൬. മഹാലിസുത്തവണ്ണനാ

ബ്രാഹ്മണദൂതവത്ഥുവണ്ണനാ

൩൫൯. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ വേസാലിയന്തി മഹാലിസുത്തം. തത്രായം അപുബ്ബപദവണ്ണനാ. വേസാലിയന്തി പുനപ്പുനം വിസാലഭാവൂപഗമനതോ വേസാലീതി ലദ്ധനാമകേ നഗരേ. മഹാവനേതി ബഹിനഗരേ ഹിമവന്തേന സദ്ധിം ഏകാബദ്ധം ഹുത്വാ ഠിതം സയം ജാതവനം അത്ഥി, യം മഹന്തഭാവേനേവ മഹാവനന്തി വുച്ചതി, തസ്മിം മഹാവനേ. കൂടാഗാരസാലായന്തി തസ്മിം വനസണ്ഡേ സങ്ഘാരാമം പതിട്ഠപേസും. തത്ഥ കണ്ണികം യോജേത്വാ ഥമ്ഭാനം ഉപരി കൂടാഗാരസാലാസങ്ഖേപേന ദേവവിമാനസദിസം പാസാദം അകംസു, തം ഉപാദായ സകലോപി സങ്ഘാരാമോ ‘‘കൂടാഗാരസാലാ’’തി പഞ്ഞായിത്ഥ. ഭഗവാ തം വേസാലിം ഉപനിസ്സായ തസ്മിം സങ്ഘാരാമേ വിഹരതി. തേന വുത്തം – ‘‘വേസാലിയം വിഹരതി മഹാവനേ കൂടാഗാരസാലായ’’ന്തി. കോസലകാതി കോസലരട്ഠവാസിനോ. മാഗധകാതി മഗധരട്ഠവാസിനോ. കരണീയേനാതി അവസ്സം കത്തബ്ബകമ്മേന. യഞ്ഹി അകാതുമ്പി വട്ടതി, തം കിച്ചന്തി വുച്ചതി, യം അവസ്സം കാതബ്ബമേവ, തം കരണീയം നാമ.

൩൬൦. പടിസല്ലീനോ ഭഗവാതി നാനാരമ്മണചാരതോ പടിക്കമ്മ സല്ലീനോ നിലീനോ, ഏകീഭാവം ഉപഗമ്മ ഏകത്താരമ്മണേ ഝാനരതിം അനുഭവതീതി അത്ഥോ. തത്ഥേവാതി തസ്മിഞ്ഞേവ വിഹാരേ. ഏകമന്തന്തി തസ്മാ ഠാനാ അപക്കമ്മ താസു താസു രുക്ഖച്ഛായാസു നിസീദിംസു.

ഓട്ഠദ്ധലിച്ഛവീവത്ഥുവണ്ണനാ

൩൬൧. ഓട്ഠദ്ധോതി അദ്ധോട്ഠതായ ഏവംലദ്ധനാമോ. മഹതിയാ ലിച്ഛവീപരിസായാതി പുരേഭത്തം ബുദ്ധപ്പമുഖസ്സ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ ദാനം ദത്വാ ഭഗവതോ സന്തികേ ഉപോസഥങ്ഗാനി അധിട്ഠഹിത്വാ ഗന്ധമാലാദീനി ഗാഹാപേത്വാ ഉഗ്ഘോസനായ മഹതിം ലിച്ഛവിരാജപരിസം സന്നിപാതാപേത്വാ തായ നീലപീതാദിവണ്ണവത്ഥാഭരണവിലേപനപടിമണ്ഡിതായ താവതിംസപരിസസപ്പടിഭാഗായ മഹതിയാ ലിച്ഛവിപരിസായ സദ്ധിം ഉപസങ്കമി. അകാലോ ഖോ മഹാലീതി തസ്സ ഓട്ഠദ്ധസ്സ മഹാലീതി മൂലനാമം, തേന മൂലനാമമത്തേന നം ഥേരോ മഹാലീതി ആലപതി. ഏകമന്തം നിസീദീതി പതിരൂപാസു രുക്ഖച്ഛായാസു തായ ലിച്ഛവിപരിസായ സദ്ധിം രതനത്തയസ്സ വണ്ണം കഥയന്തോ നിസീദി.

൩൬൨. സീഹോ സമണുദ്ദേസോതി ആയസ്മതോ നാഗിതസ്സ ഭാഗിനേയ്യോ സത്തവസ്സകാലേ പബ്ബജിത്വാ സാസനേ യുത്തപയുത്തോ ‘‘സീഹോ’’തി ഏവംനാമകോ സാമണേരോ, സോ കിര തം മഹാപരിസം ദിസ്വാ – ‘‘അയം പരിസാ മഹതീ, സകലം വിഹാരം പൂരേത്വാ നിസിന്നാ, അദ്ധാ ഭഗവാ അജ്ജ ഇമിസ്സാ പരിസായ മഹന്തേന ഉസ്സാഹേന ധമ്മം ദേസേസ്സതി, യംനൂനാഹം ഉപജ്ഝായസ്സാചിക്ഖിത്വാ ഭഗവതോ മഹാപരിസായ സന്നിപതിതഭാവം ആരോചാപേയ്യ’’ന്തി ചിന്തേത്വാ യേനായസ്മാ നാഗിതോ തേനുപസങ്കമി. ഭന്തേ കസ്സപാതി ഥേരം ഗോത്തേന ആലപതി. ഏസാ ജനതാതി ഏസോ ജനസമൂഹോ.

ത്വഞ്ഞേവ ഭഗവതോ ആരോചേഹീതി സീഹോ കിര ഭഗവതോ വിസ്സാസികോ, അയഞ്ഹി ഥേരോ ഥൂലസരീരോ, തേനസ്സ സരീരഗരുതായ ഉട്ഠാനനിസജ്ജാദീസു ആലസിയഭാവോ ഈസകം അപ്പഹീനോ വിയ ഹോതി. അഥായം സാമണേരോ ഭഗവതോ കാലേന കാലം വത്തം കരോതി. തേന നം ഥേരോ ‘‘ത്വമ്പി ദസബലസ്സ വിസ്സാസികോ’’തി വത്വാ ഗച്ഛ ത്വഞ്ഞേവാരോചേഹീതി ആഹ. വിഹാരപച്ഛായായന്തി വിഹാരഛായായം, കൂടാഗാരമഹാഗേഹച്ഛായായ ഫരിതോകാസേതി അത്ഥോ. സാ കിര കൂടാഗാരസാലാ ദക്ഖിണുത്തരതോ ദീഘാ പാചീനമുഖാ, തേനസ്സാ പുരതോ മഹതീ ഛായാ പത്ഥടാ ഹോതി, സീഹോ തത്ഥ ഭഗവതോ ആസനം പഞ്ഞപേസി.

൩൬൩. അഥ ഖോ ഭഗവാ ദ്വാരന്തരേഹി ചേവ വാതപാനന്തരേഹി ച നിക്ഖമിത്വാ വിധാവന്താഹി വിപ്ഫരന്തീഹി ഛബ്ബണ്ണാഹി ബുദ്ധരസ്മീഹി സംസൂചിതനിക്ഖമനോ വലാഹകന്തരതോ പുണ്ണചന്ദോ വിയ കൂടാഗാരസാലതോ നിക്ഖമിത്വാ പഞ്ഞത്തവരബുദ്ധാസനേ നിസീദി. തേന വുത്തം – ‘‘അഥ ഖോ ഭഗവാ വിഹാരാ നിക്ഖമ്മ വിഹാരപച്ഛായായ പഞ്ഞത്തേ ആസനേ നിസീദീ’’തി.

൩൬൪-൩൬൫. പുരിമാനി, ഭന്തേ, ദിവസാനി പുരിമതരാനീതി ഏത്ഥ ഹിയ്യോ ദിവസം പുരിമം നാമ, തതോ പരം പുരിമതരം. തതോ പട്ഠായ പന സബ്ബാനി പുരിമാനി ചേവ പുരിമതരാനി ച ഹോന്തി. യദഗ്ഗേതി മൂലദിവസതോ പട്ഠായ യം ദിവസം അഗ്ഗം പരകോടിം കത്വാ വിഹരാമീതി അത്ഥോ, യാവ വിഹാസിന്തി വുത്തം ഹോതി. ഇദാനി തസ്സ പരിമാണം ദസ്സേന്തോ ‘‘നചിരം തീണി വസ്സാനീ’’തി ആഹ. അഥ വാ യദഗ്ഗേതി യം ദിവസം അഗ്ഗം കത്വാ നചിരം തീണി വസ്സാനി വിഹരാമീതിപി അത്ഥോ. യം ദിവസം ആദിം കത്വാ നചിരം വിഹാസിം തീണിയേവ വസ്സാനീതി വുത്തം ഹോതി. അയം കിര ഭഗവതോ പത്തചീവരം ഗണ്ഹന്തോ തീണി സംവച്ഛരാനി ഭഗവന്തം ഉപട്ഠാസി, തം സന്ധായ ഏവം വദതി. പിയരൂപാനീതി പിയജാതികാനി സാതജാതികാനി. കാമൂപസംഹിതാനീതി കാമസ്സാദയുത്താനി. രജനീയാനീതി രാഗജനകാനി. നോ ച ഖോ ദിബ്ബാനി സദ്ദാനീതി കസ്മാ സുനക്ഖത്തോ താനി ന സുണാതി? സോ കിര ഭഗവന്തം ഉപസങ്കമിത്വാ ദിബ്ബചക്ഖുപരികമ്മം യാചി, തസ്സ ഭഗവാ ആചിക്ഖി, സോ യഥാനുസിട്ഠം പടിപന്നോ ദിബ്ബചക്ഖും ഉപ്പാദേത്വാ ദേവതാനം രൂപാനി ദിസ്വാ ചിന്തേസി ‘‘ഇമസ്മിം സരീരസണ്ഠാനേ സദ്ദേന മധുരേന ഭവിതബ്ബം, കഥം നു ഖോ നം സുണേയ്യ’’ന്തി ഭഗവന്തം ഉപസങ്കമിത്വാ ദിബ്ബസോതപരികമ്മം പുച്ഛി. അയഞ്ച അതീതേ ഏകം സീലവന്തം ഭിക്ഖും കണ്ണസക്ഖലിയം പഹരിത്വാ ബധിരമകാസി. തസ്മാ പരികമ്മം കരോന്തോപി അഭബ്ബോ ദിബ്ബസോതാധിഗമായ. തേനസ്സ ന ഭഗവാ പരികമ്മം കഥേസി. സോ ഏത്താവതാ ഭഗവതി ആഘാതം ബന്ധിത്വാ ചിന്തേസി – ‘‘അദ്ധാ സമണസ്സ ഗോതമസ്സ ഏവം ഹോതി – ‘അഹമ്പി ഖത്തിയോ അയമ്പി ഖത്തിയോ, സചസ്സ ഞാണം വഡ്ഢിസ്സതി, അയമ്പി സബ്ബഞ്ഞൂ ഭവിസ്സതീ’തി ഉസൂയായ മയ്ഹം ന കഥേസീ’’തി. സോ അനുക്കമേന ഗിഹിഭാവം പത്വാ തമത്ഥം മഹാലിലിച്ഛവിനോ കഥേന്തോ ഏവമാഹ.

൩൬൬-൩൭൧. ഏകംസഭാവിതോതി ഏകംസായ ഏകകോട്ഠാസായ ഭാവിതോ, ദിബ്ബാനം വാ രൂപാനം ദസ്സനത്ഥായ ദിബ്ബാനം വാ സദ്ദാനം സവനത്ഥായ ഭാവിതോതി അത്ഥോ. തിരിയന്തി അനുദിസായ. ഉഭയംസഭാവിതോതി ഉഭയംസായ ഉഭയകോട്ഠാസായ ഭാവിതോതി അത്ഥോ. അയം ഖോ മഹാലി ഹേതൂതി അയം ദിബ്ബാനംയേവ രൂപാനം ദസ്സനായ ഏകംസഭാവിതോ സമാധി ഹേതു. ഇമമത്ഥം സുത്വാ സോ ലിച്ഛവീ ചിന്തേസി – ‘‘ഇദം ദിബ്ബസോതേന സദ്ദസുണനം ഇമസ്മിം സാസനേ ഉത്തമത്ഥഭൂതം മഞ്ഞേ ഇമസ്സ നൂന അത്ഥായ ഏതേ ഭിക്ഖൂ പഞ്ഞാസമ്പി സട്ഠിപി വസ്സാനി അപണ്ണകം ബ്രഹ്മചരിയം ചരന്തി, യംനൂനാഹം ദസബലം ഏതമത്ഥം പുച്ഛേയ്യ’’ന്തി.

൩൭൨. തതോ തമത്ഥം പുച്ഛന്തോ ‘‘ഏതാസം നൂന, ഭന്തേ’’തിആദിമാഹ. സമാധിഭാവനാനന്തി ഏത്ഥ സമാധിയേവ സമാധിഭാവനാ, ഉഭയംസഭാവിതാനം സമാധീനന്തി അത്ഥോ. അഥ യസ്മാ സാസനതോ ബാഹിരാ ഏതാ സമാധിഭാവനാ, ന അജ്ഝത്തികാ. തസ്മാ താ പടിക്ഖിപിത്വാ യദത്ഥം ഭിക്ഖൂ ബ്രഹ്മചരിയം ചരന്തി, തം ദസ്സേന്തോ ഭഗവാ ‘‘ന ഖോ മഹാലീ’’തിആദിമാഹ.

ചതുഅരിയഫലവണ്ണനാ

൩൭൩. തിണ്ണം സംയോജനാനന്തി സക്കായദിട്ഠിആദീനം തിണ്ണം ബന്ധനാനം. താനി ഹി വട്ടദുക്ഖമയേ രഥേ സത്തേ സംയോജേന്തി, തസ്മാ സംയോജനാനീതി വുച്ചന്തി. സോതാപന്നോ ഹോതീതി മഗ്ഗസോതം ആപന്നോ ഹോതി. അവിനിപാതധമ്മോതി ചതൂസു അപായേസു അപതനധമ്മോ. നിയതോതി ധമ്മനിയാമേന നിയതോ. സമ്ബോധിപരായണോതി ഉപരിമഗ്ഗത്തയസങ്ഖാതാ സമ്ബോധി പരം അയനം അസ്സ, അനേന വാ പത്തബ്ബാതി സമ്ബോധിപരായണോ.

തനുത്താതി പരിയുട്ഠാനമന്ദതായ ച കദാചി കരഹചി ഉപ്പത്തിയാ ച തനുഭാവാ. ഓരമ്ഭാഗിയാനന്തി ഹേട്ഠാഭാഗിയാനം, യേ ഹി ബദ്ധോ ഉപരി സുദ്ധാവാസഭൂമിയം നിബ്ബത്തിതും ന സക്കോതി. ഓപപാതികോതി സേസയോനിപടിക്ഖേപവചനമേതം. തത്ഥ പരിനിബ്ബായീതി തസ്മിം ഉപരിഭവേയേവ പരിനിബ്ബാനധമ്മോ. അനാവത്തിധമ്മോതി തതോ ബ്രഹ്മലോകാ പുന പടിസന്ധിവസേന അനാവത്തനധമ്മോ. ചേതോവിമുത്തിന്തി ചിത്തവിസുദ്ധിം, സബ്ബകിലേസബന്ധനവിമുത്തസ്സ അരഹത്തഫലചിത്തസ്സേതം അധിവചനം. പഞ്ഞാവിമുത്തിന്തി ഏത്ഥാപി സബ്ബകിലേസബന്ധനവിമുത്താ അരഹത്തഫലപഞ്ഞാവ പഞ്ഞാവിമുത്തീതി വേദിതബ്ബാ. ദിട്ഠേവ ധമ്മേതി ഇമസ്മിംയേവ അത്തഭാവേ. സയന്തി സാമം. അഭിഞ്ഞാതി അഭിജാനിത്വാ. സച്ഛികത്വാതി പച്ചക്ഖം കത്വാ. അഥ വാ അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാതി അഭിഞ്ഞായ അഭിവിസിട്ഠേന ഞാണേന സച്ഛികരിത്വാതിപി അത്ഥോ. ഉപസമ്പജ്ജാതി പത്വാ പടിലഭിത്വാ. ഇദം സുത്വാ ലിച്ഛവിരാജാ ചിന്തേസി – ‘‘അയം പന ധമ്മോ ന സകുണേന വിയ ഉപ്പതിത്വാ, നാപി ഗോധായ വിയ ഉരേന ഗന്ത്വാ സക്കാ പടിവിജ്ഝിതും, അദ്ധാ പന ഇമം പടിവിജ്ഝന്തസ്സ പുബ്ബഭാഗപ്പടിപദായ ഭവിതബ്ബം, പുച്ഛാമി താവ ന’’ന്തി.

അരിയഅട്ഠങ്ഗികമഗ്ഗവണ്ണനാ

൩൭൪-൩൭൫. തതോ ഭഗവന്തം പുച്ഛന്തോ ‘‘അത്ഥി പന ഭന്തേ’’തിആദിമാഹ. അട്ഠങ്ഗികോതി പഞ്ചങ്ഗികം തുരിയം വിയ അട്ഠങ്ഗികോ ഗാമോ വിയ ച അട്ഠങ്ഗമത്തോയേവ ഹുത്വാ അട്ഠങ്ഗികോ, ന അങ്ഗതോ അഞ്ഞോ മഗ്ഗോ നാമ അത്ഥി. തേനേവാഹ – ‘‘സേയ്യഥിദം, സമ്മാദിട്ഠി…പേ… സമ്മാസമാധീ’’തി. തത്ഥ സമ്മാദസ്സനലക്ഖണാ സമ്മാദിട്ഠി. സമ്മാ അഭിനിരോപനലക്ഖണോ സമ്മാസങ്കപ്പോ. സമ്മാ പരിഗ്ഗഹണലക്ഖണാ സമ്മാവാചാ. സമ്മാ സമുട്ഠാപനലക്ഖണോ സമ്മാകമ്മന്തോ. സമ്മാ വോദാപനലക്ഖണോ സമ്മാആജീവോ. സമ്മാ പഗ്ഗഹലക്ഖണോ സമ്മാവായാമോ. സമ്മാ ഉപട്ഠാനലക്ഖണാ സമ്മാസതി. സമ്മാ സമാധാനലക്ഖണോ സമ്മാസമാധി. ഏതേസു ഏകേകസ്സ തീണി തീണി കിച്ചാനി ഹോന്തി. സേയ്യഥിദം, സമ്മാദിട്ഠി താവ അഞ്ഞേഹിപി അത്തനോ പച്ചനീകകിലേസേഹി സദ്ധിം മിച്ഛാദിട്ഠിം പജഹതി, നിരോധം ആരമ്മണം കരോതി, സമ്പയുത്തധമ്മേ ച പസ്സതി തപ്പടിച്ഛാദകമോഹവിധമനവസേന അസമ്മോഹതോ. സമ്മാസങ്കപ്പാദയോപി തഥേവ മിച്ഛാസങ്കപ്പാദീനി പജഹന്തി, നിരോധഞ്ച ആരമ്മണം കരോന്തി, വിസേസതോ പനേത്ഥ സമ്മാസങ്കപ്പോ സഹജാതധമ്മേ അഭിനിരോപേതി. സമ്മാവാചാ സമ്മാ പരിഗ്ഗണ്ഹതി. സമ്മാകമ്മന്തോ സമ്മാ സമുട്ഠാപേതി. സമ്മാആജീവോ സമ്മാ വോദാപേതി. സമ്മാവായാമോ സമ്മാ പഗ്ഗണ്ഹതി. സമ്മാസതി സമ്മാ ഉപട്ഠാപേതി. സമ്മാസമാധി സമ്മാ പദഹതി.

അപി ചേസാ സമ്മാദിട്ഠി നാമ പുബ്ബഭാഗേ നാനാക്ഖണാ നാനാരമ്മണാ ഹോതി, മഗ്ഗക്ഖണേ ഏകക്ഖണാ ഏകാരമ്മണാ. കിച്ചതോ പന ‘‘ദുക്ഖേ ഞാണ’’ന്തിആദീനി ചത്താരി നാമാനി ലഭതി. സമ്മാസങ്കപ്പാദയോപി പുബ്ബഭാഗേ നാനാക്ഖണാ നാനാരമ്മണാ ഹോന്തി. മഗ്ഗക്ഖണേ ഏകക്ഖണാ ഏകാരമ്മണാ. തേസു സമ്മാസങ്കപ്പോ കിച്ചതോ ‘‘നേക്ഖമ്മസങ്കപ്പോ’’തിആദീനി തീണി നാമാനി ലഭതി. സമ്മാ വാചാദയോ തിസ്സോ വിരതിയോപി ഹോന്തി, ചേതനാദയോപി ഹോന്തി, മഗ്ഗക്ഖണേ പന വിരതിയേവ. സമ്മാവായാമോ സമ്മാസതീതി ഇദമ്പി ദ്വയം കിച്ചതോ സമ്മപ്പധാനസതിപട്ഠാനവസേന ചത്താരി നാമാനി ലഭതി. സമ്മാസമാധി പന പുബ്ബഭാഗേപി മഗ്ഗക്ഖണേപി സമ്മാസമാധിയേവ.

ഇതി ഇമേസു അട്ഠസു ധമ്മേസു ഭഗവതാ നിബ്ബാനാധിഗമായ പടിപന്നസ്സ യോഗിനോ ബഹുകാരത്താ പഠമം സമ്മാദിട്ഠി ദേസിതാ. അയഞ്ഹി ‘‘പഞ്ഞാപജ്ജോതോ പഞ്ഞാസത്ഥ’’ന്തി (ധ. സ. ൨൦) ച വുത്താ. തസ്മാ ഏതായ പുബ്ബഭാഗേ വിപസ്സനാഞാണസങ്ഖാതായ സമ്മാദിട്ഠിയാ അവിജ്ജന്ധകാരം വിധമിത്വാ കിലേസചോരേ ഘാതേന്തോ ഖേമേന യോഗാവചരോ നിബ്ബാനം പാപുണാതി. തേന വുത്തം – ‘‘നിബ്ബാനാധിഗമായ പടിപന്നസ്സ യോഗിനോ ബഹുകാരത്താ പഠമം സമ്മാദിട്ഠി ദേസിതാ’’തി.

സമ്മാസങ്കപ്പോ പന തസ്സാ ബഹുകാരോ, തസ്മാ തദനന്തരം വുത്തോ. യഥാ ഹി ഹേരഞ്ഞികോ ഹത്ഥേന പരിവട്ടേത്വാ പരിവട്ടേത്വാ ചക്ഖുനാ കഹാപണം ഓലോകേന്തോ – ‘‘അയം ഛേകോ, അയം കൂടോ’’തി ജാനാതി. ഏവം യോഗാവചരോപി പുബ്ബഭാഗേ വിതക്കേന വിതക്കേത്വാ വിപസ്സനാപഞ്ഞായ ഓലോകയമാനോ – ‘‘ഇമേ ധമ്മാ കാമാവചരാ, ഇമേ ധമ്മാ രൂപാവചരാദയോ’’തി പജാനാതി. യഥാ വാ പന പുരിസേന കോടിയം ഗഹേത്വാ പരിവട്ടേത്വാ പരിവട്ടേത്വാ ദിന്നം മഹാരുക്ഖം തച്ഛകോ വാസിയാ തച്ഛേത്വാ കമ്മേ ഉപനേതി, ഏവം വിതക്കേന വിതക്കേത്വാ വിതക്കേത്വാ ദിന്നേ ധമ്മേ യോഗാവചരോ പഞ്ഞായ – ‘‘ഇമേ കാമാവചരാ, ഇമേ രൂപാവചരാ’’തിആദിനാ നയേന പരിച്ഛിന്ദിത്വാ കമ്മേ ഉപനേതി. തേന വുത്തം – ‘‘സമ്മാസങ്കപ്പോ പന തസ്സാ ബഹുകാരോ, തസ്മാ തദനന്തരം വുത്തോ’’തി. സ്വായം യഥാ സമ്മാദിട്ഠിയാ ഏവം സമ്മാവാചായപി ഉപകാരകോ. യഥാഹ – ‘‘പുബ്ബേ ഖോ, വിസാഖ, വിതക്കേത്വാ വിചാരേത്വാ പച്ഛാ വാചം ഭിന്ദതീ’’തി, (മ. നി. ൧.൪൬൩) തസ്മാ തദനന്തരം സമ്മാവാചാ വുത്താ.

യസ്മാ പന – ‘‘ഇദഞ്ചിദഞ്ച കരിസ്സാമാ’’തി പഠമം വാചായ സംവിദഹിത്വാ ലോകേ കമ്മന്തേ പയോജേന്തി; തസ്മാ വാചാ കായകമ്മസ്സ ഉപകാരികാതി സമ്മാവാചായ അനന്തരം സമ്മാകമ്മന്തോ വുത്തോ. ചതുബ്ബിധം പന വചീദുച്ചരിതം, തിവിധഞ്ച കായദുച്ചരിതം പഹായ ഉഭയം സുചരിതം പൂരേന്തസ്സേവ യസ്മാ ആജീവട്ഠമകം സീലം പൂരേതി, ന ഇതരസ്സ, തസ്മാ തദുഭയാനന്തരം സമ്മാആജീവോ വുത്തോ. ഏവം വിസുദ്ധാജീവേന പന ‘‘പരിസുദ്ധോ മേ ആജീവോ’’തി ഏത്താവതാ ച പരിതോസം കത്വാ സുത്തപമത്തേന വിഹരിതും ന യുത്തം, അഥ ഖോ ‘‘സബ്ബിരിയാപഥേസു ഇദം വീരിയം സമാരഭിതബ്ബ’’ന്തി ദസ്സേതും തദനന്തരം സമ്മാവായാമോ വുത്തോ. തതോ ‘‘ആരദ്ധവീരിയേനപി കായാദീസു ചതൂസു വത്ഥൂസു സതി സൂപട്ഠിതാ കാതബ്ബാ’’തി ദസ്സനത്ഥം തദനന്തരം സമ്മാസതി ദേസിതാ. യസ്മാ പനേവം സൂപട്ഠിതാ സതി സമാധിസ്സുപകാരാനുപകാരാനം ധമ്മാനം ഗതിയോ സമന്നേസിത്വാ പഹോതി ഏകത്താരമ്മണേ ചിത്തം സമാധാതും, തസ്മാ സമ്മാസതിയാ അനന്തരം സമ്മാസമാധി ദേസിതോതി വേദിതബ്ബോ. ഏതേസം ധമ്മാനം സച്ഛികിരിയായാതി ഏതേസം സോതാപത്തിഫലാദീനം പച്ചക്ഖകിരിയത്ഥായ.

ദ്വേ പബ്ബജിതവത്ഥുവണ്ണനാ

൩൭൬-൩൭൭. ഏകമിദാഹന്തി ഇദം കസ്മാ ആരദ്ധം? അയം കിര രാജാ – ‘‘രൂപം അത്താ’’തി ഏവംലദ്ധികോ, തേനസ്സ ദേസനായ ചിത്തം നാധിമുച്ചതി. അഥ ഭഗവതാ തസ്സ ലദ്ധിയാ ആവികരണത്ഥം ഏകം കാരണം ആഹരിതും ഇദമാരദ്ധം. തത്രായം സങ്ഖേപത്ഥോ – ‘‘അഹം ഏകം സമയം ഘോസിതാരാമേ വിഹരാമി, തത്ര വസന്തം മം തേ ദ്വേ പബ്ബജിതാ ഏവം പുച്ഛിംസു. അഥാഹം തേസം ബുദ്ധുപ്പാദം ദസ്സേത്വാ തന്തിധമ്മം നാമ കഥേന്തോ ഇദമവോചം – ‘‘ആവുസോ, സദ്ധാസമ്പന്നോ നാമ കുലപുത്തോ ഏവരൂപസ്സ സത്ഥു സാസനേ പബ്ബജിതോ, ഏവം തിവിധം സീലം പൂരേത്വാ പഠമജ്ഝാനാദീനി പത്വാ ഠിതോ ‘തം ജീവ’ന്തിആദീനി വദേയ്യ, യുത്തം നു ഖോ ഏതമസ്സാ’’തി? തതോ തേഹി ‘‘യുത്ത’’ന്തി വുത്തേ ‘‘അഹം ഖോ പനേതം, ആവുസോ, ഏവം ജാനാമി, ഏവം പസ്സാമി, അഥ ച പനാഹം ന വദാമീ’’തി തം വാദം പടിക്ഖിപിത്വാ ഉത്തരി ഖീണാസവം ദസ്സേത്വാ ‘‘ഇമസ്സ ഏവം വത്തും ന യുത്ത’’ന്തി അവോചം. തേ മമ വചനം സുത്വാ അത്തമനാ അഹേസുന്തി. ഏവം വുത്തേ സോപി അത്തമനോ അഹോസി. തേനാഹ – ‘‘ഇദമവോച ഭഗവാ. അത്തമനോ ഓട്ഠദ്ധോ ലിച്ഛവീ ഭഗവതോ ഭാസിതം അഭിനന്ദീ’’തി.

ഇതി സുമങ്ഗലവിലാസിനിയാ ദീഘനികായട്ഠകഥായം

മഹാലിസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.