൯. പോട്ഠപാദസുത്തവണ്ണനാ

പോട്ഠപാദപരിബ്ബാജകവത്ഥുവണ്ണനാ

൪൦൬. ഏവം മേ സുത്തം…പേ… സാവത്ഥിയന്തി പോട്ഠപാദസുത്തം. തത്രായം അപുബ്ബപദവണ്ണനാ. സാവത്ഥിയം വിഹരതി ജേതവനേ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമേതി സാവത്ഥിം ഉപനിസ്സായ യോ ജേതസ്സ കുമാരസ്സ വനേ അനാഥപിണ്ഡികേന ഗഹപതിനാ ആരാമോ കാരിതോ, തത്ഥ വിഹരതി. പോട്ഠപാദോ പരിബ്ബാജകോതി നാമേന പോട്ഠപാദോ നാമ ഛന്നപരിബ്ബാജകോ. സോ കിര ഗിഹികാലേ ബ്രാഹ്മണമഹാസാലോ കാമേസുആദീനവം ദിസ്വാ ചത്താലീസകോടിപരിമാണം ഭോഗക്ഖന്ധം പഹായ പബ്ബജിത്വാ തിത്ഥിയാനം ഗണാചരിയോ ജാതോ. സമയം പവദന്തി ഏത്ഥാതി സമയപ്പവാദകോ, തസ്മിം കിര ഠാനേ ചങ്കീതാരുക്ഖപോക്ഖരസാതിപ്പഭുതയോ ബ്രാഹ്മണാ നിഗണ്ഠഅചേലകപരിബ്ബാജകാദയോ ച പബ്ബജിതാ സന്നിപതിത്വാ അത്തനോ അത്തനോ സമയം വദന്തി കഥേന്തി ദീപേന്തി, തസ്മാ സോ ആരാമോ സമയപ്പവാദകോതി വുച്ചതി. സ്വേവ ച തിന്ദുകാചീരസങ്ഖാതായ തിമ്ബരൂരുക്ഖപന്തിയാ പരിക്ഖിത്തത്താ തിന്ദുകാചീരോ. യസ്മാ പനേത്ഥ പഠമം ഏകാവ സാലാ അഹോസി, പച്ഛാ മഹാപുഞ്ഞം പരിബ്ബാജകം നിസ്സായ ബഹൂ സാലാ കതാ. തസ്മാ തമേവ ഏകം സാലം ഉപാദായ ലദ്ധനാമവസേന ഏകസാലകോതി വുച്ചതി. മല്ലികായ പന പസേനദിരഞ്ഞോ ദേവിയാ ഉയ്യാനഭൂതോ സോ പുപ്ഫഫലസമ്പന്നോ ആരാമോതി കത്വാ മല്ലികായ ആരാമോതി സങ്ഖ്യം ഗതോ. തസ്മിം സമയപ്പവാദകേ തിന്ദുകാചീരേ ഏകസാലകേ മല്ലികായ ആരാമേ.

പടിവസതീതി നിവാസഫാസുതായ വസതി. അഥേകദിവസം ഭഗവാ പച്ചൂസസമയേ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണം പത്ഥരിത്വാ ലോകം പരിഗ്ഗണ്ഹന്തോ ഞാണജാലസ്സ അന്തോഗതം പരിബ്ബാജകം ദിസ്വാ – ‘‘അയം പോട്ഠപാദോ മയ്ഹം ഞാണജാലേ പഞ്ഞായതി, കിന്നു ഖോ ഭവിസ്സതീ’’തി ഉപപരിക്ഖന്തോ അദ്ദസ – ‘‘അഹം അജ്ജ തത്ഥ ഗമിസ്സാമി, അഥ മം പോട്ഠപാദോ നിരോധഞ്ച നിരോധവുട്ഠാനഞ്ച പുച്ഛിസ്സതി, തസ്സാഹം സബ്ബബുദ്ധാനം ഞാണേന സംസന്ദിത്വാ തദുഭയം കഥേസ്സാമി, അഥ സോ കതിപാഹച്ചയേന ചിത്തം ഹത്ഥിസാരിപുത്തം ഗഹേത്വാ മമ സന്തികം ആഗമിസ്സതി, തേസമഹം ധമ്മം ദേസേസ്സാമി, ദേസനാവസാനേ പോട്ഠപാദോ മം സരണം ഗമിസ്സതി, ചിത്തോ ഹത്ഥിസാരിപുത്തോ മമ സന്തികേ പബ്ബജിത്വാ അരഹത്തം പാപുണിസ്സതീ’’തി. തതോ പാതോവ സരീരപടിജഗ്ഗനം കത്വാ സുരത്തദുപട്ടം നിവാസേത്വാ വിജ്ജുലതാസദിസം കായബന്ധനം ബന്ധിത്വാ യുഗന്ധരപബ്ബതം പരിക്ഖിപിത്വാ ഠിതമഹാമേഘം വിയ മേഘവണ്ണം പംസുകൂലം ഏകംസവരഗതം കത്വാ പച്ചഗ്ഘം സേലമയപത്തം വാമഅംസകൂടേ ലഗ്ഗേത്വാ സാവത്ഥിം പിണ്ഡായ പവിസിസ്സാമീതി സീഹോ വിയ ഹിമവന്തപാദാ വിഹാരാ നിക്ഖമി. ഇമമത്ഥം സന്ധായ – ‘‘അഥ ഖോ ഭഗവാ’’തിആദി വുത്തം.

൪൦൭. ഏതദഹോസീതി നഗരദ്വാരസമീപം ഗന്ത്വാ അത്തനോ രുചിവസേന സൂരിയം ഓലോകേത്വാ അതിപ്പഗഭാവമേവ ദിസ്വാ ഏതം അഹോസി. യംനൂനാഹന്തി സംസയപരിദീപനോ വിയ നിപാതോ, ബുദ്ധാനഞ്ച സംസയോ നാമ നത്ഥി – ‘‘ഇദം കരിസ്സാമ, ഇദം ന കരിസ്സാമ, ഇമസ്സ ധമ്മം ദേസേസ്സാമ, ഇമസ്സ ന ദേസേസ്സാമാ’’തി ഏവം പരിവിതക്കപുബ്ബഭാഗോ പനേസ സബ്ബബുദ്ധാനം ലബ്ഭതി. തേനാഹ – ‘‘യംനൂനാഹ’’ന്തി, യദി പനാഹന്തി അത്ഥോ.

൪൦൮. ഉന്നാദിനിയാതി ഉച്ചം നദമാനായ, ഏവം നദമാനായ ചസ്സാ ഉദ്ധം ഗമനവസേന ഉച്ചോ, ദിസാസു പത്ഥടവസേന മഹാ സദ്ദോതി ഉച്ചാസദ്ദമഹാസദ്ദായ, തേസഞ്ഹി പരിബ്ബാജകാനം പാതോവ വുട്ഠായ കത്തബ്ബം നാമ ചേതിയവത്തം വാ ബോധിവത്തം വാ ആചരിയുപജ്ഝായവത്തം വാ യോനിസോ മനസികാരോ വാ നത്ഥി. തേന തേ പാതോവ വുട്ഠായ ബാലാതപേ നിസിന്നാ – ‘‘ഇമസ്സ ഹത്ഥോ സോഭനോ, ഇമസ്സ പാദോ’’തി ഏവം അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ ഹത്ഥപാദാദീനി വാ ആരബ്ഭ, ഇത്ഥിപുരിസദാരകദാരികാദീനം വണ്ണേ വാ, അഞ്ഞം വാ കാമസ്സാദഭവസ്സാദാദിവത്ഥും ആരബ്ഭ കഥം സമുട്ഠാപേത്വാ അനുപുബ്ബേന രാജകഥാദിഅനേകവിധം തിരച്ഛാനകഥം കഥേന്തി. തേന വുത്തം – ‘‘ഉന്നാദിനിയാ ഉച്ചാസദ്ദമഹാസദ്ദായ അനേകവിഹിതം തിരച്ഛാനകഥം കഥേന്തിയാ’’തി.

തതോ പോട്ഠപാദോ പരിബ്ബാജകോ തേ പരിബ്ബാജകേ ഓലോകേത്വാ – ‘‘ഇമേ പരിബ്ബാജകാ അതിവിയ അഞ്ഞമഞ്ഞം അഗാരവാ, മയഞ്ച സമണസ്സ ഗോതമസ്സ പാതുഭാവതോ പട്ഠായ സൂരിയുഗ്ഗമനേ ഖജ്ജോപനകൂപമാ ജാതാ, ലാഭസക്കാരോപി നോ പരിഹീനോ. സചേ പനിമം ഠാനം സമണോ ഗോതമോ വാ ഗോതമസ്സ സാവകോ വാ ഗിഹീ ഉപട്ഠാകോ വാ തസ്സ ആഗച്ഛേയ്യ, അതിവിയ ലജ്ജനീയം ഭവിസ്സതി, പരിസദോസോ ഖോ പന പരിസജേട്ഠകസ്സേവ ഉപരി ആരോഹതീ’’തി ഇതോചിതോ ച വിലോകേന്തോ ഭഗവന്തം അദ്ദസ. തേന വുത്തം – ‘‘അദ്ദസാ ഖോ പോട്ഠപാദോ പരിബ്ബാജകോ…പേ… തുണ്ഹീ അഹേസു’’ന്തി.

൪൦൯. തത്ഥ സണ്ഠപേസീതി സിക്ഖാപേസി, വജ്ജമസ്സാ പടിച്ഛാദേസി. യഥാ സുസണ്ഠിതാ ഹോതി, തഥാ നം ഠപേസി. യഥാ നാമ പരിസമജ്ഝം പവിസന്തോ പുരിസോ വജ്ജപടിച്ഛാദനത്ഥം നിവാസനം സണ്ഠപേതി, പാരുപനം സണ്ഠപേതി, രജോകിണ്ണട്ഠാനം പുഞ്ഛതി; ഏവമസ്സാ വജ്ജപടിച്ഛാദനത്ഥം – ‘‘അപ്പസദ്ദാ ഭോന്തോ’’തി സിക്ഖാപേന്തോ യഥാ സുസണ്ഠിതാ ഹോതി, തഥാ നം ഠപേസീതി അത്ഥോ. അപ്പസദ്ദകാമോതി അപ്പസദ്ദം ഇച്ഛതി, ഏകോ നിസീദതി, ഏകോ തിട്ഠതി, ന ഗണസങ്ഗണികായ യാപേതി. ഉപസങ്കമിതബ്ബം മഞ്ഞേയ്യാതി ഇധാഗന്തബ്ബം മഞ്ഞേയ്യ. കസ്മാ പനേസ ഭഗവതോ ഉപസങ്കമനം പച്ചാസീസതീതി? അത്തനോ വുദ്ധിം പത്ഥയമാനോ. പരിബ്ബാജകാ കിര ബുദ്ധേസു വാ ബുദ്ധസാവകേസു വാ അത്തനോ സന്തികം ആഗതേസു – ‘‘അജ്ജ അമ്ഹാകം സന്തികം സമണോ ഗോതമോ ആഗതോ, സാരിപുത്തോ ആഗതോ, ന ഖോ പന തേ യസ്സ വാ തസ്സ വാ സന്തികം ഗച്ഛന്തി, പസ്സഥ അമ്ഹാകം ഉത്തമഭാവ’’ന്തി അത്തനോ ഉപട്ഠാകാനം സന്തികേ അത്താനം ഉക്ഖിപന്തി, ഉച്ചേ ഠാനേ ഠപേന്തി, ഭഗവതോപി ഉപട്ഠാകേ ഗണ്ഹിതും വായമന്തി. തേ കിര ഭഗവതോ ഉപട്ഠാകേ ദിസ്വാ ഏവം വദന്തി – ‘‘തുമ്ഹാകം സത്ഥാ ഭവം ഗോതമോപി ഗോതമസാവകാപി അമ്ഹാകം സന്തികം ആഗച്ഛന്തി, മയം അഞ്ഞമഞ്ഞം സമഗ്ഗാ. തുമ്ഹേ പന അമ്ഹേ അക്ഖീഹിപി പസ്സിതും ന ഇച്ഛഥ, സാമീചികമ്മം ന കരോഥ, കിം വോ അമ്ഹേഹി അപരദ്ധ’’ന്തി. അഥേകച്ചേ മനുസ്സാ – ‘‘ബുദ്ധാപി ഏതേസം സന്തികം ഗച്ഛന്തി കിം അമ്ഹാക’’ന്തി തതോ പട്ഠായ തേ ദിസ്വാ നപ്പമജ്ജന്തി. തുണ്ഹീ അഹേസുന്തി പോട്ഠപാദം പരിവാരേത്വാ നിസ്സദ്ദാ നിസീദിംസു.

൪൧൦. സ്വാഗതം, ഭന്തേതി സുട്ഠു ആഗമനം, ഭന്തേ, ഭഗവതോ; ഭഗവതി ഹി നോ ആഗതേ ആനന്ദോ ഹോതി, ഗതേ സോകോതി ദീപേതി. ചിരസ്സം ഖോ, ഭന്തേതി കസ്മാ ആഹ? കിം ഭഗവാ പുബ്ബേപി തത്ഥ ഗതപുബ്ബോതി, ന ഗതപുബ്ബോ. മനുസ്സാനം പന – ‘‘കുഹിം ഗച്ഛന്താ, കുതോ ആഗതത്ഥ, കിം മഗ്ഗമൂള്ഹത്ഥ, ചിരസ്സം ആഗതത്ഥാ’’തി ഏവമാദയോ പിയസമുദാചാരാ ഹോന്തി, തസ്മാ ഏവമാഹ. ഏവഞ്ച പന വത്വാ ന മാനഥദ്ധോ ഹുത്വാ നിസീദി, ഉട്ഠായാസനാ ഭഗവതോ പച്ചുഗ്ഗമനമകാസി. ഭഗവന്തഞ്ഹി ഉപഗതം ദിസ്വാ ആസനേന അനിമന്തേന്തോ വാ അപചിതിം അകരോന്തോ വാ ദുല്ലഭോ. കസ്മാ? ഉച്ചാകുലീനതായ. അയമ്പി പരിബ്ബാജകോ അത്തനോ നിസിന്നാസനം പപ്ഫോടേത്വാ ഭഗവന്തം ആസനേന നിമന്തേന്തോ – ‘‘നിസീദതു, ഭന്തേ, ഭഗവാ ഇദമാസനം പഞ്ഞത്ത’’ന്തി ആഹ. അന്തരാകഥാ വിപ്പകതാതി നിസിന്നാനം വോ ആദിതോ പട്ഠായ യാവ മമാഗമനം, ഏതസ്മിം അന്തരേ കാ നാമ കഥാ വിപ്പകതാ, മമാഗമനപച്ചയാ കതമാ കഥാ പരിയന്തം ന ഗതാ, വദഥ, യാവ നം പരിയന്തം നേത്വാ ദേമീതി സബ്ബഞ്ഞുപവാരണം പവാരേസി. അഥ പരിബ്ബാജകോ – ‘‘നിരത്ഥകകഥാ ഏസാ നിസ്സാരാ വട്ടസന്നിസ്സിതാ, ന തുമ്ഹാകം പുരതോ വത്തബ്ബതം അരഹതീ’’തി ദീപേന്തോ ‘‘തിട്ഠതേസാ, ഭന്തേ’’തിആദിമാഹ.

അഭിസഞ്ഞാനിരോധകഥാവണ്ണനാ

൪൧൧. തിട്ഠതേസാ, ഭന്തേതി സചേ ഭഗവാ സോതുകാമോ ഭവിസ്സതി, പച്ഛാപേസാ കഥാ ന ദുല്ലഭാ ഭവിസ്സതി, അമ്ഹാകം പനിമായ കഥായ അത്ഥോ നത്ഥി. ഭഗവതോ പനാഗമനം ലഭിത്വാ മയം അഞ്ഞദേവ സുകാരണം പുച്ഛാമാതി ദീപേതി. തതോ തം പുച്ഛന്തോ – ‘‘പുരിമാനി, ഭന്തേ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ കോതൂഹലസാലായന്തി കോതൂഹലസാലാ നാമ പച്ചേകസാലാ നത്ഥി. യത്ഥ പന നാനാതിത്ഥിയാ സമണബ്രാഹ്മണാ നാനാവിധം കഥം പവത്തേന്തി, സാ ബഹൂനം – ‘‘അയം കിം വദതി, അയം കിം വദതീ’’തി കോതൂഹലുപ്പത്തിട്ഠാനതോ കോതൂഹലസാലാതി വുച്ചതി. അഭിസഞ്ഞാനിരോധേതി ഏത്ഥ അഭീതി ഉപസഗ്ഗമത്തം. സഞ്ഞാനിരോധേതി ചിത്തനിരോധേ, ഖണികനിരോധേ കഥാ ഉപ്പന്നാതി അത്ഥോ. ഇദം പന തസ്സാ ഉപ്പത്തികാരണം. യദാ കിര ഭഗവാ ജാതകം വാ കഥേതി, സിക്ഖാപദം വാ പഞ്ഞപേതി തദാ സകലജമ്ബുദീപേ ഭഗവതോ കിത്തിഘോസോ പത്ഥരതി, തിത്ഥിയാ തം സുത്വാ – ‘‘ഭവം കിര ഗോതമോ പുബ്ബചരിയം കഥേസി, മയം കിം ന സക്കോമ താദിസം കിഞ്ചി കഥേതു’’ന്തി ഭഗവതോ പടിഭാഗകിരിയം കരോന്താ ഏകം ഭവന്തരസമയം കഥേന്തി – ‘‘ഭവം ഗോതമോ സിക്ഖാപദം പഞ്ഞപേസി, മയം കിം ന സക്കോമ പഞ്ഞപേതു’’ന്തി അത്തനോ സാവകാനം കിഞ്ചിദേവ സിക്ഖാപദം പഞ്ഞപേന്തി. തദാ പന ഭഗവാ അട്ഠവിധപരിസമജ്ഝേ നിസീദിത്വാ നിരോധകഥം കഥേസി. തിത്ഥിയാ തം സുത്വാ – ‘‘ഭവം കിര ഗോതമോ നിരോധം നാമ കഥേസി, മയമ്പി തം കഥേസ്സാമാ’’തി സന്നിപതിത്വാ കഥയിംസു. തേന വുത്തം – ‘‘അഭിസഞ്ഞാനിരോധേ കഥാ ഉദപാദീ’’തി.

തത്രേകച്ചേതി തേസു ഏകച്ചേ. പുരിമോ ചേത്ഥ യ്വായം ബാഹിരേ തിത്ഥായതനേ പബ്ബജിതോ ചിത്തപ്പവത്തിയം ദോസം ദിസ്വാ അചിത്തകഭാവോ സന്തോതി സമാപത്തിം ഭാവേത്വാ ഇതോ ചുതോ പഞ്ച കപ്പസതാനി അസഞ്ഞീഭവേ ഠത്വാ പുന ഇധ ഉപ്പജ്ജതി. തസ്സ സഞ്ഞുപ്പാദേ ച നിരോധേ ച ഹേതും അപസ്സന്തോ – അഹേതൂ അപ്പച്ചയാതി ആഹ.

ദുതിയോ നം നിസേധേത്വാ മിഗസിങ്ഗതാപസസ്സ അസഞ്ഞകഭാവം ഗഹേത്വാ – ‘‘ഉപേതിപി അപേതിപീ’’തി ആഹ. മിഗസിങ്ഗതാപസോ കിര അത്തന്തപോ ഘോരതപോ പരമധിതിന്ദ്രിയോ അഹോസി. തസ്സ സീലതേജേന സക്കവിമാനം ഉണ്ഹം അഹോസി. സക്കോ ദേവരാജാ ‘‘സക്കട്ഠാനം നു ഖോ താപസോ പത്ഥേതീ’’തി അലമ്ബുസം നാമ ദേവകഞ്ഞം – ‘താപസസ്സ തപം ഭിന്ദിത്വാ ഏഹീ’തി പേസേസി. സാ തത്ഥ ഗതാ. താപസോ പഠമദിവസേ തം ദിസ്വാവ പലായിത്വാ പണ്ണസാലം പാവിസി. ദുതിയദിവസേ കാമച്ഛന്ദനീവരണേന ഭഗ്ഗോ തം ഹത്ഥേ അഗ്ഗഹേസി, സോ തേന ദിബ്ബഫസ്സേന ഫുട്ഠോ വിസഞ്ഞീ ഹുത്വാ തിണ്ണം സംവച്ഛരാനം അച്ചയേന സഞ്ഞം പടിലഭി. തം സോ ദിട്ഠിഗതികോ – ‘‘തിണ്ണം സംവച്ഛരാനം അച്ചയേന നിരോധാ വുട്ഠിതോ’’തി മഞ്ഞമാനോ ഏവമാഹ.

തതിയോ നം നിസേധേത്വാ ആഥബ്ബണപയോഗം സന്ധായ ‘‘ഉപകഡ്ഢന്തിപി അപകഡ്ഢന്തിപീ’’തി ആഹ. ആഥബ്ബണികാ കിര ആഥബ്ബണം പയോജേത്വാ സത്തം സീസച്ഛിന്നം വിയ ഹത്ഥച്ഛിന്നം വിയ മതം വിയ ച കത്വാ ദസ്സേന്തി. തസ്സ പുന പാകതികഭാവം ദിസ്വാ സോ ദിട്ഠിഗതികോ – ‘‘നിരോധാ വുട്ഠിതോ അയ’’ന്തി മഞ്ഞമാനോ ഏവമാഹ.

ചതുത്ഥോ നം നിസേധേത്വാ യക്ഖദാസീനം മദനിദ്ദം സന്ധായ ‘‘സന്തി ഹി ഭോ ദേവതാ’’തിആദിമാഹ. യക്ഖദാസിയോ കിര സബ്ബരത്തിം ദേവതൂപഹാരം കുരുമാനാ നച്ചിത്വാ ഗായിത്വാ അരുണോദയേ ഏകം സുരാപാതിം പിവിത്വാ പരിവത്തിത്വാ സുപിത്വാ ദിവാ വുട്ഠഹന്തി. തം ദിസ്വാ സോ ദിട്ഠിഗതികോ – ‘‘സുത്തകാലേ നിരോധം സമാപന്നാ, പബുദ്ധകാലേ നിരോധാ വുട്ഠിതാ’’തി മഞ്ഞമാനോ ഏവമാഹ.

അയം പന പോട്ഠപാദോ പരിബ്ബാജകോ പണ്ഡിതജാതികോ. തേനസ്സ തം കഥം സുത്വാ വിപ്പടിസാരോ ഉപ്പജ്ജി. ‘‘ഇമേസം കഥാ ഏളമൂഗകഥാ വിയ ചത്താരോ ഹി നിരോധേ ഏതേ പഞ്ഞപേന്തി, ഇമിനാ ച നിരോധേന നാമ ഏകേന ഭവിതബ്ബം, ന ബഹുനാ. തേനാപി ഏകേന അഞ്ഞേനേവ ഭവിതബ്ബം, സോ പന അഞ്ഞേന ഞാതും ന സക്കാ അഞ്ഞത്ര സബ്ബഞ്ഞുനാ. സചേ ഭഗവാ ഇധ അഭവിസ്സ ‘അയം നിരോധോ അയം ന നിരോധോ’തി ദീപസഹസ്സം വിയ ഉജ്ജാലേത്വാ അജ്ജമേവ പാകടം അകരിസ്സാ’’തി ദസബലഞ്ഞേവ അനുസ്സരി. തസ്മാ ‘‘തസ്സ മയ്ഹം ഭന്തേ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ അഹോ നൂനാതി അനുസ്സരണത്ഥേ നിപാതദ്വയം, തേന തസ്സ ഭഗവന്തം അനുസ്സരന്തസ്സ ഏതദഹോസി ‘‘അഹോ നൂന ഭഗവാ അഹോ നൂന സുഗതോ’’തി. യോ ഇമേസന്തി യോ ഏതേസം നിരോധധമ്മാനം സുകുസലോ നിപുണോ ഛേകോ, സോ ഭഗവാ അഹോ നൂന കഥേയ്യ, സുഗതോ അഹോ നൂന കഥേയ്യാതി അയമേത്ഥ അധിപ്പായോ. പകതഞ്ഞൂതി ചിണ്ണവസിതായ പകതിം സഭാവം ജാനാതീതി പകതഞ്ഞൂ. കഥം നു ഖോതി ഇദം പരിബ്ബാജകോ ‘‘മയം ഭഗവാ ന ജാനാമ, തുമ്ഹേ ജാനാഥ, കഥേഥ നോ’’തി ആയാചന്തോ വദതി. അഥ ഭഗവാ കഥേന്തോ ‘‘തത്ര പോട്ഠപാദാ’’തിആദിമാഹ.

അഹേതുകസഞ്ഞുപ്പാദനിരോധകഥാവണ്ണനാ

൪൧൨. തത്ഥ തത്രാതി തേസു സമണബ്രാഹ്മണേസു. ആദിതോവ തേസം അപരദ്ധന്തി തേസം ആദിമ്ഹിയേവ വിരദ്ധം, ഘരമജ്ഝേയേവ പക്ഖലിതാതി ദീപേതി. സഹേതൂ സപ്പച്ചയാതി ഏത്ഥ ഹേതുപി പച്ചയോപി കാരണസ്സേവ നാമം, സകാരണാതി അത്ഥോ. തം പന കാരണം ദസ്സേന്തോ ‘‘സിക്ഖാ ഏകാ’’തി ആഹ. തത്ഥ സിക്ഖാ ഏകാ സഞ്ഞാ ഉപ്പജ്ജന്തീതി സിക്ഖായ ഏകച്ചാ സഞ്ഞാ ജായന്തീതി അത്ഥോ.

൪൧൩. കാ ച സിക്ഖാതി ഭഗവാ അവോചാതി കതമാ ച സാ സിക്ഖാതി ഭഗവാ വിത്ഥാരേതുകമ്യതാപുച്ഛാവസേന അവോച. അഥ യസ്മാ അധിസീലസിക്ഖാ അധിചിത്തസിക്ഖാ അധിപഞ്ഞാസിക്ഖാതി തിസ്സോ സിക്ഖാ ഹോന്തി. തസ്മാ താ ദസ്സേന്തോ ഭഗവാ സഞ്ഞായ സഹേതുകം ഉപ്പാദനിരോധം ദീപേതും ബുദ്ധുപ്പാദതോ പഭുതി തന്തിധമ്മം ഠപേന്തോ ‘‘ഇധ പോട്ഠപാദ, തഥാഗതോ ലോകേ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ അധിസീലസിക്ഖാ അധിചിത്തസിക്ഖാതി ദ്വേ ഏവ സിക്ഖാ സരൂപേന ആഗതാ, തതിയാ പന ‘‘അയം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാതി ഖോ പോട്ഠപാദ മയാ ഏകംസികോ ധമ്മോ ദേസിതോ’’തി ഏത്ഥ സമ്മാദിട്ഠിസമ്മാസങ്കപ്പവസേന പരിയാപന്നത്താ ആഗതാതി വേദിതബ്ബാ. കാമസഞ്ഞാതി പഞ്ചകാമഗുണികരാഗോപി അസമുപ്പന്നകാമചാരോപി. തത്ഥ പഞ്ചകാമഗുണികരാഗോ അനാഗാമിമഗ്ഗേന സമുഗ്ഘാതം ഗച്ഛതി, അസമുപ്പന്നകാമചാരോ പന ഇമസ്മിം ഠാനേ വട്ടതി. തസ്മാ തസ്സ യാ പുരിമാ കാമസഞ്ഞാതി തസ്സ പഠമജ്ഝാനസമങ്ഗിനോ യാ പുബ്ബേ ഉപ്പന്നപുബ്ബായ കാമസഞ്ഞായ സദിസത്താ പുരിമാ കാമസഞ്ഞാതി വുച്ചേയ്യ, സാ നിരുജ്ഝതി, അനുപ്പന്നാവ നുപ്പജ്ജതീതി അത്ഥോ.

വിവേകജപീതിസുഖസുഖുമസച്ചസഞ്ഞീയേവ തസ്മിം സമയേ ഹോതീതി തസ്മിം പഠമജ്ഝാനസമയേ വിവേകജപീതിസുഖസങ്ഖാതാ സുഖുമസഞ്ഞാ സച്ചാ ഹോതി, ഭൂതാ ഹോതീതി അത്ഥോ. അഥ വാ കാമച്ഛന്ദാദിഓളാരികങ്ഗപ്പഹാനവസേന സുഖുമാ ച സാ ഭൂതതായ സച്ചാ ച സഞ്ഞാതി സുഖുമസച്ചസഞ്ഞാ, വിവേകജേഹി പീതിസുഖേഹി സമ്പയുത്താ സുഖുമസച്ചസഞ്ഞാതി വിവേകജപീതിസുഖസുഖുമസച്ചസഞ്ഞാ സാ അസ്സ അത്ഥീതി വിവേകജപീതിസുഖസുഖുമസച്ചസഞ്ഞീതി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. ഏസ നയോ സബ്ബത്ഥ. ഏവമ്പി സിക്ഖാതി ഏത്ഥ യസ്മാ പഠമജ്ഝാനം സമാപജ്ജന്തോ അധിട്ഠഹന്തോ, വുട്ഠഹന്തോ ച സിക്ഖതി, തസ്മാ തം ഏവം സിക്ഖിതബ്ബതോ സിക്ഖാതി വുച്ചതി. തേനപി സിക്ഖാസങ്ഖാതേന പഠമജ്ഝാനേന ഏവം ഏകാ വിവേകജപീതിസുഖസുഖുമസച്ചസഞ്ഞാ ഉപ്പജ്ജതി. ഏവം ഏകാ കാമസഞ്ഞാ നിരുജ്ഝതീതി അത്ഥോ. അയം സിക്ഖാതി ഭഗവാ അവോചാതി അയം പഠമജ്ഝാനസങ്ഖാതാ ഏകാ സിക്ഖാതി, ഭഗവാ ആഹ. ഏതേനുപായേന സബ്ബത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ.

യസ്മാ പന അട്ഠമസമാപത്തിയാ അങ്ഗതോ സമ്മസനം ബുദ്ധാനംയേവ ഹോതി, സാവകേസു സാരിപുത്തസദിസാനമ്പി നത്ഥി, കലാപതോ സമ്മസനംയേവ പന സാവകാനം ഹോതി, ഇദഞ്ച ‘‘സഞ്ഞാ സഞ്ഞാ’’തി, ഏവം അങ്ഗതോ സമ്മസനം ഉദ്ധടം. തസ്മാ ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനപരമംയേവ സഞ്ഞം ദസ്സേത്വാ പുന തദേവ സഞ്ഞഗ്ഗന്തി ദസ്സേതും ‘‘യതോ ഖോ പോട്ഠപാദ…പേ… സഞ്ഞഗ്ഗം ഫുസതീ’’തി ആഹ.

൪൧൪. തത്ഥ യതോ ഖോ പോട്ഠപാദ ഭിക്ഖൂതി യോ നാമ പോട്ഠപാദ ഭിക്ഖു. ഇധ സകസഞ്ഞീ ഹോതീതി ഇധ സാസനേ സകസഞ്ഞീ ഹോതി, അയമേവ വാ പാഠോ, അത്തനോ പഠമജ്ഝാനസഞ്ഞായ സഞ്ഞവാ ഹോതീതി അത്ഥോ. സോ തതോ അമുത്ര തതോ അമുത്രാതി സോ ഭിക്ഖു തതോ പഠമജ്ഝാനതോ അമുത്ര ദുതിയജ്ഝാനേ, തതോപി അമുത്ര തതിയജ്ഝാനേതി ഏവം തായ തായ ഝാനസഞ്ഞായ സകസഞ്ഞീ സകസഞ്ഞീ ഹുത്വാ അനുപുബ്ബേന സഞ്ഞഗ്ഗം ഫുസതി. സഞ്ഞഗ്ഗന്തി ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനം വുച്ചതി. കസ്മാ? ലോകിയാനം കിച്ചകാരകസമാപത്തീനം അഗ്ഗത്താ. ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനസമാപത്തിയഞ്ഹി ഠത്വാ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനമ്പി നിരോധമ്പി സമാപജ്ജന്തി. ഇതി സാ ലോകിയാനം കിച്ചകാരകസമാപത്തീനം അഗ്ഗത്താ സഞ്ഞഗ്ഗന്തി വുച്ചതി, തം ഫുസതി പാപുണാതീതി അത്ഥോ.

ഇദാനി അഭിസഞ്ഞാനിരോധം ദസ്സേതും ‘‘തസ്സ സഞ്ഞഗ്ഗേ ഠിതസ്സാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ ചേതേയ്യം, അഭിസങ്ഖരേയ്യന്തി പദദ്വയേ ച ഝാനം സമാപജ്ജന്തോ ചേതേതി നാമ, പുനപ്പുനം കപ്പേതീതി അത്ഥോ. ഉപരിസമാപത്തിഅത്ഥായ നികന്തിം കുരുമാനോ അഭിസങ്ഖരോതി നാമ. ഇമാ ച മേ സഞ്ഞാ നിരുജ്ഝേയ്യുന്തി ഇമാ ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനസഞ്ഞാ നിരുജ്ഝേയ്യും. അഞ്ഞാ ച ഓളാരികാതി അഞ്ഞാ ച ഓളാരികാ ഭവങ്ഗസഞ്ഞാ ഉപ്പജ്ജേയ്യും. സോ ന ചേവ ചേതേതി ന അഭിസങ്ഖരോതീതി ഏത്ഥ കാമം ചേസ ചേതേന്തോവ ന ചേതേതി, അഭിസങ്ഖരോന്തോവ നാഭിസങ്ഖരോതി. ഇമസ്സ ഭിക്ഖുനോ ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനതോ വുട്ഠായ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനം സമാപജ്ജിത്വാ ‘‘ഏകം ദ്വേ ചിത്തവാരേ ഠസ്സാമീ’’തി ആഭോഗസമന്നാഹാരോ നത്ഥി. ഉപരിനിരോധസമാപത്തത്ഥായ ഏവ പന ആഭോഗസമന്നാഹാരോ അത്ഥി, സ്വായമത്ഥോ പുത്തഘരാചിക്ഖണേന ദീപേതബ്ബോ.

പിതുഘരമജ്ഝേന കിര ഗന്ത്വാ പച്ഛാഭാഗേ പുത്തസ്സ ഘരം ഹോതി, തതോ പണീതം ഭോജനം ആദായ ആസനസാലം ആഗതം ദഹരം ഥേരോ – ‘‘മനാപോ പിണ്ഡപാതോ കുതോ ആഭതോ’’തി പുച്ഛി. സോ ‘‘അസുകസ്സ ഘരതോ’’തി ലദ്ധഘരമേവ ആചിക്ഖി. യേന പനസ്സ പിതുഘരമജ്ഝേന ഗതോപി ആഗതോപി തത്ഥ ആഭോഗോപി നത്ഥി. തത്ഥ ആസനസാലാ വിയ ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനസമാപത്തി ദട്ഠബ്ബാ, പിതുഗേഹം വിയ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനസമാപത്തി, പുത്തഗേഹം വിയ നിരോധസമാപത്തി, ആസനസാലായ ഠത്വാ പിതുഘരം അമനസികരിത്വാ പുത്തഘരാചിക്ഖണം വിയ ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനതോ വുട്ഠായ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനം സമാപജ്ജിത്വാ ‘‘ഏകം ദ്വേ ചിത്തവാരേ ഠസ്സാമീ’’തി പിതുഘരം അമനസികരിത്വാവ ഉപരിനിരോധസമാപത്തത്ഥായ മനസികാരോ, ഏവമേസ ചേതേന്തോവ ന ചേതേതി, അഭിസങ്ഖരോന്തോവ നാഭിസങ്ഖരോതി. താ ചേവ സഞ്ഞാതി താ ഝാനസഞ്ഞാ നിരുജ്ഝന്തി. അഞ്ഞാ ചാതി അഞ്ഞാ ച ഓളാരികാ ഭവങ്ഗസഞ്ഞാ നുപ്പജ്ജന്തി. സോ നിരോധം ഫുസതീതി സോ ഏവം പടിപന്നോ ഭിക്ഖു സഞ്ഞാവേദയിതനിരോധം ഫുസതി വിന്ദതി പടിലഭതി.

അനുപുബ്ബാഭിസഞ്ഞാനിരോധസമ്പജാനസമാപത്തിന്തി ഏത്ഥ അഭീതി ഉപസഗ്ഗമത്തം, സമ്പജാനപദം നിരോധപദേന അന്തരികം കത്വാ വുത്തം. അനുപടിപാടിയാ സമ്പജാനസഞ്ഞാനിരോധസമാപത്തീതി അയം പനേത്ഥത്ഥോ. തത്രാപി സമ്പജാനസഞ്ഞാനിരോധസമാപത്തീതി സമ്പജാനന്തസ്സ അന്തേ സഞ്ഞാ നിരോധസമാപത്തി സമ്പജാനന്തസ്സ വാ പണ്ഡിതസ്സ ഭിക്ഖുനോ സഞ്ഞാനിരോധസമാപത്തീതി അയം വിസേസത്ഥോ.

ഇദാനി ഇധ ഠത്വാ നിരോധസമാപത്തികഥാ കഥേതബ്ബാ. സാ പനേസാ സബ്ബാകാരേന വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ പഞ്ഞാഭാവനാനിസംസാധികാരേ കഥിതാ, തസ്മാ തത്ഥ കഥിതതോവ ഗഹേതബ്ബാ.

ഏവം ഭഗവാ പോട്ഠപാദസ്സ പരിബ്ബാജകസ്സ നിരോധകഥം കഥേത്വാ – അഥ നം താദിസായ കഥായ അഞ്ഞത്ഥ അഭാവം പടിജാനാപേതും ‘‘തം കിം മഞ്ഞസീ’’തിആദിമാഹ. പരിബ്ബാജകോപി ‘‘ഭഗവാ അജ്ജ തുമ്ഹാകം കഥം ഠപേത്വാ ന മയാ ഏവരൂപാ കഥാ സുതപുബ്ബാ’’തി പടിജാനന്തോ, ‘‘നോ ഹേതം ഭന്തേ’’തി വത്വാ പുന സക്കച്ചം ഭഗവതോ കഥായ ഉഗ്ഗഹിതഭാവം ദസ്സേന്തോ ‘‘ഏവം ഖോ അഹം ഭന്തേ’’തിആദിമാഹ. അഥസ്സ ഭഗവാ ‘‘സുഉഗ്ഗഹിതം തയാ’’തി അനുജാനന്തോ ‘‘ഏവം പോട്ഠപാദാ’’തി ആഹ.

൪൧൫. അഥ പരിബ്ബാജകോ ‘‘ഭഗവതാ ‘ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനം സഞ്ഞഗ്ഗ’ന്തി വുത്തം. ഏതദേവ നു ഖോ സഞ്ഞഗ്ഗം, ഉദാഹു അവസേസസമാപത്തീസുപി സഞ്ഞഗ്ഗം അത്ഥീ’’തി ചിന്തേത്വാ തമത്ഥം പുച്ഛന്തോ ‘‘ഏകഞ്ഞേവ നു ഖോ’’തിആദിമാഹ. ഭഗവാപിസ്സ വിസ്സജ്ജേസി. തത്ഥ പുഥൂപീതി ബഹൂനിപി. യഥാ യഥാ ഖോ, പോട്ഠപാദ, നിരോധം ഫുസതീതി പഥവീകസിണാദീസു യേന യേന കസിണേന, പഠമജ്ഝാനാദീനം വാ യേന യേന ഝാനേന. ഇദം വുത്തം ഹോതി – സചേ ഹി പഥവീകസിണേന കരണഭൂതേന പഥവീകസിണസമാപത്തിം ഏകവാരം സമാപജ്ജന്തോ പുരിമസഞ്ഞാനിരോധം ഫുസതി ഏകം സഞ്ഞഗ്ഗം, അഥ ദ്വേ വാരേ, തയോ വാരേ, വാരസതം, വാരസഹസ്സം, വാരസതസഹസ്സം വാ സമാപജ്ജന്തോ പുരിമസഞ്ഞാനിരോധം ഫുസതി, സതസഹസ്സം, സഞ്ഞഗ്ഗാനി. ഏസ നയോ സേസകസിണേസു. ഝാനേസുപി സചേ പഠമജ്ഝാനേന കരണഭൂതേന ഏകവാരം പുരിമസഞ്ഞാനിരോധം ഫുസതി ഏകം സഞ്ഞഗ്ഗം. അഥ ദ്വേ വാരേ, തയോ വാരേ, വാരസതം, വാരസഹസ്സം, വാരസതസഹസ്സം വാ പുരിമസഞ്ഞാനിരോധം ഫുസതി, സതസഹസ്സം സഞ്ഞഗ്ഗാനി. ഏസ നയോ സേസജ്ഝാനസമാപത്തീസുപി. ഇതി ഏകവാരം സമാപജ്ജനവസേന വാ സബ്ബമ്പി സഞ്ജാനനലക്ഖണേന സങ്ഗഹേത്വാ വാ ഏകം സഞ്ഞഗ്ഗം ഹോതി, അപരാപരം സമാപജ്ജനവസേന ബഹൂനി.

൪൧൬. സഞ്ഞാ നു ഖോ, ഭന്തേതി ഭന്തേ നിരോധസമാപജ്ജനകസ്സ ഭിക്ഖുനോ ‘‘സഞ്ഞാ നു ഖോ പഠമം ഉപ്പജ്ജതീ’’തി പുച്ഛതി. തസ്സ ഭഗവാ ‘‘സഞ്ഞാ ഖോ, പോട്ഠപാദാ’’തി ബ്യാകാസി. തത്ഥ സഞ്ഞാതി ഝാനസഞ്ഞാ. ഞാണന്തി വിപസ്സനാഞാണം. അപരോ നയോ, സഞ്ഞാതി വിപസ്സനാ സഞ്ഞാ. ഞാണന്തി മഗ്ഗഞാണം. അപരോ നയോ, സഞ്ഞാതി മഗ്ഗസഞ്ഞാ. ഞാണന്തി ഫലഞാണം. തിപിടകമഹാസിവത്ഥേരോ പനാഹ –

കിം ഇമേ ഭിക്ഖൂ ഭണന്തി, പോട്ഠപാദോ ഹേട്ഠാ ഭഗവന്തം നിരോധം പുച്ഛി. ഇദാനി നിരോധാ വുട്ഠാനം പുച്ഛന്തോ ‘‘ഭഗവാ നിരോധാ വുട്ഠഹന്തസ്സ കിം പഠമം അരഹത്തഫലസഞ്ഞാ ഉപ്പജ്ജതി, ഉദാഹു പച്ചവേക്ഖണഞാണ’’ന്തി വദതി. അഥസ്സ ഭഗവാ യസ്മാ ഫലസഞ്ഞാ പഠമം ഉപ്പജ്ജതി, പച്ഛാ പച്ചവേക്ഖണഞാണം. തസ്മാ ‘‘സഞ്ഞാ ഖോ പോട്ഠപാദാ’’തി ആഹ. തത്ഥ സഞ്ഞുപ്പാദാതി അരഹത്തഫലസഞ്ഞായ ഉപ്പാദാ, പച്ഛാ ‘‘ഇദം അരഹത്തഫല’’ന്തി ഏവം പച്ചവേക്ഖണഞാണുപ്പാദോ ഹോതി. ഇദപ്പച്ചയാ കിര മേതി ഫലസമാധിസഞ്ഞാപച്ചയാ കിര മയ്ഹം പച്ചവേക്ഖണഞാണം ഉപ്പന്നന്തി.

സഞ്ഞാഅത്തകഥാവണ്ണനാ

൪൧൭. ഇദാനി പരിബ്ബാജകോ യഥാ നാമ ഗാമസൂകരോ ഗന്ധോദകേന ന്ഹാപേത്വാ ഗന്ധേഹി അനുലിമ്പിത്വാ മാലാദാമം പിളന്ധിത്വാ സിരിസയനേ ആരോപിതോപി സുഖം ന വിന്ദതി, വേഗേന ഗൂഥട്ഠാനമേവ ഗന്ത്വാ സുഖം വിന്ദതി. ഏവമേവ ഭഗവതാ സണ്ഹസുഖുമതിലക്ഖണബ്ഭാഹതായ ദേസനായ ന്ഹാപിതവിലിത്തമണ്ഡിതോപി നിരോധകഥാസിരിസയനം ആരോപിതോപി തത്ഥ സുഖം ന വിന്ദന്തോ ഗൂഥട്ഠാനസദിസം അത്തനോ ലദ്ധിം ഗഹേത്വാ തമേവ പുച്ഛന്തോ ‘‘സഞ്ഞാ നു ഖോ, ഭന്തേ, പുരിസസ്സ അത്താ’’തിആദിമാഹ. അഥസ്സാനുമതിം ഗഹേത്വാ ബ്യാകാതുകാമോ ഭഗവാ – ‘‘കം പന ത്വ’’ന്തിആദിമാഹ. തതോ സോ ‘‘അരൂപീ അത്താ’’തി ഏവം ലദ്ധികോ സമാനോപി ‘‘ഭഗവാ ദേസനായ സുകുസലോ, സോ മേ ആദിതോവ ലദ്ധിം മാ വിദ്ധംസേതൂ’’തി ചിന്തേത്വാ അത്തനോ ലദ്ധിം പരിഹരന്തോ ‘‘ഓളാരികം ഖോ’’തിആദിമാഹ. അഥസ്സ ഭഗവാ തത്ഥ ദോസം ദസ്സേന്തോ ‘‘ഓളാരികോ ച ഹി തേ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ ഏവം സന്തന്തി ഏവം സന്തേ. ഭുമ്മത്ഥേ ഹി ഏതം ഉപയോഗവചനം. ഏവം സന്തം അത്താനം പച്ചാഗച്ഛതോ തവാതി അയം വാ ഏത്ഥ അത്ഥോ. ചതുന്നം ഖന്ധാനം ഏകുപ്പാദേകനിരോധത്താ കിഞ്ചാപി യാ സഞ്ഞാ ഉപ്പജ്ജതി, സാവ നിരുജ്ഝതി. അപരാപരം ഉപാദായ പന ‘‘അഞ്ഞാ ച സഞ്ഞാ ഉപ്പജ്ജന്തി, അഞ്ഞാ ച സഞ്ഞാ നിരുജ്ഝന്തീ’’തി വുത്തം.

൪൧൮-൪൨൦. ഇദാനി അഞ്ഞം ലദ്ധിം ദസ്സേന്തോ – ‘‘മനോമയം ഖോ അഹം, ഭന്തേ’’തിആദിം വത്വാ തത്രാപി ദോസേ ദിന്നേ യഥാ നാമ ഉമ്മത്തകോ യാവസ്സ സഞ്ഞാ നപ്പതിട്ഠാതി, താവ അഞ്ഞം ഗഹേത്വാ അഞ്ഞം വിസ്സജ്ജേതി, സഞ്ഞാപതിട്ഠാനകാലേ പന വത്തബ്ബമേവ വദതി, ഏവമേവ അഞ്ഞം ഗഹേത്വാ അഞ്ഞം വിസ്സജ്ജേത്വാ ഇദാനി അത്തനോ ലദ്ധിംയേവ വദന്തോ ‘‘അരൂപീ ഖോ’’തിആദിമാഹ. തത്രാപി യസ്മാ സോ സഞ്ഞായ ഉപ്പാദനിരോധം ഇച്ഛതി, അത്താനം പന സസ്സതം മഞ്ഞതി. തസ്മാ തഥേവസ്സ ദോസം ദസ്സേന്തോ ഭഗവാ ‘‘ഏവം സന്തമ്പീ’’തിആദിമാഹ. തതോ പരിബ്ബാജകോ മിച്ഛാദസ്സനേന അഭിഭൂതത്താ ഭഗവതാ വുച്ചമാനമ്പി തം നാനത്തം അജാനന്തോ ‘‘സക്കാ പനേതം, ഭന്തേ, മയാ’’തിആദിമാഹ. അഥസ്സ ഭഗവാ യസ്മാ സോ സഞ്ഞായ ഉപ്പാദനിരോധം പസ്സന്തോപി സഞ്ഞാമയം അത്താനം നിച്ചമേവ മഞ്ഞതി. തസ്മാ ‘‘ദുജ്ജാനം ഖോ’’തിആദിമാഹ.

തത്ഥായം സങ്ഖേപത്ഥോ – തവ അഞ്ഞാ ദിട്ഠി, അഞ്ഞാ ഖന്തി, അഞ്ഞാ രുചി, അഞ്ഞഥായേവ തേ ദസ്സനം പവത്തം, അഞ്ഞദേവ ച തേ ഖമതി ചേവ രുച്ചതി ച, അഞ്ഞത്ര ച തേ ആയോഗോ, അഞ്ഞിസ്സായേവ പടിപത്തിയാ യുത്തപയുത്തതാ, അഞ്ഞത്ഥ ച തേ ആചരിയകം, അഞ്ഞസ്മിം തിത്ഥായതനേ ആചരിയഭാവോ. തേന തയാ ഏവം അഞ്ഞദിട്ഠികേന അഞ്ഞഖന്തികേന അഞ്ഞരുചികേന അഞ്ഞത്രായോഗേന അഞ്ഞത്രാചരിയകേന ദുജ്ജാനം ഏതന്തി. അഥ പരിബ്ബാജകോ – ‘‘സഞ്ഞാ വാ പുരിസസ്സ അത്താ ഹോതു, അഞ്ഞാ വാ സഞ്ഞാ, തം സസ്സതാദി ഭാവമസ്സ പുച്ഛിസ്സ’’ന്തി പുന ‘‘കിം പന ഭന്തേ’’തിആദിമാഹ.

തത്ഥ ലോകോതി അത്താനം സന്ധായ വദതി. ന ഹേതം പോട്ഠപാദ അത്ഥസഞ്ഹിതന്തി പോട്ഠപാദ ഏതം ദിട്ഠിഗതം ന ഇധലോകപരലോകഅത്ഥനിസ്സിതം, ന അത്തത്ഥപരത്ഥനിസ്സിതം. ന ധമ്മസംഹിതന്തി ന നവലോകുത്തരധമ്മനിസ്സിതം. നാദിബ്രഹ്മചരിയകന്തി സിക്ഖത്തയസങ്ഖാതസ്സ സാസനബ്രഹ്മചരിയകസ്സ ന ആദിമത്തം, അധിസീലസിക്ഖാമത്തമ്പി ന ഹോതി. ന നിബ്ബിദായാതി സംസാരവട്ടേ നിബ്ബിന്ദനത്ഥായ ന സംവത്തതി. ന വിരാഗായാതി വട്ടവിരാഗത്ഥായ ന സംവത്തതി. ന നിരോധായാതി വട്ടസ്സ നിരോധകരണത്ഥായ ന സംവത്തതി. ന ഉപസമായാതി വട്ടസ്സ വൂപസമനത്ഥായ ന സംവത്തതി. ന അഭിഞ്ഞായാതി വട്ടാഭിജാനനായ പച്ചക്ഖകിരിയായ ന സംവത്തതി. ന സമ്ബോധായാതി വട്ടസമ്ബുജ്ഝനത്ഥായ ന സംവത്തതി. ന നിബ്ബാനായാതി അമതമഹാനിബ്ബാനസ്സ പച്ചക്ഖകിരിയായ ന സംവത്തതി.

ഇദം ദുക്ഖന്തിആദീസു തണ്ഹം ഠപേത്വാ തേഭൂമകാ പഞ്ചക്ഖന്ധാ ദുക്ഖന്തി, തസ്സേവ ദുക്ഖസ്സ പഭാവനതോ സപ്പച്ചയാ തണ്ഹാ ദുക്ഖസമുദയോതി. ഉഭിന്നം അപ്പവത്തി ദുക്ഖനിരോധോതി, അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാതി മയാ ബ്യാകതന്തി അത്ഥോ. ഏവഞ്ച പന വത്വാ ഭഗവാ ‘‘ഇമസ്സ പരിബ്ബാജകസ്സ മഗ്ഗപാതുഭാവോ വാ ഫലസച്ഛികിരിയാ വാ നത്ഥി, മയ്ഹഞ്ച ഭിക്ഖാചാരവേലാ’’തി ചിന്തേത്വാ തുണ്ഹീ അഹോസി. പരിബ്ബാജകോപി തം ആകാരം ഞത്വാ ഭഗവതോ ഗമനകാലം ആരോചേന്തോ വിയ ‘‘ഏവമേത’’ന്തിആദിമാഹ.

൪൨൧. വാചാസന്നിതോദകേനാതി വചനപതോദേന. സഞ്ഝബ്ഭരിമകംസൂതി സഞ്ഝബ്ഭരിതം നിരന്തരം ഫുട്ഠം അകംസു, ഉപരി വിജ്ഝിംസൂതി വുത്തം ഹോതി. ഭൂതന്തി സഭാവതോ വിജ്ജമാനം. തച്ഛം, തഥന്തി തസ്സേവ വേവചനം. ധമ്മട്ഠിതതന്തി നവലോകുത്തരധമ്മേസു ഠിതസഭാവം. ധമ്മനിയാമതന്തി ലോകുത്തരധമ്മനിയാമതം. ബുദ്ധാനഞ്ഹി ചതുസച്ചവിനിമുത്താ കഥാ നാമ നത്ഥി. തസ്മാ സാ ഏദിസാ ഹോതി.

ചിത്തഹത്ഥിസാരിപുത്തപോട്ഠപാദവത്ഥുവണ്ണനാ

൪൨൨. ചിത്തോ ച ഹത്ഥിസാരിപുത്തോതി സോ കിര സാവത്ഥിയം ഹത്ഥിആചരിയസ്സ പുത്തോ ഭഗവതോ സന്തികേ പബ്ബജിത്വാ തീണി പിടകാനി ഉഗ്ഗഹേത്വാ സുഖുമേസു അത്ഥന്തരേസു കുസലോ അഹോസി, പുബ്ബേ കതപാപകമ്മവസേന പന സത്തവാരേ വിബ്ഭമിത്വാ ഗിഹി ജാതോ. കസ്സപസമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ കിര സാസനേ ദ്വേ സഹായകാ അഹേസും, അഞ്ഞമഞ്ഞം സമഗ്ഗാ ഏകതോവ സജ്ഝായന്തി. തേസു ഏകോ അനഭിരതോ ഗിഹിഭാവേ ചിത്തം ഉപ്പാദേത്വാ ഇതരസ്സ ആരോചേസി. സോ ഗിഹിഭാവേ ആദീനവം പബ്ബജ്ജായ ആനിസംസം ദസ്സേത്വാ തം ഓവദി. സോ തം സുത്വാ അഭിരമിത്വാ പുനേകദിവസം താദിസേ ചിത്തേ ഉപ്പന്നേ തം ഏതദവോച ‘‘മയ്ഹം ആവുസോ ഏവരൂപം ചിത്തം ഉപ്പജ്ജതി – ‘ഇമാഹം പത്തചീവരം തുയ്ഹം ദസ്സാമീ’തി’’. സോ പത്തചീവരലോഭേന തസ്സ ഗിഹിഭാവേ ആനിസംസം ദസ്സേത്വാ പബ്ബജ്ജായ ആദീനവം കഥേസി. അഥസ്സ തം സുത്വാവ ഗിഹിഭാവതോ ചിത്തം വിരജ്ജിത്വാ പബ്ബജ്ജായമേവ അഭിരമി. ഏവമേസ തദാ സീലവന്തസ്സ ഭിക്ഖുനോ ഗിഹിഭാവേ ആനിസംസകഥായ കഥിതത്താ ഇദാനി ഛ വാരേ വിബ്ഭമിത്വാ സത്തമേ വാരേ പബ്ബജിതോ. മഹാമോഗ്ഗല്ലാനസ്സ, മഹാകോട്ഠികത്ഥേരസ്സ ച അഭിധമ്മകഥം കഥേന്താനം അന്തരന്തരാ കഥം ഓപാതേതി. അഥ നം മഹാകോട്ഠികത്ഥേരോ അപസാദേതി. സോ മഹാസാവകസ്സ കഥിതേ പതിട്ഠാതും അസക്കോന്തോ വിബ്ഭമിത്വാ ഗിഹി ജാതോ. പോട്ഠപാദസ്സ പനായം ഗിഹിസഹായകോ ഹോതി. തസ്മാ വിബ്ഭമിത്വാ ദ്വീഹതീഹച്ചയേന പോട്ഠപാദസ്സ സന്തികം ഗതോ. അഥ നം സോ ദിസ്വാ ‘‘സമ്മ കിം തയാ കതം, ഏവരൂപസ്സ നാമ സത്ഥു സാസനാ അപസക്കന്തോസി, ഏഹി പബ്ബജിതും ഇദാനി തേ വട്ടതീ’’തി തം ഗഹേത്വാ ഭഗവതോ സന്തികം അഗമാസി. തേന വുത്തം ‘‘ചിത്തോ ച ഹത്ഥിസാരിപുത്തോ പോട്ഠപാദോ ച പരിബ്ബാജകോ’’തി.

൪൨൩. അന്ധാതി പഞ്ഞാചക്ഖുനോ നത്ഥിതായ അന്ധാ, തസ്സേവ അഭാവേന അചക്ഖുകാ. ത്വംയേവ നേസം ഏകോ ചക്ഖുമാതി സുഭാസിതദുബ്ഭാസിതജാനനഭാവമത്തേന പഞ്ഞാചക്ഖുനാ ചക്ഖുമാ. ഏകംസികാതി ഏകകോട്ഠാസാ. പഞ്ഞത്താതി ഠപിതാ. അനേകംസികാതി ന ഏകകോട്ഠാസാ ഏകേനേവ കോട്ഠാസേന സസ്സതാതി വാ അസസ്സതാതി വാ ന വുത്താതി അത്ഥോ.

ഏകംസികധമ്മവണ്ണനാ

൪൨൪-൪൨൫. സന്തി പോട്ഠപാദാതി ഇദം ഭഗവാ കസ്മാ ആരഭി? ബാഹിരകേഹി പഞ്ഞാപിതനിട്ഠായ അനിയ്യാനികഭാവദസ്സനത്ഥം. സബ്ബേ ഹി തിത്ഥിയാ യഥാ ഭഗവാ അമതം നിബ്ബാനം, ഏവം അത്തനോ അത്തനോ സമയേ ലോകഥുപികാദിവസേന നിട്ഠം പഞ്ഞപേന്തി, സാ ച ന നിയ്യാനികാ. യഥാ പഞ്ഞത്താ ഹുത്വാ ന നിയ്യാതി ന ഗച്ഛതി, അഞ്ഞദത്ഥു പണ്ഡിതേഹി പടിക്ഖിത്താ നിവത്തതി, തം ദസ്സേതും ഭഗവാ ഏവമാഹ. തത്ഥ ഏകന്തസുഖം ലോകം ജാനം പസ്സന്തി പുരത്ഥിമായ ദിസായ ഏകന്തസുഖോ ലോകോ പച്ഛിമാദീനം വാ അഞ്ഞതരായാതി ഏവം ജാനന്താ ഏവം പസ്സന്താ വിഹരഥ. ദിട്ഠപുബ്ബാനി ഖോ തസ്മിം ലോകേ മനുസ്സാനം സരീരസണ്ഠാനാദീനീതി. അപ്പാടിഹീരകതന്തി അപ്പാടിഹീരകതം പടിഹരണവിരഹിതം, അനിയ്യാനികന്തി വുത്തം ഹോതി.

൪൨൬-൪൨൭. ജനപദകല്യാണീതി ജനപദേ അഞ്ഞാഹി ഇത്ഥീഹി വണ്ണസണ്ഠാനവിലാസാകപ്പാദീഹി അസദിസാ.

തയോഅത്തപടിലാഭവണ്ണനാ

൪൨൮. ഏവം ഭഗവാ പരേസം നിട്ഠായ അനിയ്യാനികത്തം ദസ്സേത്വാ അത്തനോ നിട്ഠായ നിയ്യാനികഭാവം ദസ്സേതും ‘‘തയോ ഖോ മേ പോട്ഠപാദാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ അത്തപടിലാഭോതി അത്തഭാവപടിലാഭോ, ഏത്ഥ ച ഭഗവാ തീഹി അത്തഭാവപടിലാഭേഹി തയോ ഭവേ ദസ്സേസി. ഓളാരികത്തഭാവപടിലാഭേന അവീചിതോ പട്ഠായ പരനിമ്മിതവസവത്തിപരിയോസാനം കാമഭവം ദസ്സേസി. മനോമയഅത്തഭാവപടിലാഭേന പഠമജ്ഝാനഭൂമിതോ പട്ഠായ അകനിട്ഠബ്രഹ്മലോകപരിയോസാനം രൂപഭവം ദസ്സേസി. അരൂപഅത്തഭാവപടിലാഭേന ആകാസാനഞ്ചായതനബ്രഹ്മലോകതോ പട്ഠായ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനബ്രഹ്മലോകപരിയോസാനം അരൂപഭവം ദസ്സേസി. സംകിലേസികാ ധമ്മാ നാമ ദ്വാദസ അകുസലചിത്തുപ്പാദാ. വോദാനിയാ ധമ്മാ നാമ സമഥവിപസ്സനാ.

൪൨൯. പഞ്ഞാപാരിപൂരിം വേപുല്ലത്തന്തി മഗ്ഗപഞ്ഞാഫലപഞ്ഞാനം പാരിപൂരിഞ്ചേവ വിപുലഭാവഞ്ച. പാമുജ്ജന്തി തരുണപീതി. പീതീതി ബലവതുട്ഠി. കിം വുത്തം ഹോതി? യം അവോചുമ്ഹ ‘‘സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹിരതീ’’തി, തത്ഥ തസ്സ ഏവം വിഹരതോ തം പാമോജ്ജഞ്ചേവ ഭവിസ്സതി, പീതി ച നാമകായപസ്സദ്ധി ച സതി ച സൂപട്ഠിതാ ഉത്തമഞാണഞ്ച സുഖോ ച വിഹാരോ. സബ്ബവിഹാരേസു ച അയമേവ വിഹാരോ ‘‘സുഖോ’’തി വത്തും യുത്തോ ‘‘ഉപസന്തോ പരമമധുരോ’’തി. തത്ഥ പഠമജ്ഝാനേ പാമോജ്ജാദയോ ഛപി ധമ്മാ ലബ്ഭന്തി, ദുതിയജ്ഝാനേ ദുബ്ബലപീതിസങ്ഖാതം പാമോജ്ജം നിവത്തതി, സേസാ പഞ്ച ലബ്ഭന്തി. തതിയേ പീതി നിവത്തതി, സേസാ ചത്താരോ ലബ്ഭന്തി. തഥാ ചതുത്ഥേ. ഇമേസു ചതൂസു ഝാനേസു സമ്പസാദനസുത്തേ സുദ്ധവിപസ്സനാ പാദകജ്ഝാനമേവ കഥിതം. പാസാദികസുത്തേ ചതൂഹി മഗ്ഗേഹി സദ്ധിം വിപസ്സനാ കഥിതാ. ദസുത്തരസുത്തേ ചതുത്ഥജ്ഝാനികഫലസമാപത്തി കഥിതാ. ഇമസ്മിം പോട്ഠപാദസുത്തേ പാമോജ്ജം പീതിവേവചനമേവ കത്വാ ദുതിയജ്ഝാനികഫലസമാപത്തിനാമ കഥിതാതി വേദിതബ്ബാ.

൪൩൨-൪൩൭. അയം വാ സോതി ഏത്ഥ വാ സദ്ദോ വിഭാവനത്ഥോ ഹോതി. അയം സോതി ഏവം വിഭാവേത്വാ പകാസേത്വാ ബ്യാകരേയ്യാമ. യഥാപരേ ‘‘ഏകന്തസുഖം അത്താനം സഞ്ജാനാഥാ’’തി പുട്ഠാ ‘‘നോ’’തി വദന്തി, ന ഏവം വദാമാതി അത്ഥോ. സപ്പാടിഹീരകതന്തി സപ്പാടിഹരണം, നിയ്യാനികന്തി അത്ഥോ. മോഘോ ഹോതീതി തുച്ഛോ ഹോതി, നത്ഥി സോ തസ്മിം സമയേതി അധിപ്പായോ. സച്ചോ ഹോതീതി ഭൂതോ ഹോതി, സ്വേവ തസ്മിം സമയേ സച്ചോ ഹോതീതി അത്ഥോ. ഏത്ഥ പനായം ചിത്തോ അത്തനോ അസബ്ബഞ്ഞുതായ തയോ അത്തപടിലാഭേ കഥേത്വാ അത്തപടിലാഭോ നാമ പഞ്ഞത്തിമത്തം ഏതന്തി ഉദ്ധരിതും നാസക്ഖി, അത്തപടിലാഭോ ത്വേവ നിയ്യാതേസി. അഥസ്സ ഭഗവാ രൂപാദയോ ചേത്ഥ ധമ്മാ, അത്തപടിലാഭോതി പന നാമമത്തമേതം, തേസു തേസു രൂപാദീസു സതി ഏവരൂപാ വോഹാരാ ഹോന്തീതി ദസ്സേതുകാമോ തസ്സേവ കഥം ഗഹേത്വാ നാമപഞ്ഞത്തിവസേന നിയ്യാതനത്ഥം ‘‘യസ്മിം ചിത്ത സമയേ’’തിആദിമാഹ.

൪൩൮. ഏവഞ്ച പന വത്വാ പടിപുച്ഛിത്വാ വിനയനത്ഥം പുന ‘‘സചേ തം, ചിത്ത, ഏവം പുച്ഛേയ്യു’’ന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ യോ മേ അഹോസി അതീതോ അത്തപടിലാഭോ, സ്വേവ മേ അത്തപടിലാഭോ, തസ്മിം സമയേ സച്ചോ അഹോസി, മോഘോ അനാഗതോ മോഘോ പച്ചുപ്പന്നോതി ഏത്ഥ താവ ഇമമത്ഥം ദസ്സേതി – യസ്മാ യേ തേ അതീതാ ധമ്മാ, തേ ഏതരഹി നത്ഥി, അഹേസുന്തി പന സങ്ഖ്യം ഗതാ, തസ്മാ സോപി മേ അത്തപടിലാഭോ തസ്മിംയേവ സമയേ സച്ചോ അഹോസി. അനാഗതപച്ചുപ്പന്നാനം പന ധമ്മാനം തദാ അഭാവാ തസ്മിം സമയേ ‘‘മോഘോ അനാഗതോ, മോഘോ പച്ചുപ്പന്നോ’’തി, ഏവം അത്ഥതോ നാമമത്തമേവ അത്തപടിലാഭം പടിജാനാതി. അനാഗതപച്ചുപ്പന്നേസുപി ഏസേവ നയോ.

൪൩൯-൪൪൩. അഥ ഭഗവാ തസ്സ ബ്യാകരണേന സദ്ധിം അത്തനോ ബ്യാകരണം സംസന്ദിതും ‘‘ഏവമേവ ഖോ ചിത്താ’’തിആദീനി വത്വാ പുന ഓപമ്മതോ തമത്ഥം സാധേന്തോ ‘‘സേയ്യഥാപി ചിത്ത ഗവാ ഖീര’’ന്തിആദിമാഹ. തത്രായം സങ്ഖേപത്ഥോ, യഥാ ഗവാ ഖീരം, ഖീരാദീഹി ച ദധിആദീനി ഭവന്തി, തത്ഥ യസ്മിം സമയേ ഖീരം ഹോതി, ന തസ്മിം സമയേ ദധീതി വാ നവനീതാദീസു വാ അഞ്ഞതരന്തി സങ്ഖ്യം നിരുത്തിം നാമം വോഹാരം ഗച്ഛതി. കസ്മാ? യേ ധമ്മേ ഉപാദായ ദധീതിആദി വോഹാരാ ഹോന്തി, തേസം അഭാവാ. അഥ ഖോ ഖീരം ത്വേവ തസ്മിം സമയേ സങ്ഖ്യം ഗച്ഛതി. കസ്മാ? യേ ധമ്മേ ഉപാദായ ഖീരന്തി സങ്ഖ്യാ നിരുത്തി നാമം വോഹാരോ ഹോതി, തേസം ഭാവാതി. ഏസ നയോ സബ്ബത്ഥ. ഇമാ ഖോ ചിത്താതി ഓളാരികോ അത്തപടിലാഭോ ഇതി ച മനോമയോ അത്തപടിലാഭോ ഇതി ച അരൂപോ അത്തപടിലാഭോ ഇതി ച ഇമാ ഖോ ചിത്ത ലോകസമഞ്ഞാ ലോകേ സമഞ്ഞാമത്തകാനി സമനുജാനനമത്തകാനി ഏതാനി. തഥാ ലോകനിരുത്തിമത്തകാനി വചനപഥമത്തകാനി വോഹാരമത്തകാനി നാമപണ്ണത്തിമത്തകാനി ഏതാനീതി. ഏവം ഭഗവാ ഹേട്ഠാ തയോ അത്തപടിലാഭേ കഥേത്വാ ഇദാനി സബ്ബമേതം വോഹാരമത്തകന്തി വദതി. കസ്മാ? യസ്മാ പരമത്ഥതോ സത്തോ നാമ നത്ഥി, സുഞ്ഞോ തുച്ഛോ ഏസ ലോകോ.

ബുദ്ധാനം പന ദ്വേ കഥാ സമ്മുതികഥാ ച പരമത്ഥകഥാ ച. തത്ഥ ‘‘സത്തോ പോസോ ദേവോ ബ്രഹ്മാ’’തിആദികാ ‘‘സമ്മുതികഥാ’’ നാമ. ‘‘അനിച്ചം ദുക്ഖമനത്താ ഖന്ധാ ധാതുയോ ആയതനാനി സതിപട്ഠാനാ സമ്മപ്പധാനാ’’തിആദികാ പരമത്ഥകഥാ നാമ. തത്ഥ യോ സമ്മുതിദേസനായ ‘‘സത്തോ’’തി വാ ‘‘പോസോ’’തി വാ ‘‘ദേവോ’’തി വാ ‘‘ബ്രഹ്മാ’’തി വാ വുത്തേ വിജാനിതും പടിവിജ്ഝിതും നിയ്യാതും അരഹത്തജയഗ്ഗാഹം ഗഹേതും സക്കോതി, തസ്സ ഭഗവാ ആദിതോവ ‘‘സത്തോ’’തി വാ ‘‘പോസോ’’തി വാ ‘‘ദേവോ’’തി വാ ‘‘ബ്രഹ്മാ’’തി വാ കഥേതി, യോ പരമത്ഥദേസനായ ‘‘അനിച്ച’’ന്തി വാ ‘‘ദുക്ഖ’’ന്തി വാതിആദീസു അഞ്ഞതരം സുത്വാ വിജാനിതും പടിവിജ്ഝിതും നിയ്യാതും അരഹത്തജയഗ്ഗാഹം ഗഹേതും സക്കോതി, തസ്സ ‘‘അനിച്ച’’ന്തി വാ ‘‘ദുക്ഖ’’ന്തി വാതിആദീസു അഞ്ഞതരമേവ കഥേതി. തഥാ സമ്മുതികഥായ ബുജ്ഝനകസത്തസ്സാപി ന പഠമം പരമത്ഥകഥം കഥേതി. സമ്മുതികഥായ പന ബോധേത്വാ പച്ഛാ പരമത്ഥകഥം കഥേതി. പരമത്ഥകഥായ ബുജ്ഝനകസത്തസ്സാപി ന പഠമം സമ്മുതികഥം കഥേതി. പരമത്ഥകഥായ പന ബോധേത്വാ പച്ഛാ സമ്മുതികഥം കഥേതി. പകതിയാ പന പഠമമേവ പരമത്ഥകഥം കഥേന്തസ്സ ദേസനാ ലൂഖാകാരാ ഹോതി, തസ്മാ ബുദ്ധാ പഠമം സമ്മുതികഥം കഥേത്വാ പച്ഛാ പരമത്ഥകഥം കഥേന്തി. സമ്മുതികഥം കഥേന്താപി സച്ചമേവ സഭാവമേവ അമുസാവ കഥേന്തി. പരമത്ഥകഥം കഥേന്താപി സച്ചമേവ സഭാവമേവ അമുസാവ കഥേന്തി.

ദുവേ സച്ചാനി അക്ഖാസി, സമ്ബുദ്ധോ വദതം വരോ;

സമ്മുതിം പരമത്ഥഞ്ച, തതിയം നൂപലബ്ഭതി.

സങ്കേതവചനം സച്ചം, ലോകസമ്മുതികാരണം;

പരമത്ഥവചനം സച്ചം, ധമ്മാനം ഭൂതലക്ഖണന്തി.

യാഹി തഥാഗതോ വോഹരതി അപരാമസന്തി യാഹി ലോകസമഞ്ഞാഹി ലോകനിരുത്തീഹി തഥാഗതോ തണ്ഹാമാനദിട്ഠിപരാമാസാനം അഭാവാ അപരാമസന്തോ വോഹരതീതി ദേസനം വിനിവട്ടേത്വാ അരഹത്തനികൂടേന നിട്ഠാപേസി. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനത്ഥമേവാതി.

ഇതി സുമങ്ഗലവിലാസിനിയാ ദീഘനികായട്ഠകഥായം

പോട്ഠപാദസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.