൧൧. കേവട്ടസുത്തവണ്ണനാ

കേവട്ടഗഹപതിപുത്തവത്ഥുവണ്ണനാ

൪൮൧. ഏവം മേ സുതം…പേ… നാളന്ദായന്തി കേവട്ടസുത്തം. തത്രായം അപുബ്ബപദവണ്ണനാ. പാവാരികമ്ബവനേതി പാവാരികസ്സ അമ്ബവനേ. കേവട്ടോതി ഇദം തസ്സ ഗഹപതിപുത്തസ്സ നാമം. സോ കിര ചത്താലീസകോടിധനോ ഗഹപതിമഹാസാലോ അതിവിയ സദ്ധോ പസന്നോ അഹോസി. സോ സദ്ധാധികത്തായേവ ‘‘സചേ ഏകോ ഭിക്ഖു അഡ്ഢമാസന്തരേന വാ മാസന്തരേന വാ സംവച്ഛരേന വാ ആകാസേ ഉപ്പതിത്വാ വിവിധാനി പാടിഹാരിയാനി ദസ്സേയ്യ, സബ്ബോ ജനോ അതിവിയ പസീദേയ്യ. യംനൂനാഹം ഭഗവന്തം യാചിത്വാ പാടിഹാരിയകരണത്ഥായ ഏകം ഭിക്ഖും അനുജാനാപേയ്യ’’ന്തി ചിന്തേത്വാ ഭഗവന്തം ഉപസങ്കമിത്വാ ഏവമാഹ.

തത്ഥ ഇദ്ധാതി സമിദ്ധാ ഫീതാതി നാനാഭണ്ഡഉസ്സന്നതായ വുദ്ധിപ്പത്താ. ആകിണ്ണമനുസ്സാതി അംസകൂടേന അംസകൂടം പഹരിത്വാ വിയ വിചരന്തേഹി മനുസ്സേഹി ആകിണ്ണാ. സമാദിസതൂതി ആണാപേതു ഠാനന്തരേ ഠപേതു. ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മാതി ഉത്തരിമനുസ്സാനം ധമ്മതോ, ദസകുസലസങ്ഖാതതോ വാ മനുസ്സധമ്മതോ ഉത്തരി. ഭിയ്യോസോമത്തായാതി പകതിയാപി പജ്ജലിതപദീപോ തേലസ്നേഹം ലഭിത്വാ വിയ അതിരേകപ്പമാണേന അഭിപ്പസീദിസ്സതി. ന ഖോ അഹന്തി ഭഗവാ രാജഗഹസേട്ഠിവത്ഥുസ്മിം സിക്ഖാപദം പഞ്ഞപേസി, തസ്മാ ‘‘ന ഖോ അഹ’’ന്തിആദിമാഹ.

൪൮൨. ന ധംസേമീതി ന ഗുണവിനാസനേന ധംസേമി, സീലഭേദം പാപേത്വാ അനുപുബ്ബേന ഉച്ചട്ഠാനതോ ഓതാരേന്തോ നീചട്ഠാനേ ന ഠപേമി, അഥ ഖോ അഹം ബുദ്ധസാസനസ്സ വുദ്ധിം പച്ചാസീസന്തോ കഥേമീതി ദസ്സേതി. തതിയമ്പി ഖോതി യാവതതിയം ബുദ്ധാനം കഥം പടിബാഹിത്വാ കഥേതും വിസഹന്തോ നാമ നത്ഥി. അയം പന ഭഗവതാ സദ്ധിം വിസ്സാസികോ വിസ്സാസം വഡ്ഢേത്വാ വല്ലഭോ ഹുത്വാ അത്ഥകാമോസ്മീതി തിക്ഖത്തും കഥേസി.

ഇദ്ധിപാടിഹാരിയവണ്ണനാ

൪൮൩-൪൮൪. അഥ ഭഗവാ അയം ഉപാസകോ മയി പടിബാഹന്തേപി പുനപ്പുനം യാചതിയേവ. ‘‘ഹന്ദസ്സ പാടിഹാരിയകരണേ ആദീനവം ദസ്സേമീ’’തി ചിന്തേത്വാ ‘‘തീണി ഖോ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ അമാഹം ഭിക്ഖുന്തി അമും അഹം ഭിക്ഖും. ഗന്ധാരീതി ഗന്ധാരേന നാമ ഇസിനാ കതാ, ഗന്ധാരരട്ഠേ വാ ഉപ്പന്നാ വിജ്ജാ. തത്ഥ കിര ബഹൂ ഇസയോ വസിംസു, തേസു ഏകേന കതാ വിജ്ജാതി അധിപ്പായോ. അട്ടീയാമീതി അട്ടോ പീളിതോ വിയ ഹോമി. ഹരായാമീതി ലജ്ജാമി. ജിഗുച്ഛാമീതി ഗൂഥം ദിസ്വാ വിയ ജിഗുച്ഛം ഉപ്പാദേമി.

ആദേസനാപാടിഹാരിയവണ്ണനാ

൪൮൫. പരസത്താനന്തി അഞ്ഞേസം സത്താനം. ദുതിയം തസ്സേവ വേവചനം. ആദിസതീതി കഥേതി. ചേതസികന്തി സോമനസ്സദോമനസ്സം അധിപ്പേതം. ഏവമ്പി തേ മനോതി ഏവം തവ മനോ സോമനസ്സിതോ വാ ദോമനസ്സിതോ വാ കാമവിതക്കാദിസമ്പയുത്തോ വാ. ദുതിയം തസ്സേവ വേവചനം. ഇതിപി തേ ചിത്തന്തി ഇതി തവ ചിത്തം, ഇദഞ്ചിദഞ്ച അത്ഥം ചിന്തയമാനം പവത്തതീതി അത്ഥോ. മണികാ നാമ വിജ്ജാതി ചിന്താമണീതി ഏവം ലദ്ധനാമാ ലോകേ ഏകാ വിജ്ജാ അത്ഥി. തായ പരേസം ചിത്തം ജാനാതീതി ദീപേതി.

അനുസാസനീപാടിഹാരിയവണ്ണനാ

൪൮൬. ഏവം വിതക്കേഥാതി നേക്ഖമ്മവിതക്കാദയോ ഏവം പവത്തേന്താ വിതക്കേഥ. മാ ഏവം വിതക്കയിത്ഥാതി ഏവം കാമവിതക്കാദയോ പവത്തേന്താ മാ വിതക്കയിത്ഥ. ഏവം മനസി കരോഥാതി ഏവം അനിച്ചസഞ്ഞമേവ, ദുക്ഖസഞ്ഞാദീസു വാ അഞ്ഞതരം മനസി കരോഥ. മാ ഏവന്തി ‘‘നിച്ച’’ന്തിആദിനാ നയേന മാ മനസി കരിത്ഥ. ഇദന്തി ഇദം പഞ്ചകാമഗുണികരാഗം പജഹഥ. ഇദം ഉപസമ്പജ്ജാതി ഇദം ചതുമഗ്ഗഫലപ്പഭേദം ലോകുത്തരധമ്മമേവ ഉപസമ്പജ്ജ പാപുണിത്വാ നിപ്ഫാദേത്വാ വിഹരഥ. ഇതി ഭഗവാ ഇദ്ധിവിധം ഇദ്ധിപാടിഹാരിയന്തി ദസ്സേതി, പരസ്സ ചിത്തം ഞത്വാ കഥനം ആദേസനാപാടിഹാരിയന്തി. സാവകാനഞ്ച ബുദ്ധാനഞ്ച സതതം ധമ്മദേസനാ അനുസാസനീപാടിഹാരിയന്തി.

തത്ഥ ഇദ്ധിപാടിഹാരിയേന അനുസാസനീപാടിഹാരിയം മഹാമോഗ്ഗല്ലാനസ്സ ആചിണ്ണം, ആദേസനാപാടിഹാരിയേന അനുസാസനീപാടിഹാരിയം ധമ്മസേനാപതിസ്സ. ദേവദത്തേ സംഘം ഭിന്ദിത്വാ പഞ്ച ഭിക്ഖുസതാനി ഗഹേത്വാ ഗയാസീസേ ബുദ്ധലീളായ തേസം ധമ്മം ദേസന്തേ ഹി ഭഗവതാ പേസിതേസു ദ്വീസു അഗ്ഗസാവകേസു ധമ്മസേനാപതി തേസം ചിത്താചാരം ഞത്വാ ധമ്മം ദേസേസി, ഥേരസ്സ ധമ്മദേസനം സുത്വാ പഞ്ചസതാ ഭിക്ഖൂ സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠഹിംസു. അഥ നേസം മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ വികുബ്ബനം ദസ്സേത്വാ ദസ്സേത്വാ ധമ്മം ദേസേസി, തം സുത്വാ സബ്ബേ അരഹത്തഫലേ പതിട്ഠഹിംസു. അഥ ദ്വേപി മഹാനാഗാ പഞ്ച ഭിക്ഖുസതാനി ഗഹേത്വാ വേഹാസം അബ്ഭുഗ്ഗന്ത്വാ വേളുവനമേവാഗമിംസു. അനുസാസനീപാടിഹാരിയം പന ബുദ്ധാനം സതതം ധമ്മദേസനാ, തേസു ഇദ്ധിപാടിഹാരിയആദേസനാപാടിഹാരിയാനി സഉപാരമ്ഭാനി സദോസാനി, അദ്ധാനം ന തിട്ഠന്തി, അദ്ധാനം അതിട്ഠനതോ ന നിയ്യന്തി. അനുസാസനീപാടിഹാരിയം അനുപാരമ്ഭം നിദ്ദോസം, അദ്ധാനം തിട്ഠതി, അദ്ധാനം തിട്ഠനതോ നിയ്യാതി. തസ്മാ ഭഗവാ ഇദ്ധിപാടിഹാരിയഞ്ച ആദേസനാപാടിഹാരിയഞ്ച ഗരഹതി, അനുസാസനീപാടിഹാരിയംയേവ പസംസതി.

ഭൂതനിരോധേസകവത്ഥുവണ്ണനാ

൪൮൭. ഭൂതപുബ്ബന്തി ഇദം കസ്മാ ഭഗവതാ ആരദ്ധം. ഇദ്ധിപാടിഹാരിയആദേസനാപാടിഹാരിയാനം അനിയ്യാനികഭാവദസ്സനത്ഥം, അനുസാസനീപാടിഹാരിയസ്സേവ നിയ്യാനികഭാവദസ്സനത്ഥം. അപി ച സബ്ബബുദ്ധാനം മഹാഭൂതപരിയേസകോ നാമേകോ ഭിക്ഖു ഹോതിയേവ. യോ മഹാഭൂതേ പരിയേസന്തോ യാവ ബ്രഹ്മലോകാ വിചരിത്വാ വിസ്സജ്ജേതാരം അലഭിത്വാ ആഗമ്മ ബുദ്ധമേവ പുച്ഛിത്വാ നിക്കങ്ഖോ ഹോതി. തസ്മാ ബുദ്ധാനം മഹന്തഭാവപ്പകാസനത്ഥം, ഇദഞ്ച കാരണം പടിച്ഛന്നം, അഥ നം വിവടം കത്വാ ദേസേന്തോപി ഭഗവാ ‘‘ഭൂതപുബ്ബ’’ന്തിആദിമാഹ.

തത്ഥ കത്ഥ നു ഖോതി കിസ്മിം ഠാനേ കിം ആഗമ്മ കിം പത്തസ്സ തേ അനവസേസാ അപ്പവത്തിവസേന നിരുജ്ഝന്തി. മഹാഭൂതകഥാ പനേസാ സബ്ബാകാരേന വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ വുത്താ, തസ്മാ സാ തതോവ ഗഹേതബ്ബാ.

൪൮൮. ദേവയാനിയോ മഗ്ഗോതി പാടിയേക്കോ ദേവലോകഗമനമഗ്ഗോ നാമ നത്ഥി, ഇദ്ധിവിധഞാണസ്സേവ പനേതം അധിവചനം. തേന ഹേസ യാവ ബ്രഹ്മലോകാപി കായേന വസം വത്തേന്തോ ദേവലോകം യാതി. തസ്മാ ‘‘തം ദേവയാനിയോ മഗ്ഗോ’’തി വുത്തം. യേന ചാതുമഹാരാജികാതി സമീപേ ഠിതമ്പി ഭഗവന്തം അപുച്ഛിത്വാ ധമ്മതായ ചോദിതോ ദേവതാ മഹാനുഭാവാതി മഞ്ഞമാനോ ഉപസങ്കമി. മയമ്പി ഖോ, ഭിക്ഖു, ന ജാനാമാതി ബുദ്ധവിസയേ പഞ്ഹം പുച്ഛിതാ ദേവതാ ന ജാനന്തി, തേനേവമാഹംസു. അഥ ഖോ സോ ഭിക്ഖു ‘‘മമ ഇമം പഞ്ഹം ന കഥേതും ന ലബ്ഭാ, സീഘം കഥേഥാ’’തി താ ദേവതാ അജ്ഝോത്ഥരതി, പുനപ്പുനം പുച്ഛതി, താ ‘‘അജ്ഝോത്ഥരതി നോ അയം ഭിക്ഖു, ഹന്ദ നം ഹത്ഥതോ മോചേസ്സാമാ’’തി ചിന്തേത്വാ ‘‘അത്ഥി ഖോ ഭിക്ഖു ചത്താരോ മഹാരാജാനോ’’തിആദിമാഹംസു. തത്ഥ അഭിക്കന്തതരാതി അതിക്കമ്മ കന്തതരാ. പണീതതരാതി വണ്ണയസഇസ്സരിയാദീഹി ഉത്തമതരാ ഏതേന നയേന സബ്ബവാരേസു അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

൪൯൧-൪൯൩. അയം പന വിസേസോ – സക്കോ കിര ദേവരാജാ ചിന്തേസി ‘‘അയം പഞ്ഹോ ബുദ്ധവിസയോ, ന സക്കാ അഞ്ഞേന വിസ്സജ്ജിതും, അയഞ്ച ഭിക്ഖു അഗ്ഗിം പഹായ ഖജ്ജോപനകം ധമന്തോ വിയ, ഭേരിം പഹായ ഉദരം വാദേന്തോ വിയ ച, ലോകേ അഗ്ഗപുഗ്ഗലം സമ്മാസമ്ബുദ്ധം പഹായ ദേവതാ പുച്ഛന്തോ വിചരതി, പേസേമി നം സത്ഥുസന്തിക’’ന്തി. തതോ പുനദേവ സോ ചിന്തേസി ‘‘സുദൂരമ്പി ഗന്ത്വാ സത്ഥു സന്തികേവ നിക്കങ്ഖോ ഭവിസ്സതി. അത്ഥി ചേവ പുഗ്ഗലോ നാമേസ, ഥോകം താവ ആഹിണ്ഡന്തോ കിലമതു പച്ഛാ ജാനിസ്സതീ’’തി. തതോ തം ‘‘അഹമ്പി ഖോ’’തിആദിമാഹ. ബ്രഹ്മയാനിയോപി ദേവയാനിയസദിസോവ. ദേവയാനിയമഗ്ഗോതി വാ ബ്രഹ്മയാനിയമഗ്ഗോതി വാ ധമ്മസേതൂതി വാ ഏകചിത്തക്ഖണികഅപ്പനാതി വാ സന്നിട്ഠാനികചേതനാതി വാ മഹഗ്ഗതചിത്തന്തി വാ അഭിഞ്ഞാഞാണന്തി വാ സബ്ബമേതം ഇദ്ധിവിധഞാണസ്സേവ നാമം.

൪൯൪. പുബ്ബനിമിത്തന്തി ആഗമനപുബ്ബഭാഗേ നിമിത്തം സൂരിയസ്സ ഉദയതോ അരുണുഗ്ഗം വിയ. തസ്മാ ഇദാനേവ ബ്രഹ്മാ ആഗമിസ്സതി, ഏവം മയം ജാനാമാതി ദീപയിംസു. പാതുരഹോസീതി പാകടോ അഹോസി. അഥ ഖോ സോ ബ്രഹ്മാ തേന ഭിക്ഖുനാ പുട്ഠോ അത്തനോ അവിസയഭാവം ഞത്വാ സചാഹം ‘‘ന ജാനാമീ’’തി വക്ഖാമി, ഇമേ മം പരിഭവിസ്സന്തി, അഥ ജാനന്തോ വിയ യം കിഞ്ചി കഥേസ്സാമി, അയം മേ ഭിക്ഖു വേയ്യാകരണേന അനാരദ്ധചിത്തോ വാദം ആരോപേസ്സതി. ‘‘അഹമസ്മി ഭിക്ഖു ബ്രഹ്മാ’’തിആദീനി പന മേ ഭണന്തസ്സ ന കോചി വചനം സദ്ദഹിസ്സതി. യംനൂനാഹം വിക്ഖേപം കത്വാ ഇമം ഭിക്ഖും സത്ഥുസന്തികംയേവ പേസേയ്യന്തി ചിന്തേത്വാ ‘‘അഹമസ്മി ഭിക്ഖു ബ്രഹ്മാ’’തിആദിമാഹ.

൪൯൫-൪൯൬. ഏകമന്തം അപനേത്വാതി കസ്മാ ഏവമകാസി? കുഹകത്താ. ബഹിദ്ധാ പരിയേട്ഠിന്തി തേലത്ഥികോ വാലികം നിപ്പീളിയമാനോ വിയ യാവ ബ്രഹ്മലോകാ ബഹിദ്ധാ പരിയേസനം ആപജ്ജതി.

൪൯൭. സകുണന്തി കാകം വാ കുലലം വാ. ന ഖോ ഏസോ, ഭിക്ഖു, പഞ്ഹോ ഏവം പുച്ഛിതബ്ബോതി ഇദം ഭഗവാ യസ്മാ പദേസേനേസ പഞ്ഹോ പുച്ഛിതബ്ബോ, അയഞ്ച ഖോ ഭിക്ഖു അനുപാദിന്നകേപി ഗഹേത്വാ നിപ്പദേസതോ പുച്ഛതി, തസ്മാ പടിസേധേതി. ആചിണ്ണം കിരേതം ബുദ്ധാനം, പുച്ഛാമൂള്ഹസ്സ ജനസ്സ പുച്ഛായ ദോസം ദസ്സേത്വാ പുച്ഛം സിക്ഖാപേത്വാ പുച്ഛാവിസ്സജ്ജനം. കസ്മാ? പുച്ഛിതും അജാനിത്വാ പരിപുച്ഛന്തോ ദുവിഞ്ഞാപയോ ഹോതി. പഞ്ഹം സിക്ഖാപേന്തോ പന ‘‘കത്ഥ ആപോ ചാ’’തിആദിമാഹ.

൪൯൮. തത്ഥ ന ഗാധതീതി ന പതിട്ഠാതി, ഇമേ ചത്താരോ മഹാഭൂതാ കിം ആഗമ്മ അപ്പതിട്ഠാ ഭവന്തീതി അത്ഥോ. ഉപാദിന്നംയേവ സന്ധായ പുച്ഛതി. ദീഘഞ്ച രസ്സഞ്ചാതി സണ്ഠാനവസേന ഉപാദാരൂപം വുത്തം. അണും ഥൂലന്തി ഖുദ്ദകം വാ മഹന്തം വാ, ഇമിനാപി ഉപാദാരൂപേ വണ്ണമത്തമേവ കഥിതം. സുഭാസുഭന്തി സുഭഞ്ച അസുഭഞ്ച ഉപാദാരൂപമേവ കഥിതം. കിം പന ഉപാദാരൂപം സുഭന്തി അസുഭന്തി അത്ഥി? നത്ഥി. ഇട്ഠാനിട്ഠാരമ്മണം പനേവ കഥിതം. നാമഞ്ച രൂപഞ്ചാതി നാമഞ്ച ദീഘാദിഭേദം രൂപഞ്ച. ഉപരുജ്ഝതീതി നിരുജ്ഝതി, കിം ആഗമ്മ അസേസമേതം നപ്പവത്തതീതി.

ഏവം പുച്ഛിതബ്ബം സിയാതി പുച്ഛം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി വിസ്സജ്ജനം ദസ്സേന്തോ തത്ര വേയ്യാകരണം ഭവതീതി വത്വാ – ‘‘വിഞ്ഞാണ’’ന്തിആദിമാഹ.

൪൯൯. തത്ഥ വിഞ്ഞാതബ്ബന്തി വിഞ്ഞാണം നിബ്ബാനസ്സേതം നാമം, തദേതം നിദസ്സനാഭാവതോ അനിദസ്സനം. ഉപ്പാദന്തോ വാ വയന്തോ വാ ഠിതസ്സ അഞ്ഞഥത്തന്തോ വാ ഏതസ്സ നത്ഥീതി അനന്തം. പഭന്തി പനേതം കിര തിത്ഥസ്സ നാമം, തഞ്ഹി പപന്തി ഏത്ഥാതി പപം, പകാരസ്സ പന ഭകാരോ കതോ. സബ്ബതോ പഭമസ്സാതി സബ്ബതോപഭം. നിബ്ബാനസ്സ കിര യഥാ മഹാസമുദ്ദസ്സ യതോ യതോ ഓതരിതുകാമാ ഹോന്തി, തം തദേവ തിത്ഥം, അതിത്ഥം നാമ നത്ഥി. ഏവമേവ അട്ഠതിംസായ കമ്മട്ഠാനേസു യേന യേന മുഖേന നിബ്ബാനം ഓതരിതുകാമാ ഹോന്തി, തം തദേവ തിത്ഥം, നിബ്ബാനസ്സ അതിത്ഥം നാമ നത്ഥി. തേന വുത്തം ‘‘സബ്ബതോപഭ’’ന്തി. ഏത്ഥ ആപോ ചാതി ഏത്ഥ നിബ്ബാനേ ഇദം നിബ്ബാനം ആഗമ്മ സബ്ബമേതം ആപോതിആദിനാ നയേന വുത്തം ഉപാദിന്നക ധമ്മജാതം നിരുജ്ഝതി, അപ്പവത്തം ഹോതീതി.

ഇദാനിസ്സ നിരുജ്ഝനൂപായം ദസ്സേന്തോ ‘‘വിഞ്ഞാണസ്സ നിരോധേന ഏത്ഥേതം ഉപരുജ്ഝതീ’’തി ആഹ. തത്ഥ വിഞ്ഞാണന്തി ചരിമകവിഞ്ഞാണമ്പി അഭിസങ്ഖാരവിഞ്ഞാണമ്പി, ചരിമകവിഞ്ഞാണസ്സാപി ഹി നിരോധേന ഏത്ഥേതം ഉപരുജ്ഝതി. വിജ്ഝാതദീപസിഖാ വിയ അപണ്ണത്തികഭാവം യാതി. അഭിസങ്ഖാരവിഞ്ഞാണസ്സാപി അനുപ്പാദനിരോധേന അനുപ്പാദവസേന ഉപരുജ്ഝതി. യഥാഹ ‘‘സോതാപത്തിമഗ്ഗഞാണേന അഭിസങ്ഖാരവിഞ്ഞാണസ്സ നിരോധേന ഠപേത്വാ സത്തഭവേ അനമതഗ്ഗേ സംസാരേ യേ ഉപ്പജ്ജേയ്യും നാമഞ്ച രൂപഞ്ച ഏത്ഥേതേ നിരുജ്ഝന്തീ’’തി സബ്ബം ചൂളനിദ്ദേസേ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനമേവാതി.

ഇതി സുമങ്ഗലവിലാസിനിയാ ദീഘനികായട്ഠകഥായം

കേവട്ടസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.