൧. മഹാപദാനസുത്തവണ്ണനാ

പുബ്ബേനിവാസപടിസംയുത്തകഥാ

൧. ഏവം മേ സുതം…പേ… കരേരികുടികായന്തി മഹാപദാനസുത്തം. തത്രായം അപുബ്ബപദവണ്ണനാ – കരേരികുടികായന്തി കരേരീതി വരുണരുക്ഖസ്സ നാമം, കരേരിമണ്ഡപോ തസ്സാ കുടികായ ദ്വാരേ ഠിതോ, തസ്മാ ‘‘കരേരികുടികാ’’തി വുച്ചതി, യഥാ കോസമ്ബരുക്ഖസ്സ ദ്വാരേ ഠിതത്താ ‘‘കോസമ്ബകുടികാ’’തി. അന്തോജേതവനേ കിര കരേരികുടി കോസമ്ബകുടി ഗന്ധകുടി സലളാഗാരന്തി ചത്താരി മഹാഗേഹാനി, ഏകേകം സതസഹസ്സപരിച്ചാഗേന നിപ്ഫന്നം. തേസു സലളാഗാരം രഞ്ഞാ പസേനദിനാ കാരിതം, സേസാനി അനാഥപിണ്ഡികേന കാരിതാനി. ഇതി ഭഗവാ അനാഥപിണ്ഡികേന ഗഹപതിനാ ഥമ്ഭാനം ഉപരി കാരിതായ ദേവവിമാനകപ്പായ കരേരികുടികായം വിഹരതി. പച്ഛാഭത്തന്തി ഏകാസനികഖലുപച്ഛാഭത്തികാനം പാതോവ ഭുത്താനം അന്തോമജ്ഝന്ഹികേപി പച്ഛാഭത്തമേവ. ഇധ പന പകതിഭത്തസ്സ പച്ഛതോ ‘‘പച്ഛാഭത്ത’’ന്തി അധിപ്പേതം. പിണ്ഡപാതപടിക്കന്താനന്തി പിണ്ഡപാതതോ പടിക്കന്താനം, ഭത്തകിച്ചം നിട്ഠപേത്വാ ഉട്ഠിതാനന്തി അത്ഥോ.

കരേരിമണ്ഡലമാളേതി തസ്സേവ കരേരിമണ്ഡപസ്സ അവിദൂരേ കതായ നിസീദനസാലായ. സോ കിര കരേരിമണ്ഡപോ ഗന്ധകുടികായ ച സാലായ ച അന്തരേ ഹോതി, തസ്മാ ഗന്ധകുടീപി കരേരികുടികാപി സാലാപി – ‘‘കരേരിമണ്ഡലമാളോ’’തി വുച്ചതി. പുബ്ബേനിവാസപടിസംയുത്താതി ‘‘ഏകമ്പി ജാതിം, ദ്വേപി ജാതിയോ’’തി ഏവം വിഭത്തേന പുബ്ബേനിവുത്ഥക്ഖന്ധസന്താനസങ്ഖാതേന പുബ്ബേനിവാസേന സദ്ധിം യോജേത്വാ പവത്തിതാ. ധമ്മീതി ധമ്മസംയുത്താ.

ഉദപാദീതി അഹോ അച്ഛരിയം ദസബലസ്സ പുബ്ബേനിവാസഞാണം, പുബ്ബേനിവാസം നാമ കേ അനുസ്സരന്തി, കേ നാനുസ്സരന്തീതി. തിത്ഥിയാ അനുസ്സരന്തി, സാവകാ ച പച്ചേകബുദ്ധാ ച ബുദ്ധാ ച അനുസ്സരന്തി. കതരതിത്ഥിയാ അനുസ്സരന്തി? യേ അഗ്ഗപ്പത്തകമ്മവാദിനോ, തേപി ചത്താലീസംയേവ കപ്പേ അനുസ്സരന്തി, ന തതോ പരം. സാവകാ കപ്പസതസഹസ്സം അനുസ്സരന്തി. ദ്വേ അഗ്ഗസാവകാ അസങ്ഖ്യേയ്യഞ്ചേവ കപ്പസതസഹസ്സഞ്ച. പച്ചേകബുദ്ധാ ദ്വേ അസങ്ഖ്യേയ്യാനി കപ്പസതസഹസ്സഞ്ച. ബുദ്ധാനം പന ഏത്തകന്തി പരിച്ഛേദോ നത്ഥി, യാവതകം ആകങ്ഖന്തി, താവതകം അനുസ്സരന്തി.

തിത്ഥിയാ ഖന്ധപടിപാടിയാ അനുസ്സരന്തി, പടിപാടിം മുഞ്ചിത്വാ ന സക്കോന്തി. പടിപാടിയാ അനുസ്സരന്താപി അസഞ്ഞഭവം പത്വാ ഖന്ധപ്പവത്തിം ന പസ്സന്തി, ജാലേ പതിതാ കുണ്ഠാ വിയ, കൂപേ പതിതാ പങ്ഗുളാ വിയ ച ഹോന്തി. തേ തത്ഥ ഠത്വാ ‘‘ഏത്തകമേവ, ഇതോ പരം നത്ഥീ’’തി ദിട്ഠിം ഗണ്ഹന്തി. ഇതി തിത്ഥിയാനം പുബ്ബേനിവാസാനുസ്സരണം അന്ധാനം യട്ഠികോടിഗമനം വിയ ഹോതി. യഥാ ഹി അന്ധാ യട്ഠികോടിഗ്ഗാഹകേ സതിയേവ ഗച്ഛന്തി, അസതി തത്ഥേവ നിസീദന്തി, ഏവമേവ തിത്ഥിയാ ഖന്ധപടിപാടിയാവ അനുസ്സരിതും സക്കോന്തി, പടിപാടിം വിസ്സജ്ജേത്വാ ന സക്കോന്തി.

സാവകാപി ഖന്ധപടിപാടിയാവ അനുസ്സരന്തി, അസഞ്ഞഭവം പത്വാ ഖന്ധപ്പവത്തിം ന പസ്സന്തി. ഏവം സന്തേപി തേ വട്ടേ സംസരണകസത്താനം ഖന്ധാനം അഭാവകാലോ നാമ നത്ഥി. അസഞ്ഞഭവേ പന പഞ്ചകപ്പസതാനി പവത്തന്തീതി തത്തകം കാലം അതിക്കമിത്വാ ബുദ്ധേഹി ദിന്നനയേ ഠത്വാ പരതോ അനുസ്സരന്തി; സേയ്യഥാപി ആയസ്മാ സോഭിതോ. ദ്വേ അഗ്ഗസാവകാ പന പച്ചേകബുദ്ധാ ച ചുതിപടിസന്ധിം ഓലോകേത്വാ അനുസ്സരന്തി. ബുദ്ധാനം ചുതിപടിസന്ധികിച്ചം നത്ഥി, യം യം ഠാനം പസ്സിതുകാമാ ഹോന്തി, തം തദേവ പസ്സന്തി.

തിത്ഥിയാ ച പുബ്ബേനിവാസം അനുസ്സരമാനാ അത്തനാ ദിട്ഠകതസുതമേവ അനുസ്സരന്തി. തഥാ സാവകാ ച പച്ചേകബുദ്ധാ ച. ബുദ്ധാ പന അത്തനാ വാ പരേഹി വാ ദിട്ഠകതസുതം സബ്ബമേവ അനുസ്സരന്തി.

തിത്ഥിയാനം പുബ്ബേനിവാസഞാണം ഖജ്ജോപനകഓഭാസസദിസം, സാവകാനം പദീപോഭാസസദിസം, അഗ്ഗസാവകാനം ഓസധിതാരകോഭാസസദിസം, പച്ചേകബുദ്ധാനം ചന്ദോഭാസസദിസം, ബുദ്ധാനം സരദസൂരിയമണ്ഡലോഭാസസദിസം. തസ്സ ഏത്തകാനി ജാതിസതാനി ജാതിസഹസ്സാനി ജാതിസതസഹസ്സാനീതി വാ ഏത്തകാനി കപ്പസതാനി കപ്പസഹസ്സാനി കപ്പസതസഹസ്സാനീതി വാ നത്ഥി, യം കിഞ്ചി അനുസ്സരന്തസ്സ നേവ ഖലിതം, ന പടിഘാതം ഹോതി, ആവജ്ജനപടിബദ്ധമേവ ആകങ്ഖമനസികാരചിത്തുപ്പാദപടിബദ്ധമേവ ഹോതി. ദുബ്ബലപത്തപുടേ വേഗക്ഖിത്തനാരാചോ വിയ, സിനേരുകൂടേ വിസ്സട്ഠഇന്ദവജിരം വിയ ച അസജ്ജമാനമേവ ഗച്ഛതി. ‘‘അഹോ മഹന്തം ഭഗവതോ പുബ്ബേനിവാസഞാണ’’ന്തി ഏവം ഭഗവന്തംയേവ ആരബ്ഭ കഥാ ഉപ്പന്നാ, ജാതാ പവത്താതി അത്ഥോ. തം സബ്ബമ്പി സങ്ഖേപതോ ദസ്സേതും ‘‘ഇതിപി പുബ്ബേനിവാസോ, ഇതിപി പുബ്വേനിവാസോ’’തി ഏത്തകമേവ പാളിയം വുത്തം. തത്ഥ ഇതിപീതി ഏവമ്പി.

൨-൩. അസ്സോസി ഖോ…പേ… അഥ ഭഗവാ അനുപ്പത്തോതി ഏത്ഥ യം വത്തബ്ബം, തം ബ്രഹ്മജാലസുത്തവണ്ണനായം വുത്തമേവ. അയമേവ ഹി വിസേസോ – തത്ഥ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണേന അസ്സോസി, ഇധ ദിബ്ബസോതേന. തത്ഥ ച വണ്ണാവണ്ണകഥാ വിപ്പകതാ, ഇധ പുബ്ബേനിവാസകഥാ. തസ്മാ ഭഗവാ – ‘‘ഇമേ ഭിക്ഖൂ മമ പുബ്ബേനിവാസഞാണം ആരബ്ഭ ഗുണം ഥോമേന്തി, പുബ്ബേനിവാസഞാണസ്സ പന മേ നിപ്ഫത്തിം ന ജാനന്തി; ഹന്ദ നേസം തസ്സ നിപ്ഫത്തിം കഥേത്വാ ദസ്സാമീ’’തി ആഗന്ത്വാ പകതിയാപി ബുദ്ധാനം നിസീദിത്വാ ധമ്മദേസനത്ഥമേവ ഠപിതേ തങ്ഖണേ ഭിക്ഖൂഹി പപ്ഫോടേത്വാ ദിന്നേ വരബുദ്ധാസനേ നിസീദിത്വാ ‘‘കായ നുത്ഥ, ഭിക്ഖവേ’’തി പുച്ഛായ ച ‘‘ഇധ, ഭന്തേ’’തിആദിപടിവചനസ്സ ച പരിയോസാനേ തേസം പുബ്ബേനിവാസപടിസംയുത്തം ധമ്മിം കഥം കഥേതുകാമോ ഇച്ഛേയ്യാഥ നോതിആദിമാഹ. തത്ഥ ഇച്ഛേയ്യാഥ നോതി ഇച്ഛേയ്യാഥ നു. അഥ നം പഹട്ഠമാനസാ ഭിക്ഖൂ യാചമാനാ ഏതസ്സ ഭഗവാതിആദിമാഹംസു. തത്ഥ ഏതസ്സാതി ഏതസ്സ ധമ്മികഥാകരണസ്സ.

൪. അഥ ഭഗവാ തേസം യാചനം ഗഹേത്വാ കഥേതുകാമോ ‘‘തേന ഹി, ഭിക്ഖവേ, സുണാഥാ’’തി തേ സോതാവധാരണസാധുകമനസികാരേസു നിയോജേത്വാ അഞ്ഞേസം അസാധാരണം ഛിന്നവടുമകാനുസ്സരണം പകാസേതുകാമോ ഇതോ സോ, ഭിക്ഖവേതിആദിമാഹ. തത്ഥ യം വിപസ്സീതി യസ്മിം കപ്പേ വിപസ്സീ. അയഞ്ഹി ‘യ’ന്തി സദ്ദോ ‘‘യം മേ, ഭന്തേ, ദേവാനം താവതിംസാനം സമ്മുഖാ സുതം സമ്മുഖാ പടിഗ്ഗഹിതം, ആരോചേമി തം, ഭഗവതോ’’തിആദീസു (ദീ. നി. ൨.൨൦൩) പച്ചത്തവചനേ ദിസ്സതി. ‘‘യം തം അപുച്ഛിമ്ഹ അകിത്തയീ നോ, അഞ്ഞം തം പുച്ഛാമ തദിങ്ഘ ബ്രൂഹീ’’തിആദീസു (സു. നി. ൮൮൧) ഉപയോഗവചനേ. ‘‘അട്ഠാനമേതം, ഭിക്ഖവേ, അനവകാസോ, യം ഏകിസ്സാ ലോകധാതുയാ’’തിആദീസു (അ. നി. ൧.൨൭൭) കരണവചനേ. ഇധ പന ഭുമ്മത്ഥേതി ദട്ഠബ്ബോ. തേന വുത്തം – ‘‘യസ്മിം കപ്പേ’’തി. ഉദപാദീതി ദസസഹസ്സിലോകധാതും ഉന്നാദേന്തോ ഉപ്പജ്ജി.

ഭദ്ദകപ്പേതി പഞ്ചബുദ്ധുപ്പാദപടിമണ്ഡിതത്താ സുന്ദരകപ്പേ സാരകപ്പേതി ഭഗവാ ഇമം കപ്പം ഥോമേന്തോ ഏവമാഹ. യതോ പട്ഠായ കിര അമ്ഹാകം ഭഗവതാ അഭിനീഹാരോ കതോ, ഏതസ്മിം അന്തരേ ഏകകപ്പേപി പഞ്ച ബുദ്ധാ നിബ്ബത്താ നാമ നത്ഥി. അമ്ഹാകം ഭഗവതോ അഭിനീഹാരസ്സ പുരതോ പന തണ്ഹങ്കരോ, മേധങ്കരോ, സരണങ്കരോ, ദീപങ്കരോതി ചത്താരോ ബുദ്ധാ ഏകസ്മിം കപ്പേ നിബ്ബത്തിംസു. തേസം ഓരഭാഗേ ഏകം അസങ്ഖ്യേയ്യം ബുദ്ധസുഞ്ഞമേവ അഹോസി.

അസങ്ഖ്യേയ്യകപ്പപരിയോസാനേ പന കോണ്ഡഞ്ഞോ നാമ ബുദ്ധോ ഏകോവ ഏകസ്മിം കപ്പേ ഉപ്പന്നോ. തതോപി അസങ്ഖ്യേയ്യം ബുദ്ധസുഞ്ഞമേവ അഹോസി. അസങ്ഖ്യേയ്യകപ്പപരിയോസാനേ മങ്ഗലോ, സുമനോ, രേവതോ, സോഭിതോതി ചത്താരോ ബുദ്ധാ ഏകസ്മിം കപ്പേ ഉപ്പന്നാ. തതോപി അസങ്ഖ്യേയ്യം ബുദ്ധസുഞ്ഞമേവ അഹോസി. അസങ്ഖ്യേയ്യകപ്പപരിയോസാനേ പന ഇതോ കപ്പസതസഹസ്സാധികസ്സ അസങ്ഖ്യേയ്യസ്സ ഉപരി അനോമദസ്സീ, പദുമോ, നാരദോതി തയോ ബുദ്ധാ ഏകസ്മിം കപ്പേ ഉപ്പന്നാ. തതോപി അസങ്ഖ്യേയ്യം ബുദ്ധസുഞ്ഞമേവ അഹോസി. അസങ്ഖ്യേയ്യകപ്പപരിയോസാനേ പന ഇതോ കപ്പസതസഹസ്സാനം ഉപരി പദുമുത്തരോ ഭഗവാ ഏകോവ ഏകസ്മിം കപ്പേ ഉപ്പന്നോ. തസ്സ ഓരഭാഗേ ഇതോ തിംസകപ്പസഹസ്സാനം ഉപരി സുമേധോ, സുജാതോതി ദ്വേ ബുദ്ധാ ഏകസ്മിം കപ്പേ ഉപ്പന്നാ. തതോ ഓരഭാഗേ ഇതോ അട്ഠാരസന്നം കപ്പസഹസ്സാനം ഉപരി പിയദസ്സീ, അത്ഥദസ്സീ, ധമ്മദസ്സീതി തയോ ബുദ്ധാ ഏകസ്മിം കപ്പേ ഉപ്പന്നാ. അഥ ഇതോ ചതുനവുതികപ്പേ സിദ്ധത്ഥോ നാമ ബുദ്ധോ ഏകോവ ഏകസ്മിം കപ്പേ ഉപ്പന്നോ. ഇതോ ദ്വേ നവുതികപ്പേ തിസ്സോ, ഫുസ്സോതി ദ്വേ ബുദ്ധാ ഏകസ്മിം കപ്പേ ഉപ്പന്നാ. ഇതോ ഏകനവുതികപ്പേ വിപസ്സീ ഭഗവാ ഉപ്പന്നോ. ഇതോ ഏകതിംസേ കപ്പേ സിഖീ, വേസ്സഭൂതി ദ്വേ ബുദ്ധാ ഉപ്പന്നാ. ഇമസ്മിം ഭദ്ദകപ്പേ കകുസന്ധോ, കോണാഗമനോ, കസ്സപോ, ഗോതമോ അമ്ഹാകം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോതി ചത്താരോ ബുദ്ധാ ഉപ്പന്നാ, മേത്തേയ്യോ ഉപ്പജ്ജിസ്സതി. ഏവമയം കപ്പോ പഞ്ചബുദ്ധുപ്പാദപടിമണ്ഡിതത്താ സുന്ദരകപ്പോ സാരകപ്പോതി ഭഗവാ ഇമം കപ്പം ഥോമേന്തോ ഏവമാഹ.

കിം പനേതം ബുദ്ധാനംയേവ പാകടം ഹോതി – ‘‘ഇമസ്മിം കപ്പേ ഏത്തകാ ബുദ്ധാ ഉപ്പന്നാ വാ ഉപ്പജ്ജിസ്സന്തീതി വാ’’തി, ഉദാഹു അഞ്ഞേസമ്പി പാകടം ഹോതീതി? അഞ്ഞേസമ്പി പാകടം ഹോതി. കേസം? സുദ്ധാവാസബ്രഹ്മാനം. കപ്പസണ്ഠാനകാലസ്മിഞ്ഹി ഏകമസങ്ഖ്യേയ്യം ഏകങ്ഗണം ഹുത്വാ ഠിതേ ലോകസന്നിവാസേ ലോകസ്സ സണ്ഠാനത്ഥായ ദേവോ വസ്സിതും ആരഭതി. ആദിതോവ അന്തരട്ഠകേ ഹിമപാതോ വിയ ഹോതി. തതോ തിലമത്താ കണമത്താ തണ്ഡുലമത്താ മുഗ്ഗ-മാസ-ബദര-ആമലക-ഏളാലുക-കുമ്ഭണ്ഡ-അലാബുമത്താ ഉദകധാരാ ഹുത്വാ അനുക്കമേന ഉസഭദ്വേഉസഭഅഡ്ഢഗാവുതഗാവുതദ്വേഗാവുതഅഡ്ഢയോജനയോജനദ്വിയോജന…പേ… യോജനസതയോജനസഹസ്സയോജനസതസഹസ്സമത്താ ഹുത്വാ കോടിസതസഹസ്സചക്കവാളബ്ഭന്തരേ യാവ അവിനട്ഠബ്രഹ്മലോകാ പൂരേത്വാ തിട്ഠന്തി. അഥ തം ഉദകം അനുപുബ്ബേന ഭസ്സതി, ഭസ്സന്തേ ഉദകേ പകതിദേവലോകട്ഠാനേസു ദേവലോകാ സണ്ഠഹന്തി, തേസം സണ്ഠഹനവിധാനം വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ പുബ്ബേനിവാസകഥായം വുത്തമേവ.

മനുസ്സലോകസണ്ഠഹനട്ഠാനം പന പത്തേ ഉദകേ ധമകരണമുഖേ പിഹിതേ വിയ വാതവസേന തം ഉദകം സന്തിട്ഠതി, ഉദകപിട്ഠേ ഉപ്പലിനിപണ്ണം വിയ പഥവീ സണ്ഠഹതി. മഹാബോധിപല്ലങ്കോ വിനസ്സമാനേ ലോകേ പച്ഛാ വിനസ്സതി, സണ്ഠഹമാനേ പഠമം സണ്ഠഹതി. തത്ഥ പുബ്ബനിമിത്തം ഹുത്വാ ഏകോ പദുമിനിഗച്ഛോ ഉപ്പജ്ജതി, തസ്സ സചേ തസ്മിം കപ്പേ ബുദ്ധോ നിബ്ബത്തിസ്സതി, പുപ്ഫം ഉപ്പജ്ജതി. നോ ചേ, നുപ്പജ്ജതി. ഉപ്പജ്ജമാനഞ്ച സചേ ഏകോ ബുദ്ധോ നിബ്ബത്തിസ്സതി, ഏകം ഉപ്പജ്ജതി. സചേ ദ്വേ, തയോ, ചത്താരോ, പഞ്ച ബുദ്ധാ നിബ്ബത്തിസ്സന്തി, പഞ്ച ഉപ്പജ്ജന്തി. താനി ച ഖോ ഏകസ്മിംയേവ നാളേ കണ്ണികാബദ്ധാനി ഹുത്വാ. സുദ്ധാവാസബ്രഹ്മാനോ ‘‘ആയാമ, മയം മാരിസാ, പുബ്ബനിമിത്തം പസ്സിസ്സാമാ’’തി മഹാബോധിപല്ലങ്കട്ഠാനം ആഗച്ഛന്തി, ബുദ്ധാനം അനിബ്ബത്തനകപ്പേ പുപ്ഫം ന ഹോതി. തേ പന അപുപ്ഫിതഗച്ഛം ദിസ്വാ – ‘‘അന്ധകാരോ വത ഭോ ലോകോ ഭവിസ്സതി, മതാ മതാ സത്താ അപായേ പൂരേസ്സന്തി, ഛ ദേവലോകാ നവ ബ്രഹ്മലോകാ സുഞ്ഞാ ഭവിസ്സന്തീ’’തി അനത്തമനാ ഹോന്തി. പുപ്ഫിതകാലേ പന പുപ്ഫം ദിസ്വാ – ‘‘സബ്ബഞ്ഞുബോധിസത്തേസു മാതുകുച്ഛിം ഓക്കമന്തേസു നിക്ഖമന്തേസു സമ്ബുജ്ഝന്തേസു ധമ്മചക്കം പവത്തേന്തേസു യമകപാടിഹാരിയം കരോന്തേസു ദേവോരോഹനം കരോന്തേസു ആയുസങ്ഖാരം ഓസ്സജ്ജന്തേസു പരിനിബ്ബായന്തേസു ദസസഹസ്സചക്കവാളകമ്പനാദീനി പാടിഹാരിയാനി ദക്ഖിസ്സാമാ’’തി ച ‘‘ചത്താരോ അപായാ പരിഹായിസ്സന്തി, ഛ ദേവലോകാ നവ ബ്രഹ്മലോകാ പരിപൂരേസ്സന്തീ’’തി ച അത്തമനാ ഉദാനം ഉദാനേന്താ അത്തനോ അത്തനോ ബ്രഹ്മലോകം ഗച്ഛന്തി. ഇമസ്മിം ഭദ്ദകപ്പേ പഞ്ച പദുമാനി ഉപ്പജ്ജിംസു. തേസം നിമിത്താനം ആനുഭാവേന ചത്താരോ ബുദ്ധാ ഉപ്പന്നാ, പഞ്ചമോ ഉപ്പജ്ജിസ്സതി. സുദ്ധാവാസബ്രഹ്മാനോപി താനി പദുമാനി ദിസ്വാ ഇമമത്ഥം ജാനിംസു. തേന വുത്തം – ‘‘അഞ്ഞേസമ്പി പാകടം ഹോതീ’’തി.

ആയുപരിച്ഛേദവണ്ണനാ

൫-൭. ഇതി ഭഗവാ – ‘‘ഇതോ സോ, ഭിക്ഖവേ’’തിആദിനാ നയേന കപ്പപരിച്ഛേദവസേന പുബ്ബേനിവാസം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി തേസം ബുദ്ധാനം ജാതിപരിച്ഛേദാദിവസേന ദസ്സേതും വിപസ്സീ, ഭിക്ഖവേതിആദിമാഹ. തത്ഥ ആയുപരിച്ഛേദേ പരിത്തം ലഹുകന്തി ഉഭയമേതം അപ്പകസ്സേവ വേവചനം. യഞ്ഹി അപ്പകം, തം പരിത്തഞ്ചേവ ലഹുകഞ്ച ഹോതി.

അപ്പം വാ ഭിയ്യോതി വസ്സസതതോ വാ ഉപരി അപ്പം, അഞ്ഞം വസ്സസതം അപത്വാ വീസം വാ തിംസം വാ ചത്താലീസം വാ പണ്ണാസം വാ സട്ഠി വാ വസ്സാനി ജീവതി. ഏവം ദീഘായുകോ പന അതിദുല്ലഭോ, അസുകോ കിര ഏവം ചിരം ജീവതീതി തത്ഥ തത്ഥ ഗന്ത്വാ ദട്ഠബ്ബോ ഹോതി. തത്ഥ വിസാഖാ ഉപാസികാ വീസവസ്സസതം ജീവതി, തഥാ പോക്ഖരസാതി ബ്രാഹ്മണോ, ബ്രഹ്മായു ബ്രാഹ്മണോ, സേലോ ബ്രാഹ്മണോ, ബാവരിയബ്രാഹ്മണോ, ആനന്ദത്ഥേരോ, മഹാകസ്സപത്ഥേരോതി. അനുരുദ്ധത്ഥേരോ പന വസ്സസതഞ്ചേവ പണ്ണാസഞ്ച വസ്സാനി, ബാകുലത്ഥേരോ വസ്സസതഞ്ചേവ സട്ഠി ച വസ്സാനി. അയം സബ്ബദീഘായുകോ. സോപി ദ്വേ വസ്സസതാനി ന ജീവതി.

വിപസ്സീആദയോ പന സബ്ബേപി ബോധിസത്താ മേത്താപുബ്ബഭാഗേന സോമനസ്സസഹഗതഞാണസമ്പയുത്തഅസങ്ഖാരികചിത്തേന മാതുകുച്ഛിസ്മിം പടിസന്ധിം ഗണ്ഹിംസു. തേന ചിത്തേന ഗഹിതായ പടിസന്ധിയാ അസങ്ഖ്യേയ്യം ആയു, ഇതി സബ്ബേ ബുദ്ധാ അസങ്ഖ്യേയ്യായുകാ. തേ കസ്മാ അസങ്ഖ്യേയ്യം ന അട്ഠംസു? ഉതുഭോജനവിപത്തിയാ. ഉതുഭോജനവസേന ഹി ആയു ഹായതിപി വഡ്ഢതിപി.

തത്ഥ യദാ രാജാനോ അധമ്മികാ ഹോന്തി, തദാ ഉപരാജാനോ, സേനാപതി, സേട്ഠി, സകലനഗരം, സകലരട്ഠം അധമ്മികമേവ ഹോതി; അഥ തേസം ആരക്ഖദേവതാ, താസം ദേവതാനം മിത്താ ഭൂമട്ഠദേവതാ, താസം ദേവതാനം മിത്താ ആകാസട്ഠകദേവതാ, ആകാസട്ഠകദേവതാനം മിത്താ ഉണ്ഹവലാഹകാ ദേവതാ, താസം മിത്താ അബ്ഭവലാഹകാ ദേവതാ, താസം മിത്താ സീതവലാഹകാ ദേവതാ, താസം മിത്താ വസ്സവലാഹകാ ദേവതാ, താസം മിത്താ ചാതുമഹാരാജികാ ദേവതാ, താസം മിത്താ താവതിംസാ ദേവതാ, താസം മിത്താ യാമാ ദേവതാതി ഏവമാദി. ഏവം യാവ ഭവഗ്ഗാ ഠപേത്വാ അരിയസാവകേ സബ്ബാ ദേവബ്രഹ്മപരിസാപി അധമ്മികാവ ഹോന്തി. താസം അധമ്മികതായ വിസമം ചന്ദിമസൂരിയാ പരിഹരന്തി, വാതോ യഥാമഗ്ഗേന ന വായതി, അയഥാമഗ്ഗേന വായന്തോ ആകാസട്ഠകവിമാനാനി ഖോഭേതി, വിമാനേസു ഖോഭിതേസു ദേവതാനം കീളനത്ഥായ ചിത്താനി ന നമന്തി, ദേവതാനം കീളനത്ഥായ ചിത്തേസു അനമന്തേസു സീതുണ്ഹഭേദോ ഉതു യഥാകാലേന ന സമ്പജ്ജതി, തസ്മിം അസമ്പജ്ജന്തേ ന സമ്മാ ദേവോ വസ്സതി, കദാചി വസ്സതി, കദാചി ന വസ്സതി; കത്ഥചി വസ്സതി, കത്ഥചി ന വസ്സതി, വസ്സന്തോപി വപ്പകാലേ അങ്കുരകാലേ നാളകാലേ പുപ്ഫകാലേ ഖീരഗ്ഗഹണാദികാലേസു യഥാ യഥാ സസ്സാനം ഉപകാരോ ന ഹോതി, തഥാ തഥാ വസ്സതി ച വിഗച്ഛതി ച, തേന സസ്സാനി വിസമപാകാനി ഹോന്തി, വിഗതഗന്ധവണ്ണരസാദിസമ്പന്നാനി. ഏകഭാജനേ പക്ഖിത്തതണ്ഡുലേസുപി ഏകസ്മിം പദേസേ ഭത്തം ഉത്തണ്ഡുലം ഹോതി, ഏകസ്മിം അതികിലിന്നം, ഏകസ്മിം സമപാകം. തം പരിഭുത്തം കുച്ഛിയമ്പി തീഹാകാരേഹി പച്ചതി. തേന സത്താ ബഹ്വാബാധാ ചേവ ഹോന്തി, അപ്പായുകാ ച. ഏവം താവ ഉതുഭോജനവസേന ആയു ഹായതി.

യദാ പന രാജാനോ ധമ്മികാ ഹോന്തി, തദാ ഉപരാജാനോപി ധമ്മികാ ഹോന്തീതി പുരിമനയേനേവ യാവ ബ്രഹ്മലോകാ സബ്ബേപി ധമ്മികാ ഹോന്തി. തേസം ധമ്മികത്താ സമം ചന്ദിമസൂരിയാ പരിഹരന്തി, യഥാമഗ്ഗേന വാതോ വായതി, യഥാമഗ്ഗേന വായന്തോ ആകാസട്ഠകവിമാനാനി ന ഖോഭേതി, തേസം അഖോഭാ ദേവതാനം കീളനത്ഥായ ചിത്താനി നമന്തി. ഏവം കാലേന ഉതു സമ്പജ്ജതി, ദേവോ സമ്മാ വസ്സതി, വപ്പകാലതോ പട്ഠായ സസ്സാനം ഉപകാരം കരോന്തോ കാലേ വസ്സതി, കാലേ വിഗച്ഛതി, തേന സസ്സാനി സമപാകാനി സുഗന്ധാനി സുവണ്ണാനി സുരസാനി ഓജവന്താനി ഹോന്തി, തേഹി സമ്പാദിതം ഭോജനം പരിഭുത്തമ്പി സമ്മാ പരിപാകം ഗച്ഛതി, തേന സത്താ അരോഗാ ദീഘായുകാ ഹോന്തി. ഏവം ഉതുഭോജനവസേന ആയു വഡ്ഢതി.

തത്ഥ വിപസ്സീ ഭഗവാ അസീതിവസ്സസഹസ്സായുകകാലേ നിബ്ബത്തോ, സിഖീ സത്തതിവസ്സസഹസ്സായുകകാലേതി ഇദം അനുപുബ്ബേന പരിഹീനസദിസം കതം, ന പന ഏവം പരിഹീനം, വഡ്ഢിത്വാ വഡ്ഢിത്വാ പരിഹീനന്തി വേദിതബ്ബം. കഥം? ഇമസ്മിം താവ കപ്പേ കകുസന്ധോ ഭഗവാ ചത്താലീസവസ്സസഹസ്സായുകകാലേ നിബ്ബത്തോ, ആയുപ്പമാണം പഞ്ച കോട്ഠാസേ കത്വാ ചത്താരി ഠത്വാ പഞ്ചമേ വിജ്ജമാനേയേവ പരിനിബ്ബുതോ. തം ആയു പരിഹായമാനം ദസവസ്സകാലം പത്വാ പുന വഡ്ഢമാനം അസങ്ഖ്യേയ്യം ഹുത്വാ തതോ പരിഹായമാനം തിംസവസ്സസഹസ്സകാലേ ഠിതം; തദാ കോണാഗമനോ ഭഗവാ നിബ്ബത്തോ. തസ്മിമ്പി തഥേവ പരിനിബ്ബുതേ തം ആയു ദസവസ്സകാലം പത്വാ പുന വഡ്ഢമാനം അസങ്ഖ്യേയ്യം ഹുത്വാ പരിഹായിത്വാ വീസതിവസ്സസഹസ്സകാലേ ഠിതം; തദാ കസ്സപോ ഭഗവാ നിബ്ബത്തോ. തസ്മിമ്പി തഥേവ പരിനിബ്ബുതേ തം ആയു ദസവസ്സകാലം പത്വാ പുന വഡ്ഢമാനം അസങ്ഖ്യേയ്യം ഹുത്വാ പരിഹായിത്വാ വസ്സസതകാലം പത്തം, അഥ അമ്ഹാകം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ നിബ്ബത്തോ. ഏവം അനുപുബ്ബേന പരിഹായിത്വാ പരിഹായിത്വാ വഡ്ഢിത്വാ വഡ്ഢിത്വാ പരിഹീനന്തി വേദിതബ്ബം. തത്ഥ യം യം ആയുപരിമാണേസു മനുസ്സേസു ബുദ്ധാ നിബ്ബത്തന്തി, തേസമ്പി തം തദേവ ആയുപരിമാണം ഹോതീതി വേദിതബ്ബം.

ആയുപരിച്ഛേദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ബോധിപരിച്ഛേദവണ്ണനാ

൮. ബോധിപരിച്ഛേദേ പന പാടലിയാ മൂലേതി പാടലിരുക്ഖസ്സ ഹേട്ഠാ. തസ്സാ പന പാടലിയാ ഖന്ധോ തം ദിവസം പണ്ണാസരതനോ ഹുത്വാ അബ്ഭുഗ്ഗതോ, സാഖാ പണ്ണാസരതനാതി ഉബ്ബേധേന രതനസതം അഹോസി. തം ദിവസഞ്ച സാ പാടലി കണ്ണികാബദ്ധേഹി വിയ പുപ്ഫേഹി മൂലതോ പട്ഠായ ഏകസഞ്ഛന്നാ അഹോസി, ദിബ്ബഗന്ധം വായതി. ന കേവലഞ്ച തദാ അയമേവ പുപ്ഫിതാ, ദസസഹസ്സചക്കവാളേ സബ്ബപാടലിയോ പുപ്ഫിതാ. ന കേവലഞ്ച പാടലിയോ, ദസസഹസ്സചക്കവാളേ സബ്ബരുക്ഖാനം ഖന്ധേസു ഖന്ധപദുമാനി, സാഖാസു സാഖാപദുമാനി, ലതാസു ലതാപദുമാനി, ആകാസേ ആകാസപദുമാനി പുപ്ഫിതാനി, പഥവിതലം ഭിന്ദിത്വാപി മഹാപദുമാനി ഉട്ഠിതാനി. മഹാസമുദ്ദോപി പഞ്ചവണ്ണേഹി പദുമേഹി നീലുപ്പലരത്തുപ്പലേഹി ച സഞ്ഛന്നോ അഹോസി. സകലദസസഹസ്സചക്കവാളം ധജമാലാകുലം തത്ഥ തത്ഥ നിബദ്ധപുപ്ഫദാമവിസ്സട്ഠമാലാഗുളവിപ്പകിണ്ണം നാനാവണ്ണകുസുമസമുജ്ജലം നന്ദനവനചിത്തലതാവനമിസ്സകവനഫാരുസകവനസദിസം അഹോസി. പുരത്ഥിമചക്കവാളമുഖവട്ടിയം ഉസ്സിതദ്ധജാ പച്ഛിമചക്കവാളമുഖവട്ടിം അഭിഹനന്തി. പച്ഛിമദക്ഖിണഉത്തരചക്കവാളമുഖവട്ടിയം ഉസ്സിതദ്ധജാ ദക്ഖിണചക്കവാളമുഖവട്ടിം അഭിഹനന്തി. ഏവം അഞ്ഞമഞ്ഞസിരീസമ്പത്താനി ചക്കവാളാനി അഹേസും. അഭിസമ്ബുദ്ധോതി സകലം ബുദ്ധഗുണവിഭവസിരിം പടിവിജ്ഝമാനോ ചത്താരി സച്ചാനി അഭിസമ്ബുദ്ധോ.

‘‘സിഖീ, ഭിക്ഖവേ, ഭഗവാ അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ പുണ്ഡരീകസ്സ മൂലേ അഭിസമ്ബുദ്ധോ’’തിആദീസുപി ഇമിനാവ നയേന പദവണ്ണനാ വേദിതബ്ബാ. ഏത്ഥ പന പുണ്ഡരീകോതി സേതമ്ബരുക്ഖോ. തസ്സാപി തദേവ പരിമാണം. തം ദിവസഞ്ച സോപി ദിബ്ബഗന്ധേഹി പുപ്ഫേഹി സുസഞ്ഛന്നോ അഹോസി. ന കേവലഞ്ച പുപ്ഫേഹി, ഫലേഹിപി സഞ്ഛന്നോ അഹോസി. തസ്സ ഏകതോ തരുണാനി ഫലാനി, ഏകതോ മജ്ഝിമാനി ഫലാനി, ഏകതോ നാതിപക്കാനി ഫലാനി, ഏകതോ സുപക്കാനി പക്ഖിത്തദിബ്ബോജാനി വിയ സുരസാനി ഓലമ്ബന്തി. യഥാ സോ, ഏവം സകലദസസഹസ്സചക്കവാളേസു പുപ്ഫൂപഗരുക്ഖാ പുപ്ഫേഹി, ഫലൂപഗരുക്ഖാ ഫലേഹി പടിമണ്ഡിതാ അഹേസും.

സാലോതി സാലരുക്ഖോ. തസ്സാപി തദേവ പരിമാണം, തഥേവ പുപ്ഫസിരീവിഭവോ വേദിതബ്ബോ. സിരീസരുക്ഖേപി ഏസേവ നയോ. ഉദുമ്ബരരുക്ഖേ പുപ്ഫാനി നാഹേസും, ഫലവിഭൂതി പനേത്ഥ അമ്ബേ വുത്തനയാവ, തഥാ നിഗ്രോധേ, തഥാ അസ്സത്ഥേ. ഇതി സബ്ബബുദ്ധാനം ഏകോവ പല്ലങ്കോ, രുക്ഖാ പന അഞ്ഞേപി ഹോന്തി. തേസു യസ്സ യസ്സ രുക്ഖസ്സ മൂലേ ചതുമഗ്ഗഞാണസങ്ഖാതബോധിം ബുദ്ധാ പടിവിജ്ഝന്തി, സോ സോ ബോധീതി വുച്ചതി. അയം ബോധിപരിച്ഛേദോ നാമ.

സാവകയുഗപരിച്ഛേദവണ്ണനാ

൯. സാവകയുഗപരിച്ഛേദേ പന ഖണ്ഡതിസ്സന്തി ഖണ്ഡോ ച തിസ്സോ ച. തേസു ഖണ്ഡോ ഏകപിതികോ കനിട്ഠഭാതാ, തിസ്സോ പുരോഹിതപുത്തോ. ഖണ്ഡോ പഞ്ഞാപാരമിയാ മത്ഥകം പത്തോ, തിസ്സോ സമാധിപാരമിയാ മത്ഥകം പത്തോ. അഗ്ഗന്തി ഠപേത്വാ വിപസ്സിം ഭഗവന്തം അവസേസേഹി സദ്ധിം അസദിസഗുണതായ ഉത്തമം. ഭദ്ദയുഗന്തി അഗ്ഗത്തായേവ ഭദ്ദയുഗം. അഭിഭൂസമ്ഭവന്തി അഭിഭൂ ച സമ്ഭവോ ച. തേസു അഭിഭൂ പഞ്ഞാപാരമിയാ മത്ഥകം പത്തോ. സിഖിനാ ഭഗവതാ സദ്ധിം അരുണവതിതോ ബ്രഹ്മലോകം ഗന്ത്വാ ബ്രഹ്മപരിസായ വിവിധാനി പാടിഹാരിയാനി ദസ്സേന്തോ ധമ്മം ദേസേത്വാ ദസസഹസ്സിലോകധാതും അന്ധകാരേന ഫരിത്വാ – ‘‘കിം ഇദ’’ന്തി സഞ്ജാതസംവേഗാനം ഓഭാസം ഫരിത്വാ – ‘‘സബ്ബേ മേ രൂപഞ്ച പസ്സന്തു, സദ്ദഞ്ച സുണന്തൂ’’തി അധിട്ഠഹിത്വാ – ‘‘ആരമ്ഭഥാ’’തി ഗാഥാദ്വയം (സം. നി. ൧.൧൮൫) ഭണന്തോ സദ്ദം സാവേസി. സമ്ഭവോ സമാധിപാരമിയാ മത്ഥകം പത്തോ അഹോസി.

സോണുത്തരന്തി സോണോ ച ഉത്തരോ ച. തേസുപി സോണോ പഞ്ഞാപാരമിം പത്തോ, ഉത്തരോ സമാധിപാരമിം പത്തോ അഹോസി. വിധുരസഞ്ജീവന്തി വിധുരോ ച സഞ്ജീവോ ച. തേസു വിധുരോ പഞ്ഞാപാരമിം പത്തോ അഹോസി, സഞ്ജീവോ സമാധിപാരമിം പത്തോ. സമാപജ്ജനബഹുലോ രത്തിട്ഠാനദിവാട്ഠാനകുടിലേണമണ്ഡപാദീസു സമാപത്തിബലേന ഝായന്തോ ഏകദിവസം അരഞ്ഞേ നിരോധം സമാപജ്ജി, അഥ നം വനകമ്മികാദയോ ‘‘മതോ’’തി സല്ലക്ഖേത്വാ ഝാപേസും. സോ യഥാപരിച്ഛേദേന സമാപത്തിതോ ഉട്ഠായ ചീവരാനി പപ്ഫോടേത്വാ ഗാമം പിണ്ഡായ പാവിസി. തദുപാദായേവ ച നം ‘‘സഞ്ജീവോ’’തി സഞ്ജാനിംസു. ഭിയ്യോസുത്തരന്തി ഭിയ്യോസോ ച ഉത്തരോ ച. തേസു ഭിയ്യോസോ പഞ്ഞായ ഉത്തരോ, ഉത്തരോ സമാധിനാ അഗ്ഗോ അഹോസി. തിസ്സഭാരദ്വാജന്തി തിസ്സോ ച ഭാരദ്വാജോ ച. തേസു തിസ്സോ പഞ്ഞാപാരമിം പത്തോ, ഭാരദ്വാജോ സമാധിപാരമിം പത്തോ അഹോസി. സാരിപുത്തമോഗ്ഗല്ലാനന്തി സാരിപുത്തോ ച മോഗ്ഗല്ലാനോ ച. തേസു സാരിപുത്തോ പഞ്ഞാവിസയേ, മോഗ്ഗല്ലാനോ സമാധിവിസയേ അഗ്ഗോ അഹോസി. അയം സാവകയുഗപരിച്ഛേദോ നാമ.

സാവകസന്നിപാതപരിച്ഛേദവണ്ണനാ

൧൦. സാവകസന്നിപാതപരിച്ഛേദേ വിപസ്സിസ്സ ഭഗവതോ പഠമസന്നിപാതോ ചതുരങ്ഗികോ അഹോസി, സബ്ബേ ഏഹിഭിക്ഖൂ, സബ്ബേ ഇദ്ധിയാ നിബ്ബത്തപത്തചീവരാ, സബ്ബേ അനാമന്തിതാവ ആഗതാ, ഇതി തേ ച ഖോ പന്നരസേ ഉപോസഥദിവസേ. അഥ സത്ഥാ ബീജനിം ഗഹേത്വാ നിസിന്നോ ഉപോസഥം ഓസാരേസി. ദുതിയതതിയേസുപി ഏസേവ നയോ. തഥാ സേസബുദ്ധാനം സബ്ബസന്നിപാതേസു. യസ്മാ പന അമ്ഹാകം ഭഗവതോ പഠമബോധിയാവ സന്നിപാതോ അഹോസി, ഇദഞ്ച സുത്തം അപരഭാഗേ വുത്തം, തസ്മാ ‘‘മയ്ഹം, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി ഏകോ സാവകാനം സന്നിപാതോ’’തി അനിട്ഠപേത്വാ ‘‘അഹോസീ’’തി വുത്തം.

തത്ഥ അഡ്ഢതേളസാനി ഭിക്ഖുസതാനീതി പുരാണജടിലാനം സഹസ്സം, ദ്വിന്നം അഗ്ഗസാവകാനം പരിവാരാനി അഡ്ഢതേയ്യസതാനീതി അഡ്ഢതേളസാനി ഭിക്ഖുസതാനി. തത്ഥ ദ്വിന്നം അഗ്ഗസാവകാനം അഭിനീഹാരതോ പട്ഠായ വത്ഥും കഥേത്വാ പബ്ബജ്ജാ ദീപേതബ്ബാ. പബ്ബജിതാനം പന തേസം മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ സത്തമേ ദിവസേ അരഹത്തം പത്തോ. ധമ്മസേനാപതി പന്നരസമേ ദിവസേ ഗിജ്ഝകൂടപബ്ബതമജ്ഝേ സൂകരഖതലേണപബ്ഭാരേ ഭാഗിനേയ്യസ്സ ദീഘനഖപരിബ്ബാജകസ്സ സജ്ജിതേ ധമ്മയാഗേ വേദനാപരിഗ്ഗഹസുത്തന്തേ (മ. നി. ൨.൨൦൧) ദേസിയമാനേ ദേസനം അനുബുജ്ഝമാനം ഞാണം പേസേത്വാ സാവകപാരമിഞാണം പത്തോ. ഭഗവാ ഥേരസ്സ അരഹത്തപ്പത്തിം ഞത്വാ വേഹാസം അബ്ഭുഗ്ഗന്ത്വാ വേളുവനേയേവ പച്ചുട്ഠാസി. ഥേരോ – ‘‘കുഹിം നു ഖോ ഭഗവാ ഗതോ’’തി ആവജ്ജന്തോ വേളുവനേ പതിട്ഠിതഭാവം ഞത്വാ സയമ്പി വേഹാസം അബ്ഭുഗ്ഗന്ത്വാ വേളുവനേയേവ പച്ചുട്ഠാസി. അഥ ഭഗവാ പാതിമോക്ഖം ഓസാരേസി. തം സന്നിപാതം സന്ധായ ഭഗവാ – ‘‘അഡ്ഢതേളസാനി ഭിക്ഖുസതാനീ’’തി ആഹ. അയം സാവകസന്നിപാതപരിച്ഛേദോ നാമ.

ഉപട്ഠാകപരിച്ഛേദവണ്ണനാ

൧൧. ഉപട്ഠാകപരിച്ഛേദേ പന ആനന്ദോതി നിബദ്ധുപട്ഠാകഭാവം സന്ധായ വുത്തം. ഭഗവതോ ഹി പഠമബോധിയം അനിബദ്ധാ ഉപട്ഠാകാ അഹേസും. ഏകദാ നാഗസമാലോ പത്തചീവരം ഗഹേത്വാ വിചരി, ഏകദാ നാഗിതോ, ഏകദാ ഉപവാനോ, ഏകദാ സുനക്ഖത്തോ, ഏകദാ ചുന്ദോ സമണുദ്ദേസോ, ഏകദാ സാഗതോ, ഏകദാ മേഘിയോ. തത്ഥ ഏകദാ ഭഗവാ നാഗസമാലത്ഥേരേന സദ്ധിം അദ്ധാനമഗ്ഗപടിപന്നോ ദ്വേധാപഥം പത്തോ. ഥേരോ മഗ്ഗാ ഓക്കമ്മ – ‘‘ഭഗവാ, അഹം ഇമിനാ മഗ്ഗേന ഗച്ഛാമീ’’തി ആഹ. അഥ നം ഭഗവാ – ‘‘ഏഹി ഭിക്ഖു, ഇമിനാ മഗ്ഗേന ഗച്ഛാമാ’’തി ആഹ. സോ – ‘‘ഹന്ദ, ഭഗവാ, തുമ്ഹാകം പത്തചീവരം ഗണ്ഹഥ, അഹം ഇമിനാ മഗ്ഗേന ഗച്ഛാമീ’’തി വത്വാ പത്തചീവരം ഛമായം ഠപേതും ആരദ്ധോ. അഥ നം ഭഗവാ – ‘‘ആഹര, ഭിക്ഖൂ’’തി വത്വാ പത്തചീവരം ഗഹേത്വാ ഗതോ. തസ്സപി ഭിക്ഖുനോ ഇതരേന മഗ്ഗേന ഗച്ഛതോ ചോരാ പത്തചീവരഞ്ചേവ ഹരിംസു, സീസഞ്ച ഭിന്ദിംസു. സോ – ‘‘ഭഗവാ ഇദാനി മേ പടിസരണം, ന അഞ്ഞോ’’തി ചിന്തേത്വാ ലോഹിതേന ഗളിതേന ഭഗവതോ സന്തികം അഗമാസി. ‘‘കിമിദം ഭിക്ഖൂ’’തി ച വുത്തേ തം പവത്തിം ആരോചേസി. അഥ നം ഭഗവാ – ‘‘മാ ചിന്തയി, ഭിക്ഖു, ഏതംയേവ തേ കാരണം സല്ലക്ഖേത്വാ നിവാരയിമ്ഹാ’’തി വത്വാ നം സമസ്സാസേസി.

ഏകദാ പന ഭഗവാ മേഘിയത്ഥേരേന സദ്ധിം പാചീനവംസമിഗദായേ ജന്തുഗാമം അഗമാസി. തത്രാപി മേഘിയോ ജന്തുഗാമേ പിണ്ഡായ ചരിത്വാ നദീതീരേ പാസാദികം അമ്ബവനം ദിസ്വാ – ‘‘ഭഗവാ, തുമ്ഹാകം പത്തചീവരം ഗണ്ഹഥ, അഹം തസ്മിം അമ്ബവനേ സമണധമ്മം കരോമീ’’തി വത്വാ ഭഗവതാ തിക്ഖത്തും നിവാരിയമാനോപി ഗന്ത്വാ അകുസലവിതക്കേഹി ഉപദ്ദുതോ അന്വാസത്തോ (അ. നി. ൯.൩; ഉദാന പരിച്ഛേദോ ൩൧ ദട്ഠബ്ബോ). പച്ചാഗന്ത്വാ തം പവത്തിം ആരോചേസി. തമ്പി ഭഗവാ – ‘‘ഇദമേവ തേ കാരണം സല്ലക്ഖേത്വാ നിവാരയിമ്ഹാ’’തി വത്വാ അനുപുബ്ബേന സാവത്ഥിം അഗമാസി. തത്ഥ ഗന്ധകുടിപരിവേണേ പഞ്ഞത്തവരബുദ്ധാസനേ നിസിന്നോ ഭിക്ഖുസങ്ഘപരിവുതോ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘ഭിക്ഖവേ, ഇദാനിമ്ഹി മഹല്ലകോ, ‘ഏകച്ചേ ഭിക്ഖൂ ഇമിനാ മഗ്ഗേന ഗച്ഛാമാ’തി വുത്തേ അഞ്ഞേന ഗച്ഛന്തി, ഏകച്ചേ മയ്ഹം പത്തചീവരം നിക്ഖിപന്തി, മയ്ഹം നിബദ്ധുപട്ഠാകം ഏകം ഭിക്ഖും ജാനാഥാ’’തി. ഭിക്ഖൂനം ധമ്മസംവേഗോ ഉദപാദി. അഥായസ്മാ സാരിപുത്തോ ഉട്ഠായാസനാ ഭഗവന്തം വന്ദിത്വാ – ‘‘അഹം, ഭന്തേ, തുമ്ഹേയേവ പത്ഥയമാനോ സതസഹസ്സകപ്പാധികം അസങ്ഖ്യേയ്യം പാരമിയോ പൂരയിം, നനു മാദിസോ മഹാപഞ്ഞോ ഉപട്ഠാകോ നാമ വട്ടതി, അഹം ഉപട്ഠഹിസ്സാമീ’’തി ആഹ. തം ഭഗവാ – ‘‘അലം സാരിപുത്ത, യസ്സം ദിസായം ത്വം വിഹരസി, അസുഞ്ഞായേവ മേ സാ ദിസാ, തവ ഓവാദോ ബുദ്ധാനം ഓവാദസദിസോ, ന മേ തയാ ഉപട്ഠാകകിച്ചം അത്ഥീ’’തി പടിക്ഖിപി. ഏതേനേവുപായേന മഹാമോഗ്ഗല്ലാനം ആദിം കത്വാ അസീതിമഹാസാവകാ ഉട്ഠഹിംസു. തേ സബ്ബേപി ഭഗവാ പടിക്ഖിപി.

ആനന്ദത്ഥേരോ പന തുണ്ഹീയേവ നിസീദി. അഥ നം ഭിക്ഖൂ ഏവമാഹംസു – ‘‘ആവുസോ, ആനന്ദ, ഭിക്ഖുസങ്ഘോ ഉപട്ഠാകട്ഠാനം യാചതി, ത്വമ്പി യാചാഹീ’’തി. സോ ആഹ – ‘‘യാചിത്വാ ലദ്ധുപട്ഠാനം നാമ ആവുസോ കീദിസം ഹോതി, കിം മം സത്ഥാ ന പസ്സതി, സചേ രോചിസ്സതി, ആനന്ദോ മം ഉപട്ഠാതൂതി വക്ഖതീ’’തി. അഥ ഭഗവാ – ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ആനന്ദോ അഞ്ഞേന ഉസ്സാഹേതബ്ബോ, സയമേവ ജാനിത്വാ മം ഉപട്ഠഹിസ്സതീ’’തി ആഹ. തതോ ഭിക്ഖൂ – ‘‘ഉട്ഠേഹി, ആവുസോ ആനന്ദ, ഉട്ഠേഹി ആവുസോ ആനന്ദ, ദസബലം ഉപട്ഠാകട്ഠാനം യാചാഹീ’’തി ആഹംസു. ഥേരോ ഉട്ഠഹിത്വാ ചത്താരോ പടിക്ഖേപേ, ചതസ്സോ ച ആയാചനാതി അട്ഠ വരേ യാചി.

ചത്താരോ പടിക്ഖേപാ നാമ – ‘‘സചേ മേ, ഭന്തേ, ഭഗവാ അത്തനാ ലദ്ധം പണീതം ചീവരം ന ദസ്സതി, പിണ്ഡപാതം ന ദസ്സതി, ഏകഗന്ധകുടിയം വസിതും ന ദസ്സതി, നിമന്തനം ഗഹേത്വാ ന ഗമിസ്സതി, ഏവാഹം ഭഗവന്തം ഉപട്ഠഹിസ്സാമീ’’തി വത്വാ – ‘‘കിം പനേത്ഥ, ആനന്ദ, ആദീനവം പസ്സസീ’’തി വുത്തേ – ‘‘സചാഹം, ഭന്തേ, ഇമാനി വത്ഥൂനി ലഭിസ്സാമി, ഭവിസ്സന്തി വത്താരോ – ‘ആനന്ദോ ദസബലേന ലദ്ധം പണീതം ചീവരം പരിഭുഞ്ജതി, പിണ്ഡപാതം പരിഭുഞ്ജതി, ഏകഗന്ധകുടിയം വസതി, ഏകതോ നിമന്തനം ഗച്ഛതി, ഏതം ലാഭം ലഭന്തോ തഥാഗതം ഉപട്ഠാതി, കോ ഏവം ഉപട്ഠഹതോ ഭാരോ’തി’’ ഇമേ ചത്താരോ പടിക്ഖേപേ യാചി.

ചതസ്സോ ആയാചനാ നാമ – ‘‘സചേ, ഭന്തേ, ഭഗവാ മയാ ഗഹിതനിമന്തനം ഗമിസ്സതി, സചാഹം തിരോരട്ഠാ തിരോജനപദാ ഭഗവന്തം ദട്ഠും ആഗതം പരിസം ആഗതക്ഖണേ ഏവ ഭഗവന്തം ദസ്സേതും ലച്ഛാമി, യദാ മേ കങ്ഖാ ഉപ്പജ്ജതി, തസ്മിംയേവ ഖണേ ഭഗവന്തം ഉപസങ്കമിതും ലച്ഛാമി, യം ഭഗവാ മയ്ഹം പരമ്മുഖാ ധമ്മം ദേസേതി, തം ആഗന്ത്വാ മയ്ഹം കഥേസ്സതി, ഏവാഹം ഭഗവന്തം ഉപട്ഠഹിസ്സാമീ’’തി വത്വാ – ‘‘കം പനേത്ഥ, ആനന്ദ, ആനിസംസം പസ്സസീ’’തി വുത്തേ – ‘‘ഇധ, ഭന്തേ, സദ്ധാ കുലപുത്താ ഭഗവതോ ഓകാസം അലഭന്താ മം ഏവം വദന്തി – ‘സ്വേ, ഭന്തേ ആനന്ദ, ഭഗവതാ സദ്ധിം അമ്ഹാകം ഘരേ ഭിക്ഖം ഗണ്ഹേയ്യാഥാ’തി, സചേ ഭന്തേ ഭഗവാ തത്ഥ ന ഗമിസ്സതി, ഇച്ഛിതക്ഖണേയേവ പരിസം ദസ്സേതും, കങ്ഖഞ്ച വിനോദേതും ഓകാസം ന ലച്ഛാമി, ഭവിസ്സന്തി വത്താരോ – ‘കിം ആനന്ദോ ദസബലം ഉപട്ഠാതി, ഏത്തകമ്പിസ്സ അനുഗ്ഗഹം ഭഗവാ ന കരോതീ’തി. ഭഗവതോ ച പരമ്മുഖാ മം പുച്ഛിസ്സന്തി – ‘അയം, ആവുസോ ആനന്ദ, ഗാഥാ, ഇദം സുത്തം, ഇദം ജാതകം, കത്ഥ ദേസിത’ന്തി. സചാഹം തം ന സമ്പാദയിസ്സാമി, ഭവിസ്സന്തി വത്താരോ – ‘ഏത്തകമ്പി, ആവുസോ, ന ജാനാസി, കസ്മാ ത്വം ഛായാ വിയ ഭഗവന്തം അവിജഹന്തോ ദീഘരത്തം വിചരസീ’തി. തേനാഹം പരമ്മുഖാ ദേസിതസ്സപി ധമ്മസ്സ പുന കഥനം ഇച്ഛാമീ’’തി ഇമാ ചതസ്സോ ആയാചനാ യാചി. ഭഗവാപിസ്സ അദാസി.

ഏവം ഇമേ അട്ഠ വരേ ഗഹേത്വാ നിബദ്ധുപട്ഠാകോ അഹോസി. തസ്സേവ ഠാനന്തരസ്സത്ഥായ കപ്പസതസഹസ്സം പൂരിതാനം പാരമീനം ഫലം പാപുണീതി ഇമസ്സ നിബദ്ധുപട്ഠാകഭാവം സന്ധായ – ‘‘മയ്ഹം, ഭിക്ഖവേ, ഏതരഹി ആനന്ദോ ഭിക്ഖു ഉപട്ഠാകോ അഗ്ഗുപട്ഠാകോ’’തി ആഹ. അയം ഉപട്ഠാകപരിച്ഛേദോ നാമ.

൧൨. പിതിപരിച്ഛേദോ ഉത്താനത്ഥോയേവ.

വിഹാരം പാവിസീതി കസ്മാ വിഹാരം പാവിസി? ഭഗവാ കിര ഏത്തകം കഥേത്വാ ചിന്തേസി – ‘‘ന താവ മയാ സത്തന്നം ബുദ്ധാനം വംസോ നിരന്തരം മത്ഥകം പാപേത്വാ കഥിതോ, അജ്ജ മയി പന വിഹാരം പവിട്ഠേ ഇമേ ഭിക്ഖൂ ഭിയ്യോസോ മത്തായ പുബ്ബേനിവാസഞാണം ആരബ്ഭ വണ്ണം കഥയിസ്സന്തി. അഥാഹം ആഗന്ത്വാ നിരന്തരം ബുദ്ധവംസം കഥേത്വാ മത്ഥകം പാപേത്വാ ദസ്സാമീ’’തി ഭിക്ഖൂനം കഥാവാരസ്സ ഓകാസം ദത്വാ ഉട്ഠായാസനാ വിഹാരം പാവിസി.

യഞ്ചേതം ഭഗവാ തന്തിം കഥേസി, തത്ഥ കപ്പപരിച്ഛേദോ, ജാതിപരിച്ഛേദോ, ഗോത്തപരിച്ഛേദോ, ആയുപരിച്ഛേദോ, ബോധിപരിച്ഛേദോ, സാവകയുഗപരിച്ഛേദോ, സാവകസന്നിപാതപരിച്ഛേദോ, ഉപട്ഠാകപരിച്ഛേദോ, പിതിപരിച്ഛേദോതി നവിമേ വാരാ ആഗതാ, സമ്ബഹുലവാരോ അനാഗതോ, ആനേത്വാ പന ദീപേതബ്ബോ.

സമ്ബഹുലവാരകഥാവണ്ണനാ

സബ്ബബോധിസത്താനഞ്ഹി ഏകസ്മിം കുലവംസാനുരൂപേ പുത്തേ ജാതേ നിക്ഖമിത്വാ പബ്ബജിതബ്ബന്തി അയമേവ വംസോ, അയം പവേണീ. കസ്മാ? സബ്ബഞ്ഞുബോധിസത്താനഞ്ഹി മാതുകുച്ഛിം ഓക്കമനതോ പട്ഠായ പുബ്ബേ വുത്തപ്പകാരാനി അനേകാനി പാടിഹാരിയാനി ഹോന്തി, തത്ര നേസം യദി നേവ ജാതനഗരം, ന പിതാ, ന മാതാ, ന ഭരിയാ, ന പുത്തോ പഞ്ഞായേയ്യ, ‘‘ഇമസ്സ നേവ ജാതനഗരം, ന പിതാ, ന ഭരിയാ, ന പുത്തോ പഞ്ഞായതി, ദേവോ വാ സക്കോ വാ മാരോ വാ ബ്രഹ്മാ വാ ഏസ മഞ്ഞേ, ദേവാനഞ്ച ഈദിസം പാടിഹാരിയം അനച്ഛരിയ’’ന്തി മഞ്ഞമാനോ ജനോ നേവ സോതബ്ബം, ന സദ്ധാതബ്ബം മഞ്ഞേയ്യ. തതോ അഭിസമയോ ന ഭവേയ്യ, അഭിസമയേ അസതി നിരത്ഥകോവ ബുദ്ധുപ്പാദോ, അനിയ്യാനികം സാസനം ഹോതി. തസ്മാ സബ്ബബോധിസത്താനം – ‘‘ഏകസ്മിം കുലവംസാനുരൂപേ പുത്തേ ജാതേ നിക്ഖമിത്വാ പബ്ബജിതബ്ബ’’ന്തി അയമേവ വംസോ അയം പവേണീ. തസ്മാ പുത്താദീനം വസേന സമ്ബഹുലവാരോ ആനേത്വാ ദീപേതബ്ബോ.

സമ്ബഹുലപരിച്ഛേദവണ്ണനാ

തത്ഥ –

സമവത്തക്ഖന്ധോ അതുലോ, സുപ്പബുദ്ധോ ച ഉത്തരോ;

സത്ഥവാഹോ വിജിതസേനോ, രാഹുലോ ഭവതി സത്തമോതി.

ഏതേ താവ സത്തന്നമ്പി ബോധിസത്താനം അനുക്കമേനേവ സത്ത പുത്താ വേദിതബ്ബാ.

തത്ഥ രാഹുലഭദ്ദേ താവ ജാതേ പണ്ണം ആഹരിത്വാ മഹാപുരിസസ്സ ഹത്ഥേ ഠപയിംസു. അഥസ്സ താവദേവ സകലസരീരം ഖോഭേത്വാ പുത്തസിനേഹോ അട്ഠാസി. സോ ചിന്തേസി – ‘‘ഏകസ്മിം താവ ജാതേ ഏവരൂപോ പുത്തസിനേഹോ, പരോസഹസ്സം കിര മേ പുത്താ ഭവിസ്സന്തി, തേസു ഏകേകസ്മിം ജാതേ ഇദം സിനേഹബന്ധനം ഏവം വഡ്ഢന്തം ദുബ്ഭേജ്ജം ഭവിസ്സതി, രാഹു ജാതോ, ബന്ധനം ജാത’’ന്തി ആഹ. തം ദിവസമേവ ച രജ്ജം പഹായ നിക്ഖന്തോ. ഏസ നയോ സബ്ബേസം പുത്തുപ്പത്തിയന്തി. അയം പുത്തപരിച്ഛേദോ.

സുതനാ സബ്ബകാമാ ച, സുചിത്താ അഥ രോചിനീ;

രുചഗ്ഗതീ സുനന്ദാ ച, ബിമ്ബാ ഭവതി സത്തമാതി.

ഏതാ തേസം സത്തന്നമ്പി പുത്താനം മാതരോ അഹേസും. ബിമ്ബാദേവീ പന രാഹുലകുമാരേ ജാതേ രാഹുലമാതാതി പഞ്ഞായിത്ഥ. അയം ഭരിയപരിച്ഛേദോ.

വിപസ്സീ കകുസന്ധോതി ഇമേ പന ദ്വേ ബോധിസത്താ പയുത്തആജഞ്ഞരഥമാരുയ്ഹ മഹാഭിനിക്ഖമനം നിക്ഖമിംസു. സിഖീ കോണാഗമനോതി ഇമേ ദ്വേ ഹത്ഥിക്ഖന്ധവരഗതാ ഹുത്വാ നിക്ഖമിംസു. വേസ്സഭൂ സുവണ്ണസിവികായ നിസീദിത്വാ നിക്ഖമി. കസ്സപോ ഉപരിപാസാദേ മഹാതലേ നിസിന്നോവ ആനാപാനചതുത്ഥജ്ഝാനം നിബ്ബത്തേത്വാ ഝാനാ ഉട്ഠായ തം ഝാനം പാദകം കത്വാ – ‘‘പാസാദോ ഉഗ്ഗന്ത്വാ ബോധിമണ്ഡേ ഓതരതൂ’’തി അധിട്ഠാസി. പാസാദോ ആകാസേന ഗന്ത്വാ ബോധിമണ്ഡേ ഓതരി. മഹാപുരിസോപി തതോ ഓതരിത്വാ ഭൂമിയം ഠത്വാ – ‘‘പാസാദോ യഥാഠാനേയേവ പതിട്ഠാതൂ’’തി ചിന്തേസി. സോ യഥാഠാനേ പതിട്ഠാസി. മഹാപുരിസോപി സത്ത ദിവസാനി പധാനമനുയുഞ്ജിത്വാ ബോധിപല്ലങ്കേ നിസീദിത്വാ സബ്ബഞ്ഞുതം പടിവിജ്ഝി. അമ്ഹാകം പന ബോധിസത്തോ കണ്ടകം അസ്സവരമാരുയ്ഹ നിക്ഖന്തോതി. അയം യാനപരിച്ഛേദോ.

വിപസ്സിസ്സ പന ഭഗവതോ യോജനപ്പമാണേ പദേസേ വിഹാരോ പതിട്ഠാസി, സിഖിസ്സ തിഗാവുതേ, വേസ്സഭുസ്സ അഡ്ഢയോജനേ, കകുസന്ധസ്സ ഗാവുതേ, കോണാഗമനസ്സ അഡ്ഢഗാവുതേ, കസ്സപസ്സ വീസതിഉസഭേ. അമ്ഹാകം ഭഗവതോ പകതിമാനേന സോളസകരീസേ, രാജമാനേന അട്ഠകരീസേ പദേസേ വിഹാരോ പതിട്ഠിതോതി. അയം വിഹാരപരിച്ഛേദോ.

വിപസ്സിസ്സ പന ഭഗവതോ ഏകരതനായാമാ വിദത്ഥിവിത്ഥാരാ അട്ഠങ്ഗുലുബ്ബേധാ സുവണ്ണിട്ഠകാ കാരേത്വാ ചൂളംസേന ഛാദേത്വാ വിഹാരട്ഠാനം കിണിംസു. സിഖിസ്സ സുവണ്ണയട്ഠിഫാലേഹി ഛാദേത്വാ കിണിംസു. വേസ്സഭുസ്സ സുവണ്ണഹത്ഥിപാദാനി കാരേത്വാ തേസം ചൂളംസേന ഛാദേത്വാ കിണിംസു. കകുസന്ധസ്സ വുത്തനയേനേവ സുവണ്ണിട്ഠകാഹി ഛാദേത്വാ കിണിംസു. കോണാഗമനസ്സ വുത്തനയേനേവ സുവണ്ണകച്ഛപേഹി ഛാദേത്വാ കിണിംസു. കസ്സപസ്സ സുവണ്ണകട്ടീഹിയേവ ഛാദേത്വാ കിണിംസു. അമ്ഹാകം ഭഗവതോ സലക്ഖണാനം കഹാപണാനം ചൂളംസേന ഛാദേത്വാ കിണിംസു. അയം വിഹാരഭൂമിഗ്ഗഹണധനപരിച്ഛേദോ.

തത്ഥ വിപസ്സിസ്സ ഭഗവതോ തഥാ ഭൂമിം കിണിത്വാ വിഹാരം കത്വാ ദിന്നുപട്ഠാകോ പുനബ്ബസുമിത്തോ നാമ അഹോസി, സിഖിസ്സ സിരിവഡ്ഢനോ നാമ, വേസ്സഭുസ്സ സോത്ഥിയോ നാമ, കകുസന്ധസ്സ അച്ചുതോ നാമ, കോണാഗമനസ്സ ഉഗ്ഗോ നാമ, കസ്സപസ്സ സുമനോ നാമ, അമ്ഹാകം ഭഗവതോ സുദത്തോ നാമ. സബ്ബേ ചേതേ ഗഹപതിമഹാസാലാ സേട്ഠിനോ അഹേസുന്തി. അയം ഉപട്ഠാകപരിച്ഛേദോ നാമ.

അപരാനി ചത്താരി അവിജഹിതട്ഠാനാനി നാമ ഹോന്തി. സബ്ബബുദ്ധാനഞ്ഹി ബോധിപല്ലങ്കോ അവിജഹിതോ, ഏകസ്മിംയേവ ഠാനേ ഹോതി. ധമ്മചക്കപ്പവത്തനം ഇസിപതനേ മിഗദായേ അവിജഹിതമേവ ഹോതി. ദേവോരോഹനകാലേ സങ്കസ്സനഗരദ്വാരേ പഠമപദഗണ്ഠികാ അവിജഹിതാവ ഹോതി. ജേതവനേ ഗന്ധകുടിയാ ചത്താരി മഞ്ചപാദട്ഠാനാനി അവിജഹിതാനേവ ഹോന്തി. വിഹാരോ പന ഖുദ്ദകോപി മഹന്തോപി ഹോതി, വിഹാരോപി ന വിജഹിതോയേവ, നഗരം പന വിജഹതി. യദാ നഗരം പാചീനതോ ഹോതി, തദാ വിഹാരോ പച്ഛിമതോ; യദാ നഗരം ദക്ഖിണതോ, തദാ വിഹാരോ ഉത്തരതോ. യദാ നഗരം പച്ഛിമതോ, തദാ വിഹാരോ പാചീനതോ; യദാ നഗരം ഉത്തരതോ, തദാ വിഹാരോ ദക്ഖിണതോ. ഇദാനി പന നഗരം ഉത്തരതോ, വിഹാരോ ദക്ഖിണതോ.

സബ്ബബുദ്ധാനഞ്ച ആയുവേമത്തം, പമാണവേമത്തം, കുലവേമത്തം, പധാനവേമത്തം, രസ്മിവേമത്തന്തി പഞ്ച വേമത്താനി ഹോന്തി. ആയുവേമത്തം നാമ കേചി ദീഘായുകാ ഹോന്തി, കേചി അപ്പായുകാ. തഥാ ഹി ദീപങ്കരസ്സ വസ്സസതസഹസ്സം ആയുപ്പമാണം അഹോസി, അമ്ഹാകം ഭഗവതോ വസ്സസതം ആയുപ്പമാണം.

പമാണവേമത്തം നാമ കേചി ദീഘാ ഹോന്തി കേചി രസ്സാ. തഥാ ഹി ദീപങ്കരോ അസീതിഹത്ഥോ അഹോസി, സുമനോ നവുതിഹത്ഥോ, അമ്ഹാകം ഭഗവാ അട്ഠാരസഹത്ഥോ.

കുലവേമത്തം നാമ കേചി ഖത്തിയകുലേ നിബ്ബത്തന്തി, കേചി ബ്രാഹ്മണകുലേ. പധാനവേമത്തം നാമ കേസഞ്ചി പധാനം ഇത്തരകാലമേവ ഹോതി, യഥാ കസ്സപസ്സ ഭഗവതോ. കേസഞ്ചി അദ്ധനിയം, യഥാ അമ്ഹാകം ഭഗവതോ.

രസ്മിവേമത്തം നാമ മങ്ഗലസ്സ ഭഗവതോ സരീരരസ്മി ദസസഹസ്സിലോകധാതുപ്പമാണാ അഹോസി. അമ്ഹാകം ഭഗവതോ സമന്താ ബ്യാമമത്താ. തത്ര രസ്മിവേമത്തം അജ്ഝാസയപ്പടിബദ്ധം, യോ യത്തകം ഇച്ഛതി, തസ്സ തത്തകം സരീരപ്പഭാ ഫരതി. മങ്ഗലസ്സ പന നിച്ചമ്പി ദസസഹസ്സിലോകധാതും ഫരതൂതി അജ്ഝാസയോ അഹോസി. പടിവിദ്ധഗുണേസു പന കസ്സചി വേമത്തം നാമ നത്ഥി.

അപരം അമ്ഹാകംയേവ ഭഗവതോ സഹജാതപരിച്ഛേദഞ്ച നക്ഖത്തപരിച്ഛേദഞ്ച ദീപേസും. സബ്ബഞ്ഞുബോധിസത്തേന കിര സദ്ധിം രാഹുലമാതാ, ആനന്ദത്ഥേരോ, ഛന്നോ, കണ്ടകോ, നിധികുമ്ഭോ, മഹാബോധി, കാളുദായീതി ഇമാനി സത്ത സഹജാതാനി. മഹാപുരിസോ ച ഉത്തരാസാള്ഹനക്ഖത്തേനേവ മാതുകുച്ഛിം ഓക്കമി, മഹാഭിനിക്ഖമനം നിക്ഖമി, ധമ്മചക്കം പവത്തേസി, യമകപാടിഹാരിയം അകാസി. വിസാഖാനക്ഖത്തേന ജാതോ ച അഭിസമ്ബുദ്ധോ ച പരിനിബ്ബുതോ ച. മാഘനക്ഖത്തേനസ്സ സാവകസന്നിപാതോ ച അഹോസി, ആയുസങ്ഖാരോസ്സജ്ജനഞ്ച, അസ്സയുജനക്ഖത്തേന ദേവോരോഹനന്തി ഏത്തകം ആഹരിത്വാ ദീപേതബ്ബം. അയം സമ്ബഹുലപരിച്ഛേദോ നാമ.

൧൩. ഇദാനി അഥ ഖോ തേസം ഭിക്ഖൂനന്തിആദീസു തേ ഭിക്ഖൂ – ‘‘ആവുസോ, പുബ്ബേനിവാസസ്സ നാമ അയം ഗതി, യദിദം ചുതിതോ പട്ഠായ പടിസന്ധിആരോഹനം. യം പന ഇദം പടിസന്ധിതോ പട്ഠായ പച്ഛാമുഖം ഞാണം പേസേത്വാ ചുതി ഗന്തബ്ബം, ഇദം അതിഗരുകം. ആകാസേ പദം ദസ്സേന്തോ വിയ ഭഗവാ കഥേസീ’’തി അതിവിമ്ഹയജാതാ ഹുത്വാ – ‘‘അച്ഛരിയം, ആവുസോ,’’തിആദീനി വത്വാ പുന അപരമ്പി കാരണം ദസ്സേന്തോ – ‘‘യത്ര ഹി നാമ തഥാഗതോ’’തിആദിമാഹംസു. തത്ഥ യത്ര ഹി നാമാതി അച്ഛരിയത്ഥേ നിപാതോ, യോ നാമ തഥാഗതോതി അത്ഥോ. ഛിന്നപപഞ്ചേതി ഏത്ഥ പപഞ്ചാ നാമ തണ്ഹാ മാനോ ദിട്ഠീതി ഇമേ തയോ കിലേസാ. ഛിന്നവടുമേതി ഏത്ഥ വടുമന്തി കുസലാകുസലകമ്മവട്ടം വുച്ചതി. പരിയാദിന്നവട്ടേതി തസ്സേവ വേവചനം, പരിയാദിന്നസബ്ബകമ്മവട്ടേതി അത്ഥോ. സബ്ബദുക്ഖവീതിവത്തേതി സബ്ബം വിപാകവട്ടസങ്ഖാതം ദുക്ഖം വീതിവത്തേ. അനുസ്സരിസ്സതീതി ഇദം യത്രാതി നിപാതവസേന അനാഗതവചനം, അത്ഥോ പനേത്ഥ അതീതവസേന വേദിതബ്ബോ. ഭഗവാ ഹി തേ ബുദ്ധേ അനുസ്സരി, ന ഇദാനി അനുസ്സരിസ്സതി. ഏവംസീലാതി മഗ്ഗസീലേന ഫലസീലേന ലോകിയലോകുത്തരസീലേന ഏവംസീലാ. ഏവംധമ്മാതി ഏത്ഥ സമാധിപക്ഖാ ധമ്മാ അധിപ്പേതാ, മഗ്ഗസമാധിനാ ഫലസമാധിനാ ലോകിയലോകുത്തരസമാധിനാ, ഏവംസമാധയോതി അത്ഥോ. ഏവംപഞ്ഞാതി മഗ്ഗപഞ്ഞാദിവസേനേവ ഏവംപഞ്ഞാ. ഏവംവിഹാരീതി ഏത്ഥ പന ഹേട്ഠാ സമാധിപക്ഖാനം ധമ്മാനം ഗഹിതത്താ വിഹാരോ ഗഹിതോവ പുന കസ്മാ ഗഹിതമേവ ഗണ്ഹാതീതി ചേ; ന ഇദം ഗഹിതമേവ, ഇദഞ്ഹി നിരോധസമാപത്തിദീപനത്ഥം വുത്തം. തസ്മാ ഏവം നിരോധസമാപത്തിവിഹാരീ തേ ഭഗവന്തോ അഹേസുന്തി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ.

ഏവംവിമുത്താതി ഏത്ഥ വിക്ഖമ്ഭനവിമുത്തി, തദങ്ഗവിമുത്തി, സമുച്ഛേദവിമുത്തി, പടിപ്പസ്സദ്ധിവിമുത്തി, നിസ്സരണവിമുത്തീതി പഞ്ചവിധാ വിമുത്തി. തത്ഥ അട്ഠ സമാപത്തിയോ സയം വിക്ഖമ്ഭിതേഹി നീവരണാദീഹി വിമുത്തത്താ വിക്ഖമ്ഭനവിമുത്തീതി സങ്ഖ്യം ഗച്ഛന്തി. അനിച്ചാനുപസ്സനാദികാ സത്താനുപസ്സനാ സയം തസ്സ തസ്സ പച്ചനീകങ്ഗവസേന പരിച്ചത്താഹി നിച്ചസഞ്ഞാദീഹി വിമുത്തത്താ തദങ്ഗവിമുത്തീതി സങ്ഖ്യം ഗച്ഛന്തി. ചത്താരോ അരിയമഗ്ഗാ സയം സമുച്ഛിന്നേഹി കിലേസേഹി വിമുത്തത്താ സമുച്ഛേദവിമുത്തീതി സങ്ഖ്യം ഗച്ഛന്തി. ചത്താരി സാമഞ്ഞഫലാനി മഗ്ഗാനുഭാവേന കിലേസാനം പടിപ്പസ്സദ്ധന്തേ ഉപ്പന്നത്താ പടിപ്പസ്സദ്ധിവിമുത്തീതി സങ്ഖ്യം ഗച്ഛന്തി. നിബ്ബാനം സബ്ബകിലേസേഹി നിസ്സടത്താ അപഗതത്താ ദൂരേ ഠിതത്താ നിസ്സരണവിമുത്തീതി സങ്ഖ്യം ഗച്ഛതി. ഇതി ഇമാസം പഞ്ചന്നം വിമുത്തീനം വസേന – ‘‘ഏവം വിമുത്താ’’തി ഏത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ.

൧൪. പടിസല്ലാനാ വുട്ഠിതോതി ഏകീഭാവാ വുട്ഠിതോ.

൧൬. ‘‘ഇതോ സോ, ഭിക്ഖവേ’’തി കോ അനുസന്ധി? ഇദഞ്ഹി സുത്തം – ‘‘തഥാഗതസ്സേവേസാ, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മധാതു സുപ്പടിവിദ്ധാ’’തി ച ‘‘ദേവതാപി തഥാഗതസ്സ ഏതമത്ഥം ആരോചേസു’’ന്തി ച ഇമേഹി ദ്വീഹി പദേഹി ആബദ്ധം. തത്ഥ ദേവതാരോചനപദം സുത്തന്തപരിയോസാനേ ദേവചാരികകോലാഹലം ദസ്സേന്തോ വിചാരേസ്സതി. ധമ്മധാതുപദാനുസന്ധിവസേന പന അയം ദേസനാ ആരദ്ധാ. തത്ഥ ഖത്തിയോ ജാതിയാതിആദീനി ഏകാദസപദാനി നിദാനകണ്ഡേ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബാനി.

ബോധിസത്തധമ്മതാവണ്ണനാ

൧൭. അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, വിപസ്സീ ബോധിസത്തോതിആദീസു പന വിപസ്സീതി തസ്സ നാമം, തഞ്ച ഖോ വിവിധേ അത്ഥേ പസ്സനകുസലതായ ലദ്ധം. ബോധിസത്തോതി പണ്ഡിതസത്തോ ബുജ്ഝനകസത്തോ. ബോധിസങ്ഖാതേസു വാ ചതൂസു മഗ്ഗേസു സത്തോ ആസത്തോ ലഗ്ഗമാനസോതി ബോധിസത്തോ. സതോ സമ്പജാനോതി ഏത്ഥ സതോതി സതിയേവ. സമ്പജാനോതി ഞാണം. സതിം സൂപട്ഠിതം കത്വാ ഞാണേന പരിച്ഛിന്ദിത്വാ മാതുകുച്ഛിം ഓക്കമീതി അത്ഥോ. ഓക്കമീതി ഇമിനാ ചസ്സ ഓക്കന്തഭാവോ പാളിയം ദസ്സിതോ, ന ഓക്കമനക്കമോ. സോ പന യസ്മാ അട്ഠകഥം ആരൂള്ഹോ, തസ്മാ ഏവം വേദിതബ്ബോ –

സബ്ബബോധിസത്താ ഹി സമതിംസ പാരമിയോ പൂരേത്വാ, പഞ്ച മഹാപരിച്ചാഗേ പരിച്ചജിത്വാ, ഞാതത്ഥചരിയലോകത്ഥചരിയബുദ്ധചരിയാനം കോടിം പത്വാ, വേസ്സന്തരസദിസേ തതിയേ അത്തഭാവേ ഠത്വാ, സത്ത മഹാദാനാനി ദത്വാ, സത്തക്ഖത്തും പഥവിം കമ്പേത്വാ, കാലങ്കത്വാ, ദുതിയചിത്തവാരേ തുസിതഭവനേ നിബ്ബത്തന്തി. വിപസ്സീ ബോധിസത്തോപി തഥേവ കത്വാ തുസിതപുരേ നിബ്ബത്തിത്വാ സട്ഠിസതസഹസ്സാധികാ സത്തപഞ്ഞാസ വസ്സകോടിയോ തത്ഥ അട്ഠാസി. അഞ്ഞദാ പന ദീഘായുകദേവലോകേ നിബ്ബത്താ ബോധിസത്താ ന യാവതായുകം തിട്ഠന്തി. കസ്മാ? തത്ഥ പാരമീനം ദുപ്പൂരണീയത്താ. തേ അധിമുത്തികാലകിരിയം കത്വാ മനുസ്സപഥേയേവ നിബ്ബത്തന്തി. പാരമീനം പൂരേന്തോ പന യഥാ ഇദാനി ഏകേന അത്തഭാവേന സബ്ബഞ്ഞുതം ഉപനേതും സക്കോന്തി, ഏവം സബ്ബസോ പൂരിതത്താ തദാ വിപസ്സീ ബോധിസത്തോ തത്ഥ യാവതായുകം അട്ഠാസി.

ദേവതാനം പന – ‘‘മനുസ്സാനം ഗണനാവസേന ഇദാനി സത്തഹി ദിവസേഹി ചുതി ഭവിസ്സതീ’’തി പഞ്ച പുബ്ബനിമിത്താനി ഉപ്പജ്ജന്തി – മാലാ മിലായന്തി, വത്ഥാനി കിലിസ്സന്തി, കച്ഛേഹി സേദാ മുച്ചന്തി, കായേ ദുബ്ബണ്ണിയം ഓക്കമതി, ദേവോ ദേവാസനേ ന സണ്ഠാതി. തത്ഥ മാലാതി പടിസന്ധിഗ്ഗഹണദിവസേ പിളന്ധനമാലാ, താ കിര സട്ഠിസതസഹസ്സാധികാ സത്തപണ്ണാസ വസ്സകോടിയോ അമിലായിത്വാ തദാ മിലായന്തി. വത്ഥേസുപി ഏസേവ നയോ. ഏത്തകം പന കാലം ദേവാനം നേവ സീതം ന ഉണ്ഹം ഹോതി, തസ്മിം കാലേ സരീരാ ബിന്ദുബിന്ദുവസേന സേദാ മുച്ചന്തി. ഏത്തകഞ്ച കാലം തേസം സരീരേ ഖണ്ഡിച്ചപാലിച്ചാദിവസേന വിവണ്ണതാ ന പഞ്ഞായതി, ദേവധീതാ സോളസവസ്സുദ്ദേസികാ വിയ ഖായന്തി, ദേവപുത്താ വീസതിവസ്സുദ്ദേസികാ വിയ ഖായന്തി, മരണകാലേ പന തേസം കിലന്തരൂപോ അത്തഭാവോ ഹോതി. ഏത്തകഞ്ച തേസം കാലം ദേവലോകേ ഉക്കണ്ഠിതാ നാമ നത്ഥി, മരണകാലേ പന നിസ്സസന്തി വിജമ്ഭന്തി, സകേ ആസനേ നാഭിരമന്തി.

ഇമാനി പന പുബ്ബനിമിത്താനി യഥാ ലോകേ മഹാപുഞ്ഞാനം രാജരാജമഹാമത്താദീനംയേവ ഉക്കാപാതഭൂമിചാലചന്ദഗ്ഗാഹാദീനി നിമിത്താനി പഞ്ഞായന്തി, ന സബ്ബേസം; ഏവം മഹേസക്ഖദേവതാനംയേവ പഞ്ഞായന്തി, ന സബ്ബേസം. യഥാ ച മനുസ്സേസു പുബ്ബനിമിത്താനി നക്ഖത്തപാഠകാദയോവ ജാനന്തി, ന സബ്ബേ; ഏവം താനിപി ന സബ്ബദേവതാ ജാനന്തി, പണ്ഡിതാ ഏവ പന ജാനന്തി. തത്ഥ യേ മന്ദേന കുസലകമ്മേന നിബ്ബത്താ ദേവപുത്താ, തേ തേസു ഉപ്പന്നേസു – ‘‘ഇദാനി കോ ജാനാതി, ‘കുഹിം നിബ്ബത്തേസ്സാമാ’തി’’ ഭായന്തി. യേ മഹാപുഞ്ഞാ, തേ ‘‘അമ്ഹേഹി ദിന്നം ദാനം, രക്ഖിതം സീലം, ഭാവിതം ഭാവനം ആഗമ്മ ഉപരി ദേവലോകേസു സമ്പത്തിം അനുഭവിസ്സാമാ’’തി ന ഭായന്തി. വിപസ്സീ ബോധിസത്തോപി താനി പുബ്ബനിമിത്താനി ദിസ്വാ ‘‘ഇദാനി അനന്തരേ അത്തഭാവേ ബുദ്ധോ ഭവിസ്സാമീ’’തി ന ഭായതി. അഥസ്സ തേസു നിമിത്തേസു പാതുഭൂതേസു ദസസഹസ്സചക്കവാളദേവതാ സന്നിപതിത്വാ – ‘‘മാരിസ, തുമ്ഹേഹി ദസ പാരമിയോ പൂരേന്തേഹി ന സക്കസമ്പത്തിം, ന മാരസമ്പത്തിം, ന ബ്രഹ്മസമ്പത്തിം, ന ചക്കവത്തിസമ്പത്തിം പത്ഥേന്തേഹി പൂരിതാ, ലോകനിത്ഥരണത്ഥായ പന ബുദ്ധത്തം പത്ഥയമാനേഹി പൂരിതാ. സോ വോ, ഇദാനി കാലോ, മാരിസ, ബുദ്ധത്തായ, സമയോ, മാരിസ, ബുദ്ധത്തായാ’’തി യാചന്തി.

അഥ മഹാസത്തോ താസം ദേവതാനം പടിഞ്ഞം അദത്വാവ കാലദീപദേസകുലജനേത്തിആയുപരിച്ഛേദവസേന പഞ്ചമഹാവിലോകനം നാമ വിലോകേസി. തത്ഥ ‘‘കാലോ നു ഖോ, ന കാലോ’’തി പഠമം കാലം വിലോകേസി. തത്ഥ വസ്സസതസഹസ്സതോ ഉദ്ധം വഡ്ഢിതആയുകാലോ കാലോ നാമ ന ഹോതി. കസ്മാ? തദാ ഹി സത്താനം ജാതിജരാമരണാനി ന പഞ്ഞായന്തി, ബുദ്ധാനഞ്ച ധമ്മദേസനാ നാമ തിലക്ഖണമുത്താ നത്ഥി. തേ തേസം – ‘‘അനിച്ചം ദുക്ഖമനത്താ’’തി കഥേന്താനം – ‘‘കിം നാമേതം കഥേന്തീ’’തി നേവ സോതും, ന സദ്ദഹിതും മഞ്ഞന്തി, തതോ അഭിസമയോ ന ഹോതി, തസ്മിം അസതി അനിയ്യാനികം സാസനം ഹോതി. തസ്മാ സോ അകാലോ. വസ്സസതതോ ഊനആയുകാലോപി കാലോ ന ഹോതി. കസ്മാ? തദാ ഹി സത്താ ഉസ്സന്നകിലേസാ ഹോന്തി, ഉസ്സന്നകിലേസാനഞ്ച ദിന്നോ ഓവാദോ ഓവാദട്ഠാനേ ന തിട്ഠതി, ഉദകേ ദണ്ഡരാജി വിയ ഖിപ്പം വിഗച്ഛതി. തസ്മാ സോപി അകാലോവ. വസ്സസതസഹസ്സതോ പട്ഠായ ഹേട്ഠാ, വസ്സസതതോ പട്ഠായ ഉദ്ധം ആയുകാലോ കാലോ നാമ, തദാ ച അസീതിവസ്സസഹസ്സായുകാ മനുസ്സാ. അഥ മഹാസത്തോ – ‘‘നിബ്ബത്തിതബ്ബകാലോ’’തി കാലം പസ്സി.

തതോ ദീപം വിലോകേന്തോ സപരിവാരേ ചത്താരോ ദീപേ ഓലോകേത്വാ – ‘‘തീസു ദീപേസു ബുദ്ധാ ന നിബ്ബത്തന്തി, ജമ്ബുദീപേയേവ നിബ്ബത്തന്തീ’’തി ദീപം പസ്സി.

തതോ – ‘‘ജമ്ബുദീപോ നാമ മഹാ, ദസയോജനസഹസ്സപരിമാണോ, കതരസ്മിം നു ഖോ പദേസേ ബുദ്ധാ നിബ്ബത്തന്തീ’’തി ദേസം വിലോകേന്തോ മജ്ഝിമദേസം പസ്സി. മജ്ഝിമദേസോ നാമ – ‘‘പുരത്ഥിമായ ദിസായ ഗജങ്ഗലം നാമ നിഗമോ’’തിആദിനാ (മഹാവ. ൨൫൯) നയേന വിനയേ വുത്തോവ. സോ ആയാമതോ തീണി യോജനസതാനി, വിത്ഥാരതോ അഡ്ഢതേയ്യാനി, പരിക്ഖേപതോ നവയോജനസതാനീതി. ഏതസ്മിഞ്ഹി പദേസേ ബുദ്ധാ പച്ചേകബുദ്ധാ അഗ്ഗസാവകാ അസീതി മഹാസാവകാ ചക്കവത്തിരാജാനോ അഞ്ഞേ ച മഹേസക്ഖാ ഖത്തിയബ്രാഹ്മണഗഹപതിമഹാസാലാ ഉപ്പജ്ജന്തി. ഇദഞ്ചേത്ഥ ബന്ധുമതീ നാമ നഗരം, തത്ഥ മയാ നിബ്ബത്തിതബ്ബന്തി നിട്ഠം അഗമാസി.

തതോ കുലം വിലോകേന്തോ – ‘‘ബുദ്ധാ നാമ ലോകസമ്മതേ കുലേ നിബ്ബത്തന്തി. ഇദാനി ച ഖത്തിയകുലം ലോകസമ്മതം, തത്ഥ നിബ്ബത്തിസ്സാമി, ബന്ധുമാ നാമ മേ രാജാ പിതാ ഭവിസ്സതീ’’തി കുലം പസ്സി.

തതോ മാതരം വിലോകേന്തോ – ‘‘ബുദ്ധമാതാ നാമ ലോലാ സുരാധുത്താ ന ഹോതി, കപ്പസതസഹസ്സം പൂരിതപാരമീ, ജാതിതോ പട്ഠായ അഖണ്ഡപഞ്ചസീലാ ഹോതി, അയഞ്ച ബന്ധുമതീ നാമ ദേവീ ഈദിസാ, അയം മേ മാതാ ഭവിസ്സതി, ‘‘കിത്തകം പനസ്സാ ആയൂ’’തി ആവജ്ജന്തോ ‘‘ദസന്നം മാസാനം ഉപരി സത്ത ദിവസാനീ’’തി പസ്സി.

ഇതി ഇമം പഞ്ചമഹാവിലോകനം വിലോകേത്വാ ‘‘കാലോ, മേ മാരിസാ, ബുദ്ധഭാവായാ’’തി ദേവതാനം സങ്ഗഹം കരോന്തോ പടിഞ്ഞം ദത്വാ – ‘‘ഗച്ഛഥ, തുമ്ഹേ’’തി താ ദേവതാ ഉയ്യോജേത്വാ തുസിതദേവതാഹി പരിവുതോ തുസിതപുരേ നന്ദനവനം പാവിസി. സബ്ബദേവലോകേസു ഹി നന്ദനവനം അത്ഥിയേവ. തത്ര നം ദേവതാ ഇതോ ചുതോ സുഗതിം ഗച്ഛാതി പുബ്ബേകതകുസലകമ്മോകാസം സാരയമാനാ വിചരന്തി. സോ ഏവം ദേവതാഹി കുസലം സാരയമാനാഹി പരിവുതോ തത്ഥ വിചരന്തോയേവ ചവി.

ഏവം ചുതോ ച ‘ചവാമീ’തി ജാനാതി, ചുതിചിത്തം ന ജാനാതി. പടിസന്ധിം ഗഹേത്വാപി ജാനാതി, പടിസന്ധിചിത്തമേവ ന ജാനാതി. ‘‘ഇമസ്മിം മേ ഠാനേ പടിസന്ധിം ഗഹിതാ’’തി ഏവം പന ജാനാതി. കേചി പന ഥേരാ – ‘‘ആവജ്ജനപരിയായോ നാമ ലദ്ധും വട്ടതി, ദുതിയതതിയചിത്തവാരേ ഏവ ജാനിസ്സതീ’’തി വദന്തി. തിപിടകമഹാസീവത്ഥേരോ പന ആഹ – ‘‘മഹാസത്താനം പടിസന്ധി ന അഞ്ഞേസം പടിസന്ധിസദിസാ, കോടിപ്പത്തം പന തേസം സതിസമ്പജഞ്ഞം. യസ്മാ പന തേനേവ ചിത്തേന തം ചിത്തം ഞാതും ന സക്കാ, തസ്മാ ചുതിചിത്തം ന ജാനാതി. ചുതിക്ഖണേപി ‘ചവാമീ’തി ജാനാതി. പടിസന്ധിചിത്തം ന ജാനാതി. ‘അസുകസ്മിം മേ ഠാനേ പടിസന്ധി ഗഹിതാ’തി ജാനാതി, തസ്മിം കാലേ ദസസഹസ്സിലോകധാതു കമ്പതീ’’തി. ഏവം സതോ സമ്പജാനോ മാതുകുച്ഛിം ഓക്കമന്തോ പന ഏകൂനവീസതിയാ പടിസന്ധിചിത്തേസു മേത്താപുബ്ബഭാഗസ്സ സോമനസ്സസഹഗതഞാണസമ്പയുത്തഅസങ്ഖാരികകുസലചിത്തസ്സ സദിസമഹാവിപാകചിത്തേന പടിസന്ധി ഗണ്ഹി. മഹാസീവത്ഥേരോ പന ഉപേക്ഖാസഹഗതേനാതി ആഹ. യഥാ ച അമ്ഹാകം ഭഗവാ, ഏവം സോപി ആസാള്ഹീപുണ്ണമായം ഉത്തരാസാള്ഹനക്ഖത്തേനേവ പടിസന്ധിം അഗ്ഗഹേസി.

തദാ കിര പുരേ പുണ്ണമായ സത്തമദിവസതോ പട്ഠായ വിഗതസുരാപാനം മാലാഗന്ധാദിവിഭൂതിസമ്പന്നം നക്ഖത്തകീളം അനുഭവമാനാ ബോധിസത്തമാതാ സത്തമേ ദിവസേ പാതോ ഉട്ഠായ ഗന്ധോദകേന നഹായിത്വാ സബ്ബാലങ്കാരവിഭൂസിതാ വരഭോജനം ഭുഞ്ജിത്വാ ഉപോസഥങ്ഗാനി അധിട്ഠായ സിരിഗബ്ഭം പവിസിത്വാ സിരിസയനേ നിപന്നാ നിദ്ദം ഓക്കമമാനാ ഇദം സുപിനം അദ്ദസ – ‘‘ചത്താരോ കിര നം മഹാരാജാനോ സയനേനേവ സദ്ധിം ഉക്ഖിപിത്വാ അനോതത്തദഹം നേത്വാ നഹാപേത്വാ ദിബ്ബവത്ഥം നിവാസേത്വാ ദിബ്ബഗന്ധേഹി വിലിമ്പേത്വാ ദിബ്ബപുപ്ഫാനി പിളന്ധിത്വാ, തതോ അവിദൂരേ രജതപബ്ബതോ, തസ്സ അന്തോ കനകവിമാനം അത്ഥി, തസ്മിം പാചീനതോ സീസം കത്വാ നിപജ്ജാപേസും. അഥ ബോധിസത്തോ സേതവരവാരണോ ഹുത്വാ തതോ അവിദൂരേ ഏകോ സുവണ്ണപബ്ബതോ, തത്ഥ ചരിത്വാ തതോ ഓരുയ്ഹ രജതപബ്ബതം അഭിരുഹിത്വാ കനകവിമാനം പവിസിത്വാ മാതരം പദക്ഖിണം കത്വാ ദക്ഖിണപസ്സം ഫാലേത്വാ കുച്ഛിം പവിട്ഠസദിസോ അഹോസി’’.

അഥ പബുദ്ധാ ദേവീ തം സുപിനം രഞ്ഞോ ആരോചേസി. രാജാ വിഭാതായ രത്തിയാ ചതുസട്ഠിമത്തേ ബ്രാഹ്മണപാമോക്ഖേ പക്കോസാപേത്വാ ഹരിതൂപലിത്തായ ലാജാദീഹി കതമങ്ഗലസക്കാരായ ഭൂമിയാ മഹാരഹാനി ആസനാനി പഞ്ഞപേത്വാ തത്ഥ നിസിന്നാനം ബ്രാഹ്മണാനം സപ്പിമധുസക്കരാഭിസങ്ഖതസ്സ വരപായാസസ്സ സുവണ്ണരജതപാതിയോ പൂരേത്വാ സുവണ്ണരജതപാതീഹേവ പടികുജ്ജിത്വാ അദാസി, അഞ്ഞേഹി ച അഹതവത്ഥകപിലഗാവീദാനാദീഹി നേസം സന്തപ്പേസി. അഥ നേസം സബ്ബകാമസന്തപ്പിതാനം തം സുപിനം ആരോചേത്വാ – ‘‘കിം ഭവിസ്സതീ’’തി പുച്ഛി. ബ്രാഹ്മണാ ആഹംസു – ‘‘മാ ചിന്തയി, മഹാരാജ, ദേവിയാ തേ കുച്ഛിമ്ഹി ഗബ്ഭോ പതിട്ഠിതോ, സോ ച ഖോ പുരിസഗബ്ഭോ ന ഇത്ഥിഗബ്ഭോ, പുത്തോ തേ ഭവിസ്സതി. സോ സചേ അഗാരം അജ്ഝാവസിസ്സതി, രാജാ ഭവിസ്സതി ചക്കവത്തീ. സചേ അഗാരാ നിക്ഖമ്മ പബ്ബജിസ്സതി, ബുദ്ധോ ഭവിസ്സതി ലോകേ വിവട്ടച്ഛദോ’’തി. അയം താവ – ‘‘മാതുകുച്ഛിം ഓക്കമീ’’തി ഏത്ഥ വണ്ണനാക്കമോ.

അയമേത്ഥ ധമ്മതാതി അയം ഏത്ഥ മാതുകുച്ഛിഓക്കമനേ ധമ്മതാ, അയം സഭാവോ, അയം നിയാമോതി വുത്തം ഹോതി. നിയാമോ ച നാമേസ കമ്മനിയാമോ, ഉതുനിയാമോ, ബീജനിയാമോ, ചിത്തനിയാമോ, ധമ്മനിയാമോതി പഞ്ചവിധോ (ധ. സ. അട്ഠ. ൪൯൮).

തത്ഥ കുസലസ്സ ഇട്ഠവിപാകദാനം, അകുസലസ്സ അനിട്ഠവിപാകദാനന്തി അയം കമ്മനിയാമോ. തസ്സ ദീപനത്ഥം – ‘‘ന അന്തലിക്ഖേ’’തി (ഖു. പാ. ൧൨൭) ഗാഥായ വത്ഥൂനി വത്തബ്ബാനി. അപിച ഏകാ കിര ഇത്ഥീ സാമികേന സദ്ധിം ഭണ്ഡിത്വാ ഉബ്ബന്ധിത്വാ മരിതുകാമാ രജ്ജുപാസേ ഗീവം പവേസേസി. അഞ്ഞതരോ പുരിസോ വാസിം നിസേന്തോ തം ഇത്ഥികമ്മം ദിസ്വാ രജ്ജും ഛിന്ദിതുകാമോ – ‘‘മാ ഭായി, മാ ഭായീ’’തി തം സമസ്സാസേന്തോ ഉപധാവി. രജ്ജു ആസീവിസോ ഹുത്വാ അട്ഠാസി. സോ ഭീതോ പലായി. ഇതരാ തത്ഥേവ മരി. ഏവമാദീനി ചേത്ഥ വത്ഥൂനി ദസ്സേതബ്ബാനി.

തേസു തേസു ജനപദേസു തസ്മിം തസ്മിം കാലേ ഏകപ്പഹാരേനേവ രുക്ഖാനം പുപ്ഫഫലഗഹണാദീനി, വാതസ്സ വായനം അവായനം, ആതപസ്സ തിക്ഖതാ മന്ദതാ, ദേവസ്സ വസ്സനം അവസ്സനം, പദുമാനം ദിവാ വികസനം രത്തിം മിലായനന്തി ഏവമാദി ഉതുനിയാമോ.

യം പനേതം സാലിബീജതോ സാലിഫലമേവ, മധുരതോ മധുരസംയേവ, തിത്തതോ തിത്തരസംയേവ ഫലം ഹോതി, അയം ബീജനിയാമോ.

പുരിമാ പുരിമാ ചിത്തചേതസികാ ധമ്മാ പച്ഛിമാനം പച്ഛിമാനം ചിത്തചേതസികാനം ധമ്മാനം ഉപനിസ്സയപച്ചയേന പച്ചയോതി ഏവം യദേതം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീനം അനന്തരാ സമ്പടിച്ഛനാദീനം നിബ്ബത്തനം, അയം ചിത്തനിയാമോ.

യാ പനേസാ ബോധിസത്താനം മാതുകുച്ഛിഓക്കമനാദീസു ദസസഹസ്സിലോകധാതുകമ്പനാദീനം പവത്തി, അയം ധമ്മനിയാമോ നാമ. തേസു ഇധ ധമ്മനിയാമോ അധിപ്പേതോ. തസ്മാ തമേവത്ഥം ദസ്സേന്തോ ധമ്മതാ ഏസാ ഭിക്ഖവേതിആദിമാഹ.

൧൮. തത്ഥ കുച്ഛിം ഓക്കമതീതി ഏത്ഥ കുച്ഛിം ഓക്കന്തോ ഹോതീതി അയമേവത്ഥോ. ഓക്കന്തേ ഹി തസ്മിം ഏവം ഹോതി, ന ഓക്കമമാനേ. അപ്പമാണോതി വുഡ്ഢിപ്പമാണോ, വിപുലോതി അത്ഥോ. ഉളാരോതി തസ്സേവ വേവചനം. ഉളാരാനി ഉളാരാനി ഖാദനീയാനി ഖാദന്തീതിആദീസു (മ. നി. ൧.൩൯൯) ഹി മധുരം ഉളാരന്തി വുത്തം. ഉളാരായ ഖലു ഭവം വച്ഛായനോ സമണം ഗോതമം പസംസായ പസംസതീതിആദീസു (മ. നി. ൧.൨൮൮) സേട്ഠം ഉളാരന്തി വുത്തം. ഇധ പന വിപുലം അധിപ്പേതം. ദേവാനം ദേവാനുഭാവന്തി ഏത്ഥ ദേവാനം അയമാനുഭാവോ നിവത്ഥവത്ഥസ്സ പഭാ ദ്വാദസയോജനാനി ഫരതി, തഥാ സരീരസ്സ, തഥാ അലങ്കാരസ്സ, തഥാ വിമാനസ്സ, തം അതിക്കമിത്വാതി അത്ഥോ.

ലോകന്തരികാതി തിണ്ണം തിണ്ണം ചക്കവാളാനം അന്തരാ ഏകേകോ ലോകന്തരികോ ഹോതി, തിണ്ണം സകടചക്കാനം വാ തിണ്ണം പത്താനം വാ അഞ്ഞമഞ്ഞം ആഹച്ച ഠപിതാനം മജ്ഝേ ഓകാസോ വിയ. സോ പന ലോകന്തരികനിരയോ പരിമാണതോ അട്ഠയോജനസഹസ്സോ ഹോതി. അഘാതി നിച്ചവിവടാ. അസംവുതാതി ഹേട്ഠാപി അപ്പതിട്ഠാ. അന്ധകാരാതി തമഭൂതാ. അന്ധകാരതിമിസാതി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണുപ്പത്തിനിവാരണതോ അന്ധഭാവകരണതിമിസേന സമന്നാഗതാ. തത്ഥ കിര ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം ന ജായതി. ഏവംമഹിദ്ധികാതി ചന്ദിമസൂരിയാ കിര ഏകപ്പഹാരേനേവ തീസു ദീപേസു പഞ്ഞായന്തി, ഏവം മഹിദ്ധികാ. ഏകേകായ ദിസായ നവ നവ യോജനസതസഹസ്സാനി അന്ധകാരം വിധമിത്വാ ആലോകം ദസ്സേന്തി, ഏവംമഹാനുഭാവാ. ആഭായ നാനുഭോന്തീതി അത്തനോ പഭായ നപ്പഹോന്തി. തേ കിര ചക്കവാളപബ്ബതസ്സ വേമജ്ഝേന വിചരന്തി, ചക്കവാളപബ്ബതഞ്ച അതിക്കമ്മ ലോകന്തരികനിരയാ. തസ്മാ തേ തത്ഥ ആഭായ നപ്പഹോന്തി.

യേപി തത്ഥ സത്താതി യേപി തസ്മിം ലോകന്തരികമഹാനിരയേ സത്താ ഉപ്പന്നാ. കിം പന കമ്മം കത്വാ തത്ഥ ഉപ്പജ്ജന്തീതി. ഭാരിയം ദാരുണം മാതാപിതൂനം ധമ്മികസമണബ്രാഹ്മണാനഞ്ച ഉപരി അപരാധം, അഞ്ഞഞ്ച ദിവസേ ദിവസേ പാണവധാദിസാഹസികകമ്മം കത്വാ ഉപ്പജ്ജന്തി, തമ്ബപണ്ണിദീപേ അഭയചോരനാഗചോരാദയോ വിയ. തേസം അത്തഭാവോ തിഗാവുതികോ ഹോതി, വഗ്ഗുലീനം വിയ ദീഘനഖാ ഹോന്തി. തേ രുക്ഖേ വഗ്ഗുലിയോ വിയ നഖേഹി ചക്കവാളപബ്ബതേ ലഗ്ഗന്തി. യദാ സംസപ്പന്താ അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ ഹത്ഥപാസം ഗതാ ഹോന്തി, അഥ ‘‘ഭക്ഖോ നോ ലദ്ധോ’’തി മഞ്ഞമാനാ തത്ഥ വാവടാ വിപരിവത്തിത്വാ ലോകസന്ധാരകഉദകേ പതന്തി, വാതേ പഹരന്തേപി മധുകഫലാനി വിയ ഛിജ്ജിത്വാ ഉദകേ പതന്തി, പതിതമത്താവ അച്ചന്തഖാരേ ഉദകേ പിട്ഠപിണ്ഡി വിയ വിലീയന്തി.

അഞ്ഞേപി കിര ഭോ സന്തി സത്താതി ഭോ യഥാ മയം മഹാദുക്ഖം അനുഭവാമ, ഏവം അഞ്ഞേ കിര സത്താപി ഇമം ദുക്ഖമനുഭവനത്ഥായ ഇധൂപപന്നാതി തം ദിവസം പസ്സന്തി. അയം പന ഓഭാസോ ഏകയാഗുപാനമത്തമ്പി ന തിട്ഠതി, അച്ഛരാസങ്ഘാടമത്തമേവ വിജ്ജോഭാസോ വിയ നിച്ഛരിത്വാ – ‘‘കിം ഇദ’’ന്തി ഭണന്താനംയേവ അന്തരധായതി. സങ്കമ്പതീതി സമന്തതോ കമ്പതി. ഇതരദ്വയം പുരിമപദസ്സേവ വേവചനം. പുന അപ്പമാണോ ചാതിആദി നിഗമനത്ഥം വുത്തം.

൧൯. ചത്താരോ നം ദേവപുത്താ ചാതുദ്ദിസം രക്ഖായ ഉപഗച്ഛന്തീതി ഏത്ഥ ചത്താരോതി ചതുന്നം മഹാരാജാനം വസേന വുത്തം. ദസസഹസ്സചക്കവാളേസു പന ചത്താരോ ചത്താരോ കത്വാ ചത്താലീസസഹസ്സാനി ഹോന്തി. തത്ഥ ഇമസ്മിം ചക്കവാളേ മഹാരാജാനോ ഖഗ്ഗഹത്ഥാ ബോധിസത്തസ്സ ആരക്ഖത്ഥായ ഉപഗന്ത്വാ സിരിഗബ്ഭം പവിട്ഠാ, ഇതരേ ഗബ്ഭദ്വാരതോ പട്ഠായ അവരുദ്ധകേ പംസുപിസാചകാദിയക്ഖഗണേ പടിക്കമാപേത്വാ യാവ ചക്കവാളാ ആരക്ഖം ഗണ്ഹിംസു.

കിമത്ഥായ പനായം രക്ഖാ? നനു പടിസന്ധിക്ഖണേ കലലകാലതോ പട്ഠായ സചേപി കോടിസതസഹസ്സമാരാ കോടിസതസഹസ്സസിനേരും ഉക്ഖിപിത്വാ ബോധിസത്തസ്സ വാ ബോധിസത്തമാതുയാ വാ അന്തരായകരണത്ഥം ആഗച്ഛേയ്യും, സബ്ബേ അന്തരാവ അന്തരധായേയ്യും. വുത്തമ്പി ചേതം ഭഗവതാ രുഹിരുപ്പാദവത്ഥുസ്മിം – ‘‘അട്ഠാനമേതം, ഭിക്ഖവേ, അനവകാസോ, യം പരുപക്കമേന തഥാഗതം ജീവിതാ വോരോപേയ്യ. അനുപക്കമേന, ഭിക്ഖവേ, തഥാഗതാ പരിനിബ്ബായന്തി. ഗച്ഛഥ, തുമ്ഹേ ഭിക്ഖവേ, യഥാവിഹാരം, അരക്ഖിയാ, ഭിക്ഖവേ തഥാഗതാ’’തി (ചൂളവ. ൩൪൧). ഏവമേവ, തേന പരുപക്കമേന ന തേസം ജീവിതന്തരായോ അത്ഥി, സന്തി ഖോ പന അമനുസ്സാ വിരൂപാ ദുദ്ദസികാ ഭേരവരൂപാ മിഗപക്ഖിനോ, യേസം രൂപം വാ ദിസ്വാ സദ്ദം വാ സുത്വാ ബോധിസത്തമാതു ഭയം വാ സന്താസോ വാ ഉപ്പജ്ജേയ്യ, തേസം നിവാരണത്ഥായ രക്ഖം അഗ്ഗഹേസും. അപിച ബോധിസത്തസ്സ പുഞ്ഞതേജേന സഞ്ജാതഗാരവാ അത്തനോ ഗാരവചോദിതാപി തേ ഏവമകംസു.

കിം പന തേ അന്തോഗബ്ഭം പവിസിത്വാ ഠിതാ ചത്താരോ മഹാരാജാനോ ബോധിസത്തസ്സ മാതുയാ അത്താനം ദസ്സേന്തി, ന ദസ്സേന്തീതി? നഹാനമണ്ഡനഭോജനാദിസരീരകിച്ചകാലേ ന ദസ്സേന്തി, സിരിഗബ്ഭം പവിസിത്വാ വരസയനേ നിപന്നകാലേ പന ദസ്സേന്തി. തത്ഥ കിഞ്ചാപി അമനുസ്സദസ്സനം നാമ മനുസ്സാനം സപ്പടിഭയം ഹോതി, ബോധിസത്തസ്സ മാതാ പന അത്തനോ ചേവ പുത്തസ്സ ച പുഞ്ഞാനുഭാവേന തേ ദിസ്വാ ന ഭായതി, പകതിഅന്തേപുരപാലകേസു വിയ അസ്സാ ഏതേസു ചിത്തം ഉപ്പജ്ജതി.

൨൦. പകതിയാ സീലവതീതി സഭാവേനേവ സീലസമ്പന്നാ. അനുപ്പന്നേ കിര ബുദ്ധേ മനുസ്സാ താപസപരിബ്ബാജകാനം സന്തികേ വന്ദിത്വാ ഉക്കുടികം നിസീദിത്വാ സീലം ഗണ്ഹന്തി. ബോധിസത്തമാതാപി കാലദേവിലസ്സ ഇസിനോ സന്തികേ സീലം ഗണ്ഹാതി. ബോധിസത്തേ പന കുച്ഛിഗതേ അഞ്ഞസ്സ പാദമൂലേ നിസീദിതും നാമ ന സക്കാ, സമാനാസനേ നിസീദിത്വാ ഗഹിതസീലമ്പി ആവജ്ജനകരണമത്തം ഹോതി. തസ്മാ സയമേവ സീലം അഗ്ഗഹേസീതി വുത്തം ഹോതി.

൨൧. പുരിസേസൂതി ബോധിസത്തസ്സ പിതരം ആദിം കത്വാ കേസുചി മനുസ്സേസു പുരിസാധിപ്പായചിത്തം നുപ്പജ്ജതി. ബോധിസത്തമാതുരൂപം പന കുസലാ സിപ്പികാ പോത്ഥകമ്മാദീസുപി കാതും ന സക്കോന്തി. തം ദിസ്വാ പുരിസസ്സ രാഗോ നുപ്പജ്ജതീതി ന സക്കാ വത്തും, സചേ പന തം രത്തചിത്തോ ഉപസങ്കമിതുകാമോ ഹോതി, പാദാ ന വഹന്തി, ദിബ്ബസങ്ഖലികാ വിയ ബജ്ഝന്തി. തസ്മാ ‘‘അനതിക്കമനീയാ’’തിആദി വുത്തം.

൨൨. പഞ്ചന്നം കാമഗുണാനന്തി പുബ്ബേ കാമഗുണൂപസഞ്ഹിതന്തി ഇമിനാ പുരിസാധിപ്പായവസേന വത്ഥുപടിക്ഖേപോ കതോ, ഇധ ആരമ്മണപ്പടിലാഭോ ദസ്സിതോ. തദാ കിര ദേവിയാ ഏവരൂപോ പുത്തോ കുച്ഛിം ഉപപന്നോതി സുത്വാ സമന്തതോ രാജാനോ മഹഗ്ഘആഭരണതൂരിയാദിവസേന പഞ്ചദ്വാരാരമ്മണവത്ഥുഭൂതം പണ്ണാകാരം പേസേന്തി. ബോധിസത്തസ്സ ച ബോധിസത്തമാതു ച കതകമ്മസ്സ ഉസ്സന്നത്താ ലാഭസക്കാരസ്സ പമാണപരിച്ഛേദോ നത്ഥി.

൨൩. അകിലന്തകായാതി യഥാ അഞ്ഞാ ഇത്ഥിയോ ഗബ്ഭഭാരേന കിലമന്തി ഹത്ഥപാദാ ഉദ്ധുമാതതാദീനി പാപുണന്തി, ഏവം തസ്സാ കോചി കിലമഥോ നാഹോസി. തിരോകുച്ഛിഗതന്തി അന്തോകുച്ഛിഗതം. പസ്സതീതി കലലാദികാലം അതിക്കമിത്വാ സഞ്ജാതഅങ്ഗപച്ചങ്ഗഅഹീനിന്ദ്രിയഭാവം ഉപഗതംയേവ പസ്സതി. കിമത്ഥം പസ്സതി? സുഖവാസത്ഥംയേവ. യഥേവ ഹി മാതാ പുത്തേന സദ്ധിം നിപന്നാ വാ നിസിന്നാ വാ – ‘‘ഹത്ഥം വാസ്സ പാദം വാ ഓലമ്ബന്തം ഉക്ഖിപിത്വാ സണ്ഠപേസ്സാമീ’’തി സുഖവാസത്ഥം പുത്തം ഓലോകേതി, ഏവം ബോധിസത്തമാതാപി യം തം മാതു ഉട്ഠാനഗമനപരിവത്തനനിസജ്ജാദീസു ഉണ്ഹസീതലോണികതിത്തകകടുകാഹാരഅജ്ഝോഹരണകാലേസു ച ഗബ്ഭസ്സ ദുക്ഖം ഉപ്പജ്ജതി, ‘‘അത്ഥി നു ഖോ മേ തം പുത്തസ്സാ’’തി സുഖവാസത്ഥം ഓലോകയമാനാ പല്ലങ്കം ആഭുജിത്വാ നിസിന്നം ബോധിസത്തം പസ്സതി. യഥാ ഹി അഞ്ഞേ അന്തോകുച്ഛിഗതാ പക്കാസയം അവത്ഥരിത്വാ ആമാസയം ഉക്ഖിപിത്വാ ഉദരപടലം പിട്ഠിതോ കത്വാ പിട്ഠികണ്ഡകം നിസ്സായ ഉക്കുടികം ദ്വീസു മുട്ഠീസു ഹനുകം ഠപേത്വാ ദേവേ വസ്സന്തേ രുക്ഖസുസിരേ മക്കടാ വിയ നിസീദന്തി, ന ഏവം ബോധിസത്തോ, ബോധിസത്തോ പന പിട്ഠികണ്ഡകം പിട്ഠിതോ കത്വാ ധമ്മാസനേ ധമ്മകഥികോ വിയ പല്ലങ്കം ആഭുജിത്വാ പുരത്ഥാഭിമുഖോ നിസീദതി. പുബ്ബേകതകമ്മം പനസ്സാ വത്ഥും സോധേതി, സുദ്ധേ വത്ഥുമ്ഹി സുഖുമച്ഛവിലക്ഖണം നിബ്ബത്തതി. അഥ നം കുച്ഛിതചോ പടിച്ഛാദേതും ന സക്കോതി, ഓലോകേന്തിയാ ബഹിഠിതോ വിയ പഞ്ഞായതി. തമത്ഥം ഉപമായ വിഭാവേന്തോ ഭഗവാ സേയ്യഥാപീതിആദിമാഹ. ബോധിസത്തോ പന അന്തോകുച്ഛിഗതോ മാതരം ന പസ്സതി. ന ഹി അന്തോകുച്ഛിയം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം ഉപ്പജ്ജതി.

൨൪. കാലങ്കരോതീതി ന വിജാതഭാവപച്ചയാ, ആയുപരിക്ഖയേനേവ. ബോധിസത്തേന വസിതട്ഠാനഞ്ഹി ചേതിയകുടിസദിസം ഹോതി, അഞ്ഞേസം അപരിഭോഗാരഹം, ന ച സക്കാ ബോധിസത്തമാതരം അപനേത്വാ അഞ്ഞം അഗ്ഗമഹേസിട്ഠാനേ ഠപേതുന്തി തത്തകംയേവ ബോധിസത്തമാതു ആയുപ്പമാണം ഹോതി, തസ്മാ തദാ കാലങ്കരോതി. കതരസ്മിം പന വയേ കാലം കരോതീതി? മജ്ഝിമവയേ. പഠമവയസ്മിഞ്ഹി സത്താനം അത്തഭാവേ ഛന്ദരാഗോ ബലവാ ഹോതി, തേന തദാ സഞ്ജാതഗബ്ഭാ ഇത്ഥീ ഗബ്ഭം അനുരക്ഖിതും ന സക്കോതി, ഗബ്ഭോ ബഹ്വാബാധോ ഹോതി. മജ്ഝിമവയസ്സ പന ദ്വേ കോട്ഠാസേ അതിക്കമ്മ തതിയേ കോട്ഠാസേ വത്ഥു വിസദം ഹോതി, വിസദേ വത്ഥുമ്ഹി നിബ്ബത്തദാരകാ അരോഗാ ഹോന്തി, തസ്മാ ബോധിസത്തമാതാപി പഠമവയേ സമ്പത്തിം അനുഭവിത്വാ മജ്ഝിമവയസ്സ തതിയേ കോട്ഠാസേ വിജായിത്വാ കാലം കരോതീതി അയമേത്ഥ ധമ്മതാ.

൨൫. നവ വാ ദസ വാതി ഏത്ഥ വാ സദ്ദസ്സ വികപ്പനവസേന സത്ത വാ അട്ഠ വാ ഏകാദസ വാ ദ്വാദസ വാതി ഏവമാദീനം സങ്ഗഹോ വേദിതബ്ബോ. തത്ഥ സത്തമാസജാതോ ജീവതി, സീതുണ്ഹക്ഖമോ പന ന ഹോതി. അട്ഠമാസജാതോ ന ജീവതി, അവസേസാ ജീവന്തി.

൨൭. ദേവാ പഠമം പടിഗ്ഗണ്ഹന്തീതി ഖീണാസവാ സുദ്ധാവാസബ്രഹ്മാനോ പടിഗ്ഗണ്ഹന്തി. കഥം പടിഗ്ഗണ്ഹന്തി? ‘‘സൂതിവേസം ഗണ്ഹിത്വാ’’തി ഏകേ. തം പന പടിക്ഖിപിത്വാ ഇദം വുത്തം – ‘തദാ ബോധിസത്തമാതാ സുവണ്ണഖചിതം വത്ഥം നിവാസേത്വാ മച്ഛക്ഖിസദിസം ദുകൂലപടം യാവ പാദന്താ പാരുപിത്വാ അട്ഠാസി. അഥസ്സാ സല്ലഹുകഗബ്ഭവുട്ഠാനം അഹോസി, ധമകരണതോ ഉദകനിക്ഖമനസദിസം. അഥ തേ പകതിബ്രഹ്മവേസേനേവ ഉപസങ്കമിത്വാ പഠമം സുവണ്ണജാലേന പടിഗ്ഗഹേസും. തേസം ഹത്ഥതോ ചത്താരോ മഹാരാജാനോ അജിനപ്പവേണിയാ പടിഗ്ഗഹേസും. തതോ മനുസ്സാ ദുകൂലചുമ്ബടകേന പടിഗ്ഗഹേസും’. തേന വുത്തം – ‘‘ദേവാ പഠമം പടിഗ്ഗണ്ഹന്തി, പച്ഛാ മനുസ്സാ’’തി.

൨൮. ചത്താരോ നം ദേവപുത്താതി ചത്താരോ മഹാരാജാനോ. പടിഗ്ഗഹേത്വാതി അജിനപ്പവേണിയാ പടിഗ്ഗഹേത്വാ. മഹേസക്ഖോതി മഹാതേജോ മഹായസോ ലക്ഖണസമ്പന്നോ.

൨൯. വിസദോവ നിക്ഖമതീതി യഥാ അഞ്ഞേ സത്താ യോനിമഗ്ഗേ ലഗ്ഗന്താ ഭഗ്ഗവിഭഗ്ഗാ നിക്ഖമന്തി, ന ഏവം നിക്ഖമതി, അലഗ്ഗോ ഹുത്വാ നിക്ഖമതീതി അത്ഥോ ഉദേനാതി ഉദകേന. കേനചി അസുചിനാതി യഥാ അഞ്ഞേ സത്താ കമ്മജവാതേഹി ഉദ്ധംപാദാ അധോസിരാ യോനിമഗ്ഗേ പക്ഖിത്താ സതപോരിസം നരകപപാതം പതന്താ വിയ, താളച്ഛിദ്ദേന നിക്കഡ്ഢിയമാനാ ഹത്ഥീ വിയ മഹാദുക്ഖം അനുഭവന്താ നാനാഅസുചിമക്ഖിതാവ നിക്ഖമന്തി, ന ഏവം ബോധിസത്തോ. ബോധിസത്തഞ്ഹി കമ്മജവാതാ ഉദ്ധപാദം അധോസിരം കാതും ന സക്കോന്തി. സോ ധമ്മാസനതോ ഓതരന്തോ ധമ്മകഥികോ വിയ, നിസ്സേണിതോ ഓതരന്തോ പുരിസോ വിയ ച ദ്വേ ഹത്ഥേ ച ദ്വേ പാദേ ച പസാരേത്വാ ഠിതകോവ മാതുകുച്ഛിസമ്ഭവേന കേനചി അസുചിനാ അമക്ഖിതോവ നിക്ഖമതി.

ഉദകസ്സ ധാരാതി ഉദകവട്ടിയോ. താസു സീതാ സുവണ്ണകടാഹേ പതതി ഉണ്ഹാ രജതകടാഹേ. ഇദഞ്ച പഥവിതലേ കേനചി അസുചിനാ അസമ്മിസ്സം തേസം പാനീയപരിഭോജനീയഉദകഞ്ചേവ അഞ്ഞേഹി അസാധാരണം കീളാഉദകഞ്ച ദസ്സേതും വുത്തം, അഞ്ഞസ്സ പന സുവണ്ണരജതഘടേഹി ആഹരിയമാനഉദകസ്സ ചേവ ഹംസവത്തകാദിപോക്ഖരണീഗതസ്സ ച ഉദകസ്സ പരിച്ഛേദോ നത്ഥി.

൩൧. സമ്പതിജാതോതി മുഹുത്തജാതോ. പാളിയം പന മാതുകുച്ഛിതോ നിക്ഖന്തമത്തോ വിയ ദസ്സിതോ, ന ഏവം ദട്ഠബ്ബം. നിക്ഖന്തമത്തഞ്ഹി നം പഠമം ബ്രഹ്മാനോ സുവണ്ണജാലേന പടിഗ്ഗണ്ഹിംസു, തേസം ഹത്ഥതോ ചത്താരോ മഹാരാജാനോ അജിനപ്പവേണിയാ, തേസം ഹത്ഥതോ മനുസ്സാ ദുകൂലചുമ്ബടകേന. മനുസ്സാനം ഹത്ഥതോ മുച്ചിത്വാ പഥവിയം പതിട്ഠിതോ. സേതമ്ഹി ഛത്തേ അനുധാരിയമാനേതി ദിബ്ബസേതച്ഛത്തേ അനുധാരിയമാനമ്ഹി. ഏത്ഥ ച ഛത്തസ്സ പരിവാരാനി ഖഗ്ഗാദീനി പഞ്ച രാജകകുധഭണ്ഡാനിപി ആഗതാനേവ. പാളിയം പന രാജഗമനേ രാജാ വിയ ഛത്തമേവ വുത്തം. തേസു ഛത്തമേവ പഞ്ഞായതി, ന ഛത്തഗ്ഗാഹകോ. തഥാ ഖഗ്ഗതാലവണ്ടമോരഹത്ഥകവാളബീജനീഉണ്ഹീസമത്തായേവ പഞ്ഞായന്തി, ന തേസം ഗാഹകാ. സബ്ബാനി കിര താനി അദിസ്സമാനരൂപാ ദേവതാ ഗണ്ഹിംസു. വുത്തഞ്ചേതം –

‘‘അനേകസാഖഞ്ച സഹസ്സമണ്ഡലം,

ഛത്തം മരൂ ധാരയുമന്തലിക്ഖേ;

സുവണ്ണദണ്ഡാ വിപതന്തി ചാമരാ,

ന ദിസ്സരേ ചാമരഛത്തഗാഹകാ’’തി. (സു. നി. ൬൯൩);

സബ്ബാ ച ദിസാതി ഇദം സത്തപദവീതിഹാരൂപരി ഠിതസ്സ വിയ സബ്ബദിസാനുവിലോകനം വുത്തം, ന ഖോ പനേവം ദട്ഠബ്ബം. മഹാസത്തോ ഹി മനുസ്സാനം ഹത്ഥതോ മുച്ചിത്വാ പഠവിയം പതിട്ഠിതോ പുരത്ഥിമം ദിസം ഓലോകേസി. അനേകാനി ചക്കവാളസഹസ്സാനി ഏകങ്ഗണാനി അഹേസും. തത്ഥ ദേവമനുസ്സാ ഗന്ധമാലാദീഹി പൂജയമാനാ – ‘‘മഹാപുരിസ, ഇധ തുമ്ഹേഹി സദിസോപി നത്ഥി, കുതോ ഉത്തരിതരോ’’തി ആഹംസു. ഏവം ചതസ്സോ ദിസാ, ചതസ്സോ അനുദിസാ, ഹേട്ഠാ, ഉപരീതി ദസ ദിസാ അനുവിലോകേത്വാ അത്തനാ സദിസം അദിസ്വാ – ‘‘അയം ഉത്തരാ ദിസാ’’തി ഉത്തരാഭിമുഖോ സത്തപദവീതിഹാരേന അഗമാസീതി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ആസഭിന്തി ഉത്തമം. അഗ്ഗോതി ഗുണേഹി സബ്ബപഠമോ. ഇതരാനി ദ്വേ പദാനി ഏതസ്സേവ വേവചനാനി. അയമന്തിമാ ജാതി, നത്ഥി ദാനി പുനബ്ഭവോതി പദദ്വയേന ഇമസ്മിം അത്തഭാവേ പത്തബ്ബം അരഹത്തം ബ്യാകാസി.

ഏത്ഥ ച സമേഹി പാദേഹി പഥവിയാ പതിട്ഠാനം ചതുരിദ്ധിപാദപടിലാഭസ്സ പുബ്ബനിമിത്തം, ഉത്തരാഭിമുഖഭാവോ മഹാജനം അജ്ഝോത്ഥരിത്വാ അഭിഭവിത്വാ ഗമനസ്സ പുബ്ബനിമിത്തം, സത്തപദഗമനം സത്തബോജ്ഝങ്ഗരതനപടിലാഭസ്സ പുബ്ബനിമിത്തം, ദിബ്ബസേതച്ഛത്തധാരണം വിമുത്തിവരഛത്തപടിലാഭസ്സ പുബ്ബനിമിത്തം, പഞ്ചരാജകകുധഭണ്ഡാനം പടിലാഭോ പഞ്ചഹി വിമുത്തീഹി വിമുച്ചനസ്സ പുബ്ബനിമിത്തം, സബ്ബദിസാനുവിലോകനം അനാവരണഞാണപടിലാഭസ്സ പുബ്ബനിമിത്തം, ആസഭിവാചാഭാസനം അപ്പടിവത്തിയധമ്മചക്കപ്പവത്തനസ്സ പുബ്ബനിമിത്തം, ‘‘അയമന്തിമാ ജാതീ’’തി സീഹനാദോ അനുപാദിസേസായ നിബ്ബാനധാതുയാ പരിനിബ്ബാനസ്സ പുബ്ബനിമിത്തന്തി വേദിതബ്ബം. ഇമേ വാരാ പാളിയം ആഗതാ, സമ്ബഹുലവാരോ പന നാഗതോ, ആഹരിത്വാ ദീപേതബ്ബോ.

മഹാപുരിസസ്സ ഹി ജാതദിവസേ ദസസഹസ്സിലോകധാതു കമ്പി. ദസസഹസ്സിലോകധാതുമ്ഹി ദേവതാ ഏകചക്കവാളേ സന്നിപതിംസു. പഠമം ദേവാ പടിഗ്ഗണ്ഹിംസു, പച്ഛാ മനുസ്സാ. തന്തിബദ്ധാ വീണാ ചമ്മബദ്ധാ ഭേരിയോ ച കേനചി അവാദിതാ സയമേവ വജ്ജിംസു. മനുസ്സാനം അന്ദുബന്ധനാദീനി ഖണ്ഡാഖണ്ഡം ഛിജ്ജിംസു. സബ്ബരോഗാ വൂപസമിംസു, അമ്ബിലേന ധോതതമ്ബമലം വിയ വിഗച്ഛിംസു. ജച്ചന്ധാ രൂപാനി പസ്സിംസു. ജച്ചബധിരാ സദ്ദം സുണിംസു. പീഠസപ്പീ ജവസമ്പന്നാ അഹേസും. ജാതിജളാനമ്പി ഏളമൂഗാനം സതി പതിട്ഠാസി. വിദേസപക്ഖന്ദാ നാവാ സുപട്ടനം പാപുണിംസു. ആകാസട്ഠകഭൂമട്ഠകരതനാനി സകതേജോഭാസിതാനി അഹേസും. വേരിനോ മേത്തചിത്തം പടിലഭിംസു. അവീചിമ്ഹി അഗ്ഗി നിബ്ബായി. ലോകന്തരേസു ആലോകോ ഉദപാദി. നദീസു ജലം നപ്പവത്തതി. മഹാസമുദ്ദേ മധുരസം ഉദകം അഹോസി. വാതോ ന വായി. ആകാസപബ്ബതരുക്ഖഗതാ സകുണാ ഭസ്സിത്വാ പഥവിഗതാ അഹേസും. ചന്ദോ അതിവിരോചി. സൂരിയോ ന ഉണ്ഹോ, ന സീതലോ, നിമ്മലോ ഉതുസമ്പന്നോ അഹോസി. ദേവതാ അത്തനോ അത്തനോ വിമാനദ്വാരേ ഠത്വാ അപ്ഫോടനസേളനചേലുക്ഖേപാദീഹി മഹാകീളകം കീളിംസു. ചാതുദ്ദീപികമഹാമേഘോ വസ്സി. മഹാജനം നേവ ഖുദാ ന പിപാസാ പീളേസി. ദ്വാരകവാടാനി സയമേവ വിവരിംസു. പുപ്ഫൂപഗഫലൂപഗാ രുക്ഖാ പുപ്ഫഫലാനി ഗണ്ഹിംസു. ദസസഹസ്സിലോകധാതു ഏകദ്ധജമാലാ അഹോസി.

തത്രാപി ദസസഹസ്സിലോകധാതുകമ്പോ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണപടിലാഭസ്സ പുബ്ബനിമിത്തം. ദേവതാനം ഏകചക്കവാളേ സന്നിപാതോ ധമ്മചക്കപ്പവത്തനകാലേ ഏകപ്പഹാരേനേവ സന്നിപതിത്വാ ധമ്മം പടിഗ്ഗണ്ഹനസ്സ പുബ്ബനിമിത്തം. പഠമം ദേവതാനം പടിഗ്ഗഹണം ചതുന്നം രൂപാവചരജ്ഝാനാനം പടിലാഭസ്സ പുബ്ബനിമിത്തം. പച്ഛാ മനുസ്സാനം പടിഗ്ഗഹണം ചതുന്നം അരൂപാവചരജ്ഝാനാനം പടിലാഭസ്സ പുബ്ബനിമിത്തം. തന്തിബദ്ധവീണാനം സയം വജ്ജനം അനുപുബ്ബവിഹാരപടിലാഭസ്സ പുബ്ബനിമിത്തം. ചമ്മബദ്ധഭേരീനം വജ്ജനം മഹതിയാ ധമ്മഭേരിയാ അനുസ്സാവനസ്സ പുബ്ബനിമിത്തം. അന്ദുബന്ധനാദീനം ഛേദോ അസ്മിമാനസമുച്ഛേദസ്സ പുബ്ബനിമിത്തം. മഹാജനസ്സ രോഗവിഗമോ ചതുസച്ചപടിലാഭസ്സ പുബ്ബനിമിത്തം. ജച്ചന്ധാനം രൂപദസ്സനം ദിബ്ബചക്ഖുപടിലാഭസ്സ പുബ്ബനിമിത്തം. ബധിരാനം സദ്ദസ്സവനം ദിബ്ബസോതധാതുപടിലാഭസ്സ പുബ്ബനിമിത്തം. പീഠസപ്പീനം ജവസമ്പദാ ചതുരിദ്ധിപാദപടിലാഭസ്സ പുബ്ബനിമിത്തം. ജളാനം സതിപതിട്ഠാനം ചതുസതിപട്ഠാനപടിലാഭസ്സ പുബ്ബനിമിത്തം. വിദേസപക്ഖന്ദനാവാനം സുപട്ടനസമ്പാപുണനം ചതുപടിസമ്ഭിദാധിഗമസ്സ പുബ്ബനിമിത്തം. രതനാനം സകതേജോഭാസിതത്തം യം ലോകസ്സ ധമ്മോഭാസം ദസ്സേസ്സതി, തസ്സ പുബ്ബനിമിത്തം.

വേരീനം മേത്തചിത്തപടിലാഭോ ചതുബ്രഹ്മവിഹാരപടിലാഭസ്സ പുബ്ബനിമിത്തം. അവീചിമ്ഹി അഗ്ഗിനിബ്ബായനം ഏകാദസഅഗ്ഗിനിബ്ബായനസ്സ പുബ്ബനിമിത്തം. ലോകന്തരികാലോകോ അവിജ്ജന്ധകാരം വിധമിത്വാ ഞാണാലോകദസ്സനസ്സ പുബ്ബനിമിത്തം. മഹാസമുദ്ദസ്സ മധുരതാ നിബ്ബാനരസേന ഏകരസഭാവസ്സ പുബ്ബനിമിത്തം. വാതസ്സ അവായനം ദ്വാസട്ഠിദിട്ഠിഗതഭിന്ദനസ്സ പുബ്ബനിമിത്തം. സകുണാനം പഥവിഗമനം മഹാജനസ്സ ഓവാദം സുത്വാ പാണേഹി സരണഗമനസ്സ പുബ്ബനിമിത്തം. ചന്ദസ്സ അതിവിരോചനം ബഹുജനകന്തതായ പുബ്ബനിമിത്തം. സൂരിയസ്സ ഉണ്ഹസീതവിവജ്ജനഉതുസുഖതാ കായികചേതസികസുഖപ്പത്തിയാ പുബ്ബനിമിത്തം. ദേവതാനം വിമാനദ്വാരേസു ഠത്വാ അപ്ഫോടനാദീഹി കീളനം ബുദ്ധഭാവം പത്വാ ഉദാനം ഉദാനസ്സ പുബ്ബനിമിത്തം. ചാതുദ്ദീപികമഹാമേഘവസ്സനം മഹതോ ധമ്മമേഘവസ്സനസ്സ പുബ്ബനിമിത്തം. ഖുദാപീളനസ്സ അഭാവോ കായഗതാസതിഅമതപടിലാഭസ്സ പുബ്ബനിമിത്തം. പിപാസാപീളനസ്സ അഭാവോ വിമുത്തിസുഖേന സുഖിതഭാവസ്സ പുബ്ബനിമിത്തം. ദ്വാരകവാടാനം സയമേവ വിവരണം അട്ഠങ്ഗികമഗ്ഗദ്വാരവിവരണസ്സ പുബ്ബനിമിത്തം. രുക്ഖാനം പുപ്ഫഫലഗ്ഗഹണം വിമുത്തിപുപ്ഫേഹി പുപ്ഫിതസ്സ ച സാമഞ്ഞഫലഭാരഭരിതഭാവസ്സ ച പുബ്ബനിമിത്തം. ദസസഹസ്സിലോകധാതുയാ ഏകദ്ധജമാലിതാ അരിയദ്ധജമാലമാലിതായ പുബ്ബനിമിത്തന്തി വേദിതബ്ബം. അയം സമ്ബഹുലവാരോ നാമ.

ഏത്ഥ പഞ്ഹം പുച്ഛന്തി – ‘‘യദാ മഹാപുരിസോ പഥവിയം പതിട്ഠഹിത്വാ ഉത്തരാഭിമുഖോ പദസാ ഗന്ത്വാ ആസഭിം വാചം അഭാസി, തദാ കിം പഥവിയാ ഗതോ, ഉദാഹു ആകാസേന; ദിസ്സമാനോ ഗതോ, ഉദാഹു അദിസ്സമാനോ; അചേലകോ ഗതോ, ഉദാഹു അലങ്കതപടിയത്തോ; ദഹരോ ഹുത്വാ ഗതോ, ഉദാഹു മഹല്ലകോ; പച്ഛാപി കിം താദിസോവ അഹോസി, ഉദാഹു പുന ബാലദാരകോ’’തി? അയം പന പഞ്ഹോ ഹേട്ഠാലോഹപാസാദേ സമുട്ഠിതോ തിപിടകചൂളാഭയത്ഥേരേന വിസ്സജ്ജിതോവ. ഥേരോ കിര ഏത്ഥ നിയതിപുബ്ബേകതകമ്മഇസ്സരനിമ്മാനവാദവസേന തം തം ബഹും വത്വാ അവസാനേ ഏവം ബ്യാകരി – ‘‘മഹാപുരിസോ പഥവിയാ ഗതോ, മഹാജനസ്സ പന ആകാസേന ഗച്ഛന്തോ വിയ അഹോസി. ദിസ്സമാനോ ഗതോ, മഹാജനസ്സ പന അദിസ്സമാനോ വിയ അഹോസി. അചേലകോ ഗതോ, മഹാജനസ്സ പന അലങ്കതപടിയത്തോ വിയ ഉപട്ഠാസി. ദഹരോവ ഗതോ, മഹാജനസ്സ പന സോളസവസ്സുദ്ദേസികോ വിയ അഹോസി. പച്ഛാ പന ബാലദാരകോവ അഹോസി, ന താദിസോ’’തി. പരിസാ ചസ്സ – ‘‘ബുദ്ധേന വിയ ഹുത്വാ ഭോ ഥേരേന പഞ്ഹോ കഥിതോ’’തി അത്തമനാ അഹോസി. ലോകന്തരികവാരോ വുത്തനയോ ഏവ.

ഇമാ ച പന ആദിതോ പട്ഠായ കഥിതാ സബ്ബധമ്മതാ സബ്ബബോധിസത്താനം ഹോന്തീതി വേദിതബ്ബാ.

ദ്വത്തിംസമഹാപുരിസലക്ഖണവണ്ണനാ

൩൩. അദ്ദസ ഖോതി ദുകൂലചുമ്ബടകേ നിപജ്ജാപേത്വാ ആനീതം അദ്ദസ. മഹാപുരിസസ്സാതി ജാതിഗോത്തകുലപദേസാദിവസേന മഹന്തസ്സ പുരിസസ്സ. ദ്വേ ഗതിയോതി ദ്വേ നിട്ഠാ, ദ്വേ നിപ്ഫത്തിയോ. അയഞ്ഹി ഗതിസദ്ദോ – ‘‘പഞ്ച ഖോ ഇമാ, സാരിപുത്ത, ഗതിയോ’’തി (മ. നി. ൧.൧൫൩) ഏത്ഥ നിരയാദിഭേദായ സത്തേഹി ഗന്തബ്ബഗതിയാ വത്തതി. ‘‘ഇമേസം ഖോ അഹം ഭിക്ഖൂനം സീലവന്താനം കല്യാണധമ്മാനം നേവ ജാനാമി ആഗതിം വാ ഗതിം വാ’’തി (മ. നി. ൧.൫൦൮) ഏത്ഥ അജ്ഝാസയേ. ‘‘നിബ്ബാനം അരഹതോ ഗതീ’’തി (പരി. ൩൩൯) ഏത്ഥ പടിസ്സരണേ. ‘‘അപി ച ത്യാഹം ബ്രഹ്മേ ഗതിഞ്ച പജാനാമി, ജുതിഞ്ച പജാനാമി ഏവംമഹിദ്ധികോ ബകോ ബ്രഹ്മാ’’തി (മ. നി. ൧.൫൦൩) ഏത്ഥ നിപ്ഫത്തിയം വത്തതി. സ്വായമിധാപി നിപ്ഫത്തിയം വത്തതീതി വേദിതബ്ബോ. അനഞ്ഞാതി അഞ്ഞാ ഗതി നിപ്ഫത്തി നാമ നത്ഥി.

ധമ്മികോതി ദസകുസലധമ്മസമന്നാഗതോ അഗതിഗമനവിരഹിതോ. ധമ്മരാജാതി ഇദം പുരിമപദസ്സേവ വേവചനം. ധമ്മേന വാ ലദ്ധരജ്ജത്താ ധമ്മരാജാ. ചാതുരന്തോതി പുരത്ഥിമസമുദ്ദാദീനം ചതുന്നം സമുദ്ദാനം വസേന ചതുരന്തായ പഥവിയാ ഇസ്സരോ. വിജിതാവീതി വിജിതസങ്ഗാമോ. ജനപദോ അസ്മിം ഥാവരിയം ഥിരഭാവം പത്തോതി ജനപദത്ഥാവരിയപ്പത്തോ. ചണ്ഡസ്സ ഹി രഞ്ഞോ ബലിദണ്ഡാദീഹി ലോകം പീളയതോ മനുസ്സാ മജ്ഝിമജനപദം ഛഡ്ഡേത്വാ പബ്ബതസമുദ്ദതീരാദീനി നിസ്സായ പച്ചന്തേ വാസം കപ്പേന്തി. അതിമുദുകസ്സ രഞ്ഞോ ചോരേഹി സാഹസികധനവിലോപപീളിതാ മനുസ്സാ പച്ചന്തം പഹായ ജനപദമജ്ഝേ വാസം കപ്പേന്തി, ഇതി ഏവരൂപേ രാജിനി ജനപദോ ഥിരഭാവം ന പാപുണാതി. ഇമസ്മിം പന കുമാരേ രജ്ജം കാരയമാനേ ഏതസ്സ ജനപദോ പാസാണപിട്ഠിയം ഠപേത്വാ അയോപട്ടേന പരിക്ഖിത്തോ വിയ ഥിരോ ഭവിസ്സതീതി ദസ്സേന്തോ – ‘‘ജനപദത്ഥാവരിയപ്പത്തോ’’തി ആഹംസു.

സത്തരതനസമന്നാഗതോതി ഏത്ഥ രതിജനനട്ഠേന രതനം. അപിച –

‘‘ചിത്തീകതം മഹഗ്ഘഞ്ച, അതുലം ദുല്ലഭദസ്സനം;

അനോമസത്തപരിഭോഗം, രതനം തേന വുച്ചതി’’.

ചക്കരതനസ്സ ച നിബ്ബത്തകാലതോ പട്ഠായ അഞ്ഞം ദേവട്ഠാനം നാമ ന ഹോതി, സബ്ബേ ഗന്ധപുപ്ഫാദീഹി തസ്സേവ പൂജഞ്ച അഭിവാദനാദീനി ച കരോന്തീതി ചിത്തീകതട്ഠേന രതനം. ചക്കരതനസ്സ ച ഏത്തകം നാമ ധനം അഗ്ഘതീതി അഗ്ഘോ നത്ഥി, ഇതി മഹഗ്ഘട്ഠേനാപി രതനം. ചക്കരതനഞ്ച അഞ്ഞേഹി ലോകേ വിജ്ജമാനരതനേഹി അസദിസന്തി അതുലട്ഠേനാപി രതനം. യസ്മാ ച പന യസ്മിം കപ്പേ ബുദ്ധാ ഉപ്പജ്ജന്തി, തസ്മിംയേവ ചക്കവത്തിനോ ഉപ്പജ്ജന്തി, ബുദ്ധാ ച കദാചി കരഹചി ഉപ്പജ്ജന്തി, തസ്മാ ദുല്ലഭദസ്സനട്ഠേനാപി രതനം. തദേതം ജാതിരൂപകുലഇസ്സരിയാദീഹി അനോമസ്സ ഉളാരസത്തസ്സേവ ഉപ്പജ്ജതി, ന അഞ്ഞസ്സാതി അനോമസത്തപരിഭോഗട്ഠേനാപി രതനം. യഥാ ചക്കരതനം, ഏവം സേസാനിപീതി. ഇമേഹി സത്തഹി രതനേഹി പരിവാരഭാവേന ചേവ സബ്ബഭോഗൂപകരണഭാവേന ച സമന്നാഗതോതി സത്തരതനസമന്നാഗതോ.

ഇദാനി തേസം സരൂപതോ ദസ്സനത്ഥം തസ്സിമാനീതിആദി വുത്തം. തത്ഥ ചക്കരതനന്തിആദീസു അയം സങ്ഖേപാധിപ്പായോ – ദ്വേസഹസ്സദീപപരിവാരാനം ചതുന്നം മഹാദീപാനം സിരിവിഭവം ഗഹേത്വാ ദാതും സമത്ഥം ചക്കരതനം പാതുഭവതി. തഥാ പുരേഭത്തമേവ സാഗരപരിയന്തം പഥവിം അനുസംയായനസമത്ഥം വേഹാസങ്ഗമം ഹത്ഥിരതനം, താദിസമേവ അസ്സരതനം, ചതുരങ്ഗസമന്നാഗതേ അന്ധകാരേ യോജനപ്പമാണം അന്ധകാരം വിധമിത്വാ ആലോകദസ്സനസമത്ഥം മണിരതനം, ഛബ്ബിധദോസവിവജ്ജിതം മനാപചാരി ഇത്ഥിരതനം, യോജനപ്പമാണേ അന്തോപഥവിഗതം നിധിം ദസ്സനസമത്ഥം ഗഹപതിരതനം, അഗ്ഗമഹേസിയാ കുച്ഛിമ്ഹി നിബ്ബത്തിത്വാ സകലരജ്ജമനുസാസനസമത്ഥം ജേട്ഠപുത്തസങ്ഖാതം പരിണായകരതനം പാതുഭവതി.

പരോസഹസ്സന്തി അതിരേകസഹസ്സം. സൂരാതി അഭീരുകാ. വീരങ്ഗരൂപാതി വീരാനം അങ്ഗം വീരങ്ഗം, വീരിയസ്സേതം നാമം, വീരങ്ഗം രൂപമേതേസന്തി വീരങ്ഗരൂപാ, വീരിയജാതികാ വീരിയസഭാവാ വീരിയമയാ അകിലാസുനോ അഹേസും. ദിവസമ്പി യുജ്ഝന്താ ന കിലമന്തീതി വുത്തം ഹോതി. സാഗരപരിയന്തന്തി ചക്കവാളപബ്ബതം സീമം കത്വാ ഠിതസമുദ്ദപരിയന്തം. അദണ്ഡേനാതി യേ കതാപരാധേ സത്തേ സതമ്പി സഹസ്സമ്പി ഗണ്ഹന്തി, തേ ധനദണ്ഡേന രജ്ജം കാരേന്തി. യേ ഛേജ്ജഭേജ്ജം അനുസാസന്തി, തേ സത്ഥദണ്ഡേന. അയം പന ദുവിധമ്പി ദണ്ഡം പഹായ അദണ്ഡേന അജ്ഝാവസതി. അസത്ഥേനാതി യേ ഏകതോധാരാദിനാ സത്ഥേന പരം വിഹേസന്തി, തേ സത്ഥേന രജ്ജം കാരേന്തി നാമ. അയം പന സത്ഥേന ഖുദ്ദമക്ഖികായപി പിവനമത്തം ലോഹിതം കസ്സചി അനുപ്പാദേത്വാ ധമ്മേനേവ – ‘‘ഏഹി ഖോ മഹാരാജാ’’തി ഏവം പടിരാജൂഹി സമ്പടിച്ഛിതാഗമനോ വുത്തപ്പകാരം പഥവിം അഭിവിജിനിത്വാ അജ്ഝാവസതി, അഭിഭവിത്വാ സാമീ ഹുത്വാ വസതീതി അത്ഥോ.

ഏവം ഏകം നിപ്ഫത്തിം കഥേത്വാ ദുതിയം കഥേതും സചേ ഖോ പനാതിആദി വുത്തം. തത്ഥ രാഗദോസമോഹമാനദിട്ഠികിലേസതണ്ഹാസങ്ഖാതം ഛദനം ആവരണം വിവടം വിദ്ധംസിതം വിവടകം ഏതേനാതി വിവടച്ഛദോ. ‘‘വിവട്ടച്ഛദാ’’തിപി പാഠോ, അയമേവ അത്ഥോ.

൩൫. ഏവം ദുതിയം നിപ്ഫത്തിം കഥേത്വാ താസം നിമിത്തഭൂതാനി ലക്ഖണാനി ദസ്സേതും അയഞ്ഹി, ദേവ, കുമാരോതിആദി വുത്തം. തത്ഥ സുപ്പതിട്ഠിതപാദോതി യഥാ അഞ്ഞേസം ഭൂമിയം പാദം ഠപേന്താനം അഗ്ഗപാദതലം വാ പണ്ഹി വാ പസ്സം വാ പഠമം ഫുസതി, വേമജ്ഝേ വാ പന ഛിദ്ദം ഹോതി, ഉക്ഖിപന്താനം അഗ്ഗതലാദീസു ഏകകോട്ഠാസോവ പഠമം ഉട്ഠഹതി, ന ഏവമസ്സ. അസ്സ പന സുവണ്ണപാദുകതലമിവ ഏകപ്പഹാരേനേവ സകലം പാദതലം ഭൂമിം ഫുസതി, ഏകപ്പഹാരേനേവ ഭൂമിതോ ഉട്ഠഹതി. തസ്മാ അയം സുപ്പതിട്ഠിതപാദോ.

ചക്കാനീതി ദ്വീസു പാദതലേസു ദ്വേ ചക്കാനി, തേസം അരാ ച നേമി ച നാഭി ച പാളിയം വുത്താവ. സബ്ബാകാരപരിപൂരാനീതി ഇമിനാ പന അയം വിസേസോ വേദിതബ്ബോ, തേസം കിര ചക്കാനം പാദതലസ്സ മജ്ഝേ നാഭി ദിസ്സതി, നാഭിപരിച്ഛിന്നാ വട്ടലേഖാ ദിസ്സതി, നാഭിമുഖപരിക്ഖേപപട്ടോ ദിസ്സതി, പനാളിമുഖം ദിസ്സതി, അരാ ദിസ്സന്തി, അരേസു വട്ടിലേഖാ ദിസ്സന്തി, നേമിമണികാ ദിസ്സന്തി. ഇദം താവ പാളിയം ആഗതമേവ. സമ്ബഹുലവാരോ പന അനാഗതോ, സോ ഏവം ദട്ഠബ്ബോ – സത്തി, സിരിവച്ഛോ, നന്ദി, സോവത്തികോ, വടംസകോ, വഡ്ഢമാനകം, മച്ഛയുഗളം, ഭദ്ദപീഠം, അങ്കുസകോ, പാസാദോ, തോരണം, സേതച്ഛത്തം, ഖഗ്ഗോ, താലവണ്ടം, മോരഹത്ഥകോ, വാളബീജനീ, ഉണ്ഹീസം, മണി, പത്തോ, സുമനദാമം, നീലുപ്പലം, രത്തുപ്പലം, സേതുപ്പലം, പദുമം, പുണ്ഡരീകം, പുണ്ണഘടോ, പുണ്ണപാതി, സമുദ്ദോ, ചക്കവാളോ, ഹിമവാ, സിനേരു, ചന്ദിമസൂരിയാ, നക്ഖത്താനി, ചത്താരോ മഹാദീപാ, ദ്വിപരിത്തദീപസഹസ്സാനി, അന്തമസോ ചക്കവത്തിരഞ്ഞോ പരിസം ഉപാദായ സബ്ബോ ചക്കലക്ഖണസ്സേവ പരിവാരോ.

ആയതപണ്ഹീതി ദീഘപണ്ഹി, പരിപുണ്ണപണ്ഹീതി അത്ഥോ. യഥാ ഹി അഞ്ഞേസം അഗ്ഗപാദോ ദീഘോ ഹോതി, പണ്ഹിമത്ഥകേ ജങ്ഘാ പതിട്ഠാതി, പണ്ഹിം തച്ഛേത്വാ ഠപിതാ വിയ ഹോതി, ന ഏവം മഹാപുരിസസ്സ. മഹാപുരിസസ്സ പന ചതൂസു കോട്ഠാസേസു ദ്വേ കോട്ഠാസാ അഗ്ഗപാദോ ഹോതി, തതിയേ കോട്ഠാസേ ജങ്ഘാ പതിട്ഠാതി, ചതുത്ഥകോട്ഠാസേ ആരഗ്ഗേന വട്ടേത്വാ ഠപിതാ വിയ രത്തകമ്ബലഗേണ്ഡുകസദിസാ പണ്ഹി ഹോതി.

ദീഘങ്ഗുലീതി യഥാ അഞ്ഞേസം കാചി അങ്ഗുലിയോ ദീഘാ ഹോന്തി, കാചി രസ്സാ, ന ഏവം മഹാപുരിസസ്സ. മഹാപുരിസസ്സ പന മക്കടസ്സേവ ദീഘാ ഹത്ഥപാദങ്ഗുലിയോ മൂലേ ഥൂലാ, അനുപുബ്ബേന ഗന്ത്വാ അഗ്ഗേ തനുകാ, നിയ്യാസതേലേന മദ്ദിത്വാ വട്ടിതഹരിതാലവട്ടിസദിസാ ഹോന്തി. തേന വുത്തം – ‘‘ദീഘങ്ഗുലീ’’തി.

മുദുതലുനഹത്ഥപാദോതി സപ്പിമണ്ഡേ ഓസാരേത്വാ ഠപിതം സതവാരവിഹതകപ്പാസപടലം വിയ മുദു. യഥാ ച ഇദാനി ജാതമത്തസ്സ, ഏവം വുഡ്ഢകാലേപി മുദുതലുനായേവ ഭവിസ്സന്തി, മുദുതലുനാ ഹത്ഥപാദാ ഏതസ്സാതി മുദുതലുനഹത്ഥപാദോ.

ജാലഹത്ഥപാദോതി ന ചമ്മേന പടിബദ്ധഅങ്ഗുലന്തരോ. ഏദിസോ ഹി ഫണഹത്ഥകോ പുരിസദോസേന ഉപഹതോ പബ്ബജ്ജം ന പടിലഭതി. മഹാപുരിസസ്സ പന ചതസ്സോ ഹത്ഥങ്ഗുലിയോ പഞ്ചപി പാദങ്ഗുലിയോ ഏകപ്പമാണാ ഹോന്തി, താസം ഏകപ്പമാണതായ യവലക്ഖണം അഞ്ഞമഞ്ഞം പടിവിജ്ഝിത്വാ തിട്ഠതി. അഥസ്സ ഹത്ഥപാദാ കുസലേന വഡ്ഢകിനാ യോജിതജാലവാതപാനസദിസാ ഹോന്തി. തേന വുത്തം – ‘‘ജാലഹത്ഥപാദോ’’തി.

ഉദ്ധം പതിട്ഠിതഗോപ്ഫകത്താ ഉസ്സങ്ഖാ പാദാ അസ്സാതി ഉസ്സങ്ഖപാദോ. അഞ്ഞേസഞ്ഹി പിട്ഠിപാദേ ഗോപ്ഫകാ ഹോന്തി, തേന തേസം പാദാ ആണിബദ്ധാ വിയ ബദ്ധാ ഹോന്തി, ന യഥാസുഖം പരിവട്ടന്തി, ഗച്ഛന്താനം പാദതലാനിപി ന ദിസ്സന്തി. മഹാപുരിസസ്സ പന ആരുഹിത്വാ ഉപരി ഗോപ്ഫകാ പതിട്ഠഹന്തി, തേനസ്സ നാഭിതോ പട്ഠായ ഉപരിമകായോ നാവായ ഠപിതസുവണ്ണപടിമാ വിയ നിച്ചലോ ഹോതി, അധോകായോവ ഇഞ്ജതി, സുഖേന പാദാ പരിവട്ടന്തി, പുരതോപി പച്ഛതോപി ഉഭയപസ്സേസുപി ഠത്വാ പസ്സന്താനം പാദതലാനി പഞ്ഞായന്തി, ന ഹത്ഥീനം വിയ പച്ഛതോയേവ.

ഏണിജങ്ഘോതി ഏണിമിഗസദിസജങ്ഘോ മംസുസ്സദേന പരിപുണ്ണജങ്ഘോ, ന ഏകതോ ബദ്ധപിണ്ഡികമംസോ, സമന്തതോ സമസണ്ഠിതേന മംസേന പരിക്ഖിത്താഹി സുവട്ടിതാഹി സാലിഗബ്ഭയവഗബ്ഭസദിസാഹി ജങ്ഘാഹി സമന്നാഗതോതി അത്ഥോ.

അനോനമന്തോതി അനമന്തോ, ഏതേനസ്സ അഖുജ്ജഅവാമനഭാവോ ദീപിതോ. അവസേസജനാ ഹി ഖുജ്ജാ വാ ഹോന്തി വാമനാ വാ. ഖുജ്ജാനം ഉപരിമകായോ അപരിപുണ്ണോ ഹോതി, വാമനാനം ഹേട്ഠിമകായോ. തേ അപരിപുണ്ണകായത്താ ന സക്കോന്തി അനോനമന്താ ജണ്ണുകാനി പരിമജ്ജിതും. മഹാപുരിസോ പന പരിപുണ്ണഉഭയകായത്താ സക്കോതി.

കോസോഹിതവത്ഥഗുയ്ഹോതി ഉസഭവാരണാദീനം വിയ സുവണ്ണപദുമകണ്ണികസദിസേഹി കോസേഹി ഓഹിതം പടിച്ഛന്നം വത്ഥഗുയ്ഹം അസ്സാതി കോസോഹിതവത്ഥഗുയ്ഹോ. വത്ഥഗുയ്ഹന്തി വത്ഥേന ഗുഹിതബ്ബം അങ്ഗജാതം വുച്ചതി.

സുവണ്ണവണ്ണോതി ജാതിഹിങ്ഗുലകേന മജ്ജിത്വാ ദീപിദാഠായ ഘംസിത്വാ ഗേരുകപരികമ്മം കത്വാ ഠപിതഘനസുവണ്ണരൂപസദിസോതി അത്ഥോ. ഏതേനസ്സ ഘനസിനിദ്ധസണ്ഹസരീരതം ദസ്സേത്വാ ഛവിവണ്ണദസ്സനത്ഥം കഞ്ചനസന്നിഭത്തചോതി വുത്തം. പുരിമസ്സ വാ വേവചനമേതം.

രജോജല്ലന്തി രജോ വാ മലം വാ. ന ഉപലിമ്പതീതി ന ലഗ്ഗതി പദുമപലാസതോ ഉദകബിന്ദു വിയ വിവട്ടതി. ഹത്ഥധോവനാദീനി പന ഉതുഗ്ഗഹണത്ഥായ ചേവ ദായകാനം പുഞ്ഞഫലത്ഥായ ച ബുദ്ധാ കരോന്തി, വത്തസീസേനാപി ച കരോന്തിയേവ. സേനാസനം പവിസന്തേന ഹി ഭിക്ഖുനാ പാദേ ധോവിത്വാ പവിസിതബ്ബന്തി വുത്തമേതം.

ഉദ്ധഗ്ഗലോമോതി ആവട്ടപരിയോസാനേ ഉദ്ധഗ്ഗാനി ഹുത്വാ മുഖസോഭം ഉല്ലോകയമാനാനി വിയ ഠിതാനി ലോമാനി അസ്സാതി ഉദ്ധഗ്ഗലോമോ.

ബ്രഹ്മുജുഗത്തോതി ബ്രഹ്മാ വിയ ഉജുഗത്തോ, ഉജുമേവ ഉഗ്ഗതദീഘസരീരോ ഭവിസ്സതി. യേഭുയ്യേന ഹി സത്താ ഖന്ധേ കടിയം ജാണൂസൂതി തീസു ഠാനേസു നമന്തി, തേ കടിയം നമന്താ പച്ഛതോ നമന്തി, ഇതരേസു ദ്വീസു ഠാനേസു പുരതോ. ദീഘസരീരാ പന ഏകേ പസ്സവങ്കാ ഹോന്തി, ഏകേ മുഖം ഉന്നമേത്വാ നക്ഖത്താനി ഗണയന്താ വിയ ചരന്തി, ഏകേ അപ്പമംസലോഹിതാ സൂലസദിസാ ഹോന്തി, ഏകേ പുരതോ പബ്ഭാരാ ഹോന്തി, പവേധമാനാ ഗച്ഛന്തി. അയം പന ഉജുമേവ ഉഗ്ഗന്ത്വാ ദീഘപ്പമാണോ ദേവനഗരേ ഉസ്സിതസുവണ്ണതോരണം വിയ ഭവിസ്സതീതി ദീപേന്തി. യഥാ ചേതം, ഏവം യം യം ജാതമത്തസ്സ സബ്ബസോ അപരിപുണ്ണം മഹാപുരിസലക്ഖണം ഹോതി, തം തം ആയതിം തഥാഭാവിതം സന്ധായ വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം.

സത്തുസ്സദോതി ദ്വേ ഹത്ഥപിട്ഠിയോ ദ്വേ പാദപിട്ഠിയോ ദ്വേ അംസകൂടാനി ഖന്ധോതി ഇമേസു സത്തസു ഠാനേസു പരിപുണ്ണോ മംസുസ്സദോ അസ്സാതി സത്തുസ്സദോ. അഞ്ഞേസം പന ഹത്ഥപാദപിട്ഠാദീസു സിരാജാലം പഞ്ഞായതി, അംസകൂടക്ഖന്ധേസു അട്ഠികോടിയോ. തേ മനുസ്സാ പേതാ വിയ ഖായന്തി, ന തഥാ മഹാപുരിസോ, മഹാപുരിസോ പന സത്തസു ഠാനേസു പരിപുണ്ണമംസുസ്സദത്താ നിഗൂള്ഹസിരാജാലേഹി ഹത്ഥപിട്ഠാദീഹി വട്ടേത്വാ സുട്ഠപിതസുവണ്ണാളിങ്ഗസദിസേന ഖന്ധേന സിലാരൂപകം വിയ ഖായതി, ചിത്തകമ്മരൂപകം വിയ ച ഖായതി.

സീഹസ്സ പുബ്ബദ്ധം വിയ കായോ അസ്സാതി സീഹപുബ്ബദ്ധകായോ. സീഹസ്സ ഹി പുരത്ഥിമകായോവ പരിപുണ്ണോ ഹോതി, പച്ഛിമകായോ അപരിപുണ്ണോ. മഹാപുരിസസ്സ പന സീഹസ്സ പുബ്ബദ്ധകായോ വിയ സബ്ബോ കായോ പരിപുണ്ണോ. സോപി സീഹസ്സേവ തത്ഥ തത്ഥ വിനതുന്നതാദിവസേന ദുസ്സണ്ഠിതവിസണ്ഠിതോ ന ഹോതി, ദീഘയുത്തട്ഠാനേ പന ദീഘോ, രസ്സഥൂലകിസപുഥുലഅനുവട്ടിതയുത്തട്ഠാനേസു തഥാവിധോവ ഹോതി. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ –

‘‘മനാപിയേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, കമ്മവിപാകേ പച്ചുപട്ഠിതേ യേഹി അങ്ഗേഹി ദീഘേഹി സോഭതി, താനി അങ്ഗാനി ദീഘാനി സണ്ഠന്തി. യേഹി അങ്ഗേഹി രസ്സേഹി സോഭതി, താനി അങ്ഗാനി രസ്സാനി സണ്ഠന്തി. യേഹി അങ്ഗേഹി ഥൂലേഹി സോഭതി, താനി അങ്ഗാനി ഥൂലാനി സണ്ഠന്തി. യേഹി അങ്ഗേഹി കിസേഹി സോഭതി, താനി അങ്ഗാനി കിസാനി സണ്ഠന്തി. യേഹി അങ്ഗേഹി പുഥുലേഹി സോഭതി, താനി അങ്ഗാനി പുഥുലാനി സണ്ഠന്തി. യേഹി അങ്ഗേഹി വട്ടേഹി സോഭതി, താനി അങ്ഗാനി വട്ടാനി സണ്ഠന്തീ’’തി.

ഇതി നാനാചിത്തേന പുഞ്ഞചിത്തേന ചിത്തിതോ ദസഹി പാരമീഹി സജ്ജിതോ മഹാപുരിസസ്സ അത്തഭാവോ, ലോകേ സബ്ബസിപ്പിനോ വാ സബ്ബഇദ്ധിമന്തോ വാ പതിരൂപകമ്പി കാതും ന സക്കോന്തി.

ചിതന്തരംസോതി അന്തരംസം വുച്ചതി ദ്വിന്നം കോട്ടാനം അന്തരം, തം ചിതം പരിപുണ്ണം അന്തരംസം അസ്സാതി ചിതന്തരംസോ. അഞ്ഞേസഞ്ഹി തം ഠാനം നിന്നം ഹോതി, ദ്വേ പിട്ഠികോട്ടാ പാടിയേക്കാ പഞ്ഞായന്തി. മഹാപുരിസസ്സ പന കടിതോ പട്ഠായ മംസപടലം യാവ ഖന്ധാ ഉഗ്ഗമ്മ സമുസ്സിതസുവണ്ണഫലകം വിയ പിട്ഠിം ഛാദേത്വാ പതിട്ഠിതം.

നിഗ്രോധപരിമണ്ഡലോതി നിഗ്രോധോ വിയ പരിമണ്ഡലോ. യഥാ പഞ്ഞാസഹത്ഥതായ വാ സതഹത്ഥതായ വാ സമക്ഖന്ധസാഖോ നിഗ്രോധോ ദീഘതോപി വിത്ഥാരതോപി ഏകപ്പമാണോവ ഹോതി, ഏവം കായതോപി ബ്യാമതോപി ഏകപ്പമാണോ. യഥാ അഞ്ഞേസം കായോ ദീഘോ വാ ഹോതി ബ്യാമോ വാ, ന ഏവം വിസമപ്പമാണോതി അത്ഥോ. തേനേവ യാവതക്വസ്സ കായോതിആദി വുത്തം. തത്ഥ യാവതകോ അസ്സാതി യാവതക്വസ്സ.

സമവട്ടക്ഖന്ധോതി സമവട്ടിതക്ഖന്ധോ. യഥാ ഏകേ കോഞ്ചാ വിയ ച ബകാ വിയ ച വരാഹാ വിയ ച ദീഘഗലാ വങ്കഗലാ പുഥുലഗലാ ച ഹോന്തി, കഥനകാലേ സിരാജാലം പഞ്ഞായതി, മന്ദോ സരോ നിക്ഖമതി, ന ഏവം മഹാപുരിസസ്സ. മഹാപുരിസസ്സ പന സുവട്ടിതസുവണ്ണാളിങ്ഗസദിസോ ഖന്ധോ ഹോതി, കഥനകാലേ സിരാജാലം ന പഞ്ഞായതി, മേഘസ്സ വിയ ഗജ്ജിതോ സരോ മഹാ ഹോതി.

രസഗ്ഗസഗ്ഗീതി ഏത്ഥ രസം ഗസന്തി ഹരന്തീതി രസഗ്ഗസാ. രസഹരണീനമേതം അധിവചനം, താ അഗ്ഗാ അസ്സാതി രസഗ്ഗസഗ്ഗീ. മഹാപുരിസസ്സ കിര സത്തരസഹരണീസഹസ്സാനി ഉദ്ധഗ്ഗാനി ഹുത്വാ ഗീവായമേവ പടിമുക്കാനി. തിലഫലമത്തോപി ആഹാരോ ജിവ്ഹഗ്ഗേ ഠപിതോ സബ്ബകായം അനുഫരതി. തേനേവ മഹാപധാനം പദഹന്തസ്സ ഏകതണ്ഡുലാദീഹിപി കളായയൂസപസതമത്തേനാപി കായസ്സ യാപനം അഹോസി. അഞ്ഞേസം പന തഥാ അഭാവാ ന സകലം കായം ഓജാ ഫരതി. തേന തേ ബഹ്വാബാധാ ഹോന്തി.

സീഹസ്സേവ ഹനു അസ്സാതി സീഹഹനു. തത്ഥ സീഹസ്സ ഹേട്ഠിമഹനുമേവ പരിപുണ്ണം ഹോതി, ന ഉപരിമം. മഹാപുരിസസ്സ പന സീഹസ്സ ഹേട്ഠിമം വിയ ദ്വേപി പരിപുണ്ണാനി ദ്വാദസിയാ പക്ഖസ്സ ചന്ദസദിസാനി ഹോന്തി. അഥ നേമിത്തകാ ഹനുകപരിയന്തം ഓലോകേന്താവ ഇമേസു ഹനുകേസു ഹേട്ഠിമേ വീസതി ഉപരിമേ വീസതീതി ചത്താലീസദന്താ സമാ അവിരളാ പതിട്ഠഹിസ്സന്തീതി സല്ലക്ഖേത്വാ അയഞ്ഹി ദേവ, കുമാരോ ചത്താലീസദന്തോ ഹോതീതിആദിമാഹംസു. തത്രായമത്ഥോ, അഞ്ഞേസഞ്ഹി പരിപുണ്ണദന്താനമ്പി ദ്വത്തിംസ ദന്താ ഹോന്തി. ഇമസ്സ പന ചത്താലീസം ഭവിസ്സന്തി. അഞ്ഞേസഞ്ച കേചി ദന്താ ഉച്ചാ, കേചി നീചാതി വിസമാ ഹോന്തി, ഇമസ്സ പന അയപട്ടകേന ഛിന്നസങ്ഖപടലം വിയ സമാ ഭവിസ്സന്തി. അഞ്ഞേസം കുമ്ഭിലാനം വിയ ദന്താ വിരളാ ഹോന്തി, മച്ഛമംസാനി ഖാദന്താനം ദന്തന്തരം പൂരേന്തി. ഇമസ്സ പന കനകഫലകായം സമുസ്സിതവജിരപന്തി വിയ അവിരളാ തൂലികായ ദസ്സിതപരിച്ഛേദാ വിയ ദന്താ ഭവിസ്സന്തി. അഞ്ഞേസഞ്ച പൂതിദന്താ ഉട്ഠഹന്തി. തേന കാചി ദാഠാ കാളാപി വിവണ്ണാപി ഹോന്തി. അയം പന സുട്ഠു സുക്കദാഠോ ഓസധിതാരകമ്പി അതിക്കമ്മ വിരോചമാനായ പഭായ സമന്നാഗതദാഠോ ഭവിസ്സതി.