസധാ ഠിതാ ദസ ദേവകായാ സബ്ബേ നീലാദിവസേന നാനത്തവണ്ണാ ആഗതാതി അത്ഥോ.

വേണ്ഡൂ ച ദേവാതി വേണ്ഡുദേവതാ ച. സഹലി ചാതി സഹലിദേവതാ ച. അസമാ ച ദുവേ യമാതി അസമദേവതാ ച ദ്വേ ച യമകാ ദേവാ. ചന്ദസ്സുപനിസാ ദേവാ, ചന്ദമാഗും പുരക്ഖത്വാതി ചന്ദനിസ്സിതകാ ദേവാ ചന്ദം പുരതോ കത്വാ ആഗതാ. തഥാ സൂരിയനിസ്സിതകാ ദേവാ സൂരിയം പുരക്ഖത്വാ. നക്ഖത്താനി പുരക്ഖത്വാതി നക്ഖത്തനിസ്സിതാപി ദേവാ നക്ഖത്താനി പുരതോ കത്വാ ആഗതാ. ആഗും മന്ദവലാഹകാതി വാതവലാഹകാ, അബ്ഭവലാഹകാ, ഉണ്ഹവലാഹകാ ഏതേ സബ്ബേപി വലാഹകായികാ ‘‘മന്ദവലാഹകാ’’ നാമ വുച്ചന്തി. തേപി ആഗതാതി അത്ഥോ. വസൂനം വാസവോ സേട്ഠോ, സക്കോപാഗാ പുരിന്ദദോതി വസൂനം ദേവതാനം സേട്ഠോ വാസവോ യോ സക്കോതി ച, പുരിന്ദദോതി ച വുച്ചതി, സോപി ആഗതോ.

ദസേതേ ദസധാ കായാതി ഏതേപി ദസ ദേവകായാ ദസധാവ ആഗതാ. സബ്ബേ നാനത്തവണ്ണിനോതി നീലാദിവസേന നാനത്തവണ്ണാ.

അഥാഗും സഹഭൂ ദേവാതി അഥ സഹഭൂ നാമ ദേവാ ആഗതാ. ജലമഗ്ഗിസിഖാരിവാതി അഗ്ഗിസിഖാ വിയ ജലന്താ. ജലമഗ്ഗി ച സിഖാരിവാതി ഇമാനി തേസം നാമാനീതിപി വുത്തം. അരിട്ഠകാ ച രോജാ ചാതി അരിട്ഠകദേവാ ച രോജദേവാ ച. ഉമാപുപ്ഫനിഭാസിനോതി ഉമാപുപ്ഫദേവാ നാമ ഏതേ ദേവാ. ഉമാപുപ്ഫസദിസാ ഹി തേസം സരീരാഭാ, തസ്മാ ‘‘ഉമാപുപ്ഫനിഭാസിനോ’’തി വുച്ചന്തി.

വരുണാ സഹധമ്മാ ചാതി ഏതേ ച ദ്വേ ജനാ. അച്ചുതാ ച അനേജകാതി അച്ചുതദേവതാ ച അനേജകദേവതാ ച. സുലേയ്യരുചിരാ ആഗുന്തി സുലേയ്യാ ച രുചിരാ ച ആഗതാ. ആഗും വാസവനേസിനോതി വാസവനേസീദേവാ നാമ ആഗതാ. ദസേതേ ദസധാ കായാതി ഏതേപി ദസദേവകായാ ദസധാവ ആഗതാ.

സമാനാ മഹാസമാനാതി സമാനാ ച മഹാസമാനാ ച. മാനുസാ മാനുസുത്തമാതി മാനുസാ ച മാനുസുത്തമാ ച. ഖിഡ്ഡാപദോസികാ ആഗും, ആഗും മനോപദോസികാതി ഖിഡ്ഡാപദോസികാ മനോപദോസികാ ച ദേവാ ആഗതാ.

അഥാഗും ഹരയോ ദേവാതി ഹരിദേവാ നാമ ആഗതാ. യേ ച ലോഹിതവാസിനോതി ലോഹിതവാസിനോ ച ആഗതാ. പാരഗാ മഹാപാരഗാതി ഏതേ ച ദുവിധാ ആഗതാ. ദസേതേ ദസധാ കായാതി ഏതേപി ദസദേവകായാ ദസധാവ ആഗതാ.

സുക്കാ കരമ്ഭാ അരുണാ, ആഗും വേഘനസാ സഹാതി ഏതേ സുക്കാദയോ തയോ, തേഹി സഹ വേഘനസാ ച ആഗതാ. ഓദാതഗയ്ഹാ പാമോക്ഖാതി ഓദാതഗയ്ഹാ നാമ പാമോക്ഖദേവാ ആഗതാ. ആഗും ദേവാ വിചക്ഖണാതി വിചക്ഖണാ നാമ ദേവാ ആഗതാ.

സദാമത്താ ഹാരഗജാതി സദാമത്താ ച ഹാരഗജാ ച. മിസ്സകാ ച യസസ്സിനോതി യസസമ്പന്നാ മിസ്സകദേവാ ച. ഥനയം ആഗ പജ്ജുന്നോതി പജ്ജുന്നോ ച ദേവരാജാ ഥനയന്തോ ആഗതോ. യോ ദിസാ അഭിവസ്സതീതി യോ യം യം ദിസം യാതി, തത്ഥ തത്ഥ ദേവോ വസ്സതി. ദസേതേ ദസധാ കായാതി ഏതേപി ദസദേവകായാ ദസധാ ആഗതാ.

ഖേമിയാ തുസിതാ യാമാതി ഖേമിയാ ദേവാ തുസിതപുരവാസിനോ ച യാമാദേവലോകവാസിനോ ച. കഥകാ ച യസസ്സിനോതി യസസമ്പന്നാ കഥകദേവാ ച. പാളിയം പന ‘‘കട്ഠകാ ചാ’’തി ലിഖന്തി. ലമ്ബീതകാ ലാമസേട്ഠാതി ലമ്ബിതകദേവാ ച ലാമസേട്ഠദേവാ ച. ജോതിനാമാ ച ആസവാതി പബ്ബതമത്ഥകേ കതനളഗ്ഗിക്ഖന്ധോ വിയ ജോതമാനാ ജോതിദേവാ നാമ അത്ഥി, തേ ച ആസാ ച ദേവാ ആഗതാതി അത്ഥോ. പാളിയം പന ‘‘ജാതിനാമാ’’തി ലിഖന്തി. ആസാ ദേവതാ ഛന്ദവസേന ആസവാതി വുത്താ. നിമ്മാനരതിനോ ആഗും, അഥാഗും പരനിമ്മിതാ. ദസേതേ ദസധാ കായാതി ഏതേപി ദസ ദേവകായാ ദസധാവ ആഗതാ.

സട്ഠേതേ ദേവനികായാതി ഏതേ ച ആപോ ച ദേവാതിആദികാ ഛ ദസകാ സട്ഠി ദേവനികായാ സബ്ബേ നീലാദിവസേന നാനത്തവണ്ണിനോ. നാമന്വയേന ആഗച്ഛുന്തി നാമഭാഗേന നാമകോട്ഠാസേന ആഗതാ. യേ ചഞ്ഞേ സദിസാ സഹാതി യേ ച അഞ്ഞേപി തേഹി സദിസാ വണ്ണതോപി നാമതോപി ഏതാദിസായേവ സേസചക്കവാളേസു ദേവാ, തേപി ആഗതായേവാതി ഏകപദേനേവ കലാപം വിയ പുടകം വിയ ച കത്വാ സബ്ബാ ദേവതാ നിദ്ദിസതി.

ഏവം ദസസു ലോകധാതുസഹസ്സേസു ദേവകായേ നിദ്ദിസിത്വാ ഇദാനി യദത്ഥം തേ ആഗതാ, തം ദസ്സേന്തോ പവുട്ഠജാതിന്തി ഗാഥമാഹ. തസ്സത്ഥോ – പവുട്ഠാ വിഗതാ ജാതി അസ്സാതി അരിയസങ്ഘോ പവുട്ഠജാതി നാമ, തം പവുട്ഠജാതിം രാഗദോസമോഹഖീലാനം അഭാവാ അഖീലം ചത്താരോ ഓഘേ തരിത്വാ ഠിതത്താ ഓഘതിണ്ണം ചതുന്നം ആസവാനം അഭാവേന അനാസവം അരിയസങ്ഘം ദക്ഖേമ പസ്സിസ്സാമ. തേസഞ്ഞേവ ഓഘാനം തിണ്ണത്താ ഓഘതരം ആഗും അകരണതോ നാഗം. അസിതാതിഗന്തി കാളകഭാവാതീതം ചന്ദംവ സിരിയാ വിരോചമാനം ദസബലഞ്ച ദക്ഖേമ പസ്സിസ്സാമാതി ഏതദത്ഥം സബ്ബേപി തേ നാമന്വയേന ആഗച്ഛും, യേ ചഞ്ഞേ സദിസാ സഹാതി.

൩൪൧. ഇദാനി ബ്രഹ്മാനോ ദസ്സേന്തോ സുബ്രഹ്മാ പരമത്തോ ചാതിആദിമാഹ. തത്ഥ സുബ്രഹ്മാതി ഏകോ ബ്രഹ്മാ. പരമത്തോപി ബ്രഹ്മാവ. പുത്താ ഇദ്ധിമതോ സഹാതി ഏതേ ഇദ്ധിമതോ ബുദ്ധസ്സ ഭഗവതോ പുത്താ അരിയബ്രഹ്മാനോ സഹേവ ആഗതാ. സനങ്കുമാരോ തിസ്സോ ചാതി സനങ്കുമാരോ ച തിസ്സമഹാബ്രഹ്മാ ച. സോപാഗാതി സോപി ആഗതോ.

‘‘സഹസ്സം ബ്രഹ്മലോകാനം, മഹാബ്രഹ്മാഭിതിട്ഠതി;

ഉപപന്നോ ജുതിമന്തോ, ഭിസ്മാകായോ യസസ്സി സോ’’തി. –

ഏത്ഥ സഹസ്സം ബ്രഹ്മലോകാനന്തി ഏകങ്ഗുലിയാ ഏകസഹസ്സചക്കവാളേ ദസഹി അങ്ഗുലീഹി ദസസഹസ്സിചക്കവാളേ ആലോകഫരണസമത്ഥാനം മഹാബ്രഹ്മാനം സഹസ്സം ആഗതം. മഹാബ്രഹ്മാഭിതിട്ഠതീതി യത്ഥ ഏകേകോ മഹാബ്രഹ്മാ അഞ്ഞേ ബ്രഹ്മേ അഭിഭവിത്വാ തിട്ഠതി. ഉപപന്നോതി ബ്രഹ്മലോകേ നിബ്ബത്തോ. ജുതിമന്തോതി ആനുഭാവസമ്പന്നോ. ഭിസ്മാകായോതി മഹാകായോ, ദ്വീഹി തീഹി മാഗധികേഹി ഗാമക്ഖേത്തേഹി സമപ്പമാണഅത്തഭാവോ. യസസ്സിസോതി അത്തഭാവസിരീസങ്ഖാതേന യസേന സമന്നാഗതോ.

ദസേത്ഥ ഇസ്സരാ ആഗും, പച്ചേകവസവത്തിനോതി ഏതസ്മിഞ്ച ബ്രഹ്മസഹസ്സേ യേ പാടിയേക്കം പാടിയേക്കം വസം വത്തേന്തി, ഏവരൂപാ ദസ ഇസ്സരാ മഹാബ്രഹ്മാനോ ആഗതാ. തേസഞ്ച മജ്ഝതോ ആഗ, ഹാരിതോ പരിവാരിതോതി തേസം ബ്രഹ്മാനം മജ്ഝേ ഹാരിതോ നാമ മഹാബ്രഹ്മാ സതസഹസ്സബ്രഹ്മപരിവാരോ ആഗതോ.

൩൪൨. തേ ച സബ്ബേ അഭിക്കന്തേ, സഇന്ദേ ദേവേ സബ്രഹ്മകേതി തേ സബ്ബേപി സക്കം ദേവരാജാനം ജേട്ഠകം കത്വാ ആഗതേ ദേവകായേ, ഹാരിതമഹാബ്രഹ്മാനം ജേട്ഠകം കത്വാ ആഗതേ ബ്രഹ്മകായേ ച. മാരസേനാ അഭിക്കാമീതി മാരസേനാ അഭിഗതാ. പസ്സ കണ്ഹസ്സ മന്ദിയന്തി കാളകസ്സ മാരസ ബാലഭാവം പസ്സഥ.

ഏഥ ഗണ്ഹഥ ബന്ധഥാതി ഏവം അത്തനോ പരിസം ആണാപേസി. രാഗേന ബദ്ധമത്ഥു വോതി സബ്ബം വോ ഇദം ദേവമണ്ഡലം രാഗേന ബദ്ധം ഹോതു. സമന്താ പരിവാരേഥ, മാ വോ മുഞ്ചിത്ഥ കോചി നന്തി തുമ്ഹാകം ഏകോപി ഏതേസു ഏകമ്പി മാ മുഞ്ചി. ‘‘മാ വോ മുഞ്ചേഥാ’’തിപി പാഠോ, ഏസേവത്ഥോ.

ഇതി തത്ഥ മഹാസേനോ, കണ്ഹോ സേനം അപേസയീതി ഏവം തത്ഥ മഹാസമയേ മഹാസേനോ മാരോ മാരസേനം അപേസയി. പാണിനാ തലമാഹച്ചാതി ഹത്ഥേന പഥവീതലം പഹരിത്വാ. സരം കത്വാന ഭേരവന്തി മാരവിഭിംസകദസ്സനത്ഥം ഭയാനകം സരഞ്ച കത്വാ.

യഥാ പാവുസ്സകോ മേഘോ, ഥനയന്തോ സവിജ്ജുകോതി സവിജ്ജുകോ പാവുസ്സകമേഘോ വിയ മഹാഗജ്ജിതം ഗജ്ജന്തോ. തദാ സോ പച്ചുദാവത്തീതി തസ്മിം സമയേ സോ മാരോ തം വിഭിംസനകം ദസ്സേത്വാ പടിനിവത്തോ. സങ്കുദ്ധോ അസയം വസേതി സുട്ഠു കുദ്ധോ കുപിതോ കഞ്ചി വസേ വത്തേതും അസക്കോന്തോ അസയംവസേ അസയംവസീ അത്തനോ വസേന അകാമകോ ഹുത്വാ നിവത്തോ. ഭഗവാ കിര ‘‘അയം മാരോ ഇമം മഹാസമാഗമം ദിസ്വാ ‘അഭിസമയന്തരായം കരിസ്സാമീ’തി അന്തരന്തരേ മാരസേനം പേസേത്വാ മാരം വിഭിംസകം ദസ്സേതീ’’തി അഞ്ഞാസി. പകതി ചേസാ ഭഗവതോ, യത്ഥ അഭിസമയോ ന ഭവിസ്സതി, തത്ഥ മാരം വിഭിംസകം ദസ്സേന്തം ന നിവാരേതി. യത്ഥ പന അഭിസമയോ ഹോതി, തത്ഥ യഥാ പരിസാ നേവ മാരസ്സ രൂപം പസ്സതി, ന സദ്ദം സുണാതി, ഏവം അധിട്ഠാതീതി. ഇമസ്മിഞ്ച സമാഗമേ മഹാഭിസമയോ ഭവിസ്സതി, തസ്മാ യഥാ ദേവതാ നേവ തസ്സ രൂപം പസ്സന്തി, ന സദ്ദം സുണന്തി, ഏവം അധിട്ഠാസി. തേന വുത്തം –‘‘തദാ സോ പച്ചുദാവത്തി, സങ്കുദ്ധോ അസയംവസേ’’തി.

൩൪൩. തഞ്ച സബ്ബം അഭിഞ്ഞായ, വവത്ഥിത്വാന ചക്ഖുമാതി തം സബ്ബം ഭഗവാ ജാനിത്വാ വവത്ഥപേത്വാ ച.

മാരസേനാ അഭിക്കന്താ, തേ വിജാനാഥ ഭിക്ഖവോതി ഭിക്ഖവേ മാരസേനാ അഭിക്കന്താ, തേ തുമ്ഹേ അത്തനോ അനുരൂപം വിജാനാഥ, ഫലസമാപത്തിം സമാപജ്ജഥാതി വദതി. ആതപ്പമകരുന്തി ഫലസമാപത്തിം പവിസനത്ഥായ വീരിയം ആരഭിംസു. വീതരാഗേഹി പക്കാമുന്തി മാരോ ച മാരസേനാ ച വീതരാഗേഹി അരിയേഹി ദൂരതോവ അപക്കമും. നേസം ലോമാപി ഇഞ്ജയുന്തി തേസം വീതരാഗാനം ലോമാനിപി ന ചാലയിംസു. അഥ മാരോ ഭിക്ഖുസങ്ഘം ആരബ്ഭ ഇമം ഗാഥം അഭാസി –

‘‘സബ്ബേ വിജിതസങ്ഗാമാ, ഭയാതീതാ യസസ്സിനോ;

മോദന്തി സഹ ഭൂതേഹി, സാവകാ തേ ജനേസുതാ’’തി.

തത്ഥ മോദന്തി സഹ ഭൂതേഹീതി ദസബലസ്സ സാസനേ ഭൂതേഹി സഞ്ജാതേഹി അരിയേഹി സദ്ധിം മോദന്തി പമോദന്തി. ജനേസുതാതി ജനേ വിസ്സുതാ പാകടാ അഭിഞ്ഞാതാ.

ഇദം പന മഹാസമയസുത്തം നാമ ദേവതാനം പിയം മനാപം, തസ്മാ മങ്ഗലം വദന്തേന അഭിനവട്ഠാനേസു ഇദമേവ സുത്തം വത്തബ്ബം. ദേവതാ കിര –‘‘ഇമം സുത്തം സുണിസ്സാമാ’’തി ഓഹിതസോതാ വിചരന്തി. ദേസനാപരിയോസാനേ പനസ്സ കോടിസതസഹസ്സദേവതാ അരഹത്തം പത്താ, സോതാപന്നാദീനം ഗണനാ നത്ഥി.

ദേവതാനഞ്ചസ്സ പിയമനാപഭാവേ ഇദം വത്ഥു – കോടിപബ്ബതവിഹാരേ കിര നാഗലേണദ്വാരേ നാഗരുക്ഖേ ഏകാ ദേവധീതാ വസതി. ഏകോ ദഹരോ അന്തോലേണേ ഇമം സുത്തം സജ്ഝായതി. ദേവധീതാ സുത്വാ സുത്തപരിയോസാനേ മഹാസദ്ദേന സാധുകാരമദാസി. കോ ഏസോതി. അഹം, ഭന്തേ, ദേവധീതാതി. കസ്മാ സാധുകാരമദാസീതി? ഭന്തേ, ദസബലേന മഹാവനേ നിസീദിത്വാ കഥിതദിവസേ ഇമം സുത്തം സുത്വാ അജ്ജ അസ്സോസിം, ഭഗവതാ കഥിതതോ ഏകക്ഖരമ്പി അഹാപേത്വാ സുഗ്ഗഹിതോ അയം ധമ്മോ തുമ്ഹേഹീതി. ദസബലസ്സ കഥയതോ സുതം തയാതി? ആമ, ഭന്തേതി. മഹാ കിര ദേവതാസന്നിപാതോ അഹോസി, ത്വം കത്ഥ ഠിതാ സുണീതി?

അഹം, ഭന്തേ, മഹാവനവാസിയാ ദേവതാ, മഹേസക്ഖാസു പന ദേവതാസു ആഗച്ഛന്തീസു ജമ്ബുദീപേ ഓകാസം നാലത്ഥം, അഥ ഇമം തമ്ബപണ്ണിദീപം ആഗന്ത്വാ ജമ്ബുകോലപട്ടനേ ഠത്വാ സോതും ആരദ്ധമ്ഹി, തത്രാപി മഹേസക്ഖാസു ദേവതാസു ആഗച്ഛന്തീസു അനുക്കമേന പടിക്കമമാനാ രോഹണജനപദേ മഹാഗാമസ്സ പിട്ഠിഭാഗതോ സമുദ്ദേ ഗലപ്പമാണം ഉദകം പവിസിത്വാ തത്ഥ ഠിതാ അസ്സോസിന്തി. തുയ്ഹം ഠിതട്ഠാനതോ ദൂരേ സത്ഥാരം പസ്സസി ദേവതേതി? കിം കഥേഥ, ഭന്തേ, സത്ഥാ മഹാവനേ ധമ്മം ദേസേന്തോ നിരന്തരം മമഞ്ഞേവ ഓലോകേതീതി മഞ്ഞമാനാ ഓതപ്പമാനാ ഊമീസു നിലയാമീതി.

തം ദിവസം കിര കോടിസതസഹസ്സദേവതാ അരഹത്തം പത്താ, തുമ്ഹേപി തദാ അരഹത്തം പത്താതി? നത്ഥി, ഭന്തേ. അനാഗാമിഫലം പത്തത്ഥ മഞ്ഞേതി? നത്ഥി, ഭന്തേ. സകദാഗാമിഫലം പത്തത്ഥ മഞ്ഞേതി? നത്ഥി, ഭന്തേ. തയോ മഗ്ഗേ പത്താ ദേവതാ കിര ഗണനപഥം അതീതാ, സോതാപന്നാ ജാതത്ഥ മഞ്ഞേതി? ദേവതാ തം ദിവസം സോതാപത്തിഫലം പത്തത്താ ഹരായമാനാ –‘‘അപുച്ഛിതബ്ബം പുച്ഛതി അയ്യോ’’തി ആഹ. തതോ നം സോ ഭിക്ഖു ആഹ – ‘‘സക്കാ പന ദേവതേ, തവ അത്തഭാവം അമ്ഹാകം ദസ്സേതു’’ന്തി? ന സക്കാ ഭന്തേ സകലകായം ദസ്സേതും, അങ്ഗുലിപബ്ബമത്തം ദസ്സേസ്സാമി അയ്യസ്സാതി കുഞ്ചികഛിദ്ദേന അങ്ഗുലിം അന്തോലേണാഭിമുഖം അകാസി, ചന്ദസഹസ്സസൂരിയസഹസ്സഉഗ്ഗമനകാലോ വിയ അഹോസി. ദേവധീതാ ‘‘അപ്പമത്താ, ഭന്തേ, ഹോഥാ’’തി ദഹരഭിക്ഖും വന്ദിത്വാ അഗമാസി. ഏവം ഇമം സുത്തം ദേവതാനം പിയം മനാപം, മമായന്തി നം ദേവതാതി.

ഇതി സുമങ്ഗലവിലാസിനിയാ ദീഘനികായട്ഠകഥായം

മഹാസമയസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.