൧൦. സുഭസുത്തവണ്ണനാ

സുഭമാണവകവത്ഥുവണ്ണനാ

൪൪൪. ഏവം മേ സുതം…പേ… സാവത്ഥിയന്തി സുഭസുത്തം. തത്രായം അനുത്താനപദവണ്ണനാ. അചിരപരിനിബ്ബുതേ ഭഗവതീതി അചിരം പരിനിബ്ബുതേ ഭഗവതി, പരിനിബ്ബാനതോ ഉദ്ധം മാസമത്തേ കാലേ. നിദാനവണ്ണനായം വുത്തനയേനേവ ഭഗവതോ പത്തചീവരം ആദായ ആഗന്ത്വാ ഖീരവിരേചനം പിവിത്വാ വിഹാരേ നിസിന്നദിവസം സന്ധായേതം വുത്തം. തോദേയ്യപുത്തോതി തോദേയ്യബ്രാഹ്മണസ്സ പുത്തോ, സോ കിര സാവത്ഥിയാ അവിദൂരേ തുദിഗാമോ നാമ അത്ഥി, തസ്സ അധിപതിത്താ തോദേയ്യോതി സങ്ഖ്യം ഗതോ. മഹദ്ധനോ പന ഹോതി പഞ്ചചത്താലീസകോടിവിഭവോ, പരമമച്ഛരീ – ‘‘ദദതോ ഭോഗാനം അപരിക്ഖയോ നാമ നത്ഥീ’’തി ചിന്തേത്വാ കസ്സചി കിഞ്ചി ന ദേതി, പുത്തമ്പി ആഹ –

‘‘അഞ്ജനാനം ഖയം ദിസ്വാ, വമ്മികാനഞ്ച സഞ്ചയം;

മധൂനഞ്ച സമാഹാരം, പണ്ഡിതോ ഘരമാവസേ’’തി.

ഏവം അദാനമേവ സിക്ഖാപേത്വാ കായസ്സ ഭേദാ തസ്മിംയേവ ഘരേ സുനഖോ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തോ. സുഭോ തം സുനഖം അതിവിയ പിയായതി. അത്തനോ ഭുഞ്ജനകഭത്തംയേവ ഭോജേതി, ഉക്ഖിപിത്വാ വരസയനേ സയാപേതി. അഥ ഭഗവാ ഏകദിവസം നിക്ഖന്തേ മാണവേ തം ഘരം പിണ്ഡായ പാവിസി. സുനഖോ ഭഗവന്തം ദിസ്വാ ഭുക്കാരം കരോന്തോ ഭഗവതോ സമീപം ഗതോ. തതോ നം ഭഗവാ അവോച ‘‘തോദേയ്യ ത്വം പുബ്ബേപി മം ‘ഭോ, ഭോ’തി പരിഭവിത്വാ സുനഖോ ജാതോ, ഇദാനിപി ഭുക്കാരം കത്വാ അവീചിം ഗമിസ്സസീ’’തി. സുനഖോ തം കഥം സുത്വാ വിപ്പടിസാരീ ഹുത്വാ ഉദ്ധനന്തരേ ഛാരികായ നിപന്നോ, മനുസ്സാ നം ഉക്ഖിപിത്വാ സയനേ സയാപേതും നാസക്ഖിംസു.

സുഭോ ആഗന്ത്വാ ‘‘കേനായം സുനഖോ സയനാ ഓരോപിതോ’’തി ആഹ. മനുസ്സാ ‘‘ന കേനചീ’’തി വത്വാ തം പവത്തിം ആരോചേസും. മാണവോ സുത്വാ ‘‘മമ പിതാ ബ്രഹ്മലോകേ നിബ്ബത്തോ, സമണോ പന ഗോതമോ മേ പിതരം സുനഖം കരോതി യം കിഞ്ചി ഏസ മുഖാരൂള്ഹം ഭാസതീ’’തി കുജ്ഝിത്വാ ഭഗവന്തം മുസാവാദേന ചോദേതുകാമോ വിഹാരം ഗന്ത്വാ തം പവത്തിം പുച്ഛി. ഭഗവാ തസ്സ തഥേവ വത്വാ അവിസംവാദനത്ഥം ആഹ – ‘‘അത്ഥി പന തേ, മാണവ, പിതരാ ന അക്ഖാതം ധന’’ന്തി. അത്ഥി, ഭോ ഗോതമ, സതസഹസ്സഗ്ഘനികാ സുവണ്ണമാലാ, സതസഹസ്സഗ്ഘനികാ സുവണ്ണപാദുകാ, സതസഹസ്സഗ്ഘനികാ സുവണ്ണപാതി, സതസഹസ്സഞ്ച കഹാപണന്തി. ഗച്ഛ തം സുനഖം അപ്പോദകം മധുപായാസം ഭോജേത്വാ സയനം ആരോപേത്വാ ഈസകം നിദ്ദം ഓക്കന്തകാലേ പുച്ഛ, സബ്ബം തേ ആചിക്ഖിസ്സതി, അഥ നം ജാനേയ്യാസി – ‘‘പിതാ മേ ഏസോ’’തി. സോ തഥാ അകാസി. സുനഖോ സബ്ബം ആചിക്ഖി, തദാ നം – ‘‘പിതാ മേ’’തി ഞത്വാ ഭഗവതി പസന്നചിത്തോ ഗന്ത്വാ ഭഗവന്തംചുദ്ദസ പഞ്ഹേ പുച്ഛിത്വാ വിസ്സജ്ജനപരിയോസാനേ ഭഗവന്തം സരണം ഗതോ, തം സന്ധായ വുത്തം ‘‘സുഭോ മാണവോ തോദേയ്യപുത്തോ’’തി. സാവത്ഥിയം പടിവസതീതി അത്തനോ ഭോഗഗാമതോ ആഗന്ത്വാ വസതി.

൪൪൫-൪൪൬. അഞ്ഞതരം മാണവകം ആമന്തേസീതി സത്ഥരി പരിനിബ്ബുതേ ‘‘ആനന്ദത്ഥേരോ കിരസ്സ പത്തചീവരം ഗഹേത്വാ ആഗതോ, മഹാജനോ തം ദസ്സനത്ഥായ ഉപസങ്കമതീ’’തി സുത്വാ ‘‘വിഹാരം ഖോ പന ഗന്ത്വാ മഹാജനമജ്ഝേ ന സക്കാ സുഖേന പടിസന്ഥാരം വാ കാതും, ധമ്മകഥം വാ സോതും ഗേഹം ആഗതംയേവ നം ദിസ്വാ സുഖേന പടിസന്ഥാരം കരിസ്സാമി, ഏകാ ച മേ കങ്ഖാ അത്ഥി, തമ്പി നം പുച്ഛിസ്സാമീ’’തി ചിന്തേത്വാ അഞ്ഞതരം മാണവകം ആമന്തേസി. അപ്പാബാധന്തിആദീസു ആബാധോതി വിസഭാഗവേദനാ വുച്ചതി, യാ ഏകദേസേ ഉപ്പജ്ജിത്വാ ചത്താരോ ഇരിയാപഥേ അയപട്ടേന ആബന്ധിത്വാ വിയ ഗണ്ഹതി, തസ്സാ അഭാവം പുച്ഛാതി വദതി. അപ്പാതങ്കോതി കിച്ഛജീവിതകരോ രോഗോ വുച്ചതി, തസ്സാപി അഭാവം പുച്ഛാതി വദതി. ഗിലാനസ്സേവ ച ഉട്ഠാനം നാമ ഗരുകം ഹോതി, കായേ ബലം ന ഹോതി, തസ്മാ നിഗ്ഗേലഞ്ഞഭാവഞ്ച ബലഞ്ച പുച്ഛാതി വദതി. ഫാസുവിഹാരന്തി ഗമനഠാനനിസജ്ജസയനേസു ചതൂസു ഇരിയാപഥേസു സുഖവിഹാരം പുച്ഛാതി വദതി. അഥസ്സ പുച്ഛിതബ്ബാകാരം ദസ്സേന്തോ ‘‘സുഭോ’’തിആദിമാഹ.

൪൪൭. കാലഞ്ച സമയഞ്ച ഉപാദായാതി കാലഞ്ച സമയഞ്ച പഞ്ഞായ ഗഹേത്വാ ഉപധാരേത്വാതി അത്ഥോ. സചേ അമ്ഹാകം സ്വേ ഗമനകാലോ ഭവിസ്സതി, കായേ ബലമത്താ ചേവ ഫരിസ്സതി, ഗമനപച്ചയാ ച അഞ്ഞോ അഫാസുവിഹാരോ ന ഭവിസ്സതി, അഥേതം കാലഞ്ച ഗമനകാരണസമവായസങ്ഖാതം സമയഞ്ച ഉപധാരേത്വാ – ‘‘അപി ഏവ നാമ സ്വേ ആഗച്ഛേയ്യാമാ’’തി വുത്തം ഹോതി.

൪൪൮. ചേതകേന ഭിക്ഖുനാതി ചേതിരട്ഠേ ജാതത്താ ചേതകോതി ഏവം ലദ്ധനാമേന. സമ്മോദനീയം കഥം സാരണീയന്തി ഭോ, ആനന്ദ, ദസബലസ്സ കോ നാമ ആബാധോ അഹോസി, കിം ഭഗവാ പരിഭുഞ്ജി. അപി ച സത്ഥു പരിനിബ്ബാനേന തുമ്ഹാകം സോകോ ഉദപാദി, സത്ഥാ നാമ ന കേവലം തുമ്ഹാകംയേവ പരിനിബ്ബുതോ, സദേവകസ്സ ലോകസ്സ മഹാജാനി, കോ ദാനി അഞ്ഞോ മരണാ മുച്ചിസ്സതി, യത്ര സോ സദേവകസ്സ ലോകസ്സ അഗ്ഗപുഗ്ഗലോ പരിനിബ്ബുതോ, ഇദാനി കം അഞ്ഞം ദിസ്വാ മച്ചുരാജാ ലജ്ജിസ്സതീതി ഏവമാദിനാ നയേന മരണപടിസംയുത്തം സമ്മോദനീയം കഥം സാരണീയം വീതിസാരേത്വാ ഥേരസ്സ ഹിയ്യോ പീതഭേസജ്ജാനുരൂപം ആഹാരം ദത്വാ ഭത്തകിച്ചാവസാനേ ഏകമന്തം നിസീദി.

ഉപട്ഠാകോ സന്തികാവചരോതി ഉപട്ഠാകോ ഹുത്വാ സന്തികാവചരോ, ന രന്ധഗവേസീ. ന വീമംസനാധിപ്പായോ. സമീപചാരീതി ഇദം പുരിമപദസ്സേവ വേവചനം. യേസം സോ ഭവം ഗോതമോതി കസ്മാ പുച്ഛതി? തസ്സ കിര ഏവം അഹോസി ‘‘യേസു ധമ്മേസു ഭവം ഗോതമോ ഇമം ലോകം പതിട്ഠപേസി, തേ തസ്സ അച്ചയേന നട്ഠാ നു ഖോ, ധരന്തി നു ഖോ, സചേ ധരന്തി, ആനന്ദോ ജാനിസ്സതി, ഹന്ദ നം പുച്ഛാമീ’’തി, തസ്മാ പുച്ഛി.

൪൪൯. അഥസ്സ ഥേരോ തീണി പിടകാനി തീഹി ഖന്ധേഹി സങ്ഗഹേത്വാ ദസ്സേന്തോ ‘‘തിണ്ണം ഖോ’’തിആദിമാഹ. മാണവോ സങ്ഖിത്തേന കഥിതം അസല്ലക്ഖേന്തോ – ‘‘വിത്ഥാരതോ പുച്ഛിസ്സാമീ’’തി ചിന്തേത്വാ ‘‘കതമേസം തിണ്ണ’’ന്തിആദിമാഹ.

സീലക്ഖന്ധവണ്ണനാ

൪൫൦-൪൫൩. തതോ ഥേരേന ‘‘അരിയസ്സ സീലക്ഖന്ധസ്സാ’’തി തേസു ദസ്സിതേസു പുന ‘‘കതമോ പന സോ, ഭോ ആനന്ദ, അരിയോ സീലക്ഖന്ധോ’’തി ഏകേകം പുച്ഛി. ഥേരോപിസ്സ ബുദ്ധുപ്പാദം ദസ്സേത്വാ തന്തിധമ്മം ദേസേന്തോ അനുക്കമേന ഭഗവതാ വുത്തനയേനേവ സബ്ബം വിസ്സജ്ജേസി. തത്ഥ അത്ഥി ചേവേത്ഥ ഉത്തരികരണീയന്തി ഏത്ഥ ഭഗവതോ സാസനേ ന സീലമേവ സാരോ, കേവലഞ്ഹേതം പതിട്ഠാമത്തമേവ ഹോതി. ഇതോ ഉത്തരി പന അഞ്ഞമ്പി കത്തബ്ബം അത്ഥി യേവാതി ദസ്സേസി. ഇതോ ബഹിദ്ധാതി ബുദ്ധസാസനതോ ബഹിദ്ധാ.

സമാധിക്ഖന്ധവണ്ണനാ

൪൫൪. കഥഞ്ച, മാണവ, ഭിക്ഖു ഇന്ദ്രിയേസു ഗുത്തദ്വാരോ ഹോതീതി ഇദമായസ്മാ ആനന്ദോ ‘‘കതമോ പന സോ, ഭോ ആനന്ദ, അരിയോ സമാധിക്ഖന്ധോ’’തി ഏവം സമാധിക്ഖന്ധം പുട്ഠോപി യേ തേ ‘‘സീലസമ്പന്നോ ഇന്ദ്രിയേസു ഗുത്തദ്വാരോ സതിസമ്പജഞ്ഞേന സമന്നാഗതോ സന്തുട്ഠോ’’തി ഏവം സീലാനന്തരം ഇന്ദ്രിയസംവരാദയോ സീലസമാധീനം അന്തരേ ഉഭിന്നമ്പി ഉപകാരകധമ്മാ ഉദ്ദിട്ഠാ, തേ നിദ്ദിസിത്വാ സമാധിക്ഖന്ധം ദസ്സേതുകാമോ ആരഭി. ഏത്ഥ ച രൂപജ്ഝാനാനേവ ആഗതാനി, ന അരൂപജ്ഝാനാനി, ആനേത്വാ പന ദീപേതബ്ബാനി. ചതുത്ഥജ്ഝാനേന ഹി അസങ്ഗഹിതാ അരൂപസമാപത്തി നാമ നത്ഥിയേവ.

൪൭൧-൪൮൦. അത്ഥി ചേവേത്ഥ ഉത്തരികരണീയന്തി ഏത്ഥ ഭഗവതോ സാസനേ ന ചിത്തേകഗ്ഗതാമത്തകേനേവ പരിയോസാനപ്പത്തി നാമ അത്ഥി, ഇതോപി ഉത്തരി പന അഞ്ഞം കത്തബ്ബം അത്ഥി യേവാതി ദസ്സേതി. നത്ഥി ചേവേത്ഥ ഉത്തരികരണീയന്തി ഏത്ഥ ഭഗവതോ സാസനേ ഇതോ ഉത്തരി കാതബ്ബം നാമ നത്ഥിയേവ, അരഹത്തപരിയോസാനഞ്ഹി ഭഗവതോ സാസനന്തി ദസ്സേതി. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനത്ഥമേവാതി.

ഇതി സുമങ്ഗലവിലാസിനിയാ ദീഘനികായട്ഠകഥായം

സുഭസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.