൫. കൂടദന്തസുത്തവണ്ണനാ

൩൨൩. ഏവം മേ സുതം…പേ… മഗധേസൂതി കൂടദന്തസുത്തം. തത്രായം അപുബ്ബപദവണ്ണനാ. മഗധേസൂതി മഗധാ നാമ ജാനപദിനോ രാജകുമാരാ, തേസം നിവാസോ ഏകോപി ജനപദോ രൂള്ഹീസദ്ദേന മഗധാതി വുച്ചതി, തസ്മിം മഗധേസു ജനപദേ. ഇതോ പരം പുരിമസുത്തദ്വയേ വുത്തനയമേവ. അമ്ബലട്ഠികാ ബ്രഹ്മജാലേ വുത്തസദിസാവ. കൂടദന്തോതി തസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ നാമം. ഉപക്ഖടോതി സജ്ജിതോ. വച്ഛതരസതാനീതി വച്ഛസതാനി. ഉരബ്ഭാതി തരുണമേണ്ഡകാ വുച്ചന്തി. ഏതേ താവ പാളിയം ആഗതായേവ. പാളിയം പന അനാഗതാനമ്പി അനേകേസം മിഗപക്ഖീനം സത്തസത്തസതാനി സമ്പിണ്ഡിതാനേവാതി വേദിതബ്ബാനി. സബ്ബസത്തസതികയാഗം കിരേസ യജിതുകാമോ ഹോതി. ഥൂണൂപനീതാനീതി ബന്ധിത്വാ ഠപനത്ഥായ യൂപസങ്ഖാതം ഥൂണം ഉപനീതാനി.

൩൨൮. തിവിധന്തി ഏത്ഥ വിധാ വുച്ചതി ഠപനാ, തിട്ഠപനന്തി അത്ഥോ. സോളസപരിക്ഖാരന്തി സോളസപരിവാരം.

൩൩൦-൩൩൬. പടിവസന്തീതി യഞ്ഞാനുഭവനത്ഥായ പടിവസന്തി. ഭൂതപുബ്ബന്തി ഇദം ഭഗവാ പഥവീഗതം നിധിം ഉദ്ധരിത്വാ പുരതോ രാസിം കരോന്തോ വിയ ഭവപടിച്ഛന്നം പുബ്ബചരിതം ദസ്സേന്തോ ആഹ. മഹാവിജിതോതി സോ കിര സാഗരപരിയന്തം മഹന്തം പഥവീമണ്ഡലം വിജിനി, ഇതി മഹന്തം വിജിതമസ്സാതി മഹാവിജിതോ ത്വേവ സങ്ഖ്യം അഗമാസി. അഡ്ഢോതിആദീസു യോ കോചി അത്തനോ സന്തകേന വിഭവേന അഡ്ഢോ ഹോതി, അയം പന ന കേവലം അഡ്ഢോയേവ, മഹദ്ധനോ മഹതാ അപരിമാണസങ്ഖ്യേന ധനേന സമന്നാഗതോ. പഞ്ചകാമഗുണവസേന മഹന്താ ഉളാരാ ഭോഗാ അസ്സാതി മഹാഭോഗോ. പിണ്ഡപിണ്ഡവസേന ചേവ സുവണ്ണമാസകരജതമാസകാദിവസേന ച ജാതരൂപരജതസ്സ പഹൂതതായ പഹൂതജാതരൂപരജതോ, അനേകകോടിസങ്ഖ്യേന ജാതരൂപരജതേന സമന്നാഗതോതി അത്ഥോ. വിത്തീതി തുട്ഠി, വിത്തിയാ ഉപകരണം വിത്തൂപകരണം തുട്ഠികാരണന്തി അത്ഥോ. പഹൂതം നാനാവിധാലങ്കാരസുവണ്ണരജതഭാജനാദിഭേദം വിത്തൂപകരണമസ്സാതി പഹൂതവിത്തൂപകരണോ. സത്തരതനസങ്ഖാതസ്സ നിദഹിത്വാ ഠപിതധനസ്സ സബ്ബപുബ്ബണ്ണാപരണ്ണസങ്ഗഹിതസ്സ ധഞ്ഞസ്സ ച പഹൂതതായ പഹൂതധനധഞ്ഞോ. അഥവാ ഇദമസ്സ ദേവസികം പരിബ്ബയദാനഗ്ഗഹണാദിവസേന പരിവത്തനധനധഞ്ഞവസേന വുത്തം.

പരിപുണ്ണകോസകോട്ഠാഗാരോതി കോസോ വുച്ചതി ഭണ്ഡാഗാരം, നിദഹിത്വാ ഠപിതേന ധനേന പരിപുണ്ണകോസോ, ധഞ്ഞേന പരിപുണ്ണകോട്ഠാഗാരോ ചാതി അത്ഥോ. അഥവാ ചതുബ്ബിധോ കോസോ – ഹത്ഥീ, അസ്സാ, രഥാ, പത്തീതി. കോട്ഠാഗാരം തിവിധം – ധനകോട്ഠാഗാരം, വത്ഥകോട്ഠാഗാരം, ധഞ്ഞകോട്ഠാഗാരന്തി, തം സബ്ബമ്പി പരിപുണ്ണമസ്സാതി പരിപുണ്ണകോസകോട്ഠാഗാരോ. ഉദപാദീതി ഉപ്പജ്ജി. അയം കിര രാജാ ഏകദിവസം രതനാവലോകനചാരികം നാമ നിക്ഖന്തോ. സോ ഭണ്ഡാഗാരികം പുച്ഛി – ‘‘താത, ഇദം ഏവം ബഹുധനം കേന സങ്ഘരിത’’ന്തി? തുമ്ഹാകം പിതുപിതാമഹാദീഹി യാവ സത്തമാ കുലപരിവട്ടാതി. ഇദം പന ധനം സങ്ഘരിത്വാ തേ കുഹിം ഗതാതി? സബ്ബേവ തേ, ദേവ, മരണവസം പത്താതി. അത്തനോ ധനം അഗഹേത്വാവ ഗതാ, താതാതി? ദേവ, കിം വദേഥ, ധനം നാമേതം പഹായ ഗമനീയമേവ, നോ ആദായ ഗമനീയന്തി. അഥ രാജാ നിവത്തിത്വാ സിരീഗബ്ഭേ നിസിന്നോ – ‘അധിഗതാ ഖോ മേ’തിആദീനി ചിന്തേസി. തേന വുത്തം – ‘‘ഏവം ചേതസോ പരിവിതക്കോ ഉദപാദീ’’തി.

൩൩൭. ബ്രാഹ്മണം ആമന്തേത്വാതി കസ്മാ ആമന്തേസി? അയം കിരേവം ചിന്തേസി – ‘‘ദാനം ദേന്തേന നാമ ഏകേന പണ്ഡിതേന സദ്ധിം മന്തേത്വാ ദാതും വട്ടതി, അനാമന്തേത്വാ കതകമ്മഞ്ഹി പച്ഛാനുതാപം കരോതീ’’തി. തസ്മാ ആമന്തേസി. അഥ ബ്രാഹ്മണോ ചിന്തേസി – ‘‘അയം രാജാ മഹാദാനം ദാതുകാമോ, ജനപദേ ചസ്സ ബഹൂ ചോരാ, തേ അവൂപസമേത്വാ ദാനം ദേന്തസ്സ ഖീരദധിതണ്ഡുലാദികേ ദാനസമ്ഭാരേ ആഹരന്താനം നിപ്പുരിസാനി ഗേഹാനി ചോരാ വിലുമ്പിസ്സന്തി ജനപദോ ചോരഭയേനേവ കോലാഹലോ ഭവിസ്സതി, തതോ രഞ്ഞോ ദാനം ന ചിരം പവത്തിസ്സതി, ചിത്തമ്പിസ്സ ഏകഗ്ഗം ന ഭവിസ്സതി, ഹന്ദ, നം ഏതമത്ഥം സഞ്ഞാപേമീ’’തി തതോ തമത്ഥം സഞ്ഞാപേന്തോ ‘‘ഭോതോ, ഖോ രഞ്ഞോ’’തിആദിമാഹ.

൩൩൮. തത്ഥ സകണ്ടകോതി ചോരകണ്ടകേഹി സകണ്ടകോ. പന്ഥദുഹനാതി പന്ഥദുഹാ, പന്ഥഘാതകാതി അത്ഥോ. അകിച്ചകാരീ അസ്സാതി അകത്തബ്ബകാരീ അധമ്മകാരീ ഭവേയ്യ. ദസ്സുഖീലന്തി ചോരഖീലം. വധേന വാതി മാരണേന വാ കോട്ടനേന വാ. ബന്ധനേനാതി അദ്ദുബന്ധനാദിനാ. ജാനിയാതി ഹാനിയാ; ‘‘സതം ഗണ്ഹഥ, സഹസ്സം ഗണ്ഹഥാ’’തി ഏവം പവത്തിതദണ്ഡേനാതി അത്ഥോ. ഗരഹായാതി പഞ്ചസിഖമുണ്ഡകരണം, ഗോമയസിഞ്ചനം, ഗീവായ കുദണ്ഡകബന്ധനന്തി ഏവമാദീനി കത്വാ ഗരഹപാപനേന. പബ്ബാജനായാതി രട്ഠതോ നീഹരണേന. സമൂഹനിസ്സാമീതി സമ്മാ ഹേതുനാ നയേന കാരണേന ഊഹനിസ്സാമി. ഹതാവസേസകാതി മതാവസേസകാ. ഉസ്സഹന്തീതി ഉസ്സാഹം കരോന്തി. അനുപ്പദേതൂതി ദിന്നേ അപ്പഹോന്തേ പുന അഞ്ഞമ്പി ബീജഞ്ച ഭത്തഞ്ച കസിഉപകരണഭണ്ഡഞ്ച സബ്ബം ദേതൂതി അത്ഥോ. പാഭതം അനുപ്പദേതൂതി സക്ഖിം അകത്വാ പണ്ണേ അനാരോപേത്വാ മൂലച്ഛേജ്ജവസേന ഭണ്ഡമൂലം ദേതൂതി അത്ഥോ. ഭണ്ഡമൂലസ്സ ഹി പാഭതന്തി നാമം. യഥാഹ –

‘‘അപ്പകേനപി മേധാവീ, പാഭതേന വിചക്ഖണോ;

സമുട്ഠാപേതി അത്താനം, അണും അഗ്ഗിംവ സന്ധമ’’ന്തി. (ജാ. ൧.൧.൪);

ഭത്തവേതനന്തി ദേവസികം ഭത്തഞ്ചേവ മാസികാദിപരിബ്ബയഞ്ച തസ്സ തസ്സ കുസലകമ്മസൂരഭാവാനുരൂപേന ഠാനന്തരഗാമനിഗമാദിദാനേന സദ്ധിം ദേതൂതി അത്ഥോ. സകമ്മപസുതാതി കസിവാണിജ്ജാദീസു സകേസു കമ്മേസു ഉയ്യുത്താ ബ്യാവടാ. രാസികോതി ധനധഞ്ഞാനം രാസികോ. ഖേമട്ഠിതാതി ഖേമേന ഠിതാ അഭയാ. അകണ്ടകാതി ചോരകണ്ടകരഹിതാ. മുദാ മോദമാനാതി മോദാ മോദമാനാ. അയമേവ വാ പാഠോ, അഞ്ഞമഞ്ഞം പമുദിതചിത്താതി അധിപ്പായോ. അപാരുതഘരാതി ചോരാനം അഭാവേന ദ്വാരാനി അസംവരിത്വാ വിവടദ്വാരാതി അത്ഥോ. ഏതദവോചാതി ജനപദസ്സ സബ്ബാകാരേന ഇദ്ധഫീതഭാവം ഞത്വാ ഏതം അവോച.

ചതുപരിക്ഖാരവണ്ണനാ

൩൩൯. തേന ഹി ഭവം രാജാതി ബ്രാഹ്മണോ കിര ചിന്തേസി – ‘‘അയം രാജാ മഹാദാനം ദാതും അതിവിയ ഉസ്സാഹജാതോ. സചേ പന അത്തനോ അനുയന്താ ഖത്തിയാദയോ അനാമന്തേത്വാ ദസ്സതി. നാസ്സ തേ അത്തമനാ ഭവിസ്സന്തി; യഥാ ദാനം തേ അത്തമനാ ഹോന്തി, തഥാ കരിസ്സാമീ’’തി. തസ്മാ ‘‘തേന ഹി ഭവ’’ന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ നേഗമാതി നിഗമവാസിനോ. ജാനപദാതി ജനപദവാസിനോ. ആമന്തയതന്തി ആമന്തേതു ജാനാപേതു. യം മമ അസ്സാതി യം തുമ്ഹാകം അനുജാനനം മമ ഭവേയ്യ. അമച്ചാതി പിയസഹായകാ. പാരിസജ്ജാതി സേസാ ആണത്തികാരകാ. യജതം ഭവം രാജാതി യജതു ഭവം, തേ കിര – അയം രാജാ ‘‘അഹം ഇസ്സരോ’’തി പസയ്ഹ ദാനം അദത്വാ അമ്ഹേ ആമന്തേസി, അഹോനേന സുട്ഠു കത’’ന്തി അത്തമനാ ഏവമാഹംസു. അനാമന്തിതേ പനസ്സ യഞ്ഞട്ഠാനം ദസ്സനായപി ന ഗച്ഛേയ്യും. യഞ്ഞകാലോ മഹാരാജാതി ദേയ്യധമ്മസ്മിഞ്ഹി അസതി മഹല്ലകകാലേ ച ഏവരൂപം ദാനം ദാതും ന സക്കാ, ത്വം പന മഹാധനോ ചേവ തരുണോ ച, ഏതേന തേ യഞ്ഞകാലോതി ദസ്സേന്താ വദന്തി. അനുമതിപക്ഖാതി അനുമതിയാ പക്ഖാ, അനുമതിദായകാതി അത്ഥോ. പരിക്ഖാരാ ഭവന്തീതി പരിവാരാ ഭവന്തി. ‘‘രഥോ സീലപരിക്ഖാരോ, ഝാനക്ഖോ ചക്കവീരിയോ’’തി (സം. നി. ൫.൪) ഏത്ഥ പന അലങ്കാരോ പരിക്ഖാരോതി വുത്തോ.

അട്ഠപരിക്ഖാരവണ്ണനാ

൩൪൦. അട്ഠഹങ്ഗേഹീതി ഉഭതോ സുജാതാദീഹി അട്ഠഹി അങ്ഗേഹി. യസസാതി ആണാഠപനസമത്ഥതായ. സദ്ധോതി ദാനസ്സ ഫലം അത്ഥീതി സദ്ദഹതി. ദായകോതി ദാനസൂരോ. ന സദ്ധാമത്തകേനേവ തിട്ഠതി, പരിച്ചജിതുമ്പി സക്കോതീതി അത്ഥോ. ദാനപതീതി യം ദാനം ദേതി, തസ്സ പതി ഹുത്വാ ദേതി, ന ദാസോ, ന സഹായോ. യോ ഹി അത്തനാ മധുരം ഭുഞ്ജതി, പരേസം അമധുരം ദേതി, സോ ദാനസങ്ഖാതസ്സ ദേയ്യധമ്മസ്സ ദാസോ ഹുത്വാ ദേതി. യോ യം അത്തനാ ഭുഞ്ജതി, തദേവ ദേതി, സോ സഹായോ ഹുത്വാ ദേതി. യോ പന അത്തനാ യേന കേനചി യാപേതി, പരേസം മധുരം ദേതി, സോ പതി ജേട്ഠകോ സാമീ ഹുത്വാ ദേതി, അയം താദിസോതി അത്ഥോ. സമണബ്രാഹ്മണകപണദ്ധികവണിബ്ബകയാചകാനന്തി ഏത്ഥ സമിതപാപാ സമണാ, ബാഹിതപാപാ ബ്രാഹ്മണാ. കപണാതി ദുഗ്ഗതാ ദലിദ്ദമനുസ്സാ. അദ്ധികാതി പഥാവിനോ. വണിബ്ബകാതി യേ – ‘‘ഇട്ഠം ദിന്നം, കന്തം, മനാപം, കാലേന അനവജ്ജം ദിന്നം, ദദം ചിത്തം പസാദേയ്യ, ഗച്ഛതു ഭവം ബ്രഹ്മലോക’’ന്തിആദിനാ നയേന ദാനസ്സ വണ്ണം ഥോമയമാനാ വിചരന്തി. യാചകാതി യേ – ‘‘പസതമത്തം ദേഥ, സരാവമത്തം ദേഥാ’’തിആദീനി വത്വാ യാചമാനാ വിചരന്തി. ഓപാനഭൂതോതി ഉദപാനഭൂതോ. സബ്ബേസം സാധാരണപരിഭോഗോ, ചതുമഹാപഥേ ഖതപോക്ഖരണീ വിയ ഹുത്വാതി അത്ഥോ. സുതജാതസ്സാതി ഏത്ഥ സുതമേവ സുതജാതം. അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നേ അത്ഥേ ചിന്തേതുന്തി ഏത്ഥ – ‘‘അതീതേ പുഞ്ഞസ്സ കതത്തായേവ മേ അയം സമ്പത്തീ’’തി, ഏവം ചിന്തേന്തോ അതീതമത്ഥം ചിന്തേതും പടിബലോ നാമ ഹോതി. ‘‘ഇദാനി പുഞ്ഞം കത്വാവ അനാഗതേ സക്കാ സമ്പത്തിം പാപുണിതു’’ന്തി ചിന്തേന്തോ അനാഗതമത്ഥം ചിന്തേതും പടിബലോ നാമ ഹോതി. ‘‘ഇദം പുഞ്ഞകമ്മം നാമ സപ്പുരിസാനം ആചിണ്ണം, മയ്ഹഞ്ച ഭോഗാപി സംവിജ്ജന്തി, ദായകചിത്തമ്പി അത്ഥി; ഹന്ദാഹം പുഞ്ഞാനി കരോമീ’’തി ചിന്തേന്തോ പച്ചുപ്പന്നമത്ഥം ചിന്തേതും പടിബലോ നാമ ഹോതീതി വേദിതബ്ബോ. ഇതി ഇമാനീതി ഏവം യഥാ വുത്താനി ഏതാനി. ഏതേഹി കിര അട്ഠഹങ്ഗേഹി സമന്നാഗതസ്സ ദാനം സബ്ബദിസാഹി മഹാജനോ ഉപസങ്കമതി. ‘‘അയം ദുജ്ജാതോ കിത്തകം കാലം ദസ്സതി, ഇദാനി വിപ്പടിസാരീ ഹുത്വാ ഉപച്ഛിന്ദിസ്സതീ’’തി ഏവമാദീനി ചിന്തേത്വാ ന കോചി ഉപസങ്കമിതബ്ബം മഞ്ഞതി. തസ്മാ ഏതാനി അട്ഠങ്ഗാനി പരിക്ഖാരാ ഭവന്തീതി വുത്താനി.

ചതുപരിക്ഖാരാദിവണ്ണനാ

൩൪൧. സുജം പഗ്ഗണ്ഹന്താനന്തി മഹായാഗപടിഗ്ഗണ്ഹനട്ഠാനേ ദാനകടച്ഛും പഗ്ഗണ്ഹന്താനം. ഇമേഹി ചതൂഹീതി ഏതേഹി സുജാതാദീഹി. ഏതേസു ഹി അസതി – ‘‘ഏവം ദുജ്ജാതസ്സ സംവിധാനേന പവത്തദാനം കിത്തകം കാലം പവത്തിസ്സതീ’’തിആദീനി വത്വാ ഉപസങ്കമിതാരോ ന ഹോന്തി. ഗരഹിതബ്ബാഭാവതോ പന ഉപസങ്കമന്തിയേവ. തസ്മാ ഇമാനിപി പരിക്ഖാരാ ഭവന്തീതി വുത്താനി.

൩൪൨. തിസ്സോ വിധാ ദേസേസീതി തീണി ഠപനാനി ദേസേസി. സോ കിര ചിന്തേസി – ‘‘ദാനം ദദമാനാ നാമ തിണ്ണം ഠാനാനം അഞ്ഞതരസ്മിം ചലന്തി ഹന്ദാഹം ഇമം രാജാനം തേസു ഠാനേസു പഠമതരഞ്ഞേവ നിച്ചലം കരോമീ’’തി. തേനസ്സ തിസ്സോ വിധാ ദേസേസീതി. സോ ഭോതോ രഞ്ഞോതി ഇദം കരണത്ഥേ സാമിവചനം. ഭോതാ രഞ്ഞാതി വാ പാഠോ. വിപ്പടിസാരോ ന കരണീയോതി ‘‘ഭോഗാനം വിഗമഹേതുകോ പച്ഛാനുതാപോ ന കത്തബ്ബോ, പുബ്ബചേതനാ പന അചലാ പതിട്ഠപേതബ്ബാ, ഏവഞ്ഹി ദാനം മഹപ്ഫലം ഹോതീ’’തി ദസ്സേതി. ഇതരേസുപി ദ്വീസു ഠാനേസു ഏസേവ നയോ. മുഞ്ചചേതനാപി ഹി പച്ഛാസമനുസ്സരണചേതനാ ച നിച്ചലാവ കാതബ്ബാ. തഥാ അകരോന്തസ്സ ദാനം ന മഹപ്ഫലം ഹോതി, നാപി ഉളാരേസു ഭോഗേസു ചിത്തം നമതി, മഹാരോരുവം ഉപപന്നസ്സ സേട്ഠിഗഹപതിനോ വിയ.

൩൪൩. ദസഹാകാരേഹീതി ദസഹി കാരണേഹി. തസ്സ കിര ഏവം അഹോസി – സചായം രാജാ ദുസ്സീലേ ദിസ്വാ – ‘‘നസ്സതി വത മേ ദാനം, യസ്സ മേ ഏവരൂപാ ദുസ്സീലാ ഭുഞ്ജന്തീ’’തി സീലവന്തേസുപി വിപ്പടിസാരം ഉപ്പാദേസ്സതി, ദാനം ന മഹപ്ഫലം ഭവിസ്സതി. വിപ്പടിസാരോ ച നാമ ദായകാനം പടിഗ്ഗാഹകതോവ ഉപ്പജ്ജതി, ഹന്ദസ്സ പഠമമേവ തം വിപ്പടിസാരം വിനോദേമീതി. തസ്മാ ദസഹാകാരേഹി ഉപച്ഛിജ്ജിതും യുത്തം പടിഗ്ഗാഹകേസുപി വിപ്പടിസാരം വിനോദേസീതി. തേസഞ്ഞേവ തേനാതി തേസഞ്ഞേവ തേന പാപേന അനിട്ഠോ വിപാകോ ഭവിസ്സതി, ന അഞ്ഞേസന്തി ദസ്സേതി. യജതം ഭവന്തി ദേതു ഭവം. സജ്ജതന്തി വിസ്സജ്ജതു. അന്തരന്തി അബ്ഭന്തരം.

൩൪൪. സോളസഹി ആകാരേഹി ചിത്തം സന്ദസ്സേസീതി ഇധ ബ്രാഹ്മണോ രഞ്ഞോ മഹാദാനാനുമോദനം നാമ ആരദ്ധോ. തത്ഥ സന്ദസ്സേസീതി – ‘ഇദം ദാനം ദാതാ ഏവരൂപം സമ്പത്തിം ലഭതീ’തി ദസ്സേത്വാ ദസ്സേത്വാ കഥേസി. സമാദപേസീതി തദത്ഥം സമാദപേത്വാ കഥേസി. സമുത്തേജേസീതി വിപ്പടിസാരവിനോദനേനസ്സ ചിത്തം വോദാപേസി. സമ്പഹംസേസീതി ‘സുന്ദരം തേ കതം, മഹാരാജ, ദാനം ദദമാനേനാ’തി ഥുതിം കത്വാ കഥേസി. വത്താ ധമ്മതോ നത്ഥീതി ധമ്മേന സമേന കാരണേന വത്താ നത്ഥി.

൩൪൫. ന രുക്ഖാ ഛിജ്ജിംസു യൂപത്ഥായ ന ദബ്ഭാ ലൂയിംസു ബരിഹിസത്ഥായാതി യേ യൂപനാമകേ മഹാഥമ്ഭേ ഉസ്സാപേത്വാ – ‘‘അസുകരാജാ അസുകാമച്ചോ അസുകബ്രാഹ്മണോ ഏവരൂപം നാമ മഹായാഗം യജതീ’’തി നാമം ലിഖിത്വാ ഠപേന്തി. യാനി ച ദബ്ഭതിണാനി ലായിത്വാ വനമാലാസങ്ഖേപേന യഞ്ഞസാലം പരിക്ഖിപന്തി, ഭൂമിയം വാ പത്ഥരന്തി, തേപി ന രുക്ഖാ ഛിജ്ജിംസു, ന ദബ്ഭാ ലൂയിംസു. കിം പന ഗാവോ വാ അജാദയോ വാ ഹഞ്ഞിസ്സന്തീതി ദസ്സേതി. ദാസാതി അന്തോഗേഹദാസാദയോ. പേസ്സാതി യേ പുബ്ബമേവ ധനം ഗഹേത്വാ കമ്മം കരോന്തി. കമ്മകരാതി യേ ഭത്തവേതനം ഗഹേത്വാ കരോന്തി. ദണ്ഡതജ്ജിതാ നാമ ദണ്ഡയട്ഠിമുഗ്ഗരാദീനി ഗഹേത്വാ – ‘‘കമ്മം കരോഥ കരോഥാ’’തി ഏവം തജ്ജിതാ. ഭയതജ്ജിതാ നാമ – സചേ കമ്മം കരോസി, കുസലം. നോ ചേ കരോസി, ഛിന്ദിസ്സാമ വാ ബന്ധിസ്സാമ വാ മാരേസ്സാമ വാതി ഏവം ഭയേന തജ്ജിതാ. ഏതേ പന ന ദണ്ഡതജ്ജിതാ, ന ഭയതജ്ജിതാ, ന അസ്സുമുഖാ രോദമാനാ പരികമ്മാനി അകംസു. അഥ ഖോ പിയസമുദാചാരേനേവ സമുദാചരിയമാനാ അകംസു. ന ഹി തത്ഥ ദാസം വാ ദാസാതി, പേസ്സം വാ പേസ്സാതി, കമ്മകരം വാ കമ്മകരാതി ആലപന്തി. യഥാനാമവസേനേവ പന പിയസമുദാചാരേന ആലപിത്വാ ഇത്ഥിപുരിസബലവന്തദുബ്ബലാനം അനുരൂപമേവ കമ്മം ദസ്സേത്വാ – ‘‘ഇദഞ്ചിദഞ്ച കരോഥാ’’തി വദന്തി. തേപി അത്തനോ രുചിവസേനേവ കരോന്തി. തേന വുത്തം – ‘‘യേ ഇച്ഛിംസു, തേ അകംസു; യേ ന ഇച്ഛിംസു, ന തേ അകംസു. യം ഇച്ഛിംസു, തം അകംസു; യം ന ഇച്ഛിംസു, ന തം അകംസൂ’’തി. സപ്പിതേലനവനീതദധിമധുഫാണിതേന ചേവ സോ യഞ്ഞോ നിട്ഠാനമഗമാസീതി രാജാ കിര ബഹിനഗരസ്സ ചതൂസു ദ്വാരേസു അന്തോനഗരസ്സ ച മജ്ഝേതി പഞ്ചസു ഠാനേസു മഹാദാനസാലായോ കാരാപേത്വാ ഏകേകിസ്സായ സാലായ സതസഹസ്സം സതസഹസ്സം കത്വാ ദിവസേ ദിവസേ പഞ്ചസതസഹസ്സാനി വിസ്സജ്ജേത്വാ സൂരിയുഗ്ഗമനതോ പട്ഠായ തസ്സ തസ്സ കാലസ്സ അനുരൂപേഹി സഹത്ഥേന സുവണ്ണകടച്ഛും ഗഹേത്വാ പണീതേഹി സപ്പിതേലാദിസമ്മിസ്സേഹേവ യാഗുഖജ്ജകഭത്തബ്യഞ്ജനപാനകാദീഹി മഹാജനം സന്തപ്പേസി. ഭാജനാനി പൂരേത്വാ ഗണ്ഹിതുകാമാനം തഥേവ ദാപേസി. സായണ്ഹസമയേ പന വത്ഥഗന്ധമാലാദീഹി സമ്പൂജേസി. സപ്പിആദീനം പന മഹാചാടിയോ പൂരാപേത്വാ – ‘‘യോ യം പരിഭുഞ്ജിതുകാമോ, സോ തം പരിഭുഞ്ജതൂ’’തി അനേകസതേസു ഠാനേസു ഠപാപേസി. തം സന്ധായ വുത്തം – ‘‘സപ്പിതേലനവനീതദധിമധുഫാണിതേന ചേവ സോ യഞ്ഞോ നിട്ഠാനമഗമാസീ’’തി.

൩൪൬. പഹൂതം സാപതേയ്യം ആദായാതി ബഹും ധനം ഗഹേത്വാ. തേ കിര ചിന്തേസും – ‘‘അയം രാജാ സപ്പിതേലാദീനി ജനപദതോ അനാഹരാപേത്വാ അത്തനോ സന്തകമേവ നീഹരിത്വാ മഹാദാനം ദേതി. അമ്ഹേഹി പന ‘രാജാ ന കിഞ്ചി ആഹരാപേതീ’തി ന യുത്തം തുണ്ഹീ ഭവിതും. ന ഹി രഞ്ഞോ ഘരേ ധനം അക്ഖയധമ്മമേവ, അമ്ഹേസു ച അദേന്തേസു കോ അഞ്ഞോ രഞ്ഞോ ദസ്സതി, ഹന്ദസ്സ ധനം ഉപസംഹരാമാ’’തി തേ ഗാമഭാഗേന ച നിഗമഭാഗേന ച നഗരഭാഗേന ച സാപതേയ്യം സംഹരിത്വാ സകടാനി പൂരേത്വാ രഞ്ഞോ ഉപഹരിംസു. തം സന്ധായ – ‘‘പഹൂതം സാപതേയ്യ’’ന്തിആദിമാഹ.

൩൪൭. പുരത്ഥിമേന യഞ്ഞവാടസ്സാതി പുരത്ഥിമതോ നഗരദ്വാരേ ദാനസാലായ പുരത്ഥിമഭാഗേ. യഥാ പുരത്ഥിമദിസതോ ആഗച്ഛന്താ ഖത്തിയാനം ദാനസാലായ യാഗും പിവിത്വാ രഞ്ഞോ ദാനസാലായ ഭുഞ്ജിത്വാ നഗരം പവിസന്തി. ഏവരൂപേ ഠാനേ പട്ഠപേസും. ദക്ഖിണേന യഞ്ഞവാടസ്സാതി ദക്ഖിണതോ നഗരദ്വാരേ ദാനസാലായ വുത്തനയേനേവ ദക്ഖിണഭാഗേ പട്ഠപേസും. പച്ഛിമുത്തരേസുപി ഏസേവ നയോ.

൩൪൮. അഹോ യഞ്ഞോ, അഹോ യഞ്ഞസമ്പദാതി ബ്രാഹ്മണാ സപ്പിആദീഹി നിട്ഠാനഗമനം സുത്വാ – ‘‘യം ലോകേ മധുരം, തദേവ സമണോ ഗോതമോ കഥേതി, ഹന്ദസ്സ യഞ്ഞം പസംസാമാ’’തി തുട്ഠചിത്താ പസംസമാനാ ഏവമാഹംസു. തുണ്ഹീഭൂതോവ നിസിന്നോ ഹോതീതി ഉപരി വത്തബ്ബമത്ഥം ചിന്തയമാനോ നിസ്സദ്ദോവ നിസിന്നോ ഹോതി. അഭിജാനാതി പന ഭവം ഗോതമോതി ഇദം ബ്രാഹ്മണോ പരിഹാരേന പുച്ഛന്തോ ആഹ. ഇതരഥാ ഹി – ‘‘കിം പന ത്വം, ഭോ ഗോതമ, തദാ രാജാ അഹോസി, ഉദാഹു പുരോഹിതോ ബ്രാഹ്മണോ’’തി ഏവം ഉജുകമേവ പുച്ഛയമാനോ അഗാരവോ വിയ ഹോതി.

നിച്ചദാനഅനുകുലയഞ്ഞവണ്ണനാ

൩൪൯. അത്ഥി പന, ഭോ ഗോതമാതി – ഇദം ബ്രാഹ്മണോ ‘‘സകലജമ്ബുദീപവാസീനം ഉട്ഠായ സമുട്ഠായ ദാനം നാമ ദാതും ഗരുകം സകലജനപദോ ച അത്തനോ കമ്മാനി അകരോന്തോ നസ്സിസ്സതി, അത്ഥി നു ഖോ അമ്ഹാകമ്പി ഇമമ്ഹാ യഞ്ഞാ അഞ്ഞോ യഞ്ഞോ അപ്പസമാരമ്ഭതരോ ചേവ മഹപ്ഫലതരോ ചാ’’തി ഏതമത്ഥം പുച്ഛന്തോ ആഹ. നിച്ചദാനാനീതി ധുവദാനാനി നിച്ചഭത്താനി. അനുകുലയഞ്ഞാനീതി – ‘‘അമ്ഹാകം പിതുപിതാമഹാദീഹി പവത്തിതാനീ’’തി കത്വാ പച്ഛാ ദുഗ്ഗതപുരിസേഹിപി വംസപരമ്പരായ പവത്തേതബ്ബാനി യാഗാനി, ഏവരൂപാനി കിര സീലവന്തേ ഉദ്ദിസ്സ നിബദ്ധദാനാനി തസ്മിം കുലേ ദലിദ്ദാപി ന ഉപച്ഛിന്ദന്തി.

തത്രിദം വത്ഥു – അനാഥപിണ്ഡികസ്സ കിര ഘരേ പഞ്ച നിച്ചഭത്തസതാനി ദീയിംസു. ദന്തമയസലാകാനി പഞ്ചസതാനി അഹേസും. അഥ തം കുലം അനുക്കമേന ദാലിദ്ദിയേന അഭിഭൂതം, ഏകാ തസ്മിം കുലേ ദാരികാ ഏകസലാകതോ ഉദ്ധം ദാതും നാസക്ഖി. സാപി പച്ഛാ സേതവാഹനരജ്ജം ഗന്ത്വാ ഖലം സോധേത്വാ ലദ്ധധഞ്ഞേന തം സലാകം അദാസി. ഏകോ ഥേരോ രഞ്ഞോ ആരോചേസി. രാജാ തം ആനേത്വാ അഗ്ഗമഹേസിട്ഠാനേ ഠപേസി. സാ തതോ പട്ഠായ പുന പഞ്ചപി സലാകഭത്തസതാനി പവത്തേസി.

ദണ്ഡപ്പഹാരാതി – ‘‘പടിപാടിയാ തിട്ഠഥ തിട്ഠഥാ’’തി ഉജും ഗന്ത്വാ ഗണ്ഹഥ ഗണ്ഹഥാതി ച ആദീനി വത്വാ ദീയമാനാ ദണ്ഡപ്പഹാരാപി ഗലഗ്ഗാഹാപി ദിസ്സന്തി. അയം ഖോ, ബ്രാഹ്മണ, ഹേതു…പേ… മഹാനിസംസതരഞ്ചാതി. ഏത്ഥ യസ്മാ മഹായഞ്ഞേ വിയ ഇമസ്മിം സലാകഭത്തേ ന ബഹൂഹി വേയ്യാവച്ചകരേഹി വാ ഉപകരണേഹി വാ അത്ഥോ അത്ഥി, തസ്മാ ഏതം അപ്പട്ഠതരം. യസ്മാ ചേത്ഥ ന ബഹൂനം കമ്മച്ഛേദവസേന പീളാസങ്ഖാതോ സമാരമ്ഭോ അത്ഥി, തസ്മാ അപ്പസമാരമ്ഭതരം. യസ്മാ ചേതം സങ്ഘസ്സ യിട്ഠം പരിച്ചത്തം, തസ്മാ യഞ്ഞന്തി വുത്തം, യസ്മാ പന ഛളങ്ഗസമന്നാഗതായ ദക്ഖിണായ മഹാസമുദ്ദേ ഉദകസ്സേവ ന സുകരം പുഞ്ഞാഭിസന്ദസ്സ പമാണം കാതും, ഇദഞ്ച തഥാവിധം. തസ്മാ തം മഹപ്ഫലതരഞ്ച മഹാനിസംസതരഞ്ചാതി വേദിതബ്ബം. ഇദം സുത്വാ ബ്രാഹ്മണോ ചിന്തേസി – ഇദമ്പി നിച്ചഭത്തം ഉട്ഠായ സമുട്ഠായ ദദതോ ദിവസേ ദിവസേ ഏകസ്സ കമ്മം നസ്സതി. നവനവോ ഉസ്സാഹോ ച ജനേതബ്ബോ ഹോതി, അത്ഥി നു ഖോ ഇതോപി അഞ്ഞോ യഞ്ഞോ അപ്പട്ഠതരോ ച അപ്പസമാരമ്ഭതരോ ചാതി. തസ്മാ ‘‘അത്ഥി പന, ഭോ ഗോതമാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ യസ്മാ സലാകഭത്തേ കിച്ചപരിയോസാനം നത്ഥി, ഏകേന ഉട്ഠായ സമുട്ഠായ അഞ്ഞം കമ്മം അകത്വാ സംവിധാതബ്ബമേവ. വിഹാരദാനേ പന കിച്ചപരിയോസാനം അത്ഥി. പണ്ണസാലം വാ ഹി കാരേതും കോടിധനം വിസ്സജ്ജേത്വാ മഹാവിഹാരം വാ, ഏകവാരം ധനപരിച്ചാഗം കത്വാ കാരിതം സത്തട്ഠവസ്സാനിപി വസ്സസതമ്പി വസ്സസഹസ്സമ്പി ഗച്ഛതിയേവ. കേവലം ജിണ്ണപതിതട്ഠാനേ പടിസങ്ഖരണമത്തമേവ കാതബ്ബം ഹോതി. തസ്മാ ഇദം വിഹാരദാനം സലാകഭത്തതോ അപ്പട്ഠതരം അപ്പസമാരമ്ഭതരഞ്ച ഹോതി. യസ്മാ പനേത്ഥ സുത്തന്തപരിയായേന യാവദേവ സീതസ്സ പടിഘാതായാതി ആദയോ നവാനിസംസാ വുത്താ, ഖന്ധകപരിയായേന.

‘‘സീതം ഉണ്ഹം പടിഹന്തി, തതോ വാളമിഗാനി ച;

സിരിംസപേ ച മകസേ ച, സിസിരേ ചാപി വുട്ഠിയോ.

തതോ വാതാതപോ ഘോരോ, സഞ്ജാതോ പടിഹഞ്ഞതി;

ലേണത്ഥഞ്ച സുഖത്ഥഞ്ച, ഝായിതുഞ്ച വിപസ്സിതും.

വിഹാരദാനം സങ്ഘസ്സ, അഗ്ഗം ബുദ്ധേന വണ്ണിതം;

തസ്മാ ഹി പണ്ഡിതോ പോസോ, സമ്പസ്സം അത്ഥമത്തനോ;

വിഹാരേ കാരയേ രമ്മേ, വാസയേത്ഥ ബഹുസ്സുതേ.

തസ്മാ അന്നഞ്ച പാനഞ്ച, വത്ഥസേനാസനാനി ച;

ദദേയ ഉജുഭൂതേസു, വിപ്പസന്നേന ചേതസാ.

തേ തസ്സ ധമ്മം ദേസേന്തി, സബ്ബദുക്ഖാപനൂദനം;

യം സോ ധമ്മം ഇധഞ്ഞായ, പരിനിബ്ബാതി അനാസവോ’’തി. (ചൂളവ. ൨൯൫);

സത്തരസാനിസംസാ വുത്താ. തസ്മാ ഏതം സലാകഭത്തതോ മഹപ്ഫലതരഞ്ച മഹാനിസംസതരഞ്ചാതി വേദിതബ്ബം. സങ്ഘസ്സ പന പരിച്ചത്തത്താവ യഞ്ഞോതി വുച്ചതി. ഇദമ്പി സുത്വാ ബ്രാഹ്മണോ ചിന്തേസി – ‘‘ധനപരിച്ചാഗം കത്വാ വിഹാരദാനം നാമ ദുക്കരം, അത്തനോ സന്തകാ ഹി കാകണികാപി പരസ്സ ദുപ്പരിച്ചജാ, ഹന്ദാഹം ഇതോപി അപ്പട്ഠതരഞ്ച അപ്പസമാരമ്ഭതരഞ്ച യഞ്ഞം പുച്ഛാമീ’’തി. തതോ തം പുച്ഛന്തോ – ‘‘അത്ഥി പന ഭോ’’തിആദിമാഹ.

൩൫൦-൩൫൧. തത്ഥ യസ്മാ സകിം പരിച്ചത്തേപി വിഹാരേ പുനപ്പുനം ഛാദനഖണ്ഡഫുല്ലപ്പടിസങ്ഖരണാദിവസേന കിച്ചം അത്ഥിയേവ, സരണം പന ഏകഭിക്ഖുസ്സ വാ സന്തികേ സങ്ഘസ്സ വാ ഗണസ്സ വാ സകിം ഗഹിതം ഗഹിതമേവ ഹോതി, നത്ഥി തസ്സ പുനപ്പുനം കത്തബ്ബതാ, തസ്മാ തം വിഹാരദാനതോ അപ്പട്ഠതരഞ്ച അപ്പസമാരമ്ഭതരഞ്ച ഹോതി. യസ്മാ ച സരണഗമനം നാമ തിണ്ണം രതനാനം ജീവിതപരിച്ചാഗമയം പുഞ്ഞകമ്മം സഗ്ഗസമ്പത്തിം ദേതി, തസ്മാ മഹപ്ഫലതരഞ്ച മഹാനിസംസതരഞ്ചാതി വേദിതബ്ബം. തിണ്ണം പന രതനാനം ജീവിതപരിച്ചാഗവസേന യഞ്ഞോതി വുച്ചതി.

൩൫൨. ഇദം സുത്വാ ബ്രാഹ്മണോ ചിന്തേസി – ‘‘അത്തനോ ജീവിതം നാമ പരസ്സ പരിച്ചജിതും ദുക്കരം, അത്ഥി നു ഖോ ഇതോപി അപ്പട്ഠതരോ യഞ്ഞോ’’തി തതോ തം പുച്ഛന്തോ പുന ‘‘അത്ഥി പന, ഭോ ഗോതമാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ പാണാതിപാതാ വേരമണീതിആദീസു വേരമണീ നാമ വിരതി. സാ തിവിധാ ഹോതി – സമ്പത്തവിരതി, സമാദാനവിരതി സേതുഘാതവിരതീതി. തത്ഥ യോ സിക്ഖാപദാനി അഗഹേത്വാപി കേവലം അത്തനോ ജാതിഗോത്തകുലാപദേസാദീനി അനുസ്സരിത്വാ – ‘‘ന മേ ഇദം പതിരൂപ’’ന്തി പാണാതിപാതാദീനി ന കരോതി, സമ്പത്തവത്ഥും പരിഹരതി. തതോ ആരകാ വിരമതി. തസ്സ സാ വിരതി സമ്പത്തവിരതീതി വേദിതബ്ബാ.

‘‘അജ്ജതഗ്ഗേ ജീവിതഹേതുപി പാണം ന ഹനാമീ’’തി വാ ‘‘പാണാതിപാതാ വിരമാമീ’’തി വാ ‘‘വേരമണിം സമാദിയാമീ’’തി വാ ഏവം സിക്ഖാപദാനി ഗണ്ഹന്തസ്സ പന വിരതി സമാദാനവിരതീതി വേദിതബ്ബാ.

അരിയസാവകാനം പന മഗ്ഗസമ്പയുത്താ വിരതി സേതുഘാതവിരതി നാമ. തത്ഥ പുരിമാ ദ്വേ വിരതിയോ യം വോരോപനാദിവസേന വീതിക്കമിതബ്ബം ജീവിതിന്ദ്രിയാദിവത്ഥു, തം ആരമ്മണം കത്വാ പവത്തന്തി. പച്ഛിമാ നിബ്ബാനാരമ്മണാവ. ഏത്ഥ ച യോ പഞ്ച സിക്ഖാപദാനി ഏകതോ ഗണ്ഹതി, തസ്സ ഏകസ്മിം ഭിന്നേ സബ്ബാനി ഭിന്നാനി ഹോന്തി. യോ ഏകേകം ഗണ്ഹതി, സോ യം വീതിക്കമതി, തദേവ ഭിജ്ജതി. സേതുഘാതവിരതിയാ പന ഭേദോ നാമ നത്ഥി, ഭവന്തരേപി ഹി അരിയസാവകോ ജീവിതഹേതുപി നേവ പാണം ഹനതി ന സുരം പിവതി. സചേപിസ്സ സുരഞ്ച ഖീരഞ്ച മിസ്സേത്വാ മുഖേ പക്ഖിപന്തി, ഖീരമേവ പവിസതി, ന സുരാ. യഥാ കിം? കോഞ്ചസകുണാനം ഖീരമിസ്സകേ ഉദകേ ഖീരമേവ പവിസതി? ന ഉദകം. ഇദം യോനിസിദ്ധന്തി ചേ, ഇദം ധമ്മതാസിദ്ധന്തി ച വേദിതബ്ബം. യസ്മാ പന സരണഗമനേ ദിട്ഠിഉജുകകരണം നാമ ഭാരിയം. സിക്ഖാപദസമാദാനേ പന വിരതിമത്തകമേവ. തസ്മാ ഏതം യഥാ വാ തഥാ വാ ഗണ്ഹന്തസ്സാപി സാധുകം ഗണ്ഹന്തസ്സാപി അപ്പട്ഠതരഞ്ച അപ്പസമാരമ്ഭതരഞ്ച. പഞ്ചസീലസദിസസ്സ പന ദാനസ്സ അഭാവതോ ഏത്ഥ മഹപ്ഫലതാ മഹാനിസംസതാ ച വേദിതബ്ബാ. വുത്തഞ്ഹേതം –

‘‘പഞ്ചിമാനി, ഭിക്ഖവേ, ദാനാനി മഹാദാനാനി അഗ്ഗഞ്ഞാനി രത്തഞ്ഞാനി വംസഞ്ഞാനി പോരാണാനി അസംകിണ്ണാനി അസംകിണ്ണപുബ്ബാനി ന സങ്കിയന്തി ന സങ്കിയിസ്സന്തി അപ്പടികുട്ഠാനി സമണേഹി ബ്രാഹ്മണേഹി വിഞ്ഞൂഹി. കതമാനി പഞ്ച? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, അരിയസാവകോ പാണാതിപാതം പഹായ പാണാതിപാതാ പടിവിരതോ ഹോതി. പാണാതിപാതാ പടിവിരതോ, ഭിക്ഖവേ, അരിയസാവകോ അപരിമാണാനം സത്താനം അഭയം ദേതി, അവേരം ദേതി അബ്യാപജ്ഝം ദേതി. അപരിമാണാനം സത്താനം അഭയം ദത്വാ അവേരം ദത്വാ അബ്യാപജ്ഝം ദത്വാ അപരിമാണസ്സ അഭയസ്സ അവേരസ്സ അബ്യാപജ്ഝസ്സ ഭാഗീ ഹോതി. ഇദം, ഭിക്ഖവേ, പഠമം ദാനം മഹാദാനം…പേ… വിഞ്ഞൂഹീതി.

പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, അരിയസാവകോ അദിന്നാദാനം പഹായ…പേ… കാമേസുമിച്ഛാചാരം പഹായ…പേ… മുസാവാദം പഹായ…പേ… സുരാമേരയമജ്ജപമാദട്ഠാനം പഹായ…പേ… ഇമാനി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ച ദാനാനി മഹാദാനാനി അഗ്ഗഞ്ഞാനി…പേ… വിഞ്ഞൂഹീ’’തി (അ. നി. ൮.൩൯).

ഇദഞ്ച പന സീലപഞ്ചകം – ‘‘അത്തസിനേഹഞ്ച ജീവിതസിനേഹഞ്ച പരിച്ചജിത്വാ രക്ഖിസ്സാമീ’’തി സമാദിന്നതായ യഞ്ഞോതി വുച്ചതി. തത്ഥ കിഞ്ചാപി പഞ്ചസീലതോ സരണഗമനമേവ ജേട്ഠകം, ഇദം പന സരണഗമനേയേവ പതിട്ഠായ രക്ഖിതസീലവസേന മഹപ്ഫലന്തി വുത്തം.

൩൫൩. ഇദമ്പി സുത്വാ ബ്രാഹ്മണോ ചിന്തേസി – ‘‘പഞ്ചസീലം നാമ രക്ഖിതും ഗരുകം, അത്ഥി നു ഖോ അഞ്ഞം കിഞ്ചി ഈദിസമേവ ഹുത്വാ ഇതോ അപ്പട്ഠതരഞ്ച മഹപ്ഫലതരഞ്ചാ’’തി. തതോ തം പുച്ഛന്തോ പുനപി – ‘‘അത്ഥി പന, ഭോ ഗോതമാ’’തിആദിമാഹ. അഥസ്സ ഭഗവാ തിവിധസീലപാരിപൂരിയം ഠിതസ്സ പഠമജ്ഝാനാദീനം യഞ്ഞാനം അപ്പട്ഠതരഞ്ച മഹപ്ഫലതരഞ്ച ദസ്സേതുകാമോ ബുദ്ധുപ്പാദതോ പട്ഠായ ദേസനം ആരഭന്തോ ‘‘ഇധ ബ്രാഹ്മണാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ യസ്മാ ഹേട്ഠാ വുത്തേഹി ഗുണേഹി സമന്നാഗതോ പഠമം ഝാനം, പഠമജ്ഝാനാദീസു ഠിതോ ദുതിയജ്ഝാനാദീനി നിബ്ബത്തേന്തോ ന കിലമതി, തസ്മാ താനി അപ്പട്ഠാനി അപ്പസമാരമ്ഭാനി. യസ്മാ പനേത്ഥ പഠമജ്ഝാനം ഏകം കപ്പം ബ്രഹ്മലോകേ ആയും ദേതി. ദുതിയം അട്ഠകപ്പേ. തതിയം ചതുസട്ഠികപ്പേ. ചതുത്ഥം പഞ്ചകപ്പസതാനി. തദേവ ആകാസാനഞ്ചായതനാദിസമാപത്തിവസേന ഭാവിതം വീസതി, ചത്താലീസം, സട്ഠി, ചതുരാസീതി ച കപ്പസഹസ്സാനി ആയും ദേതി; തസ്മാ മഹപ്ഫലതരഞ്ച മഹാനിസംസതരഞ്ച. നീവരണാദീനം പന പച്ചനീകാനം ധമ്മാനം പരിച്ചത്തത്താ തം യഞ്ഞന്തി വേദിതബ്ബം.

വിപസ്സനാഞാണമ്പി യസ്മാ ചതുത്ഥജ്ഝാനപരിയോസാനേസു ഗുണേസു പതിട്ഠായ നിബ്ബത്തേന്തോ ന കിലമതി, തസ്മാ അപ്പട്ഠം അപ്പസമാരമ്ഭം; വിപസ്സനാസുഖസദിസസ്സ പന സുഖസ്സ അഭാവാ മഹപ്ഫലം. പച്ചനീകകിലേസപരിച്ചാഗതോ യഞ്ഞോതി. മനോമയിദ്ധിപി യസ്മാ വിപസ്സനാഞാണേ പതിട്ഠായ നിബ്ബത്തേന്തോ ന കിലമതി, തസ്മാ അപ്പട്ഠാ അപ്പസമാരമ്ഭാ; അത്തനോ സദിസരൂപനിമ്മാനസമത്ഥതായ മഹപ്ഫലാ. അത്തനോ പച്ചനീകകിലേസപരിച്ചാഗതോ യഞ്ഞോ. ഇദ്ധിവിധഞാണാദീനിപി യസ്മാ മനോമയഞാണാദീസു പതിട്ഠായ നിബ്ബത്തേന്തോ ന കിലമതി, തസ്മാ അപ്പട്ഠാനി അപ്പസമാരമ്ഭാനി, അത്തനോ അത്തനോ പച്ചനീകകിലേസപ്പഹാനതോ യഞ്ഞോ. ഇദ്ധിവിധം പനേത്ഥ നാനാവിധവികുബ്ബനദസ്സനസമത്ഥതായ. ദിബ്ബസോതം ദേവമനുസ്സാനം സദ്ദസവനസമത്ഥതായ; ചേതോപരിയഞാണം പരേസം സോളസവിധചിത്തജാനനസമത്ഥതായ; പുബ്ബേനിവാസാനുസ്സതിഞാണം ഇച്ഛിതിച്ഛിതട്ഠാനസമനുസ്സരണസമത്ഥതായ; ദിബ്ബചക്ഖു ഇച്ഛിതിച്ഛിതരൂപദസ്സനസമത്ഥതായ; ആസവക്ഖയഞാണം അതിപണീതലോകുത്തരമഗ്ഗസുഖനിപ്ഫാദനസമത്ഥതായ മഹപ്ഫലന്തി വേദിതബ്ബം. യസ്മാ പന അരഹത്തതോ വിസിട്ഠതരോ അഞ്ഞോ യഞ്ഞോ നാമ നത്ഥി, തസ്മാ അരഹത്തനികൂടേനേവ ദേസനം സമാപേന്തോ – ‘‘അയമ്പി ഖോ, ബ്രാഹ്മണാ’’തിആദിമാഹ.

കൂടദന്തഉപാസകത്തപടിവേദനാവണ്ണനാ

൩൫൪-൩൫൮. ഏവം വുത്തേതി ഏവം ഭഗവതാ വുത്തേ ദേസനായ പസീദിത്വാ സരണം ഗന്തുകാമോ കൂടദന്തോ ബ്രാഹ്മണോ – ‘ഏതം അഭിക്കന്തം ഭോ, ഗോതമാ’തിആദികം വചനം അവോച. ഉപവായതൂതി ഉപഗന്ത്വാ സരീരദരഥം നിബ്ബാപേന്തോ തനുസീതലോ വാതോ വായതൂതി. ഇദഞ്ച പന വത്വാ ബ്രാഹ്മണോ പുരിസം പേസേസി – ‘‘ഗച്ഛ, താത, യഞ്ഞവാടം പവിസിത്വാ സബ്ബേ തേ പാണയോ ബന്ധനാ മോചേഹീ’’തി. സോ ‘‘സാധൂ’’തി പടിസ്സുണിത്വാ തഥാ കത്വാ ആഗന്ത്വാ ‘‘മുത്താ ഭോ, തേ പാണയോ’’തി ആരോചേസി. യാവ ബ്രാഹ്മണോ തം പവത്തിം ന സുണി, ന താവ ഭഗവാ ധമ്മം ദേസേസി. കസ്മാ? ‘‘ബ്രാഹ്മണസ്സ ചിത്തേ ആകുലഭാവോ അത്ഥീ’’തി. സുത്വാ പനസ്സ ‘‘ബഹൂ വത മേ പാണാ മോചിതാ’’തി ചിത്തചാരോ വിപ്പസീദതി. ഭഗവാ തസ്സ വിപ്പസന്നമനതം ഞത്വാ ധമ്മദേസനം ആരഭി. തം സന്ധായ – ‘‘അഥ ഖോ ഭഗവാ’’തിആദി വുത്തം. പുന ‘കല്ലചിത്ത’ന്തിആദി ആനുപുബ്ബികഥാനുഭാവേന വിക്ഖമ്ഭിതനീവരണതം സന്ധായ വുത്തം. സേസം ഉത്താനത്ഥമേവാതി.

ഇതി സുമങ്ഗലവിലാസിനിയാ ദീഘനികായട്ഠകഥായം

കൂടദന്തസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.