൨. മഹാനിദാനസുത്തവണ്ണനാ

നിദാനവണ്ണനാ

൯൫. ഏവം മേ സുതം…പേ… കുരൂസൂതി മഹാനിദാനസുത്തം. തത്രായം അനുത്താനപദവണ്ണനാ. കുരൂസു വിഹരതീതി കുരൂ നാമ ജാനപദിനോ രാജകുമാരാ, തേസം നിവാസോ ഏകോപി ജനപദോ രുള്ഹീസദ്ദേന ‘‘കുരൂ’’തി വുച്ചതി. തസ്മിം കുരൂസു ജനപദേ. അട്ഠകഥാചരിയാ പനാഹു – മന്ധാതുകാലേ തീസു ദീപേസു മനുസ്സാ ‘‘ജമ്ബുദീപോ നാമ ബുദ്ധപച്ചേകബുദ്ധമഹാസാവകചക്കവത്തിപ്പഭുതീനം ഉത്തമമനുസ്സാനം ഉപ്പത്തിഭൂമി ഉത്തമദീപോ അതിരമണീയോ’’തി സുത്വാ രഞ്ഞാ മന്ധാതുചക്കവത്തിനാ ചക്കരതനം പുരക്ഖത്വാ ചത്താരോ ദീപേ അനുസംയായന്തേന സദ്ധിം ആഗമംസു. തതോ രാജാ പരിണായകരതനം പുച്ഛി – ‘‘അത്ഥി നു ഖോ മനുസ്സലോകതോ രമണീയതരം ഠാന’’ന്തി. കസ്മാ ദേവ ഏവം ഭണസി? കിം ന പസ്സസി ചന്ദിമസൂരിയാനം ആനുഭാവം, നനു ഏതേസം ഠാനം ഇതോ രമണീയതരന്തി? രാജാ ചക്കരതനം പുരക്ഖത്വാ തത്ഥ അഗമാസി. ചത്താരോ മഹാരാജാനോ – ‘‘മന്ധാതുമഹാരാജാ ആഗതോ’’തി സുത്വാവ ‘‘മഹിദ്ധികോ മഹാനുഭാവോ രാജാ, ന സക്കാ യുദ്ധേന പടിബാഹിതു’’ന്തി സകം രജ്ജം നിയ്യാതേസും. സോ തം ഗഹേത്വാ പുന പുച്ഛി – ‘‘അത്ഥി നു ഖോ ഇതോ രമണീയതരം ഠാന’’ന്തി?

അഥസ്സ താവതിംസഭവനം കഥയിംസു. ‘‘താവതിംസഭവനം, ദേവ, ഇതോ രമണീയതരം. തത്ഥ സക്കസ്സ ദേവരഞ്ഞോ ഇമേ ചത്താരോ മഹാരാജാനോ പരിചാരകാ ദോവാരികഭൂമിയം തിട്ഠന്തി, സക്കോ ദേവരാജാ മഹിദ്ധികോ മഹാനുഭാവോ, തസ്സിമാനി ഉപഭോഗട്ഠാനാനി – യോജനസഹസ്സുബ്ബേധോ വേജയന്തോ പാസാദോ, പഞ്ചയോജനസതുബ്ബേധാ സുധമ്മാ ദേവസഭാ, ദിയഡ്ഢയോജനസതികോ വേജയന്തരഥോ തഥാ ഏരാവണോ ഹത്ഥീ, ദിബ്ബരുക്ഖസഹസ്സപ്പടിമണ്ഡിതം നന്ദനവനം, ചിത്തലതാവനം, ഫാരുസകവനം, മിസ്സകവനം, യോജനസതുബ്ബേധോ പാരിച്ഛത്തകോ കോവിളാരോ, തസ്സ ഹേട്ഠാ സട്ഠിയോജനായാമാ പഞ്ഞാസയോജനവിത്ഥതാ പഞ്ചദസയോജനുബ്ബേധാ ജയകുസുമപുപ്ഫവണ്ണാ പണ്ഡുകമ്ബലസിലാ, യസ്സാ മുദുതായ സക്കസ്സ നിസീദതോ ഉപഡ്ഢകായോ അനുപവിസതീ’’തി.

തം സുത്വാ രാജാ തത്ഥ ഗന്തുകാമോ ചക്കരതനം അബ്ഭുക്കിരി. തം ആകാസേ പതിട്ഠാസി സദ്ധിം ചതുരങ്ഗിനിയാ സേനായ. അഥ ദ്വിന്നം ദേവലോകാനം വേമജ്ഝതോ ചക്കരതനം ഓതരിത്വാ പഥവിയം പതിട്ഠാസി സദ്ധിം പരിണായകരതനപമുഖായ ചതുരങ്ഗിനിയാ സേനായ. രാജാ ഏകകോവ താവതിംസഭവനം അഗമാസി. സക്കോ – ‘‘മന്ധാതാ ആഗതോ’’തി സുത്വാവ തസ്സ പച്ചുഗ്ഗമനം കത്വാ – ‘‘സ്വാഗതം, തേ മഹാരാജ, സകം തേ മഹാരാജ, അനുസാസ മഹാരാജാ’’തി വത്വാ സദ്ധിം നാടകേഹി രജ്ജം ദ്വേ ഭാഗേ കത്വാ ഏകം ഭാഗമദാസി. രഞ്ഞോ താവതിംസഭവനേ പതിട്ഠിതമത്തസ്സേവ മനുസ്സഭാവോ വിഗച്ഛി, ദേവഭാവോ പാതുരഹോസി. തസ്സ കിര സക്കേന സദ്ധിം പണ്ഡുകമ്ബലസിലായം നിസിന്നസ്സ അക്ഖിനിമിസമത്തേന നാനത്തം പഞ്ഞായതി. തം അസല്ലക്ഖേന്താ ദേവാ സക്കസ്സ ച തസ്സ ച നാനത്തേ മുയ്ഹന്തി. സോ തത്ഥ ദിബ്ബസമ്പത്തിം അനുഭവമാനോ യാവ ഛത്തിംസ സക്കാ ഉപ്പജ്ജിത്വാ ചുതാ, താവ രജ്ജം കാരേത്വാ അതിത്തോവ കാമേഹി തതോ ചവിത്വാ അത്തനോ ഉയ്യാനേ പതിട്ഠിതോ വാതാതപേന ഫുട്ഠഗത്തോ കാലമകാസി.

ചക്കരതനേ പന പുന പഥവിയം പതിട്ഠിതേ പരിണായകരതനം സുവണ്ണപട്ടേ മന്ധാതു ഉപാഹനം ലിഖാപേത്വാ ഇദം മന്ധാതു രജ്ജന്തി രജ്ജമനുസാസി. തേപി തീഹി ദീപേഹി ആഗതമനുസ്സാ പുന ഗന്തും അസക്കോന്താ പരിണായകരതനം ഉപസങ്കമിത്വാ – ‘‘ദേവ, മയം രഞ്ഞോ ആനുഭാവേന ആഗതാ, ഇദാനി ഗന്തും ന സക്കോമ, വസനട്ഠാനം നോ ദേഹീ’’തി യാചിംസു. സോ തേസം ഏകമേകം ജനപദമദാസി. തത്ഥ പുബ്ബവിദേഹതോ ആഗതമനുസ്സേഹി ആവസിതപദേസോ തായേവ പുരിമസഞ്ഞായ – ‘‘വിദേഹരട്ഠ’’ന്തി നാമം ലഭി, അപരഗോയാനതോ ആഗതമനുസ്സേഹി ആവസിതപദേസോ ‘‘അപരന്തജനപദോ’’തി നാമം ലഭി, ഉത്തരകുരുതോ ആഗതമനുസ്സേഹി ആവസിതപദേസോ ‘‘കുരുരട്ഠ’’ന്തി നാമം ലഭി, ബഹുകേ പന ഗാമനിഗമാദയോ ഉപാദായ ബഹുവചനേന വോഹരിയതി. തേന വുത്തം – ‘‘കുരൂസു വിഹരതീ’’തി.

കമ്മാസധമ്മം നാമ കുരൂനം നിഗമോതി കമ്മാസധമ്മന്തി ഏത്ഥ കേചി ധ-കാരസ്സ ദ-കാരേന അത്ഥം വണ്ണയന്തി. കമ്മാസോ ഏത്ഥ ദമിതോതി കമ്മാസദമ്മോ.കമ്മാസോതി കമ്മാസപാദോ പോരിസാദോ വുച്ചതി. തസ്സ കിര പാദേ ഖാണുകേന വിദ്ധട്ഠാനേ വണോ രുഹന്തോ ചിത്തദാരുസദിസോ ഹുത്വാ രുഹി. തസ്മാ കമ്മാസപാദോതി പഞ്ഞായിത്ഥ. സോ ച തസ്മിം ഓകാസേ ദമിതോ പോരിസാദഭാവതോ പടിസേധിതോ. കേന? മഹാസത്തേന. കതരസ്മിം ജാതകേതി? മഹാസുതസോമജാതകേതി ഏകേ. ഇമേ പന ഥേരാ ജയദ്ദിസജാതകേതി വദന്തി. തദാ ഹി മഹാസത്തേന കമ്മാസപാദോ ദമിതോ. യഥാഹ –

‘‘പുത്തോ യദാ ഹോമി ജയദ്ദിസസ്സ;

പഞ്ചാലരട്ഠധിപതിസ്സ അത്രജോ.

ചജിത്വാന പാണം പിതരം പമോചയിം;

കമ്മാസപാദമ്പി ചഹം പസാദയി’’ന്തി.

കേചി പന ധ-കാരേനേവ അത്ഥം വണ്ണയന്തി. കുരൂരട്ഠവാസീനം കിര കുരുവത്തധമ്മോ, തസ്മിം കമ്മാസോ ജാതോ, തസ്മാ തം ഠാനം കമ്മാസോ ഏത്ഥ ധമ്മോ ജാതോതി കമ്മാസധമ്മന്തി വുച്ചതി. തത്ഥ നിവിട്ഠനിഗമസ്സാപി ഏതദേവ നാമം. ഭുമ്മവചനേന കസ്മാ ന വുത്തന്തി. അവസനോകാസതോ. ഭഗവതോ കിര തസ്മിം നിഗമേ വസനോകാസോ കോചി വിഹാരോ നാമ നാഹോസി. നിഗമതോ പന അപക്കമ്മ അഞ്ഞതരസ്മിം ഉദകസമ്പന്നേ രമണീയേ ഭൂമിഭാഗേ മഹാവനസണ്ഡോ അഹോസി തത്ഥ ഭഗവാ വിഹാസി, തം നിഗമം ഗോചരഗാമം കത്വാ. തസ്മാ ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ – ‘‘കുരൂസു വിഹരതി കമ്മാസധമ്മം നാമ കുരൂനം നിഗമോ, തം ഗോചരഗാമം കത്വാ’’തി.

ആയസ്മാതി പിയവചനമേതം, ഗാരവവചനമേതം. ആനന്ദോതി തസ്സ ഥേരസ്സ നാമം. ഏകമന്തന്തി ഭാവനപുംസകനിദ്ദേസോ – ‘‘വിസമം ചന്ദിമസൂരിയാ പരിവത്തന്തീ’’തിആദീസു (അ. നി. ൪.൭൦) വിയ. തസ്മാ യഥാ നിസിന്നോ ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഹോതി, തഥാ നിസീദീതി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. ഭുമ്മത്ഥേ വാ ഏതം ഉപയോഗവചനം നിസീദീതി ഉപാവിസി. പണ്ഡിതാ ഹി ഗരുട്ഠാനിയം ഉപസങ്കമിത്വാ ആസനകുസലതായ ഏകമന്തം നിസീദന്തി. അയഞ്ച തേസം അഞ്ഞതരോ, തസ്മാ ഏകമന്തം നിസീദി.

കഥം നിസിന്നോ ഖോ പന ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഹോതീതി? ഛ നിസജ്ജദോസേ വജ്ജേത്വാ. സേയ്യഥിദം – അതിദൂരം, അച്ചാസന്നം, ഉപരിവാതം, ഉന്നതപ്പദേസം, അതിസമ്മുഖം, അതിപച്ഛാതി. അതിദൂരേ നിസിന്നോ ഹി സചേ കഥേതുകാമോ ഹോതി, ഉച്ചാസദ്ദേന കഥേതബ്ബം ഹോതി. അച്ചാസന്നേ നിസിന്നോ സങ്ഘട്ടനം കരോതി. ഉപരിവാതേ നിസിന്നോ സരീരഗന്ധേന ബാധതി. ഉന്നതപ്പദേസേ നിസിന്നോ അഗാരവം പകാസേതി. അതിസമ്മുഖാ നിസിന്നോ സചേ ദട്ഠുകാമോ ഹോതി, ചക്ഖുനാ ചക്ഖും ആഹച്ച ദട്ഠബ്ബം ഹോതി. അതിപച്ഛാ നിസിന്നോ സചേ ദട്ഠുകാമോ ഹോതി, ഗീവം പരിവത്തേത്വാ ദട്ഠബ്ബം ഹോതി. തസ്മാ അയമ്പി തിക്ഖത്തും ഭഗവന്തം പദക്ഖിണം കത്വാ സക്കച്ചം വന്ദിത്വാ ഏതേ ഛ നിസജ്ജദോസേ വജ്ജേത്വാ ദക്ഖിണജാണുമണ്ഡലസ്സ അഭിമുഖട്ഠാനേ ഛബ്ബണ്ണാനം ബുദ്ധരസ്മീനം അന്തോ പവിസിത്വാ പസന്നലാഖാരസം വിഗാഹന്തോ വിയ സുവണ്ണപടം പാരുപന്തോ വിയ രത്തുപ്പലമാലാവിതാനമജ്ഝം പവിസന്തോ വിയ ച ധമ്മഭണ്ഡാഗാരികോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ നിസീദി. തേന വുത്തം – ‘‘ഏകമന്തം നിസീദീ’’തി.

കായ പന വേലായ, കേന കാരണേന അയമായസ്മാ ഭഗവന്തം ഉപസങ്കമന്തോതി? സായന്ഹവേലായം പച്ചയാകാരപഞ്ഹപുച്ഛനകാരണേന. തം ദിവസം കിരായമായസ്മാ കുലസങ്ഗഹത്ഥായ ഘരദ്വാരേ ഘരദ്വാരേ സഹസ്സഭണ്ഡികം നിക്ഖിപന്തോ വിയ കമ്മാസധമ്മഗാമം പിണ്ഡായ ചരിത്വാ പിണ്ഡപാതപടിക്കന്തോ സത്ഥു വത്തം ദസ്സേത്വാ സത്ഥരി ഗന്ധകുടിം പവിട്ഠേ സത്ഥാരം വന്ദിത്വാ അത്തനോ ദിവാട്ഠാനം ഗന്ത്വാ അന്തേവാസികേസു വത്തം ദസ്സേത്വാ പടിക്കന്തേസു ദിവാട്ഠാനം പടിസമ്മജ്ജിത്വാ ചമ്മക്ഖണ്ഡം പഞ്ഞപേത്വാ ഉദകതുമ്ബതോ ഉദകം ഗഹേത്വാ ഉദകേന ഹത്ഥപാദേ സീതലേ കത്വാ പല്ലങ്കം ആഭുജിത്വാ നിസിന്നോ സോതാപത്തിഫലസമാപത്തിം സമാപജ്ജി. അഥ പരിച്ഛിന്നകാലവസേന സമാപത്തിതോ ഉട്ഠായ പച്ചയാകാരേ ഞാണം ഓതാരേസി. സോ – ‘‘അവിജ്ജാപച്ചയാ സങ്ഖാരാ’’തിആദിതോ പട്ഠായ അന്തം, അന്തതോ പട്ഠായ ആദിം, ഉഭയന്തതോ പട്ഠായ മജ്ഝം, മജ്ഝതോ പട്ഠായ ഉഭോ അന്തേ പാപേന്തോ തിക്ഖത്തും ദ്വാദസപദം പച്ചയാകാരം സമ്മസി. തസ്സേവം സമ്മസന്തസ്സ പച്ചയാകാരോ വിഭൂതോ ഹുത്വാ ഉത്താനകുത്താനകോ വിയ ഉപട്ഠാസി.

തതോ ചിന്തേസി – ‘‘അയം പച്ചയാകാരോ സബ്ബബുദ്ധേഹി – ‘ഗമ്ഭീരോ ചേവ ഗമ്ഭീരാവഭാസോ ചാ’തി കഥിതോ, മയ്ഹം ഖോ പന പദേസഞാണേ ഠിതസ്സ സാവകസ്സ സതോ ഉത്താനോ വിഭൂതോ പാകടോ ഹുത്വാ ഉപട്ഠാതി, മയ്ഹംയേവ നു ഖോ ഏസ ഉത്താനകോ ഹുത്വാ ഉപട്ഠാതി, ഉദാഹു അഞ്ഞേസമ്പീ’’തി? അഥസ്സ ഏതദഹോസി – ‘‘ഹന്ദാഹം ഇമം പഞ്ഹം ഗഹേത്വാ ഭഗവന്തം പുച്ഛാമി, അദ്ധാ മേ ഭഗവാ ഇമം അത്ഥുപ്പത്തിം കത്വാ സാലിന്ദം സിനേരും ഉക്ഖിപന്തോ വിയ ഏകം സുത്തന്തകഥം കഥേത്വാ ദസ്സേസ്സതി. ബുദ്ധാനഞ്ഹി വിനയപഞ്ഞത്തിം, ഭുമ്മന്തരം, പച്ചയാകാരം, സമയന്തരന്തി ഇമാനി ചത്താരി ഠാനാനി പത്വാ ഗജ്ജിതം മഹന്തം ഹോതി, ഞാണം അനുപവിസതി, ബുദ്ധഞാണസ്സ മഹന്തഭാവോ പഞ്ഞായതി, ദേസനാ ഗമ്ഭീരാ ഹോതി തിലക്ഖണബ്ഭാഹതാ സുഞ്ഞതപടിസംയുത്താ’’തി.

സോ കിഞ്ചാപി പകതിയാവ ഏകദിവസേ സതവാരമ്പി സഹസ്സവാരമ്പി ഭഗവന്തം ഉപസങ്കമന്തോ ന അഹേതുഅകാരണേന ഉപസങ്കമതി, തം ദിവസം പന ഇമം പഞ്ഹം ഗഹേത്വാ – ‘‘ഇമം ബുദ്ധഗന്ധഹത്ഥിം ആപജ്ജ ഞാണകോഞ്ചനാദം സോസ്സാമി, ബുദ്ധസീഹം ആപജ്ജ ഞാണസീഹനാദം സോസ്സാമി, ബുദ്ധസിന്ധവം ആപജ്ജ ഞാണപദവിക്കമം പസ്സിസ്സാമീ’’തി ചിന്തേത്വാ ദിവാട്ഠാനാ ഉട്ഠായ ചമ്മക്ഖണ്ഡം പപ്ഫോടേത്വാ ആദായ സായന്ഹസമയേ ഭഗവന്തം ഉപസങ്കമി. തേന വുത്തം – ‘‘സായന്ഹവേലായം പച്ചയാകാരപഞ്ഹപുച്ഛനകാരണേന ഉപസങ്കമന്തോ’’തി.

യാവ ഗമ്ഭീരോതി ഏത്ഥ യാവസദ്ദോ പമാണാതിക്കമേ, അതിക്കമ്മ പമാണം ഗമ്ഭീരോ, അതിഗമ്ഭീരോതി അത്ഥോ. ഗമ്ഭീരാവഭാസോതി ഗമ്ഭീരോവ ഹുത്വാ അവഭാസതി, ദിസ്സതീതി അത്ഥോ. ഏകഞ്ഹി ഉത്താനമേവ ഗമ്ഭീരാവഭാസം ഹോതി പൂതിപണ്ണാദിവസേന കാളവണ്ണപുരാണഉദകം വിയ. തഞ്ഹി ജാണുപ്പമാണമ്പി സതപോരിസം വിയ ദിസ്സതി. ഏകം ഗമ്ഭീരം ഉത്താനാവഭാസം ഹോതി മണിഗങ്ഗായ വിപ്പസന്നഉദകം വിയ. തഞ്ഹി സതപോരിസമ്പി ജാണുപ്പമാണം വിയ ഖായതി. ഏകം ഉത്താനം ഉത്താനാവഭാസം ഹോതി ചാടിആദീസു ഉദകം വിയ. ഏകം ഗമ്ഭീരം ഗമ്ഭീരാവഭാസം ഹോതി സിനേരുപാദകമഹാസമുദ്ദേ ഉദകം വിയ. ഏവം ഉദകമേവ ചത്താരി നാമാനി ലഭതി. പടിച്ചസമുപ്പാദേ പനേതം നത്ഥി. അയഞ്ഹി ഗമ്ഭീരോ ചേവ ഗമ്ഭീരാവഭാസോ ചാതി ഏകമേവ നാമം ലഭതി. ഏവരൂപോ സമാനോപി അഥ ച പന മേ ഉത്താനകുത്താനകോ വിയ ഖായതി, യദിദം അച്ഛരിയം, ഭന്തേ, അബ്ഭുതം ഭന്തേതി. ഏവം അത്തനോ വിമ്ഹയം പകാസേന്തോ പഞ്ഹം പുച്ഛിത്വാ തുണ്ഹീഭൂതോ നിസീദി.

ഭഗവാ തസ്സ വചനം സുത്വാ – ‘‘ആനന്ദോ ഭവഗ്ഗഗ്ഗഹണായ ഹത്ഥം പസാരേന്തോ വിയ, സിനേരും ഛിന്ദിത്വാ മിഞ്ജം നീഹരിതും വായമമാനോ വിയ, വിനാ നാവായ മഹാസമുദ്ദം തരിതുകാമോ വിയ, പഥവിം പരിവത്തേത്വാ പഥവോജം ഗഹേതും വായമമാനോ വിയ ബുദ്ധവിസയപഞ്ഹം അത്തനോ ഉത്താനം വദതി. ഹന്ദസ്സ ഗമ്ഭീരഭാവം ആചിക്ഖിസ്സാമീ’’തി ചിന്തേത്വാ മാ ഹേവന്തിആദിമാഹ.

തത്ഥ മാ ഹേവന്തി ഹ-കാരോ നിപാതമത്തം. ഏവം മാ ഭണീതി അത്ഥോ. മാ ഹേവന്തി ച ഇദം വചനം ഭഗവാ ആയസ്മന്തം ആനന്ദം ഉസ്സാദേന്തോപി ഭണതി അപസാദേന്തോപി.

ഉസ്സാദനാവണ്ണനാ

തത്ഥ ഉസ്സാദേന്തോ – ആനന്ദ, ത്വം മഹാപഞ്ഞോ വിസദഞാണോ, തേന തേ ഗമ്ഭീരോപി പടിച്ചസമുപ്പാദോ ഉത്താനകോ വിയ ഖായതി. അഞ്ഞേസം പനേസ ഉത്താനകോതി ന സല്ലക്ഖേതബ്ബോ, ഗമ്ഭീരോയേവ ച ഗമ്ഭീരാവഭാസോ ച. തത്ഥ ചതസ്സോ ഉപമാ വദന്തി. ഛമാസേ സുഭോജനരസപുട്ഠസ്സ കിര കതയോഗസ്സ മഹാമല്ലസ്സ സമജ്ജസമയേ കതമല്ലപാസാണപരിചയസ്സ യുദ്ധഭൂമിം ഗച്ഛന്തസ്സ അന്തരാ മല്ലപാസാണം ദസ്സേസും, സോ – കിം ഏതന്തി ആഹ. മല്ലപാസാണോതി. ആഹരഥ നന്തി. ഉക്ഖിപിതും ന സക്കോമാതി വുത്തേ സയം ഗന്ത്വാ കുഹിം ഇമസ്സ ഭാരിയട്ഠാനന്തി വത്വാ ദ്വീഹി ഹത്ഥേഹി ദ്വേ പാസാണേ ഉക്ഖിപിത്വാ കീളാഗുളേ വിയ ഖിപിത്വാ അഗമാസി. തത്ഥ മല്ലസ്സ മല്ലപാസാണോ ലഹുകോപി ന അഞ്ഞേസം ലഹുകോതി വത്തബ്ബോ. ഛമാസേ സുഭോജനരസപുട്ഠോ മല്ലോ വിയ ഹി കപ്പസതസഹസ്സം അഭിനീഹാരസമ്പന്നോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ, യഥാ മല്ലസ്സ മഹാബലതായ മല്ലപാസാണോ ലഹുകോ, ഏവം ഥേരസ്സ മഹാപഞ്ഞതായ പടിച്ചസമുപ്പാദോ ഉത്താനോ, സോ അഞ്ഞേസം ഉത്താനോതി ന വത്തബ്ബോ.

മഹാസമുദ്ദേ ച തിമിനാമ മച്ഛോ ദ്വിയോജനസതികോ തിമിങ്ഗലോ തിയോജനസതികോ, തിമിപിങ്ഗലോ ചതുയോജനസതികോ തിമിരപിങ്ഗലോ പഞ്ചയോജനസതികോ, ആനന്ദോ തിമിനന്ദോ അജ്ഝാരോഹോ മഹാതിമീതി ഇമേ ചത്താരോ യോജനസഹസ്സികാ. തത്ഥ തിമിരപിങ്ഗലേനേവ ദീപേന്തി. തസ്സ കിര ദക്ഖിണകണ്ണം ചാലേന്തസ്സ പഞ്ചയോജനസതേ പദേസേ ഉദകം ചലതി. തഥാ വാമകണ്ണം. തഥാ നങ്ഗുട്ഠം, തഥാ സീസം. ദ്വേ പന കണ്ണേ ചാലേത്വാ നങ്ഗുട്ഠേന ഉദകം പഹരിത്വാ സീസം അപരാപരം കത്വാ കീളിതും ആരദ്ധസ്സ സത്തട്ഠയോജനസതേ പദേസേ ഭാജനേ പക്ഖിപിത്വാ ഉദ്ധനേ ആരോപിതം വിയ ഉദകം പക്കുഥതി, തിയോജനസതമത്തേ പദേസേ ഉദകം പിട്ഠിം ഛാദേതും ന സക്കോതി. സോ ഏവം വദേയ്യ – ‘‘അയം മഹാസമുദ്ദോ ഗമ്ഭീരോ ഗമ്ഭീരോതി വദന്തി കുതസ്സ ഗമ്ഭീരതാ, മയം പിട്ഠിപടിച്ഛാദനമത്തമ്പി ഉദകം ന ലഭാമാ’’തി. തത്ഥ കായുപപന്നസ്സ തിമിരപിങ്ഗലസ്സ മഹാസമുദ്ദോ ഉത്താനോതി, അഞ്ഞേസം ഖുദ്ദകമച്ഛാനം ഉത്താനോതി ന വത്തബ്ബോ, ഏവമേവ ഞാണുപപന്നസ്സ ഥേരസ്സ പടിച്ചസമുപ്പാദോ ഉത്താനോതി, അഞ്ഞേസമ്പി ഉത്താനോതി ന വത്തബ്ബോ.

സുപണ്ണരാജാ ച ദിയഡ്ഢയോജനസതികോ, തസ്സ ദക്ഖിണപക്ഖോ പഞ്ഞാസയോജനികോ ഹോതി തഥാ വാമപക്ഖോ, പിഞ്ഛവട്ടി സട്ഠിയോജനികാ, ഗീവാ തിംസയോജനികാ, മുഖം നവയോജനം, പാദാ ദ്വാദസയോജനികാ. തസ്മിം സുപണ്ണവാതം ദസ്സേതും ആരദ്ധേ സത്തട്ഠയോജനസതം ഠാനം നപ്പഹോതി. സോ ഏവം വദേയ്യ – ‘‘അയം ആകാസോ അനന്തോ അനന്തോതി വദന്തി, കുതസ്സ അനന്തതാ, മയം പക്ഖവാതപ്പസാരണോകാസമ്പി ന ലഭാമാ’’തി. തത്ഥ കായുപപന്നസ്സ സുപണ്ണരഞ്ഞോ ആകാസോ പരിത്തോതി, അഞ്ഞേസം ഖുദ്ദകപക്ഖീനം പരിത്തോതി ന വത്തബ്ബോ, ഏവമേവ ഞാണുപപന്നസ്സ ഥേരസ്സ പടിച്ചസമുപ്പാദോ ഉത്താനോതി, അഞ്ഞേസമ്പി ഉത്താനോതി ന വത്തബ്ബോ.

രാഹു അസുരിന്ദോ പന പാദന്തതോ യാവ കേസന്താ യോജനാനം ചത്താരി സഹസ്സാനി അട്ഠ ച സതാനി ഹോതി. തസ്സ ദ്വിന്നം ബാഹാനം അന്തരം ദ്വാദസയോജനസതികം. ബഹലത്തേന ഛയോജനസതികം. ഹത്ഥപാദതലാനി തിയോജനസതികാനി, തഥാ മുഖം. ഏകേകം അങ്ഗുലിപബ്ബം പഞ്ഞാസയോജനം, തഥാ ഭമുകന്തരം. നലാടം തിയോജനസതികം. സീസം നവയോജനസതികം. തസ്സ മഹാസമുദ്ദം ഓതിണ്ണസ്സ ഗമ്ഭീരം ഉദകം ജാണുപ്പമാണം ഹോതി. സോ ഏവം വദേയ്യ – ‘‘അയം മഹാസമുദ്ദോ ഗമ്ഭീരോ ഗമ്ഭീരോതി വദന്തി, കുതസ്സ ഗമ്ഭീരതാ, മയം ജാണുപ്പടിച്ഛാദനമത്തമ്പി ഉദകം ന ലഭാമാ’’തി. തത്ഥ കായുപപന്നസ്സ രാഹുനോ മഹാസമുദ്ദോ ഉത്താനോതി, അഞ്ഞേസം ഉത്താനോതി ന വത്തബ്ബോ, ഏവമേവ ഞാണുപപന്നസ്സ ഥേരസ്സ പടിച്ചസമുപ്പാദോ ഉത്താനോതി, അഞ്ഞേസമ്പി ഉത്താനോതി ന വത്തബ്ബോ. ഏതമത്ഥം സന്ധായ ഭഗവാ – ‘‘മാ ഹേവം, ആനന്ദ, അവച; മാ ഹേവം, ആനന്ദ അവചാ’’തി ആഹ.

ഥേരസ്സ ഹി ചതൂഹി കാരണേഹി ഗമ്ഭീരോപി പടിച്ചസമുപ്പാദോ ഉത്താനോതി ഉപട്ഠാതി. കതമേഹി ചതൂഹി? പുബ്ബൂപനിസ്സയസമ്പത്തിയാ, തിത്ഥവാസേന, സോതാപന്നതായ, ബഹുസ്സുതഭാവേനാതി.

പുബ്ബൂപനിസ്സയസമ്പത്തികഥാ

ഇതോ കിര സതസഹസ്സിമേ കപ്പേ പദുമുത്തരോ നാമ സത്ഥാ ലോകേ ഉപ്പജ്ജി. തസ്സ ഹംസവതീ നാമ നഗരം അഹോസി, ആനന്ദോ നാമ രാജാ പിതാ, സുമേധാ നാമ ദേവീ മാതാ, ബോധിസത്തോ ഉത്തരകുമാരോ നാമ അഹോസി. സോ പുത്തസ്സ ജാതദിവസേ മഹാഭിനിക്ഖമനം നിക്ഖമ്മ പബ്ബജിത്വാ പധാനമനുയുഞ്ജന്തോ അനുക്കമേന സബ്ബഞ്ഞുതം പത്വാ – ‘‘അനേകജാതിസംസാര’’ന്തി ഉദാനം ഉദാനേത്വാ സത്താഹം ബോധിപല്ലങ്കേ വീതിനാമേത്വാ പഥവിയം ഠപേസ്സാമീതി പാദം അഭിനീഹരി. അഥ പഥവിം ഭിന്ദിത്വാ മഹന്തം പദുമം ഉട്ഠാസി. തസ്സ ധുരപത്താനി നവുതിഹത്ഥാനി, കേസരം തിംസഹത്ഥം, കണ്ണികാ ദ്വാദസഹത്ഥാ, നവഘടപ്പമാണോ രേണു അഹോസി.

സത്ഥാ പന ഉബ്ബേധതോ അട്ഠപണ്ണാസഹത്ഥുബ്ബേധോ അഹോസി. തസ്സ ഉഭിന്നം ബാഹാനമന്തരം അട്ഠാരസഹത്ഥം, നലാടം പഞ്ചഹത്ഥം, ഹത്ഥപാദാ ഏകാദസഹത്ഥാ. തസ്സ ഏകാദസഹത്ഥേന പാദേന ദ്വാദസഹത്ഥായ കണ്ണികായ അക്കന്തമത്തായ നവഘടപ്പമാണോ രേണു ഉട്ഠായ അട്ഠപണ്ണാസഹത്ഥം പദേസം ഉഗ്ഗന്ത്വാ ഓകിണ്ണമനോസിലാചുണ്ണം വിയ പച്ചോകിണ്ണോ. തദുപാദായ ഭഗവാ പദുമുത്തരോത്വേവ പഞ്ഞായിത്ഥ. തസ്സ ദേവിലോ ച സുജാതോ ച ദ്വേ അഗ്ഗസാവകാ അഹേസും. അമിതാ ച അസമാ ച ദ്വേ അഗ്ഗസാവികാ. സുമനോ നാമ ഉപട്ഠാകോ. പദുമുത്തരോ ഭഗവാ പിതുസങ്ഗഹം കുരുമാനോ ഭിക്ഖുസതസഹസ്സപരിവാരോ ഹംസവതിയാ രാജധാനിയാ വസതി.

കനിട്ഠഭാതാ പനസ്സ സുമനകുമാരോ നാമ. തസ്സ രാജാ ഹംസവതിതോ വീസതിയോജനസതേ ഠാനേ ഭോഗഗാമം അദാസി. സോ കദാചി ആഗന്ത്വാ പിതരഞ്ച സത്ഥാരഞ്ച പസ്സതി. അഥേകദിവസം പച്ചന്തോ കുപിതോ. സുമനോ രഞ്ഞോ പേസേസി – ‘‘പച്ചന്തോ കുപിതോ’’തി. രാജാ ‘‘മയാ ത്വം തത്ഥ കസ്മാ ഠപിതോ’’തി പടിപേസേസി. സോ നിക്ഖമ്മ ചോരേ വൂപസമേത്വാ – ‘‘ഉപസന്തോ, ദേവ, ജനപദോ’’തി രഞ്ഞോ പേസേസി. രാജാ തുട്ഠോ – ‘‘സീഘം മമ പുത്തോ ആഗച്ഛതൂ’’തി ആഹ. തസ്സ സഹസ്സമത്താ അമച്ചാ ഹോന്തി. സോ തേഹി സദ്ധിം അന്തരാമഗ്ഗേ മന്തേസി – ‘‘മയ്ഹം പിതാ തുട്ഠോ, സചേ മേ വരം ദേതി, കിം ഗണ്ഹാമീ’’തി. അഥ നം ഏകച്ചേ ‘‘ഹത്ഥിം ഗണ്ഹഥ, അസ്സം ഗണ്ഹഥ, രഥം ഗണ്ഹഥ, ജനപദം ഗണ്ഹഥ, സത്തരതനാനി ഗണ്ഹഥാ’’തി ആഹംസു. അപരേ – ‘‘തുമ്ഹേ പഥവിസ്സരസ്സ പുത്താ, തുമ്ഹാകം ധനം ന ദുല്ലഭം, ലദ്ധമ്പി ചേതം സബ്ബം പഹായ ഗമനീയം, പുഞ്ഞമേവ ഏകം ആദായ ഗമനീയം; തസ്മാ തേ ദേവേ വരം ദദമാനേ തേമാസം പദുമുത്തരം ഭഗവന്തം ഉപട്ഠാതും വരം ഗണ്ഹഥാ’’തി. സോ – ‘‘തുമ്ഹേ മയ്ഹം കല്യാണമിത്താ, ന മമേതം ചിത്തം അത്ഥി, തുമ്ഹേഹി പന ഉപ്പാദിതം, ഏവം കരിസ്സാമീ’’തി ഗന്ത്വാ പിതരം വന്ദിത്വാ പിതരാപി ആലിങ്ഗേത്വാ തസ്സ മത്ഥകേ ചുമ്ബിത്വാ – ‘‘വരം തേ പുത്ത, ദേമീ’’തി വുത്തേ ‘‘സാധു മഹാരാജ, ഇച്ഛാമഹം മഹാരാജ ഭഗവന്തം തേമാസം ചതൂഹി പച്ചയേഹി ഉപട്ഠഹന്തോ ജീവിതം അവഞ്ഝം കാതും, ഇമമേവ വരം ദേഹീ’’തി ആഹ. ‘‘ന സക്കാ താത, അഞ്ഞം വരേഹീ’’തി വുത്തേ ‘‘ദേവ, ഖത്തിയാനം നാമ ദ്വേ കഥാ നത്ഥി, ഏതമേവ ദേഹി, ന മേ അഞ്ഞേനത്ഥോ’’തി. താത ബുദ്ധാനം നാമ ചിത്തം ദുജ്ജാനം, സചേ ഭഗവാ ന ഇച്ഛിസ്സതി, മയാ ദിന്നേപി കിം ഭവിസ്സതീതി? സോ – ‘‘സാധു, ദേവ, അഹം ഭഗവതോ ചിത്തം ജാനിസ്സാമീ’’തി വിഹാരം ഗതോ.

തേന ച സമയേന ഭത്തകിച്ചം നിട്ഠപേത്വാ ഭഗവാ ഗന്ധകുടിം പവിട്ഠോ ഹോതി. സോ മണ്ഡലമാളേ സന്നിസിന്നാനം ഭിക്ഖൂനം സന്തികം അഗമാസി. തേ തം ആഹംസു – ‘‘രാജപുത്ത, കസ്മാ ആഗതോസീ’’തി? ഭഗവന്തം ദസ്സനായ, ദസ്സേഥ മേ ഭഗവന്തന്തി. ന മയം, രാജപുത്ത, ഇച്ഛിതിച്ഛിതക്ഖണേ സത്ഥാരം ദട്ഠും ലഭാമാതി. കോ പന, ഭന്തേ, ലഭതീതി? സുമനത്ഥേരോ നാമ രാജപുത്താതി. ‘‘സോ കുഹിം, ഭന്തേ, ഥേരോ’’തി. ഥേരസ്സ നിസിന്നട്ഠാനം പുച്ഛിത്വാ ഗന്ത്വാ വന്ദിത്വാ – ‘‘ഇച്ഛാമഹം, ഭന്തേ, ഭഗവന്തം പസ്സിതും, ദസ്സേഥ മേ’’തി ആഹ. ഥേരോ – ‘‘ഏഹി രാജപുത്താ’’തി തം ഗഹേത്വാ തം ഗന്ധകുടിപരിവേണേ ഠപേത്വാ ഗന്ധകുടിം അഭിരുഹി. അഥ നം ഭഗവാ – ‘‘സുമന, കസ്മാ ആഗതോസീ’’തി ആഹ. രാജപുത്തോ, ഭന്തേ, ഭഗവന്തം ദസ്സനായ ആഗതോതി. തേന ഹി ഭിക്ഖു ആസനം പഞ്ഞാപേഹീതി. ഥേരോ ആസനം പഞ്ഞാപേസി, നിസീദി ഭഗവാ പഞ്ഞത്തേ ആസനേ. രാജപുത്തോ ഭഗവന്തം വന്ദിത്വാ പടിസന്ഥാരം അകാസി. കദാ ആഗതോസി രാജപുത്താതി? ഭന്തേ, തുമ്ഹേസു ഗന്ധകുടിം പവിട്ഠേസു. ഭിക്ഖൂ പന – ‘‘ന മയം ഇച്ഛിതിച്ഛിതക്ഖണേ ഭഗവന്തം ദട്ഠും ലഭാമാ’’തി മം ഥേരസ്സ സന്തികം പാഹേസും. ഥേരോ പന ഏകവചനേനേവ ദസ്സേസി. ഥേരോ, ഭന്തേ, തുമ്ഹാകം സാസനേ വല്ലഭോ മഞ്ഞേതി. ആമ രാജകുമാര, വല്ലഭോ ഏസ ഭിക്ഖു മയ്ഹം സാസനേതി. ഭന്തേ, ബുദ്ധാനം സാസനേ കിം കത്വാ വല്ലഭോ ഹോതീതി? ദാനം ദത്വാ സീലം സമാദിയിത്വാ ഉപോസഥകമ്മം കത്വാ കുമാരാതി. ഭഗവാ, അഹം ഥേരോ വിയ ബുദ്ധസാസനേ വല്ലഭോ ഹോതുകാമോ, തേമാസം മേ വസ്സാവാസം അധിവാസേഥാതി. ഭഗവാ – ‘‘അത്ഥി നു ഖോ തത്ഥ ഗതേന അത്ഥോ’’തി ഓലോകേത്വാ അത്ഥീതി ദിസ്വാ ‘‘സുഞ്ഞാഗാരേ, ഖോ രാജകുമാര തഥാഗതാ അഭിരമന്തീ’’തി ആഹ. കുമാരോ ‘‘അഞ്ഞാതം ഭഗവാ, അഞ്ഞാതം സുഗതാ’’തി വത്വാ ‘‘അഹം, ഭന്തേ, പുരിമതരം ഗന്ത്വാ വിഹാരം കാരേമി, മയാ പേസിതേ ഭിക്ഖുസതസഹസ്സേന സദ്ധിം ആഗച്ഛഥാ’’തി പടിഞ്ഞം ഗഹേത്വാ പിതുസന്തികം ഗന്ത്വാ ‘‘ദിന്നാ മേ, ദേവ, ഭഗവതാ പടിഞ്ഞാ, മയാ പഹിതേ ഭഗവന്തം പേസേയ്യാഥാ’’തി പിതരം വന്ദിത്വാ നിക്ഖമിത്വാ യോജനേ യോജനേ വിഹാരം കാരേത്വാ വീസയോജനസതം അദ്ധാനം ഗന്ത്വാ അത്തനോ നഗരേ വിഹാരട്ഠാനം വിചിനന്തോ സോഭനം നാമ കുടുമ്ബികസ്സ ഉയ്യാനം ദിസ്വാ സതസഹസ്സേന കിണിത്വാ സതസഹസ്സം വിസ്സജ്ജേത്വാ വിഹാരം കാരേസി. തത്ഥ ഭഗവതോ ഗന്ധകുടിം സേസഭിക്ഖൂനഞ്ച രത്തിട്ഠാനദിവാട്ഠാനത്ഥായ കുടിലേണമണ്ഡപേ കാരാപേത്വാ പാകാരപരിക്ഖേപേ കത്വാ ദ്വാരകോട്ഠകഞ്ച നിട്ഠപേത്വാ പിതുസന്തികം പേസേസി – ‘‘നിട്ഠിതം മയ്ഹം കിച്ചം, സത്ഥാരം പഹിണഥാ’’തി.

രാജാ ഭഗവന്തം ഭോജേത്വാ – ‘‘ഭഗവാ, സുമനസ്സ കിച്ചം നിട്ഠിതം, തുമ്ഹാകം ഗമനം പച്ചാസീസതീ’’തി ആഹ. ഭഗവാ സതസഹസ്സഭിക്ഖുപരിവാരോ യോജനേ യോജനേ വിഹാരേസു വസമാനോ അഗമാസി. കുമാരോ ‘‘സത്ഥാ ആഗതോ’’തി സുത്വാ യോജനം പച്ചുഗ്ഗന്ത്വാ മാലാദീഹി പൂജയമാനോ വിഹാരം പവേസേത്വാ –

‘‘സതസഹസ്സേന മേ കീതം, സതസഹസ്സേന മാപിതം;

സോഭനം നാമ ഉയ്യാനം, പടിഗ്ഗണ്ഹ മഹാമുനീ’’തി.

വിഹാരം നിയ്യാതേസി. സോ വസ്സൂപനായികദിവസേ ദാനം ദത്വാ അത്തനോ പുത്തദാരേ ച അമച്ചേ ച പക്കോസാപേത്വാ ആഹ – ‘‘അയം സത്ഥാ അമ്ഹാകം സന്തികം ദൂരതോ ആഗതോ, ബുദ്ധാ ച നാമ ധമ്മഗരുനോ ന ആമിസഗരുകാ. തസ്മാ അഹം തേമാസം ദ്വേ സാടകേ നിവാസേത്വാ ദസ സീലാനി സമാദിയിത്വാ ഇധേവ വസിസ്സാമി, തുമ്ഹേ ഖീണാസവസതസഹസ്സസ്സ ഇമിനാവ നീഹാരേന തേമാസം ദാനം ദദേയ്യാഥാ’’തി.

സോ സുമനത്ഥേരസ്സ വസനട്ഠാനസഭാഗേയേവ ഠാനേ വസന്തോ യം ഥേരോ ഭഗവതോ വത്തം കരോതി, തം സബ്ബം ദിസ്വാ ‘‘ഇമസ്മിം ഠാനേ ഏകന്തവല്ലഭോ ഏസ ഥേരോ, ഏതസ്സേവ മേ ഠാനന്തരം പത്ഥേതും വട്ടതീ’’തി ചിന്തേത്വാ ഉപകട്ഠായ പവാരണായ ഗാമം പവിസിത്വാ സത്താഹം മഹാദാനം ദത്വാ സത്തമേ ദിവസേ ഭിക്ഖുസതസഹസ്സസ്സ പാദമൂലേ തിചീവരം ഠപേത്വാ ഭഗവന്തം വന്ദിത്വാ – ‘‘ഭന്തേ, യദേതം മയാ മഗ്ഗേ യോജനന്തരികം യോജനന്തരികം വിഹാരം കാരാപനതോ പട്ഠായ പുഞ്ഞം കതം, തം നേവ സക്കസമ്പത്തിം, ന മാരസമ്പത്തിം, ന ബ്രഹ്മസമ്പത്തിം പത്ഥയന്തേന, ബുദ്ധസ്സ പന ഉപട്ഠാകഭാവം പത്ഥയന്തേന കതം. തസ്മാ അഹമ്പി, ഭഗവാ, അനാഗതേ സുമനത്ഥേരോ വിയ ബുദ്ധസ്സ ഉപട്ഠാകോ ഭവേയ്യ’’ന്തി പഞ്ചപതിട്ഠിതേന നിപതിത്വാ വന്ദി.

ഭഗവാ – ‘‘മഹന്തം കുലപുത്തസ്സ ചിത്തം, സമിജ്ഝിസ്സതി നു ഖോ നോ’’തി ഓലോകേന്തോ – ‘‘അനാഗതേ ഇതോ സതസഹസ്സിമേ കപ്പേ ഗോതമോ നാമ ബുദ്ധോ ഉപ്പജ്ജിസ്സതി, തസ്സേവ ഉപട്ഠാകോ ഭവിസ്സതീ’’തി ഞത്വാ –

‘‘ഇച്ഛിതം പത്ഥിതം തുയ്ഹം, സബ്ബമേവ സമിജ്ഝതു;

സബ്ബേ പൂരേന്തു സങ്കപ്പാ, ചന്ദോ പന്നരസോ യഥാ’’തി.

ആഹ. കുമാരോ തം സുത്വാ – ‘‘ബുദ്ധാ നാമ അദ്വേജ്ഝകഥാ ഹോന്തീ’’തി ദുതിയദിവസേയേവ തസ്സ ഭഗവതോ പത്തചീവരം ഗഹേത്വാ പിട്ഠിതോ പിട്ഠിതോ ഗച്ഛന്തോ വിയ അഹോസി. സോ തസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ വസ്സസതസഹസ്സം ദാനം ദത്വാ സഗ്ഗേ നിബ്ബത്തിത്വാ കസ്സപബുദ്ധകാലേപി പിണ്ഡായ ചരതോ ഥേരസ്സ പത്തഗ്ഗഹണത്ഥം ഉത്തരിസാടകം ദത്വാ പൂജമകാസി. പുന സഗ്ഗേ നിബ്ബത്തിത്വാ തതോ ചുതോ ബാരാണസിരാജാ ഹുത്വാ അട്ഠന്നം പച്ചേകബുദ്ധാനം പണ്ണസാലായോ കാരേത്വാ മണിആധാരകേ ഉപട്ഠപേത്വാ ചതൂഹി പച്ചയേഹി ദസവസ്സസഹസ്സാനി ഉപട്ഠാനം അകാസി. ഏതാനി പാകടട്ഠാനാനി.

കപ്പസതസഹസ്സം പന ദാനം ദദമാനോവ അമ്ഹാകം ബോധിസത്തേന സദ്ധിം തുസിതപുരേ നിബ്ബത്തിത്വാ തതോ ചുതോ അമിതോദനസക്കസ്സ ഗേഹേ പടിസന്ധിം ഗഹേത്വാ അനുപുബ്ബേന കതാഭിനിക്ഖമനോ സമ്മാസമ്ബോധിം പത്വാ പഠമഗമനേന കപിലവത്ഥും ആഗന്ത്വാ തതോ നിക്ഖമന്തേ ഭഗവതി ഭഗവതോ പരിവാരത്ഥം രാജകുമാരേസു പബ്ബജിതേസു ഭദ്ദിയാദീഹി സദ്ധിം നിക്ഖമിത്വാ ഭഗവതോ സന്തികേ പബ്ബജിത്വാ നചിരസ്സേവ ആയസ്മതോ പുണ്ണസ്സ മന്താണിപുത്തസ്സ സന്തികേ ധമ്മകഥം സുത്വാ സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠഹി (സം. നി. ൩.൮൩). ഏവമേസ ആയസ്മാ പുബ്ബൂപനിസ്സയസമ്പന്നോ തസ്സിമായ പുബ്ബൂപനിസ്സയസമ്പത്തിയാ ഗമ്ഭീരോപി പടിച്ചസമുപ്പാദോ ഉത്താനകോ വിയ ഉപട്ഠാസി.

തിത്ഥവാസാദിവണ്ണനാ

തിത്ഥവാസോതി പുനപ്പുനം ഗരൂനം സന്തികേ ഉഗ്ഗഹണസവനപരിപുച്ഛനധാരണാനി വുച്ചന്തി. സോ ഥേരസ്സ അതിവിയ പരിസുദ്ധോ, തേനാപിസ്സായം ഗമ്ഭീരോപി പടിച്ചസമുപ്പാദോ ഉത്താനകോ വിയ ഉപട്ഠാസി.

സോതാപന്നാനഞ്ച നാമ പച്ചയാകാരോ ഉത്താനകോവ ഹുത്വാ ഉപട്ഠാതി, അയഞ്ച ആയസ്മാ സോതാപന്നോ. ബഹുസ്സുതാനഞ്ച ചതുഹത്ഥേ ഓവരകേ പദീപേ ജലമാനേ മഞ്ചപീഠം വിയ നാമരൂപപരിച്ഛേദോ പാകടോ ഹോതി, അയഞ്ച ആയസ്മാ ബഹുസ്സുതാനം അഗ്ഗോ ഹോതി, ബാഹുസച്ചാനുഭാവേനപിസ്സ ഗമ്ഭീരോപി പച്ചയാകാരോ ഉത്താനകോ വിയ ഉപട്ഠാസി.

പടിച്ചസമുപ്പാദഗമ്ഭീരതാ

തത്ഥ അത്ഥഗമ്ഭീരതായ, ധമ്മഗമ്ഭീരതായ, ദേസനാഗമ്ഭീരതായ, പടിവേധഗമ്ഭീരതായാതി ചതൂഹി ആകാരേഹി പടിച്ചസമുപ്പാദോ ഗമ്ഭീരോ നാമ.

തത്ഥ ജരാമരണസ്സ ജാതിപച്ചയസമ്ഭൂതസമുദാഗതട്ഠോ ഗമ്ഭീരോ…പേ… സങ്ഖാരാനം അവിജ്ജാപച്ചയസമ്ഭൂതസമുദാഗതട്ഠോ ഗമ്ഭീരോതി അയം അത്ഥഗമ്ഭീരതാ.

അവിജ്ജായ സങ്ഖാരാനം പച്ചയട്ഠോ ഗമ്ഭീരോ…പേ… ജാതിയാ ജരാമരണസ്സ പച്ചയട്ഠോ ഗമ്ഭീരോതി അയം ധമ്മഗമ്ഭീരതാ.

കത്ഥചി സുത്തേ പടിച്ചസമുപ്പാദോ അനുലോമതോ ദേസിയതി, കത്ഥചി പടിലോമതോ, കത്ഥചി അനുലോമപടിലോമതോ, കത്ഥചി മജ്ഝതോ പട്ഠായ അനുലോമതോ വാ പടിലോമതോ വാ അനുലോമപടിലോമതോ വാ, കത്ഥചി തിസന്ധി ചതുസങ്ഖേപോ, കത്ഥചി ദ്വിസന്ധി തിസങ്ഖേപോ, കത്ഥചി ഏകസന്ധി ദ്വിസങ്ഖേപോതി അയം ദേസനാഗമ്ഭീരതാ.

അവിജ്ജായ പന അഞ്ഞാണഅദസ്സനസച്ചാപടിവേധട്ഠോ ഗമ്ഭീരോ, സങ്ഖാരാനം അഭിസങ്ഖരണായൂഹനസരാഗവിരാഗട്ഠോ, വിഞ്ഞാണസ്സ സുഞ്ഞതഅബ്യാപാരഅസങ്കന്തിപടിസന്ധിപാതുഭാവട്ഠോ, നാമരൂപസ്സ ഏകുപ്പാദവിനിബ്ഭോഗാവിനിബ്ഭോഗനമനരുപ്പനട്ഠോ, സളായതനസ്സ അധിപതിലോകദ്വാരക്ഖേത്തവിസയിഭാവട്ഠോ, ഫസ്സസ്സ ഫുസനസങ്ഘട്ടനസങ്ഗതിസന്നിപാതട്ഠോ, വേദനായ ആരമ്മണരസാനുഭവനസുഖദുക്ഖമജ്ഝത്തഭാവനിജ്ജീവവേദയിതട്ഠോ, തണ്ഹായ അഭിനന്ദിതഅജ്ഝോസാനസരിതാലതാതണ്ഹാനദീതണ്ഹാസമുദ്ദദുപ്പൂരണട്ഠോ, ഉപാദാനസ്സ ആദാനഗ്ഗഹണാഭിനിവേസപരാമാസദുരതിക്കമട്ഠോ, ഭവസ്സ ആയൂഹനാഭിസങ്ഖരണയോനിഗതിഠിതിനിവാസേസു ഖിപനട്ഠോ, ജാതിയാ ജാതിസഞ്ജാതിഓക്കന്തിനിബ്ബത്തിപാതുഭാവട്ഠോ, ജരാമരണസ്സ ഖയവയഭേദവിപരിണാമട്ഠോ ഗമ്ഭീരോതി. ഏവം യോ അവിജ്ജാദീനം സഭാവോ, യേന പടിവേധേന അവിജ്ജാദയോ സരസലക്ഖണതോ പടിവിദ്ധാ ഹോന്തി; സോ ഗമ്ഭീരോതി അയം പടിവേധഗമ്ഭീരതാതി വേദിതബ്ബാ. സാ സബ്ബാപി ഥേരസ്സ ഉത്താനകാ വിയ ഉപട്ഠാസി. തേന ഭഗവാ ആയസ്മന്തം ആനന്ദം ഉസ്സാദേന്തോ – ‘‘മാ ഹേവ’’ന്തിആദിമാഹ. അയഞ്ചേത്ഥ അധിപ്പായോ – ആനന്ദ, ത്വം മഹാപഞ്ഞോ വിസദഞാണോ, തേന തേ ഗമ്ഭീരോപി പടിച്ചസമുപ്പാദോ ഉത്താനകോ വിയ ഖായതി, തസ്മാ – ‘‘മയ്ഹമേവ നു ഖോ ഏസ ഉത്താനകോ ഹുത്വാ ഉപട്ഠാതി, ഉദാഹു അഞ്ഞേസമ്പീ’’തി മാ ഏവം അവചാതി.

അപസാദനാവണ്ണനാ

യം പന വുത്തം – ‘‘അപസാദേന്തോ’’തി, തത്ഥ അയം അധിപ്പായോ – ആനന്ദ, ‘‘അഥ ച പന മേ ഉത്താനകുത്താനകോ വിയ ഖായതീ’’തി മാ ഹേവം അവച. യദി ഹി തേ ഏസ ഉത്താനകുത്താനകോ വിയ ഖായതി, കസ്മാ ത്വം അത്തനോ ധമ്മതായ സോതാപന്നോ നാഹോസി, മയാ ദിന്നനയേവ ഠത്വാ സോതാപത്തിമഗ്ഗം പടിവിജ്ഝസി. ആനന്ദ, ഇദം നിബ്ബാനമേവ ഗമ്ഭീരം, പച്ചയാകാരോ പന തവ ഉത്താനകോ ജാതോ, അഥ കസ്മാ ഓളാരികം കാമരാഗസംയോജനം പടിഘസംയോജനം, ഓളാരികം കാമരാഗാനുസയം പടിഘാനുസയന്തി ഇമേ ചത്താരോ കിലേസേ സമുഗ്ഘാടേത്വാ സകദാഗാമിഫലം ന സച്ഛികരോസി? തേയേവ അണുസഹഗതേ ചത്താരോ കിലേസേ സമുഗ്ഘാടേത്വാ അനാഗാമിഫലം ന സച്ഛികരോസി? രൂപരാഗാദീനി പഞ്ച സംയോജനാനി, ഭവരാഗാനുസയം, മാനാനുസയം, അവിജ്ജാനുസയന്തി ഇമേ അട്ഠ കിലേസേ സമുഗ്ഘാടേത്വാ അരഹത്തം ന സച്ഛികരോസി?

കസ്മാ ച സതസഹസ്സകപ്പാധികം ഏകം അസങ്ഖ്യേയ്യം പൂരിതപാരമിനോ സാരിപുത്തമോഗ്ഗല്ലാനാ വിയ സാവകപാരമിഞാണം നപ്പടിവിജ്ഝസി? സതസഹസ്സകപ്പാധികാനി ദ്വേ അസങ്ഖ്യേയ്യാനി പൂരിതപാരമിനോ പച്ചേകബുദ്ധാ വിയ ച പച്ചേകബോധിഞാണം നപ്പടിവിജ്ഝസി? യദി വാ തേ സബ്ബഥാവ ഏസ ഉത്താനകോ ഹുത്വാ ഉപട്ഠാതി, അഥ കസ്മാ സതസഹസ്സകപ്പാധികാനി ചത്താരി അട്ഠ സോളസ വാ അസങ്ഖ്യേയ്യാനി പൂരിതപാരമിനോ ബുദ്ധാ വിയ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണം ന സച്ഛികരോസി? കിം അനത്ഥികോസി ഏതേഹി വിസേസാധിഗമേഹി, പസ്സ യാവഞ്ച തേ അപരദ്ധം, ത്വം നാമ സാവകോ പദേസഞാണേ ഠിതോ അതിഗമ്ഭീരം പച്ചയാകാരം – ‘‘ഉത്താനകോ മേ ഉപട്ഠാതീ’’തി വദസി, തസ്സ തേ ഇദം വചനം ബുദ്ധാനം കഥായ പച്ചനീകം ഹോതി, ന താദിസേന നാമ ഭിക്ഖുനാ ബുദ്ധാനം കഥായ പച്ചനീകം കഥേതബ്ബന്തി യുത്തമേതം.

നനു മയ്ഹം, ആനന്ദ, ഇദം പച്ചയാകാരം പടിവിജ്ഝിതും വായമന്തസ്സേവ സതസഹസ്സകപ്പാധികാനി ചത്താരി അസങ്ഖ്യേയ്യാനി അതിക്കന്താനി? പച്ചയാകാരം പടിവിജ്ഝനത്ഥായ ച പന മേ അദിന്നം ദാനം നാമ നത്ഥി, അപൂരിതപാരമീ നാമ നത്ഥി. പച്ചയാകാരം പടിവിജ്ഝസ്സാമീതി പന മേ നിരുസ്സാഹം വിയ മാരബലം വിധമന്തസ്സ അയം മഹാപഥവീ ദ്വങ്ഗുലമത്തമ്പി ന കമ്പി തഥാ പഠമയാമേ പുബ്ബേനിവാസം, മജ്ഝിമയാമേ ദിബ്ബചക്ഖും സമ്പാദേന്തസ്സ. പച്ഛിമയാമേ പന മേ ബലവപച്ചൂസസമയേ – ‘‘അവിജ്ജാ സങ്ഖാരാനം നവഹി ആകാരേഹി പച്ചയോ ഹോതീ’’തി ദിട്ഠമത്തേവ ദസസഹസ്സിലോകധാതു അയദണ്ഡകേന ആകോടിതകംസതാലം വിയ വിരവസതം വിരവസഹസ്സം മുഞ്ചമാനാ വാതാഹതേ പദുമിനിപണ്ണേ ഉദകബിന്ദു വിയ കമ്പിത്ഥ. ഏവം ഗമ്ഭീരോ ചായം, ആനന്ദ, പടിച്ചസമുപ്പാദോ, ഗമ്ഭീരാവഭാസോ ച. ഏതസ്സ ആനന്ദ, ധമ്മസ്സ അനനുബോധാ…പേ… നാതിവത്തതീതി.

ഏതസ്സ ധമ്മസ്സാതി ഏതസ്സ പച്ചയധമ്മസ്സ. അനനുബോധാതി ഞാതപരിഞ്ഞാവസേന അനനുബുജ്ഝനാ. അപ്പടിവേധാതി തീരണപ്പഹാനപരിഞ്ഞാവസേന അപ്പടിവിജ്ഝനാ. തന്താകുലകജാതാതി തന്തം വിയ ആകുലകജാതാ. യഥാ നാമ ദുന്നിക്ഖിത്തം മൂസികച്ഛിന്നം പേസകാരാനം തന്തം തഹിം തഹിം ആകുലം ഹോതി, ഇദം അഗ്ഗം ഇദം മൂലന്തി അഗ്ഗേന വാ അഗ്ഗം മൂലേന വാ മൂലം സമാനേതും ദുക്കരം ഹോതി; ഏവമേവ സത്താ ഇമസ്മിം പച്ചയാകാരേ ഖലിതാ ആകുലാ ബ്യാകുലാ ഹോന്തി, ന സക്കോന്തി തംപച്ചയാകാരം ഉജും കാതും. തത്ഥ തന്തം പച്ചത്തപുരിസകാരേ ഠത്വാ സക്കാപി ഭവേയ്യ ഉജും കാതും, ഠപേത്വാ പന ദ്വേ ബോധിസത്തേ അഞ്ഞേ സത്താ അത്തനോ ധമ്മതായ പച്ചയാകാരം ഉജും കാതും സമത്ഥാ നാമ നത്ഥി. യഥാ പന ആകുലം തന്തം കഞ്ജിയം ദത്വാ കോച്ഛേന പഹതം തത്ഥ തത്ഥ ഗുളകജാതം ഹോതി ഗണ്ഠിബദ്ധം, ഏവമിമേ സത്താ പച്ചയേസു പക്ഖലിത്വാ പച്ചയേ ഉജും കാതും അസക്കോന്താ ദ്വാസട്ഠിദിട്ഠിഗതവസേന ആകുലകജാതാ ഹോന്തി, ഗണ്ഠിബദ്ധാ. യേ ഹി കേചി ദിട്ഠിഗതനിസ്സിതാ, സബ്ബേ പച്ചയാകാരം ഉജും കാതും അസക്കോന്തായേവ.

കുലാഗണ്ഠികജാതാതി കുലാഗണ്ഠികം വുച്ചതി പേസകാരകഞ്ജിയസുത്തം. കുലാ നാമ സകുണികാ, തസ്സാ കുലാവകോതിപി ഏകേ. യഥാ ഹി തദുഭയമ്പി ആകുലം അഗ്ഗേന വാ അഗ്ഗം മൂലേന വാ മൂലം സമാനേതും ദുക്കരന്തി പുരിമനയേനേവ യോജേതബ്ബം.

മുഞ്ജപബ്ബജഭൂതാതി മുഞ്ജതിണം വിയ പബ്ബജതിണം വിയ ച ഭൂതാ. യഥാ താനി തിണാനി കോട്ടേത്വാ കതരജ്ജു ജിണ്ണകാലേ കത്ഥചി പതിതം ഗഹേത്വാ തേസം തിണാനം ഇദം അഗ്ഗം, ഇദം മൂലന്തി അഗ്ഗേന വാ അഗ്ഗം മൂലേന വാ മൂലം സമാനേതും ദുക്കരന്തി. തമ്പി പച്ചത്തപുരിസകാരേ ഠത്വാ സക്കാ ഭവേയ്യ ഉജും കാതും, ഠപേത്വാ പന ദ്വേ ബോധിസത്തേ അഞ്ഞേ സത്താ അത്തനോ ധമ്മതായ പച്ചയാകാരം ഉജും കാതും സമത്ഥാ നാമ നത്ഥി. ഏവമയം പജാ പച്ചയാകാരേ ഉജും കാതും അസക്കോന്തീ ദിട്ഠിഗതവസേന ഗണ്ഠികജാതാ ഹുത്വാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം സംസാരം നാതിവത്തതി.

തത്ഥ അപായോതി നിരയതിരച്ഛാനയോനിപേത്തിവിസയഅസുരകായാ. സബ്ബേപി ഹി തേ വഡ്ഢിസങ്ഖാതസ്സ അയസ്സ അഭാവതോ – ‘‘അപായോ’’തി വുച്ചന്തി. തഥാ ദുക്ഖസ്സ ഗതിഭാവതോ ദുഗ്ഗതി. സുഖസമുസ്സയതോ വിനിപതിതത്താ വിനിപാതോ. ഇതരോ പന –

‘‘ഖന്ധാനഞ്ച പടിപാടി, ധാതുആയതനാന ച;

അബ്ബോച്ഛിന്നം വത്തമാനാ, സംസാരോതി പവുച്ചതീ’’തി.

തം സബ്ബമ്പി നാതിവത്തതി നാതിക്കമതി. അഥ ഖോ ചുതിതോ പടിസന്ധിം, പടിസന്ധിതോ ചുതിന്തി ഏവം പുനപ്പുനം ചുതിപടിസന്ധിയോ ഗണ്ഹന്താ തീസു ഭവേസു ചതൂസു യോനീസു പഞ്ചസു ഗതീസു സത്തസു വിഞ്ഞാണട്ഠിതീസു നവസു സത്താവാസേസു മഹാസമുദ്ദേ വാതുക്ഖിത്തനാവാ വിയ യന്തേസു യുത്തഗോണോ വിയ ച പരിബ്ഭമതിയേവ. ഇതി സബ്ബം പേതം ഭഗവാ ആയസ്മന്തം ആനന്ദം അപസാദേന്തോ ആഹാതി വേദിതബ്ബം.

പടിച്ചസമുപ്പാദവണ്ണനാ

൯൬. ഇദാനി യസ്മാ ഇദം സുത്തം – ‘‘ഗമ്ഭീരോ ചായം, ആനന്ദ, പടിച്ചസമുപ്പാദോ’’തി ച ‘‘തന്താകുലകജാതാ’’തി ച ദ്വീഹിയേവ പദേഹി ആബദ്ധം, തസ്മാ – ‘‘ഗമ്ഭീരോ ചായം, ആനന്ദ, പടിച്ചസമുപ്പാദോ’’തി ഇമിനാ താവ അനുസന്ധിനാ പച്ചയാകാരസ്സ ഗമ്ഭീരഭാവദസ്സനത്ഥം ദേസനം ആരഭന്തോ അത്ഥി ഇദപ്പച്ചയാ ജരാമരണന്തിആദിമാഹ. തത്രായമത്ഥോ – ഇമസ്സ ജരാമരണസ്സ പച്ചയോ ഇദപ്പച്ചയോ, തസ്മാ ഇദപ്പച്ചയാ അത്ഥി ജരാമരണം, അത്ഥി നു ഖോ ജരാമരണസ്സ പച്ചയോ, യമ്ഹാ പച്ചയാ ജരാമരണം ഭവേയ്യാതി ഏവം പുട്ഠേന സതാ, ആനന്ദ, പണ്ഡിതേന പുഗ്ഗലേന യഥാ – ‘‘തം ജീവം തം സരീര’’ന്തി വുത്തേ ഠപനീയത്താ പഞ്ഹസ്സ തുണ്ഹീ ഭവിതബ്ബം ഹോതി, ‘‘അബ്യാകതമേതം തഥാഗതേനാ’’തി വാ വത്തബ്ബം ഹോതി, ഏവം അപ്പടിപജ്ജിത്വാ, യഥാ – ‘‘ചക്ഖു സസ്സതം അസസ്സത’’ന്തി വുത്തേ അസസ്സതന്തി ഏകംസേനേവ വത്തബ്ബം ഹോതി, ഏവം ഏകംസേനേവ അത്ഥീതിസ്സ വചനീയം. പുന കിം പച്ചയാ ജരാമരണം, കോ നാമ സോ പച്ചയോ, യതോ ജരാമരണം ഹോതീതി വുത്തേ ജാതിപച്ചയാ ജരാമരണന്തി ഇച്ചസ്സ വചനീയം, ഏവം വത്തബ്ബം ഭവേയ്യാതി അത്ഥോ. ഏസ നയോ സബ്ബപദേസു.

നാമരൂപപച്ചയാ ഫസ്സോതി ഇദം പന യസ്മാ സളായതനപച്ചയാതി വുത്തേ ചക്ഖുസമ്ഫസ്സാദീനം ഛന്നം വിപാകസമ്ഫസ്സാനംയേവ ഗഹണം ഹോതി, ഇധ ച ‘‘സളായതനപച്ചയാ’’തി ഇമിനാ പദേന ഗഹിതമ്പി അഗഹിതമ്പി പച്ചയുപ്പന്നവിസേസം ഫസ്സസ്സ ച സളായതനതോ അതിരിത്തം അഞ്ഞമ്പി വിസേസപച്ചയം ദസ്സേതുകാമോ, തസ്മാ വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. ഇമിനാ പന വാരേന ഭഗവതാ കിം കഥിതന്തി? പച്ചയാനം നിദാനം കഥിതം. ഇദഞ്ഹി സുത്തം പച്ചയേ നിജ്ജടേ നിഗ്ഗുമ്ബേ കത്വാ കഥിതത്താ മഹാനിദാനന്തി വുച്ചതി.

൯൮. ഇദാനി തേസം തേസം പച്ചയാനം തഥം അവിതഥം അനഞ്ഞഥം പച്ചയഭാവം ദസ്സേതും ജാതിപച്ചയാ ജരാമരണന്തി ഇതി ഖോ പനേതം വുത്തന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ പരിയായേനാതി കാരണേന. സബ്ബേനസബ്ബം സബ്ബഥാസബ്ബന്തി നിപാതദ്വയമേതം. തസ്സത്ഥോ – ‘‘സബ്ബാകാരേന സബ്ബാ സബ്ബേന സഭാവേന സബ്ബാ ജാതി നാമ യദി ന ഭവേയ്യാ’’തി. ഭവാദീസുപി ഇമിനാവ നയേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. കസ്സചീതി അനിയമവചനമേതം, ദേവാദീസു യസ്സ കസ്സചി. കിമ്ഹിചീതി ഇദമ്പി അനിയമവചനമേവ, കാമഭവാദീസു നവസു ഭവേസു യത്ഥ കത്ഥചി. സേയ്യഥിദന്തി അനിയമിതനിക്ഖിത്തഅത്ഥവിഭജനത്ഥേ നിപാതോ, തസ്സത്ഥോ – ‘‘യം വുത്തം ‘കസ്സചി കിമ്ഹിചീ’തി, തസ്സ തേ അത്ഥം വിഭജിസ്സാമീ’’തി. അഥ നം വിഭജന്തോ – ‘‘ദേവാനം വാ ദേവത്തായാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ ദേവാനം വാ ദേവത്തായാതി യാ അയം ദേവാനം ദേവഭാവായ ഖന്ധജാതി, യായ ഖന്ധജാതിയാ ദേവാ ‘‘ദേവാ’’തി വുച്ചന്തി. സചേ ഹി ജാതി സബ്ബേന സബ്ബം നാഭവിസ്സാതി ഇമിനാ നയേന സബ്ബപദേസു അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ഏത്ഥ ച ദേവാതി ഉപപത്തിദേവാ. ഗന്ധബ്ബാതി മൂലഖന്ധാദീസു അധിവത്ഥദേവതാവ. യക്ഖാതി അമനുസ്സാ. ഭൂതാതി യേ കേചി നിബ്ബത്തസത്താ. പക്ഖിനോതി യേ കേചി അട്ഠിപക്ഖാ വാ ചമ്മപക്ഖാ വാ ലോമപക്ഖാ വാ. സരീസപാതി യേ കേചി ഭൂമിയം സരന്താ ഗച്ഛന്തി. തേസം തേസന്തി തേസം തേസം ദേവഗന്ധബ്ബാദീനം. തദത്ഥായാതി ദേവഗന്ധബ്ബാദിഭാവായ. ജാതിനിരോധാതി ജാതിവിഗമാ, ജാതിഅഭാവാതി അത്ഥോ.

ഹേതൂതിആദീനി സബ്ബാനിപി കാരണവേവചനാനി ഏവ. കാരണഞ്ഹി യസ്മാ അത്തനോ ഫലത്ഥായ ഹിനോതി പവത്തതി, തസ്മാ ‘‘ഹേതൂ’’തി വുച്ചതി. യസ്മാ തം ഫലം നിദേതി – ‘‘ഹന്ദ, നം ഗണ്ഹഥാ’’തി അപ്പേതി വിയ തസ്മാ നിദാനം. യസ്മാ ഫലം തതോ സമുദേതി ഉപ്പജ്ജതി, തഞ്ച പടിച്ച ഏതി പവത്തതി, തസ്മാ സമുദയോതി ച പച്ചയോതി ച വുച്ചതി. ഏസ നയോ സബ്ബത്ഥ. അപി ച യദിദം ജാതീതി ഏത്ഥ യദിദന്തി നിപാതോ. തസ്സ സബ്ബപദേസു ലിങ്ഗാനുരൂപതോ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ഇധ പന – ‘‘യാ ഏസാ ജാതീ’’തി അയമസ്സ അത്ഥോ. ജരാമരണസ്സ ഹി ജാതി ഉപനിസ്സയകോടിയാ പച്ചയോ ഹോതി.

൯൯. ഭവപദേ – ‘‘കിമ്ഹിചീ’’തി ഇമിനാ ഓകാസപരിഗ്ഗഹോ കതോ. തത്ഥ ഹേട്ഠാ അവീചിപരിയന്തം കത്വാ ഉപരി പരനിമ്മിതവസവത്തിദേവേ അന്തോകരിത്വാ കാമഭവോ വേദിതബ്ബോ. അയം നയോ ഉപപത്തിഭവേ. ഇധ പന കമ്മഭവേ യുജ്ജതി. സോ ഹി ജാതിയാ ഉപനിസ്സയകോടിയാവ പച്ചയോ ഹോതി. ഉപാദാനപദാദീസുപി – ‘‘കിമ്ഹിചീ’’തി ഇമിനാ ഓകാസപരിഗ്ഗഹോവ കതോതി വേദിതബ്ബോ.

൧൦൦. ഉപാദാനപച്ചയാ ഭവോതി ഏത്ഥ കാമുപാദാനം തിണ്ണമ്പി കമ്മഭവാനം തിണ്ണഞ്ച ഉപപത്തിഭവാനം പച്ചയോ, തഥാ സേസാനിപീതി ഉപാദാനപച്ചയാ ചതുവീസതിഭവാ വേദിതബ്ബാ. നിപ്പരിയായേനേത്ഥ ദ്വാദസ കമ്മഭവാ ലബ്ഭന്തി. തേസം ഉപാദാനാനി സഹജാതകോടിയാപി ഉപനിസ്സയകോടിയാപി പച്ചയോ.

൧൦൧. രൂപതണ്ഹാതി രൂപാരമ്മണേ തണ്ഹാ. ഏസ നയോ സദ്ദതണ്ഹാദീസു. സാ പനേസാ തണ്ഹാ ഉപാദാനസ്സ സഹജാതകോടിയാപി ഉപനിസ്സയകോടിയാപി പച്ചയോ ഹോതി.

൧൦൨. ഏസ പച്ചയോ തണ്ഹായ, യദിദം വേദനാതി ഏത്ഥ വിപാകവേദനാ തണ്ഹായ ഉപനിസ്സയകോടിയാ പച്ചയോ ഹോതി, അഞ്ഞാ അഞ്ഞഥാപീതി.

൧൦൩. ഏത്താവതാ പന ഭഗവാ വട്ടമൂലഭൂതം പുരിമതണ്ഹം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി ദേസനം, പിട്ഠിയം പഹരിത്വാ കേസേസു വാ ഗഹേത്വാ വിരവന്തം വിരവന്തം മഗ്ഗതോ ഓക്കമേന്തോ വിയ നവഹി പദേഹി സമുദാചാരതണ്ഹം ദസ്സേന്തോ – ‘‘ഇതി ഖോ പനേതം, ആനന്ദ, വേദനം പടിച്ച തണ്ഹാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ തണ്ഹാതി ദ്വേ തണ്ഹാ ഏസനതണ്ഹാ ച, ഏസിതതണ്ഹാ ച. യായ തണ്ഹായ അജപഥസങ്കുപഥാദീനി പടിപജ്ജിത്വാ ഭോഗേ ഏസതി ഗവേസതി, അയം ഏസനതണ്ഹാ നാമ. യാ തേസു ഏസിതേസു ഗവേസിതേസു പടിലദ്ധേസു തണ്ഹാ, അയം ഏസിതതണ്ഹാ നാമ. തദുഭയമ്പി സമുദാചാരതണ്ഹായ ഏവ അധിവചനം. തസ്മാ ദുവിധാപേസാ വേദനം പടിച്ച തണ്ഹാ നാമ. പരിയേസനാ നാമ രൂപാദിആരമ്മണപരിയേസനാ, സാ ഹി തണ്ഹായ സതി ഹോതി. ലാഭോതി രൂപാദിആരമ്മണപടിലാഭോ, സോ ഹി പരിയേസനായ സതി ഹോതി. വിനിച്ഛയോ പന ഞാണതണ്ഹാദിട്ഠിവിതക്കവസേന ചതുബ്ബിധോ. തത്ഥ – ‘‘സുഖവിനിച്ഛയം ജഞ്ഞാ, സുഖവിനിച്ഛയം ഞത്വാ അജ്ഝത്തം സുഖമനുയുഞ്ജേയ്യാ’’തി (മ. നി. ൩.൩൨൩) അയം ഞാണവിനിച്ഛയോ. ‘‘വിനിച്ഛയോതി ദ്വേ വിനിച്ഛയാ – തണ്ഹാവിനിച്ഛയോ ച ദിട്ഠിവിനിച്ഛയോ ചാ’’തി (മഹാനി. ൧൦൨). ഏവം ആഗതാനി അട്ഠസതതണ്ഹാവിചരിതാനി തണ്ഹാവിനിച്ഛയോ. ദ്വാസട്ഠി ദിട്ഠിയോ ദിട്ഠിവിനിച്ഛയോ. ‘‘ഛന്ദോ ഖോ, ദേവാനമിന്ദ, വിതക്കനിദാനോ’’തി (ദീ. നി. ൨.൩൫൮) ഇമസ്മിം പന സുത്തേ ഇധ വിനിച്ഛയോതി വുത്തോ വിതക്കോയേവ ആഗതോ. ലാഭം ലഭിത്വാ ഹി ഇട്ഠാനിട്ഠം സുന്ദരാസുന്ദരഞ്ച വിതക്കേനേവ വിനിച്ഛിനാതി – ‘‘ഏത്തകം മേ രൂപാരമ്മണത്ഥായ ഭവിസ്സതി, ഏത്തകം സദ്ദാദിആരമ്മണത്ഥായ, ഏത്തകം മയ്ഹം ഭവിസ്സതി, ഏത്തകം പരസ്സ, ഏത്തകം പരിഭുഞ്ജിസ്സാമി, ഏത്തകം നിദഹിസ്സാമീ’’തി. തേന വുത്തം – ‘‘ലാഭം പടിച്ച വിനിച്ഛയോ’’തി.

ഛന്ദരാഗോതി ഏവം അകുസലവിതക്കേന വിതക്കിതവത്ഥുസ്മിം ദുബ്ബലരാഗോ ച ബലവരാഗോ ച ഉപ്പജ്ജതി, ഇദഞ്ഹി ഇധ തണ്ഹാ. ഛന്ദോതി ദുബ്ബലരാഗസ്സാധിവചനം. അജ്ഝോസാനന്തി അഹം മമന്തി ബലവസന്നിട്ഠാനം. പരിഗ്ഗഹോതി തണ്ഹാദിട്ഠവസേന പരിഗ്ഗഹണകരണം. മച്ഛരിയന്തി പരേഹി സാധാരണഭാവസ്സ അസഹനതാ. തേനേവസ്സ പോരാണാ ഏവം വചനത്ഥം വദന്തി – ‘‘ഇദം അച്ഛരിയം മയ്ഹമേവ ഹോതു, മാ അഞ്ഞേസം അച്ഛരിയം ഹോതൂതി പവത്തത്താ മച്ഛരിയന്തി വുച്ചതീ’’തി. ആരക്ഖോതി ദ്വാരപിദഹനമഞ്ജൂസഗോപനാദിവസേന സുട്ഠു രക്ഖണം. അധികരോതീതി അധികരണം, കാരണസ്സേതം നാമം. ആരക്ഖാധികരണന്തി ഭാവനപുംസകം, ആരക്ഖഹേതൂതി അത്ഥോ. ദണ്ഡാദാനാദീസു പരനിസേധനത്ഥം ദണ്ഡസ്സ ആദാനം ദണ്ഡാദാനം. ഏകതോ ധാരാദിനോ സത്ഥസ്സ ആദാനം സത്ഥാദാനം. കലഹോതി കായകലഹോപി വാചാകലഹോപി. പുരിമോ പുരിമോ വിരോധോ വിഗ്ഗഹോ. പച്ഛിമോ പച്ഛിമോ വിവാദോ. തുവംതുവന്തി അഗാരവവചനം തുവംതുവം.

൧൧൨. ഇദാനി പടിലോമനയേനാപി തംസമുദാചാരതണ്ഹം ദസ്സേതും പുന – ‘‘ആരക്ഖാധികരണ’’ന്തി ആരഭന്തോ ദേസനം നിവത്തേസി. തത്ഥ കാമതണ്ഹാതി പഞ്ചകാമഗുണികരാഗവസേന ഉപ്പന്നാ രൂപാദിതണ്ഹാ. ഭവതണ്ഹാതി സസ്സതദിട്ഠിസഹഗതോ രാഗോ. വിഭവതണ്ഹാതി ഉച്ഛേദദിട്ഠിസഹഗതോ രാഗോ. ഇമേ ദ്വേ ധമ്മാതി വട്ടമൂലതണ്ഹാ ച സമുദാചാരതണ്ഹാ ചാതി ഇമേ ദ്വേ ധമ്മാ. ദ്വയേനാതി തണ്ഹാലക്ഖണവസേന ഏകഭാവം ഗതാപി വട്ടമൂലസമുദാചാരവസേന ദ്വീഹി കോട്ഠാസേഹി വേദനായ ഏകസമോസരണാ ഭവന്തി, വേദനാപച്ചയേന ഏകപച്ചയാതി അത്ഥോ. തിവിധഞ്ഹി സമോസരണം ഓസരണസമോസരണം, സഹജാതസമോസരണം, പച്ചയസമോസരണഞ്ച. തത്ഥ – ‘‘അഥ ഖോ സബ്ബാനി താനി കാമസമോസരണാനി ഭവന്തീ’’തി ഇദം ഓസരണസമോസരണം നാമ. ‘‘ഛന്ദമൂലകാ, ആവുസോ, ഏതേ ധമ്മാ ഫസ്സസമുദയാ വേദനാസമോസരണാ’’തി (അ. നി. ൮.൮൩) ഇദം സഹജാതസമോസരണം നാമ. ‘‘ദ്വയേന വേദനായ ഏകസമോസരണാ’’തി ഇദം പന പച്ചയസമോസരണന്തി വേദിതബ്ബം.

൧൧൩. ചക്ഖുസമ്ഫസ്സോതി ആദയോ സബ്ബേ വിപാകഫസ്സായേവ. തേസു ഠപേത്വാ ചത്താരോ ലോകുത്തരവിപാകഫസ്സേ അവസേസാ ദ്വത്തിംസ ഫസ്സാ ഹോന്തി. യദിദം ഫസ്സോതി ഏത്ഥ പന ഫസ്സോ ബഹുധാ വേദനായ പച്ചയോ ഹോതി.

൧൧൪. യേഹി, ആനന്ദ, ആകാരേഹീതിആദീസു ആകാരാ വുച്ചന്തി വേദനാദീനം അഞ്ഞമഞ്ഞം അസദിസസഭാവാ. തേയേവ സാധുകം ദസ്സിയമാനാ തം തം ലീനമത്ഥം ഗമേന്തീതി ലിങ്ഗാനി. തസ്സ തസ്സ സഞ്ജാനനഹേതുതോ നിമിത്താനി. തഥാ തഥാ ഉദ്ദിസിതബ്ബതോ ഉദ്ദേസാ. തസ്മാ അയമേത്ഥ അത്ഥോ – ‘‘ആനന്ദ, യേഹി ആകാരേഹി…പേ… യേഹി ഉദ്ദേസേഹി നാമകായസ്സ നാമസമൂഹസ്സ പഞ്ഞത്തി ഹോതി, യാ ഏസാ ച വേദനായ വേദയിതാകാരേ വേദയിതലിങ്ഗേ വേദയിതനിമിത്തേ വേദനാതി ഉദ്ദേസേ സതി, സഞ്ഞായ സഞ്ജാനനാകാരേ സഞ്ജാനനലിങ്ഗേ സഞ്ജാനനനിമിത്തേ സഞ്ഞാതി ഉദ്ദേസേ സതി, സങ്ഖാരാനം ചേതനാകാരേ ചേതനാലിങ്ഗേ ചേതനാനിമിത്തേ ചേതനാതി ഉദ്ദേസേ സതി, വിഞ്ഞാണസ്സ വിജാനനാകാരേ വിജാനനലിങ്ഗേ വിജാനനനിമിത്തേ വിഞ്ഞാണന്തി ഉദ്ദേസേ സതി – ‘അയം നാമകായോ’തി നാമകായസ്സ പഞ്ഞത്തി ഹോതി. തേസു നാമകായപ്പഞ്ഞത്തിഹേതൂസു വേദനാദീസു ആകാരാദീസു അസതി അപി നു ഖോ രൂപകായേ അധിവചനസമ്ഫസ്സോ പഞ്ഞായേഥ? യ്വായം ചത്താരോ ഖന്ധേ വത്ഥും കത്വാ മനോദ്വാരേ അധിവചനസമ്ഫസ്സവേവചനോ മനോസമ്ഫസ്സോ ഉപ്പജ്ജതി, അപി നു ഖോ സോ രൂപകായേ പഞ്ഞായേഥ, പഞ്ച പസാദേ വത്ഥും കത്വാ കത്വാ ഉപ്പജ്ജേയ്യാ’’തി. അഥ ആയസ്മാ ആനന്ദോ അമ്ബരുക്ഖേ അസതി ജമ്ബുരുക്ഖതോ അമ്ബപക്കസ്സ ഉപ്പത്തിം വിയ രൂപകായതോ തസ്സ ഉപ്പത്തിം അസമ്പടിച്ഛന്തോ നോ ഹേതം ഭന്തേതി ആഹ.

ദുതിയപഞ്ഹേ രുപ്പനാകാരരുപ്പനലിങ്ഗരുപ്പനനിമിത്തവസേന രൂപന്തി ഉദ്ദേസവസേന ച ആകാരാദീനം അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. പടിഘസമ്ഫസ്സോതി സപ്പടിഘം രൂപക്ഖന്ധം വത്ഥും കത്വാ ഉപ്പജ്ജനകസമ്ഫസ്സോ. ഇധാപി ഥേരോ ജമ്ബുരുക്ഖേ അസതി അമ്ബരുക്ഖതോ ജമ്ബുപക്കസ്സ ഉപ്പത്തിം വിയ നാമകായതോ തസ്സ ഉപ്പത്തിം അസമ്പടിച്ഛന്തോ ‘‘നോ ഹേതം ഭന്തേ’’തി ആഹ.

തതിയപഞ്ഹോ ഉഭയവസേനേവ വുത്തോ. തത്ര ഥേരോ ആകാസേ അമ്ബജമ്ബുപക്കാനം ഉപ്പത്തിം വിയ നാമരൂപാഭാവേ ദ്വിന്നമ്പി ഫസ്സാനം ഉപ്പത്തിം അസമ്പടിച്ഛന്തോ ‘‘നോ ഹേതം ഭന്തേ’’തി ആഹ.

ഏവം ദ്വിന്നം ഫസ്സാനം വിസും വിസും പച്ചയം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി ദ്വിന്നമ്പി തേസം അവിസേസതോ നാമരൂപപച്ചയതം ദസ്സേതും – ‘‘യേഹി ആനന്ദ ആകാരേഹീ’’തി ചതുത്ഥം പഞ്ഹം ആരഭി. യദിദം നാമരൂപന്തി യം ഇദം നാമരൂപം, യം ഇദം ഛസുപി ദ്വാരേസു നാമരൂപം, ഏസേവ ഹേതു ഏസേവ പച്ചയോതി അത്ഥോ. ചക്ഖുദ്വാരാദീസു ഹി ചക്ഖാദീനി ചേവ രൂപാരമ്മണാദീനി ച രൂപം, സമ്പയുത്തകാ ഖന്ധാ നാമന്തി ഏവം പഞ്ചവിധോപി സോ ഫസ്സോ നാമരൂപപച്ചയാവ ഫസ്സോ. മനോദ്വാരേപി ഹദയവത്ഥുഞ്ചേവ യഞ്ച രൂപം ആരമ്മണം ഹോതി, ഇദം രൂപം. സമ്പയുത്തധമ്മാ ചേവ യഞ്ച അരൂപം ആരമ്മണം ഹോതി, ഇദം അരൂപം നാമ. ഏവം മനോസമ്ഫസ്സോപി നാമരൂപപച്ചയാ ഫസ്സോതി വേദിതബ്ബോ. നാമരൂപം പനസ്സ ബഹുധാ പച്ചയോ ഹോതി.

൧൧൫. ന ഓക്കമിസ്സഥാതി പവിസിത്വാ പവത്തമാനം വിയ പടിസന്ധിവസേന ന വത്തിസ്സഥ. സമുച്ചിസ്സഥാതി പടിസന്ധിവിഞ്ഞാണേ അസതി അപി നു ഖോ സുദ്ധം അവസേസം നാമരൂപം അന്തോമാതുകുച്ഛിസ്മിം കലലാദിഭാവേന സമുച്ചിതം മിസ്സകഭൂതം ഹുത്വാ വത്തിസ്സഥ. ഓക്കമിത്വാ വോക്കമിസ്സഥാതി പടിസന്ധിവസേന ഓക്കമിത്വാ ചുതിവസേന വോക്കമിസ്സഥ, നിരുജ്ഝിസ്സഥാതി അത്ഥോ. സോ പനസ്സ നിരോധോ ന തസ്സേവ ചിത്തസ്സ നിരോധേന, ന തതോ ദുതിയതതിയാനം നിരോധേന ഹോതി. പടിസന്ധിചിത്തേന ഹി സദ്ധിം സമുട്ഠിതാനി സമതിംസ കമ്മജരൂപാനി നിബ്ബത്തന്തി. തേസു പന ഠിതേസുയേവ സോളസ ഭവങ്ഗചിത്താനി ഉപ്പജ്ജിത്വാ നിരുജ്ഝന്തി. ഏതസ്മിം അന്തരേ ഗഹിതപടിസന്ധികസ്സ ദാരകസ്സ വാ മാതുയാ വാ പനസ്സ അന്തരായോ നത്ഥി. അയഞ്ഹി അനോകാസോ നാമ. സചേ പന പടിസന്ധിചിത്തേന സദ്ധിം സമുട്ഠിതരൂപാനി സത്തരസമസ്സ ഭവങ്ഗസ്സ പച്ചയം ദാതും സക്കോന്തി, പവത്തി പവത്തതി, പവേണീ ഘടിയതി. സചേ പന ന സക്കോന്തി, പവത്തി നപ്പവത്തതി, പവേണീ ന ഘടിയതി, വോക്കമതി നാമ ഹോതി. തം സന്ധായ ‘‘ഓക്കമിത്വാ വോക്കമിസ്സഥാ’’തി വുത്തം.

ഇത്ഥത്തായാതി ഇത്ഥഭാവായ, ഏവം പരിപുണ്ണപഞ്ചക്ഖന്ധഭാവായാതി അത്ഥോ. ദഹരസ്സേവ സതോതി മന്ദസ്സ ബാലസ്സേവ സന്തസ്സ. വോച്ഛിജ്ജിസ്സഥാതി ഉപച്ഛിജ്ജിസ്സഥ വുഡ്ഢിം വിരൂള്ഹിം വേപുല്ലന്തി വിഞ്ഞാണേ ഉപച്ഛിന്നേ സുദ്ധം നാമരൂപമേവ ഉട്ഠഹിത്വാ പഠമവയവസേന വുഡ്ഢിം, മജ്ഝിമവയവസേന വിരൂള്ഹിം, പച്ഛിമവയവസേന വേപുല്ലം അപി നു ഖോ ആപജ്ജിസ്സഥാതി. ദസവസ്സവീസതിവസ്സവസ്സസതവസ്സസഹസ്സസമ്പാപനേന വാ അപി നു ഖോ വുഡ്ഢിം വിരൂള്ഹിം വേപുല്ലം ആപജ്ജിസ്സഥാതി അത്ഥോ.

തസ്മാതിഹാനന്ദാതി യസ്മാ മാതുകുച്ഛിയം പടിസന്ധിഗ്ഗഹണേപി കുച്ഛിവാസേപി കുച്ഛിതോ നിക്ഖമനേപി, പവത്തിയം ദസവസ്സാദികാലേപി വിഞ്ഞാണമേവസ്സ പച്ചയോ, തസ്മാ ഏസേവ ഹേതു ഏസ പച്ചയോ നാമരൂപസ്സ, യദിദം വിഞ്ഞാണം. യഥാ ഹി രാജാ അത്തനോ പരിസം നിഗ്ഗണ്ഹന്തോ ഏവം വദേയ്യ – ‘‘ത്വം ഉപരാജാ, ത്വം സേനാപതീതി കേന കതോ നനു മയാ കതോ, സചേ ഹി മയി അകരോന്തേ ത്വം അത്തനോ ധമ്മതായ ഉപരാജാ വാ സേനാപതി വാ ഭവേയ്യാസി, ജാനേയ്യാമ വോ ബല’’ന്തി; ഏവമേവ വിഞ്ഞാണം നാമരൂപസ്സ പച്ചയോ ഹോതി. അത്ഥതോ ഏവം നാമരൂപം വദതി വിയ ‘‘ത്വം നാമം, ത്വം രൂപം, ത്വം നാമരൂപം നാമാതി കേന കതം, നനു മയാ കതം, സചേ ഹി മയി പുരേചാരികേ ഹുത്വാ മാതുകുച്ഛിസ്മിം പടിസന്ധിം അഗണ്ഹന്തേ ത്വം നാമം വാ രൂപം വാ നാമരൂപം വാ ഭവേയ്യാസി, ജാനേയ്യാമ വോ ബല’’ന്തി. തം പനേതം വിഞ്ഞാണം നാമരൂപസ്സ ബഹുധാ പച്ചയോ ഹോതി.

൧൧൬. ദുക്ഖസമുദയസമ്ഭവോതി ദുക്ഖരാസിസമ്ഭവോ. യദിദം നാമരൂപന്തി യം ഇദം നാമരൂപം, ഏസേവ ഹേതു ഏസ പച്ചയോ. യഥാ ഹി രാജപുരിസാ രാജാനം നിഗ്ഗണ്ഹന്തോ ഏവം വദേയ്യും – ‘‘ത്വം രാജാതി കേന കതോ, നനു മയാ കതോ, സചേ ഹി മയി ഉപരാജട്ഠാനേ, മയി സേനാപതിട്ഠാനേ അതിട്ഠന്തേ ത്വം ഏകകോവ രാജാ ഭവേയ്യാസി, പസ്സേയ്യാമ തേ രാജഭാവ’’ന്തി; ഏവമേവ നാമരൂപമ്പി അത്ഥതോ ഏവം വിഞ്ഞാണം വദതി വിയ ‘‘ത്വം പടിസന്ധിവിഞ്ഞാണന്തി കേന കതം, നനു അമ്ഹേഹി കതം, സചേ ഹി ത്വം തയോ ഖന്ധേ ഹദയവത്ഥുഞ്ച അനിസ്സായ പടിസന്ധിവിഞ്ഞാണം നാമ ഭവേയ്യാസി, പസ്സേയ്യാമ തേ പടിസന്ധിവിഞ്ഞാണഭാവ’’ന്തി. തഞ്ച പനേതം നാമരൂപം വിഞ്ഞാണസ്സ ബഹുധാ പച്ചയോ ഹോതി.

ഏത്താവതാ ഖോതി വിഞ്ഞാണേ നാമരൂപസ്സ പച്ചയേ ഹോന്തേ, നാമരൂപേ വിഞ്ഞാണസ്സ പച്ചയേ ഹോന്തേ, ദ്വീസു അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയവസേന പവത്തേസു ഏത്തകേന ജായേഥ വാ…പേ… ഉപപജ്ജേഥ വാ, ജാതിആദയോ പഞ്ഞായേയ്യും അപരാപരം വാ ചുതിപടിസന്ധിയോതി.

അധിവചനപഥോതി ‘‘സിരിവഡ്ഢകോ ധനവഡ്ഢകോ’’തിആദികസ്സ അത്ഥം അദിസ്വാ വചനമത്തമേവ അധികിച്ച പവത്തസ്സ വോഹാരസ്സ പഥോ. നിരുത്തിപഥോതി സരതീതി സതോ, സമ്പജാനാതീതി സമ്പജാനോതിആദികസ്സ കാരണാപദേസവസേന പവത്തസ്സ വോഹാരസ്സ പഥോ. പഞ്ഞത്തിപഥോതി – ‘‘പണ്ഡിതോ ബ്യത്തോ മേധാവീ നിപുണോ കതപരപ്പവാദോ’’തിആദികസ്സ നാനപ്പകാരതോ ഞാപനവസേന പവത്തസ്സ വോഹാരസ്സ പഥോ. ഇതി തീഹി പദേഹി അധിവചനാദീനം വത്ഥുഭൂതാ ഖന്ധാവ കഥിതാ. പഞ്ഞാവചരന്തി പഞ്ഞായ അവചരിതബ്ബം ജാനിതബ്ബം. വട്ടം വത്തതീതി സംസാരവട്ടം വത്തതി. ഇത്ഥത്തന്തി ഇത്ഥംഭാവോ, ഖന്ധപഞ്ചകസ്സേതം നാമം. പഞ്ഞാപനായാതി നാമപഞ്ഞത്തത്ഥായ. ‘‘വേദനാ സഞ്ഞാ’’തിആദിനാ നാമപഞ്ഞത്തത്ഥായ, ഖന്ധപഞ്ചകമ്പി ഏത്താവതാ പഞ്ഞായതീതി അത്ഥോ. യദിദം നാമരൂപം സഹ വിഞ്ഞാണേനാതി യം ഇദം നാമരൂപം സഹ വിഞ്ഞാണേന അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയതായ പവത്തതി, ഏത്താവതാതി വുത്തം ഹോതി. ഇദഞ്ഹേത്ഥ നിയ്യാതിതവചനം.

അത്തപഞ്ഞത്തിവണ്ണനാ

൧൧൭. ഇതി ഭഗവാ – ‘‘ഗമ്ഭീരോ ചായം, ആനന്ദ, പടിച്ചസമുപ്പാദോ, ഗമ്ഭീരാവഭാസോ ചാ’’തി പദസ്സ അനുസന്ധിം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി ‘‘തന്താകുലകജാതാ’’തി പദസ്സ അനുസന്ധിം ദസ്സേന്തോ ‘‘കിത്താവതാ ചാ’’തിആദികം ദേസനം ആരഭി. തത്ഥ രൂപിം വാ ഹി, ആനന്ദ, പരിത്തം അത്താനന്തിആദീസു യോ അവഡ്ഢിതം കസിണനിമിത്തം അത്താതി ഗണ്ഹാതി, സോ രൂപിം പരിത്തം പഞ്ഞപേതി. യോ പന നാനാകസിണലാഭീ ഹോതി, സോ തം കദാചി നീലോ, കദാചി പീതകോതി പഞ്ഞപേതി. യോ വഡ്ഢിതം കസിണനിമിത്തം അത്താതി ഗണ്ഹാതി, സോ രൂപിം അനന്തം പഞ്ഞപേതി. യോ വാ പന അവഡ്ഢിതം കസിണനിമിത്തം ഉഗ്ഘാടേത്വാ നിമിത്തഫുട്ഠോകാസം വാ തത്ഥ പവത്തേ ചത്താരോ ഖന്ധേ വാ തേസു വിഞ്ഞാണമത്തമേവ വാ അത്താതി ഗണ്ഹാതി, സോ അരൂപിം പരിത്തം പഞ്ഞപേതി. യോ വഡ്ഢിതം നിമിത്തം ഉഗ്ഘാടേത്വാ നിമിത്തഫുട്ഠോകാസം വാ തത്ഥ പവത്തേ ചത്താരോ ഖന്ധേ വാ തേസു വിഞ്ഞാണമത്തമേവ വാ അത്താതി ഗണ്ഹാതി, സോ അരൂപിം അനന്തം പഞ്ഞപേതി.

൧൧൮. തത്രാനന്ദാതി ഏത്ഥ തത്രാതി തേസു ചതൂസു ദിട്ഠിഗതികേസു. ഏതരഹി വാതി ഇദാനേവ, ന ഇതോ പരം. ഉച്ഛേദവസേനേതം വുത്തം. തത്ഥഭാവിം വാതി തത്ഥ വാ പരലോകേ ഭാവിം. സസ്സതവസേനേതം വുത്തം. അതഥം വാ പന സന്തന്തി അതഥസഭാവം സമാനം. തഥത്തായാതി തഥഭാവായ. ഉപകപ്പേസ്സാമീതി സമ്പാദേസ്സാമി. ഇമിനാ വിവാദം ദസ്സേതി. ഉച്ഛേദവാദീ ഹി ‘‘സസ്സതവാദിനോ അത്താനം അതഥം അനുച്ഛേദസഭാവമ്പി സമാനം തഥത്ഥായ ഉച്ഛേദസഭാവായ ഉപകപ്പേസ്സാമി, സസ്സതവാദഞ്ച ജാനാപേത്വാ ഉച്ഛേദവാദമേവ നം ഗാഹേസ്സാമീ’’തി ചിന്തേതി. സസ്സതവാദീപി ‘‘ഉച്ഛേദവാദിനോ അത്താനം അതഥം അസസ്സതസഭാവമ്പി സമാനം തഥത്ഥായ സസ്സതഭാവായ ഉപകപ്പേസ്സാമി, ഉച്ഛേദവാദഞ്ച ജാനാപേത്വാ സസ്സതവാദമേവ നം ഗാഹേസ്സാമീ’’തി ചിന്തേതി.

ഏവം സന്തം ഖോതി ഏവം സമാനം രൂപിം പരിത്തം അത്താനം പഞ്ഞപേന്തന്തി അത്ഥോ. രൂപിന്തി രൂപകസിണലാഭിം. പരിത്തത്താനുദിട്ഠി അനുസേതീതി പരിത്തോ അത്താതി അയം ദിട്ഠി അനുസേതി, സാ പന ന വല്ലി വിയ ച ലതാ വിയ ച അനുസേതി. അപ്പഹീനട്ഠേന അനുസേതീതി വേദിതബ്ബോ. ഇച്ചാലം വചനായാതി തം പുഗ്ഗലം ഏവരൂപാ ദിട്ഠി അനുസേതീതി വത്തും യുത്തം. ഏസ നയോ സബ്ബത്ഥ.

അരൂപിന്തി ഏത്ഥ പന അരൂപകസിണലാഭിം, അരൂപക്ഖന്ധഗോചരം വാതി ഏവമത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. ഏത്താവതാ ലാഭിനോ ചത്താരോ, തേസം അന്തേവാസികാ ചത്താരോ, തക്കികാ ചത്താരോ, തേസം അന്തേവാസികാ ചത്താരോതി അത്തതോ സോളസ ദിട്ഠിഗതികാ ദസ്സിതാ ഹോന്തി.

നഅത്തപഞ്ഞത്തിവണ്ണനാ

൧൧൯. ഏവം യേ അത്താനം പഞ്ഞപേന്തി, തേ ദസ്സേത്വാ ഇദാനി യേ ന പഞ്ഞപേന്തി, തേ ദസ്സേതും – ‘‘കിത്താവതാ ച ആനന്ദാ’’തിആദിമാഹ. കേ പന ന പഞ്ഞപേന്തി? സബ്ബേ താവ അരിയപുഗ്ഗലാ ന പഞ്ഞപേന്തി. യേ ച ബഹുസ്സുതാ തിപിടകധരാ ദ്വിപിടകധരാ ഏകപിടകധരാ, അന്തമസോ ഏകനികായമ്പി സാധുകം വിനിച്ഛിനിത്വാ ഉഗ്ഗഹിതധമ്മകഥികോപി ആരദ്ധവിപസ്സകോപി പുഗ്ഗലോ, തേ ന പഞ്ഞപേന്തിയേവ. ഏതേസഞ്ഹി പടിഭാഗകസിണേ പടിഭാഗകസിണമിച്ചേവ ഞാണം ഹോതി. അരൂപക്ഖന്ധേസു ച അരൂപക്ഖന്ധാ ഇച്ചേവ.

അത്തസമനുപസ്സനാവണ്ണനാ

൧൨൧. ഏവം യേ ന പഞ്ഞപേന്തി, തേ ദസ്സേത്വാ ഇദാനി യേ തേ പഞ്ഞപേന്തി, തേ യസ്മാ ദിട്ഠിവസേന സമനുപസ്സിത്വാ പഞ്ഞപേന്തി, സാ ച നേസം സമനുപസ്സനാ വീസതിവത്ഥുകായ സക്കായദിട്ഠിയാ അപ്പഹീനത്താ ഹോതി, തസ്മാ തം വീസതിവത്ഥുകം സക്കായദിട്ഠിം ദസ്സേതും പുന കിത്താവതാ ച ആനന്ദാതിആദിമാഹ.

തത്ഥ വേദനം വാ ഹീതി ഇമിനാ വേദനാക്ഖന്ധവത്ഥുകാ സക്കായദിട്ഠി കഥിതാ. അപ്പടിസംവേദനോ മേ അത്താതി ഇമിനാ രൂപക്ഖന്ധവത്ഥുകാ. അത്താ മേ വേദിയതി, വേദനാധമ്മോ ഹി മേ അത്താതി ഇമിനാ സഞ്ഞാസങ്ഖാരവിഞ്ഞാണക്ഖന്ധവത്ഥുകാ. ഇദഞ്ഹി ഖന്ധത്തയം വേദനാസമ്പയുത്തത്താ വേദിയതി. ഏതസ്സ ച വേദനാധമ്മോ അവിപ്പയുത്തസഭാവോ.

൧൨൨. ഇദാനി തത്ഥ ദോസം ദസ്സേന്തോ – ‘‘തത്രാനന്ദാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ തത്രാതി തേസു തീസു ദിട്ഠിഗതികേസു. യസ്മിം, ആനന്ദ, സമയേതിആദി യോ യോ യം യം വേദനം അത്താതി സമനുപസ്സതി, തസ്സ തസ്സ അത്തനോ കദാചി ഭാവം, കദാചി അഭാവന്തി ഏവമാദിദോസദസ്സനത്ഥം വുത്തം.

൧൨൩. അനിച്ചാദീസു ഹുത്വാ അഭാവതോ അനിച്ചാ. തേഹി തേഹി കാരണേഹി സങ്ഗമ്മ സമാഗമ്മ കതാതി സങ്ഖതാ. തം തം പച്ചയം പടിച്ച സമ്മാ കാരണേനേവ ഉപ്പന്നാതി പടിച്ചസമുപ്പന്നാ. ഖയോതിആദി സബ്ബം ഭങ്ഗസ്സ വേവചനം. യഞ്ഹി ഭിജ്ജതി, തം ഖിയതിപി വയതിപി വിരജ്ഝതിപി നിരുജ്ഝതിപി, തസ്മാ ഖയധമ്മാതിആദി വുത്തം.

ബ്യഗാ മേതി വിഅഗാതി ബ്യഗാ, വിഗതോ നിരുദ്ധോ മേ അത്താതി അത്ഥോ. കിം പന ഏകസ്സേവ തീസുപി കാലേസു – ‘‘ഏസോ മേ അത്താ’’തി ഹോതീതി, കിം പന ന ഭവിസ്സതി? ദിട്ഠിഗതികസ്സ ഹി ഥുസരാസിമ്ഹി നിക്ഖിത്തഖാണുകസ്സേവ നിച്ചലതാ നാമ നത്ഥി, വനമക്കടോ വിയ അഞ്ഞം ഗണ്ഹാതി, അഞ്ഞം മുഞ്ചതി. അനിച്ചസുഖദുക്ഖവോകിണ്ണന്തി വിസേസേന തം തം വേദനം അത്താതി സമനുപസ്സന്തോ അനിച്ചഞ്ചേവ സുഖഞ്ച ദുക്ഖഞ്ച അത്താനം സമനുപസ്സതി അവിസേസേന വേദനം അത്താതി സമനുപസ്സന്തോ വോകിണ്ണം ഉപ്പാദവയധമ്മം അത്താനം സമനുപസ്സതി. വേദനാ ഹി തിവിധാ ചേവ ഉപ്പാദവയധമ്മാ ച, തഞ്ചേസ അത്താതി സമനുപസ്സതി. ഇച്ചസ്സ അനിച്ചോ ചേവ അത്താ ആപജ്ജതി, ഏകക്ഖണേ ച ബഹൂനം വേദനാനം ഉപ്പാദോ. തം ഖോ പനേസ അനിച്ചം അത്താനം അനുജാനാതി, ന ഏകക്ഖണേ ബഹൂനം വേദനാനം ഉപ്പത്തി അത്ഥി. ഇമമത്ഥം സന്ധായ – ‘‘തസ്മാതിഹാനന്ദ, ഏതേനപേതം നക്ഖമതി ‘വേദനാ മേ അത്താ’തി സമനുപസ്സിതു’’ന്തി വുത്തം.

൧൨൪. യത്ഥ പനാവുസോതി യത്ഥ സുദ്ധരൂപക്ഖന്ധേ സബ്ബസോ വേദയിതം നത്ഥി. അപി നു ഖോ തത്ഥാതി അപി നു ഖോ തസ്മിം വേദനാവിരഹിതേ താലവണ്ടേ വാ വാതപാനേ വാ അസ്മീതി ഏവം അഹംകാരോ ഉപ്പജ്ജേയ്യാതി അത്ഥോ. തസ്മാതിഹാനന്ദാതി യസ്മാ സുദ്ധരൂപക്ഖന്ധോ ഉട്ഠായ അഹമസ്മീതി ന വദതി, തസ്മാ ഏതേനപി ഏതം നക്ഖമതീതി അത്ഥോ. അപി നു ഖോ തത്ഥ അയമഹമസ്മീതി സിയാതി അപി നു ഖോ തേസു വേദനാധമ്മേസു തീസു ഖന്ധേസു ഏകധമ്മോപി അയം നാമ അഹമസ്മീതി ഏവം വത്തബ്ബോ സിയാ. അഥ വാ വേദനാനിരോധാ സഹേവ വേദനായ നിരുദ്ധേസു തേസു തീസു ഖന്ധേസു അപി നു ഖോ അയമഹമസ്മീതി വാ അഹമസ്മീതി വാ ഉപ്പജ്ജേയ്യാതി അത്ഥോ. അഥായസ്മാ ആനന്ദോ സസവിസാണസ്സ തിഖിണഭാവം വിയ തം അസമ്പടിച്ഛന്തോ നോ ഹേതം ഭന്തേതി ആഹ.

ഏത്താവതാ കിം കഥിതം ഹോതി? വട്ടകഥാ കഥിതാ ഹോതി. ഭഗവാ ഹി വട്ടകഥം കഥേന്തോ കത്ഥചി അവിജ്ജാസീസേന കഥേസി, കത്ഥചി തണ്ഹാസീസേന, കത്ഥചി ദിട്ഠിസീസേന. തത്ഥ ‘‘പുരിമാ, ഭിക്ഖവേ, കോടി നപ്പഞ്ഞായതി അവിജ്ജായ, ‘ഇതോ പുബ്ബേ അവിജ്ജാ നാഹോസി, അഥ പച്ഛാ സമഭവീ’തി. ഏവഞ്ചിദം, ഭിക്ഖവേ, വുച്ചതി. അഥ ച പന പഞ്ഞായതി ഇദപ്പച്ചയാ അവിജ്ജാ’’തി (അ. നി. ൧൦.൬൧) ഏവം അവിജ്ജാസീസേന കഥിതാ. ‘‘പുരിമാ, ഭിക്ഖവേ, കോടി നപ്പഞ്ഞായതി ഭവതണ്ഹായ, ‘ഇതോ പുബ്ബേ ഭവതണ്ഹാ നാഹോസി, അഥ പച്ഛാ സമഭവീ’തി. ഏവഞ്ചിദം, ഭിക്ഖവേ, വുച്ചതി. അഥ ച പന പഞ്ഞായതി ഇദപ്പച്ചയാ ഭവതണ്ഹാ’’തി (അ. നി. ൧൦.൬൨) ഏവം തണ്ഹാസീസേന കഥിതാ. ‘‘പുരിമാ, ഭിക്ഖവേ, കോടി നപ്പഞ്ഞായതി ഭവദിട്ഠിയാ, ‘ഇതോ പുബ്ബേ ഭവദിട്ഠി നാഹോസി, അഥ പച്ഛാ സമഭവീ’തി, ഏവഞ്ചിദം, ഭിക്ഖവേ, വുച്ചതി. അഥ ച പന പഞ്ഞായതി ഇദപ്പച്ചയാ ഭവദിട്ഠീ’’തി ഏവം ദിട്ഠിസീസേന കഥിതാ. ഇധാപി ദിട്ഠിസീസേനേവ കഥിതാ.

ദിട്ഠിഗതികോ ഹി സുഖാദിവേദനം അത്താതി ഗഹേത്വാ അഹങ്കാരമമങ്കാരപരാമാസവസേന സബ്ബഭവയോനിഗതി – വിഞ്ഞാണട്ഠിതിസത്താവാസേസു തതോ തതോ ചവിത്വാ തത്ഥ തത്ഥ ഉപപജ്ജന്തോ മഹാസമുദ്ദേ വാതുക്ഖിത്തനാവാ വിയ സതതം സമിതം പരിബ്ഭമതി, വട്ടതോ സീസം ഉക്ഖിപിതുംയേവ ന സക്കോതി.

൧൨൬. ഇതി ഭഗവാ പച്ചയാകാരമൂള്ഹസ്സ ദിട്ഠിഗതികസ്സ ഏത്തകേന കഥാമഗ്ഗേന വട്ടം കഥേത്വാ ഇദാനി വിവട്ടം കഥേന്തോ യതോ ഖോ പന, ആനന്ദ, ഭിക്ഖൂതിആദിമാഹ.

തഞ്ച പന വിവട്ടകഥം ഭഗവാ ദേസനാസു കുസലത്താ വിസ്സട്ഠകമ്മട്ഠാനം നവകമ്മാദിവസേന വിക്ഖിത്തപുഗ്ഗലം അനാമസിത്വാ കാരകസ്സ സതിപട്ഠാനവിഹാരിനോ പുഗ്ഗലസ്സ വസേന ആരഭന്തോ നേവ വേദനം അത്താനം സമനുപസ്സതീതിആദിമാഹ. ഏവരൂപോ ഹി ഭിക്ഖു – ‘‘യം കിഞ്ചി രൂപം അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നം അജ്ഝത്തം വാ ബഹിദ്ധാ വാ ഓളാരികം വാ സുഖുമം വാ ഹീനം വാ പണീതം വാ യം ദൂരേ വാ സന്തികേ വാ, സബ്ബം രൂപം അനിച്ചതോ വവത്ഥപേതി, ഏകം സമ്മസനം. ദുക്ഖതോ വവത്ഥപേതി, ഏകം സമ്മസനം. അനത്തതോ വവത്ഥപേതി, ഏകം സമ്മസന’’ന്തിആദിനാ നയേന വുത്തസ്സ സമ്മസനഞാണസ്സ വസേന സബ്ബധമ്മേസു പവത്തത്താ നേവ വേദനം അത്താതി സമനുപസ്സതി, ന അഞ്ഞം, സോ ഏവം അസമനുപസ്സന്തോ ന കിഞ്ചി ലോകേ ഉപാദിയതീതി ഖന്ധലോകാദിഭേദേ ലോകേ രൂപാദീസു ധമ്മേസു കിഞ്ചി ഏകധമ്മമ്പി അത്താതി വാ അത്തനിയന്തി വാ ന ഉപാദിയതി.

അനുപാദിയം ന പരിതസ്സതീതി അനുപാദിയന്തോ തണ്ഹാദിട്ഠിമാനപരിതസ്സനായാപി ന പരിതസ്സതി. അപരിതസ്സന്തി അപരിതസ്സമാനോ. പച്ചത്തംയേവ പരിനിബ്ബായതീതി അത്തനാവ കിലേസപരിനിബ്ബാനേന പരിനിബ്ബായതി. ഏവം പരിനിബ്ബുതസ്സ പനസ്സ പച്ചവേക്ഖണാപവത്തിദസ്സനത്ഥം ഖീണാ ജാതീതിആദി വുത്തം.

ഇതി സാ ദിട്ഠീതി യാ തഥാവിമുത്തസ്സ അരഹതോ ദിട്ഠി, സാ ഏവം ദിട്ഠി. ‘‘ഇതിസ്സ ദിട്ഠീ’’തിപി പാഠോ. യോ തഥാവിമുത്തോ അരഹാ, ഏവമസ്സ ദിട്ഠീതി അത്ഥോ. തദകല്ലന്തി തം ന യുത്തം. കസ്മാ? ഏവഞ്ഹി സതി – ‘‘അരഹാ ന കിഞ്ചി ജാനാതീ’’തി വുത്തം ഭവേയ്യ, ഏവം ഞത്വാ വിമുത്തഞ്ച അരഹന്തം ‘‘ന കിഞ്ചി ജാനാതീ’’തി വത്തും ന യുത്തം. തേനേവ ചതുന്നമ്പി നയാനം അവസാനേ – ‘‘തം കിസ്സ ഹേതൂ’’തിആദിമാഹ.

തത്ഥ യാവതാ ആനന്ദ അധിവചനന്തി യത്തകോ അധിവചനസങ്ഖാതോ വോഹാരോ അത്ഥി. യാവതാ അധിവചനപഥോതി യത്തകോ അധിവചനസ്സ പഥോ, ഖന്ധാ ആയതനാനി ധാതുയോ വാ അത്ഥി. ഏസ നയോ സബ്ബത്ഥ. പഞ്ഞാവചരന്തി പഞ്ഞായ അവചരിതബ്ബം ഖന്ധപഞ്ചകം. തദഭിഞ്ഞാതി തം അഭിജാനിത്വാ. ഏത്തകേന ഭഗവതാ കിം ദസ്സിതം? തന്താകുലപദസ്സേവ അനുസന്ധി ദസ്സിതോ.

സത്തവിഞ്ഞാണട്ഠിതിവണ്ണനാ

൧൨൭. ഇദാനി യോ – ‘‘ന പഞ്ഞപേതീ’’തി വുത്തോ, സോ യസ്മാ ഗച്ഛന്തോ ഗച്ഛന്തോ ഉഭതോഭാഗവിമുത്തോ നാമ ഹോതി. യോ ച – ‘‘ന സമനുപസ്സതീ’’തി വുത്തോ, സോ യസ്മാ ഗച്ഛന്തോ ഗച്ഛന്തോ പഞ്ഞാവിമുത്തോ നാമ ഹോതി. തസ്മാ തേസം ഹേട്ഠാ വുത്താനം ദ്വിന്നം ഭിക്ഖൂനം നിഗമനഞ്ച നാമഞ്ച ദസ്സേതും സത്ത ഖോ ഇമാനന്ദ വിഞ്ഞാണട്ഠിതിയോതിആദിമാഹ.

തത്ഥ സത്താതി പടിസന്ധിവസേന വുത്താ, ആരമ്മണവസേന സങ്ഗീതിസുത്തേ (ദീ. നി. ൩.൩൧൧) വുത്താ ചതസ്സോ ആഗമിസ്സന്തി. വിഞ്ഞാണം തിട്ഠതി ഏത്ഥാതി വിഞ്ഞാണട്ഠിതി, വിഞ്ഞാണപതിട്ഠാനസ്സേതം അധിവചനം. ദ്വേ ച ആയതനാനീതി ദ്വേ നിവാസട്ഠാനാനി. നിവാസട്ഠാനഞ്ഹി ഇധായതനന്തി അധിപ്പേതം. തേനേവ വക്ഖതി – ‘‘അസഞ്ഞസത്തായതനം നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനമേവ ദുതിയ’’ന്തി. കസ്മാ പനേതം സബ്ബം ഗഹിതന്തി? വട്ടപരിയാദാനത്ഥം. വട്ടഞ്ഹി ന സുദ്ധവിഞ്ഞാണട്ഠിതിവസേന സുദ്ധായതനവസേന വാ പരിയാദാനം ഗച്ഛതി, ഭവയോനിഗതിസത്താവാസവസേന പന ഗച്ഛതി, തസ്മാ സബ്ബമേതം ഗഹിതം.

ഇദാനി അനുക്കമേന തമത്ഥം വിഭജന്തോ കതമാ സത്താതിആദിമാഹ. തത്ഥ സേയ്യഥാപീതി നിദസ്സനത്ഥേ നിപാതോ, യഥാ മനുസ്സാതി അത്ഥോ. അപരിമാണേസു ഹി ചക്കവാളേസു അപരിമാണാനം മനുസ്സാനം വണ്ണസണ്ഠാനാദിവസേന ദ്വേപി ഏകസദിസാ നത്ഥി. യേപി ഹി കത്ഥചി യമകഭാതരോ വണ്ണേന വാ സണ്ഠാനേന വാ ഏകസദിസാ ഹോന്തി, തേസമ്പി ആലോകിതവിലോകിതകഥിതഹസിതഗമനഠാനാദീഹി വിസേസോ ഹോതിയേവ. തസ്മാ നാനത്തകായാതി വുത്താ. പടിസന്ധിസഞ്ഞാ പന നേസം തിഹേതുകാപി ദ്വിഹേതുകാപി അഹേതുകാപി ഹോന്തി, തസ്മാ നാനത്തസഞ്ഞിനോതി വുത്താ. ഏകച്ചേ ച ദേവാതി ഛ കാമാവചരദേവാ. തേസു ഹി കേസഞ്ചി കായോ നീലോ ഹോതി, കേസഞ്ചി പീതകാദിവണ്ണോ. സഞ്ഞാ പന നേസം ദ്വിഹേതുകാപി തിഹേതുകാപി ഹോന്തി, അഹേതുകാ നത്ഥി. ഏകച്ചേ ച വിനിപാതികാതി ചതുഅപായവിനിമുത്താ ഉത്തരമാതാ യക്ഖിനീ, പിയങ്കരമാതാ, ഫുസ്സമിത്താ, ധമ്മഗുത്താതി ഏവമാദികാ അഞ്ഞേ ച വേമാനികാ പേതാ. ഏതേസഞ്ഹി പീതഓദാതകാളമങ്ഗുരച്ഛവിസാമവണ്ണാദിവസേന ചേവ കിസഥൂലരസ്സദീഘവസേന ച കായോ നാനാ ഹോതി, മനുസ്സാനം വിയ ദ്വിഹേതുകതിഹേതുകഅഹേതുകവസേന സഞ്ഞാപി. തേ പന ദേവാ വിയ ന മഹേസക്ഖാ, കപണമനുസ്സാ വിയ അപ്പേസക്ഖാ, ദുല്ലഭഘാസച്ഛാദനാ ദുക്ഖപീളിതാ വിഹരന്തി. ഏകച്ചേ കാളപക്ഖേ ദുക്ഖിതാ ജുണ്ഹപക്ഖേ സുഖിതാ ഹോന്തി, തസ്മാ സുഖസമുസ്സയതോ വിനിപതിതത്താ വിനിപാതികാതി വുത്താ. യേ പനേത്ഥ തിഹേതുകാ തേസം ധമ്മാഭിസമയോപി ഹോതി, പിയങ്കരമാതാ ഹി യക്ഖിനീ പച്ചൂസസമയേ അനുരുദ്ധത്ഥേരസ്സ ധമ്മം സജ്ഝായതോ സുത്വാ –

‘‘മാ സദ്ദമകരി പിയങ്കര, ഭിക്ഖു ധമ്മപദാനി ഭാസതി;

അപി ധമ്മപദം വിജാനിയ, പടിപജ്ജേമ ഹിതായ നോ സിയാ;

പാണേസു ച സംയമാമസേ, സമ്പജാനമുസാ ന ഭണാമസേ;

സിക്ഖേമ സുസീല്യമത്തനോ, അപി മുച്ചേമ പിസാചയോനിയാ’’തി. (സം. നി. ൨.൪൦);

ഏവം പുത്തകം സഞ്ഞാപേത്വാ തം ദിവസം സോതാപത്തിഫലം പത്താ. ഉത്തരമാതാ പന ഭഗവതോ ധമ്മം സുത്വാവ സോതാപന്നാ ജാതാ.

ബ്രഹ്മകായികാതി ബ്രഹ്മപാരിസജ്ജബ്രഹ്മപുരോഹിതമഹാബ്രഹ്മാനോ. പഠമാഭിനിബ്ബത്താതി തേ സബ്ബേപി പഠമേന ഝാനേന അഭിനിബ്ബത്താ. തേസു ബ്രഹ്മപാരിസജ്ജാ പന പരിത്തേന അഭിനിബ്ബത്താ, തേസം കപ്പസ്സ തതിയോ ഭാഗോ ആയുപ്പമാണം. ബ്രഹ്മപുരോഹിതാ മജ്ഝിമേന, തേസം ഉപഡ്ഢകപ്പോ ആയുപ്പമാണം, കായോ ച തേസം വിപ്ഫാരികതരോ ഹോതി. മഹാബ്രഹ്മാനോ പണീതേന, തേസം കപ്പോ ആയുപ്പമാണം, കായോ പന തേസം അതിവിപ്ഫാരികോ ഹോതി. ഇതി തേ കായസ്സ നാനത്താ, പഠമജ്ഝാനവസേന സഞ്ഞായ ഏകത്താ നാനത്തകായാ ഏകത്തസഞ്ഞിനോതി വേദിതബ്ബാ.

യഥാ ച തേ, ഏവം ചതൂസു അപായേസു സത്താ. നിരയേസു ഹി കേസഞ്ചി ഗാവുതം, കേസഞ്ചി അഡ്ഢയോജനം, കേസഞ്ചി യോജനം അത്തഭാവോ ഹോതി, ദേവദത്തസ്സ പന യോജനസതികോ ജാതോ. തിരച്ഛാനേസുപി കേചി ഖുദ്ദകാ, കേചി മഹന്താ. പേത്തിവിസയേപി കേചി സട്ഠിഹത്ഥാ, കേചി സത്തതിഹത്ഥാ, കേചി അസീതിഹത്ഥാ ഹോന്തി, കേചി സുവണ്ണാ, കേചി ദുബ്ബണ്ണാ ഹോന്തി. തഥാ കാലകഞ്ജികാ അസുരാ. അപി ചേത്ഥ ദീഘപിട്ഠികപേതാ നാമ സട്ഠിയോജനികാപി ഹോന്തി. സഞ്ഞാ പന സബ്ബേസമ്പി അകുസലവിപാകഅഹേതുകാവ ഹോന്തി. ഇതി ആപായികാപി നാനത്തകായാ ഏകത്തസഞ്ഞിനോത്വേവ സങ്ഖ്യം ഗച്ഛന്തി.

ആഭസ്സരാതി ദണ്ഡഉക്കായ അച്ചി വിയ ഏതേസം സരീരതോ ആഭാ ഛിജ്ജിത്വാ ഛിജ്ജിത്വാ പതന്തീ വിയ സരതി വിസ്സരതീതി ആഭസ്സരാ. തേസു പഞ്ചകനയേന ദുതിയതതിയജ്ഝാനദ്വയം പരിത്തം ഭാവേത്വാ ഉപപന്നാ പരിത്താഭാ നാമ ഹോന്തി, തേസം ദ്വേ കപ്പാ ആയുപ്പമാണം. മജ്ഝിമം ഭാവേത്വാ ഉപപന്നാ അപ്പമാണാഭാ നാമ ഹോന്തി, തേസം ചത്താരോ കപ്പാ ആയുപ്പമാണം. പണീതം ഭാവേത്വാ ഉപപന്നാ ആഭസ്സരാ നാമ ഹോന്തി, തേസം അട്ഠ കപ്പാ ആയുപ്പമാണം. ഇധ പന ഉക്കട്ഠപരിച്ഛേദവസേന സബ്ബേപി തേ ഗഹിതാ. സബ്ബേസഞ്ഹി തേസം കായോ ഏകവിപ്ഫാരോവ ഹോതി, സഞ്ഞാ പന അവിതക്കവിചാരമത്താ വാ അവിതക്കഅവിചാരാ വാതി നാനാ.

സുഭകിണ്ഹാതി സുഭേന ഓകിണ്ണാ വികിണ്ണാ, സുഭേന സരീരപ്പഭാവണ്ണേന ഏകഗ്ഘനാതി അത്ഥോ. ഏതേസഞ്ഹി ആഭസ്സരാനം വിയ ന ഛിജ്ജിത്വാ ഛിജ്ജിത്വാ പഭാ ഗച്ഛതി. പഞ്ചകനയേ പന പരിത്തമജ്ഝിമപണീതസ്സ ചതുത്ഥജ്ഝാനസ്സ വസേന സോളസദ്വത്തിംസചതുസട്ഠികപ്പായുകാ പരിത്തസുഭഅപ്പമാണസുഭസുഭകിണ്ഹാ നാമ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തന്തി. ഇതി സബ്ബേപി തേ ഏകത്തകായാ ചേവ ചതുത്ഥജ്ഝാനസഞ്ഞായ ഏകത്തസഞ്ഞിനോ ചാതി വേദിതബ്ബാ. വേഹപ്ഫലാപി ചതുത്ഥവിഞ്ഞാണട്ഠിതിമേവ ഭജന്തി. അസഞ്ഞസത്താ വിഞ്ഞാണാഭാവാ ഏത്ഥ സങ്ഗഹം ന ഗച്ഛന്തി, സത്താവാസേസു ഗച്ഛന്തി.

സുദ്ധാവാസാ വിവട്ടപക്ഖേ ഠിതാ ന സബ്ബകാലികാ, കപ്പസതസഹസ്സമ്പി അസങ്ഖ്യേയ്യമ്പി ബുദ്ധസുഞ്ഞേ ലോകേ നുപ്പജ്ജന്തി. സോളസകപ്പസഹസ്സബ്ഭന്തരേ ബുദ്ധേസു ഉപ്പന്നേസുയേവ ഉപ്പജ്ജന്തി, ധമ്മചക്കപ്പവത്തസ്സ ഭഗവതോ ഖന്ധവാരട്ഠാനസദിസാ ഹോന്തി. തസ്മാ നേവ വിഞ്ഞാണട്ഠിതിം ന സത്താവാസം ഭജന്തി. മഹാസീവത്ഥേരോ പന – ‘‘ന ഖോ പന സോ സാരിപുത്ത സത്താവാസോ സുലഭരൂപോ യോ മയാ അനിവുത്ഥപുബ്ബോ ഇമിനാ ദീഘേന അദ്ധുനാ അഞ്ഞത്ര സുദ്ധാവാസേഹി ദേവേഹീ’’തി (മ. നി. ൧.൧൬൦) ഇമിനാ സുത്തേന സുദ്ധാവാസാപി ചതുത്ഥവിഞ്ഞാണട്ഠിതിം ചതുത്ഥസത്താവാസംയേവ ഭജന്തീതി വദതി, തം അപ്പടിബാഹിയത്താ സുത്തസ്സ അനുഞ്ഞാതം.

സബ്ബസോ രൂപസഞ്ഞാനന്തിആദീനം അത്ഥോ വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ വുത്തോ. നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനം പന യഥേവ സഞ്ഞായ, ഏവം വിഞ്ഞാണസ്സപി സുഖുമത്താ നേവ വിഞ്ഞാണം നാവിഞ്ഞാണം. തസ്മാ വിഞ്ഞാണട്ഠിതീസു അവത്വാ ആയതനേസു വുത്തം.

൧൨൮. തത്രാതി താസു വിഞ്ഞാണട്ഠിതീസു. തഞ്ച പജാനാതീതി തഞ്ച വിഞ്ഞാണട്ഠിതിം പജാനാതി. തസ്സാ ച സമുദയന്തി ‘‘അവിജ്ജാസമുദയാ രൂപസമുദയോ’’തിആദിനാ (പടി. മ. ൧.൪൯) നയേന തസ്സാ സമുദയഞ്ച പജാനാതി. തസ്സാ ച അത്ഥങ്ഗമന്തി – ‘‘അവിജ്ജാനിരോധാ രൂപനിരോധോ’’തിആദിനാ നയേന തസ്സാ അത്ഥങ്ഗമഞ്ച പജാനാതി. അസ്സാദന്തി യം രൂപം പടിച്ച…പേ… യം വിഞ്ഞാണം പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതി സുഖം സോമനസ്സം, അയം വിഞ്ഞാണസ്സ അസ്സാദോതി, ഏവം തസ്സാ അസ്സാദഞ്ച പജാനാതി. ആദീനവന്തി യം രൂപം…പേ… യം വിഞ്ഞാണം അനിച്ചം ദുക്ഖം വിപരിണാമധമ്മം, അയം വിഞ്ഞാണസ്സ ആദീനവോതി, ഏവം തസ്സാ ആദീനവഞ്ച പജാനാതി. നിസ്സരണന്തി യോ രൂപസ്മിം…പേ… യോ വിഞ്ഞാണേ ഛന്ദരാഗവിനയോ, ഛന്ദരാഗപ്പഹാനം, ഇദം വിഞ്ഞാണസ്സ നിസ്സരണന്തി (സം. നി. ൨.൨൬) ഏവം തസ്സാ നിസ്സരണഞ്ച പജാനാതി. കല്ലം നു തേനാതി യുത്തം നു തേന ഭിക്ഖുനാ തം വിഞ്ഞാണട്ഠിതിം തണ്ഹാമാനദിട്ഠീനം വസേന അഹന്തി വാ മമന്തി വാ അഭിനന്ദിതുന്തി. ഏതേനുപായേന സബ്ബത്ഥ വേദിതബ്ബോ. യത്ഥ പന രൂപം നത്ഥി, തത്ഥ ചതുന്നം ഖന്ധാനം വസേന, യത്ഥ വിഞ്ഞാണം നത്ഥി, തത്ഥ ഏകസ്സ ഖന്ധസ്സ വസേന സമുദയോ യോജേതബ്ബോ. ആഹാരസമുദയാ ആഹാരനിരോധാതി ഇദഞ്ചേത്ഥ പദം യോജേതബ്ബം.

യതോ ഖോ, ആനന്ദ, ഭിക്ഖൂതി യദാ ഖോ ആനന്ദ, ഭിക്ഖു. അനുപാദാ വിമുത്തോതി ചതൂഹി ഉപാദാനേഹി അഗ്ഗഹേത്വാ വിമുത്തോ. പഞ്ഞാവിമുത്തോതി പഞ്ഞായ വിമുത്തോ. അട്ഠ വിമോക്ഖേ അസച്ഛികത്വാ പഞ്ഞാബലേനേവ നാമകായസ്സ ച രൂപകായസ്സ ച അപ്പവത്തിം കത്വാ വിമുത്തോതി അത്ഥോ. സോ സുക്ഖവിപസ്സകോ ച പഠമജ്ഝാനാദീസു അഞ്ഞതരസ്മിം ഠത്വാ അരഹത്തം പത്തോ ചാതി പഞ്ചവിധോ. വുത്തമ്പി ചേതം – ‘‘കതമോ ച പുഗ്ഗലോ പഞ്ഞാവിമുത്തോ? ഇധേകച്ചോ പുഗ്ഗലോ ന ഹേവ ഖോ അട്ഠ വിമോക്ഖേ കായേന ഫുസിത്വാ വിഹരതി, പഞ്ഞായ ചസ്സ ദിസ്വാ ആസവാ പരിക്ഖീണാ ഹോന്തി, അയം വുച്ചതി പുഗ്ഗലോ പഞ്ഞാവിമുത്തോ’’തി (പു. പ. ൧൫).

അട്ഠവിമോക്ഖവണ്ണനാ

൧൨൯. ഏവം ഏകസ്സ ഭിക്ഖുനോ നിഗമനഞ്ച നാമഞ്ച ദസ്സേത്വാ ഇതരസ്സ ദസ്സേതും അട്ഠ ഖോ ഇമേതിആദിമാഹ. തത്ഥ വിമോക്ഖോതി കേനട്ഠേന വിമോക്ഖോ? അധിമുച്ചനട്ഠേന. കോ പനായം അധിമുച്ചനട്ഠോ നാമ? പച്ചനീകധമ്മേഹി ച സുട്ഠു മുച്ചനട്ഠോ, ആരമ്മണേ ച അഭിരതിവസേന സുട്ഠു മുച്ചനട്ഠോ, പിതുഅങ്കേ വിസ്സട്ഠങ്ഗപച്ചങ്ഗസ്സ ദാരകസ്സ സയനം വിയ അനിഗ്ഗഹിതഭാവേന നിരാസങ്കതായ ആരമ്മണേ പവത്തീതി വുത്തം ഹോതി. അയം പനത്ഥോ പച്ഛിമേ വിമോക്ഖേ നത്ഥി, പുരിമേസു സബ്ബേസു അത്ഥി.

രൂപീ രൂപാനി പസ്സതീതി ഏത്ഥ അജ്ഝത്തം കേസാദീസു നീലകസിണാദീസു നീലകസിണാദിവസേന ഉപ്പാദിതം രൂപജ്ഝാനം രൂപം, തദസ്സത്ഥീതി രൂപീ. ബഹിദ്ധാ രൂപാനി പസ്സതീതി ബഹിദ്ധാപി നീലകസിണാദീനി രൂപാനി ഝാനചക്ഖുനാ പസ്സതി. ഇമിനാ അജ്ഝത്തബഹിദ്ധാവത്ഥുകേസു കസിണേസു ഉപ്പാദിതജ്ഝാനസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ ചത്താരി രൂപാവചരജ്ഝാനാനി ദസ്സിതാനി. അജ്ഝത്തം അരൂപസഞ്ഞീതി അജ്ഝത്തം ന രൂപസഞ്ഞീ, അത്തനോ കേസാദീസു അനുപ്പാദിതരൂപാവചരജ്ഝാനോതി അത്ഥോ. ഇമിനാ ബഹിദ്ധാ പരികമ്മം കത്വാ ബഹിദ്ധാവ ഉപ്പാദിതജ്ഝാനസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ രൂപാവചരജ്ഝാനാനി ദസ്സിതാനി.

സുഭന്ത്വേവ അധിമുത്തോ ഹോതീതി ഇമിനാ സുവിസുദ്ധേസു നീലാദീസു വണ്ണകസിണേസു ഝാനാനി ദസ്സിതാനി. തത്ഥ കിഞ്ചാപി അന്തോഅപ്പനായം സുഭന്തി ആഭോഗോ നത്ഥി, യോ പന വിസുദ്ധം സുഭം കസിണമാരമ്മണം കരിത്വാ വിഹരതി, സോ യസ്മാ സുഭന്തി അധിമുത്തോ ഹോതീതി വത്തബ്ബതം ആപജ്ജതി, തസ്മാ ഏവം ദേസനാ കതാ. പടിസമ്ഭിദാമഗ്ഗേ പന – ‘‘കഥം സുഭന്ത്വേവ അധിമുത്തോ ഹോതീതി വിമോക്ഖോ? ഇധ ഭിക്ഖു മേത്താസഹഗതേന ചേതസാ ഏകം ദിസം ഫരിത്വാ വിഹരതി…പേ… മേത്തായ ഭാവിതത്താ സത്താ അപ്പടികൂലാ ഹോന്തി. കരുണാ, മുദിതാ, ഉപേക്ഖാസഹഗതേന ചേതസാ ഏകം ദിസം ഫരിത്വാ വിഹരതി…പേ… ഉപേക്ഖായ ഭാവിതത്താ സത്താ അപ്പടികൂലാ ഹോന്തി. ഏവം സുഭം ത്വേവ അധിമുത്തോ ഹോതീതി വിമോക്ഖോ’’തി (പടി. മ. ൧.൨൧൨) വുത്തം.

സബ്ബസോ രൂപസഞ്ഞാനന്തിആദീസു യം വത്തബ്ബം, തം സബ്ബം വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ വുത്തമേവ. അയം അട്ഠമോ വിമോക്ഖോതി അയം ചതുന്നം ഖന്ധാനം സബ്ബസോ വിസുദ്ധത്താ വിമുത്തത്താ അട്ഠമോ ഉത്തമോ വിമോക്ഖോ നാമ.

൧൩൦. അനുലോമന്തി ആദിതോ പട്ഠായ യാവ പരിയോസാനാ. പടിലോമന്തി പരിയോസാനതോ പട്ഠായ യാവ ആദിതോ. അനുലോമപടിലോമന്തി ഇദം അതിപഗുണത്താ സമാപത്തീനം അട്ഠത്വാവ ഇതോ ചിതോ ച സഞ്ചരണവസേന വുത്തം. യത്ഥിച്ഛകന്തി ഓകാസപരിദീപനം, യത്ഥ യത്ഥ ഓകാസേ ഇച്ഛതി. യദിച്ഛകന്തി സമാപത്തിദീപനം, യം യം സമാപത്തിം ഇച്ഛതി. യാവതിച്ഛകന്തി അദ്ധാനപരിച്ഛേദദീപനം, യാവതകം അദ്ധാനം ഇച്ഛതി. സമാപജ്ജതീതി തം തം സമാപത്തിം പവിസതി. വുട്ഠാതീതി തതോ ഉട്ഠായ തിട്ഠതി.

ഉഭതോഭാഗവിമുത്തോതി ദ്വീഹി ഭാഗേഹി വിമുത്തോ, അരൂപസമാപത്തിയാ രൂപകായതോ വിമുത്തോ, മഗ്ഗേന നാമകായതോ വിമുത്തോതി. വുത്തമ്പി ചേതം –

‘‘അച്ചീ യഥാ വാതവേഗേന ഖിത്താ, (ഉപസിവാതി ഭഗവാ)

അത്ഥം പലേതി ന ഉപേതി സങ്ഖം;

ഏവം മുനീ നാമകായാ വിമുത്തോ,

അത്ഥം പലേതി ന ഉപേതി സങ്ഖ’’ന്തി. (സു. നി. ൧൦൮൦);

സോ പനേസ ഉഭതോഭാഗവിമുത്തോ ആകാസാനഞ്ചായതനാദീസു അഞ്ഞതരതോ ഉട്ഠായ അരഹത്തം പത്തോ ച അനാഗാമീ ഹുത്വാ നിരോധാ ഉട്ഠായ അരഹത്തം പത്തോ ചാതി പഞ്ചവിധോ. കേചി പന – ‘‘യസ്മാ രൂപാവചരചതുത്ഥജ്ഝാനമ്പി ദുവങ്ഗികം ഉപേക്ഖാസഹഗതം, അരൂപാവചരജ്ഝാനമ്പി താദിസമേവ. തസ്മാ രൂപാവചരചതുത്ഥജ്ഝാനതോ ഉട്ഠായ അരഹത്തം പത്തോപി ഉഭതോഭാഗവിമുത്തോ’’തി.

അയം പന ഉഭതോഭാഗവിമുത്തപഞ്ഹോ ഹേട്ഠാ ലോഹപാസാദേ സമുട്ഠഹിത്വാ തിപിടകചൂളസുമനത്ഥേരസ്സ വണ്ണനം നിസ്സായ ചിരേന വിനിച്ഛയം പത്തോ. ഗിരിവിഹാരേ കിര ഥേരസ്സ അന്തേവാസികോ ഏകസ്സ പിണ്ഡപാതികസ്സ മുഖതോ തം പഞ്ഹം സുത്വാ ആഹ – ‘‘ആവുസോ, ഹേട്ഠാലോഹപാസാദേ അമ്ഹാകം ആചരിയസ്സ ധമ്മം വണ്ണയതോ ന കേനചി സുതപുബ്ബ’’ന്തി. കിം പന, ഭന്തേ, ഥേരോ അവചാതി? രൂപാവചരചതുത്ഥജ്ഝാനം കിഞ്ചാപി ദുവങ്ഗികം ഉപേക്ഖാസഹഗതം കിലേസേ വിക്ഖമ്ഭേതി, കിലേസാനം പന ആസന്നപക്ഖേ വിരൂഹനട്ഠാനേ സമുദാചരതി. ഇമേ ഹി കിലേസാ നാമ പഞ്ചവോകാരഭവേ നീലാദീസു അഞ്ഞതരം ആരമ്മണം ഉപനിസ്സായ സമുദാചരന്തി, രൂപാവചരജ്ഝാനഞ്ച തം ആരമ്മണം ന സമതിക്കമതി. തസ്മാ സബ്ബസോ രൂപം നിവത്തേത്വാ അരൂപജ്ഝാനവസേന കിലേസേ വിക്ഖമ്ഭേത്വാ അരഹത്തം പത്തോവ ഉഭതോഭാഗവിമുത്തോതി, ഇദം ആവുസോ ഥേരോ അവച. ഇദഞ്ച പന വത്വാ ഇദം സുത്തം ആഹരി – ‘‘കതമോ ച പുഗ്ഗലോ ഉഭതോഭാഗവിമുത്തോ. ഇധേകച്ചോ പുഗ്ഗലോ അട്ഠവിമോക്ഖേ കായേന ഫുസിത്വാ വിഹരതി, പഞ്ഞായ ചസ്സ ദിസ്വാ ആസവാ പരിക്ഖീണാ ഹോന്തി, അയം വുച്ചതി പുഗ്ഗലോ ഉഭതോഭാഗവിമുത്തോ’’തി (പു. പ. ൨൪).

ഇമായ ച ആനന്ദ ഉഭതോഭാഗവിമുത്തിയാതി ആനന്ദ ഇതോ ഉഭതോഭാഗവിമുത്തിതോ. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനമേവാതി.

ഇതി സുമങ്ഗലവിലാസിനിയാ ദീഘനികായട്ഠകഥായം

മഹാനിദാനസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.