൪. സോണദണ്ഡസുത്തവണ്ണനാ

൩൦൦. ഏവം മേ സുതം…പേ… അങ്ഗേസൂതി സോണദണ്ഡസുത്തം. തത്രായം അപുബ്ബപദവണ്ണനാ. അങ്ഗേസൂതി അങ്ഗാ നാമ അങ്ഗപാസാദികതായ ഏവം ലദ്ധവോഹാരാ ജാനപദിനോ രാജകുമാരാ, തേസം നിവാസോ ഏകോപി ജനപദോ രൂള്ഹിസദ്ദേന അങ്ഗാതി വുച്ചതി, തസ്മിം അങ്ഗേസു ജനപദേ. ചാരികന്തി ഇധാപി അതുരിതചാരികാ ചേവ നിബദ്ധചാരികാ ച അധിപ്പേതാ. തദാ കിര ഭഗവതോ ദസസഹസ്സിലോകധാതും ഓലോകേന്തസ്സ സോണദണ്ഡോ ബ്രാഹ്മണോ ഞാണജാലസ്സ അന്തോ പഞ്ഞായിത്ഥ. അഥ ഭഗവാ അയം ബ്രാഹ്മണോ മയ്ഹം ഞാണജാലേ പഞ്ഞായതി. ‘അത്ഥി നു ഖ്വസ്സുപനിസ്സയോ’തി വീമംസന്തോ അദ്ദസ. ‘മയി തത്ഥ ഗതേ ഏതസ്സ അന്തേവാസിനോ ദ്വാദസഹാകാരേഹി ബ്രാഹ്മണസ്സ വണ്ണം ഭാസിത്വാ മമ സന്തികേ ആഗന്തും ന ദസ്സന്തി. സോ പന തേസം വാദം ഭിന്ദിത്വാ ഏകൂനതിംസ ആകാരേഹി മമ വണ്ണം ഭാസിത്വാ മം ഉപസങ്കമിത്വാ പഞ്ഹം പുച്ഛിസ്സതി. സോ പഞ്ഹവിസ്സജ്ജനപരിയോസാനേ സരണം ഗമിസ്സതീ’തി, ദിസ്വാ പഞ്ചസതഭിക്ഖുപരിവാരോ തം ജനപദം പടിപന്നോ. തേന വുത്തം – അങ്ഗേസു ചാരികം ചരമാനോ…പേ… യേന ചമ്പാ തദവസരീതി.

ഗഗ്ഗരായ പോക്ഖരണിയാ തീരേതി തസ്സ ചമ്പാനഗരസ്സ അവിദൂരേ ഗഗ്ഗരായ നാമ രാജഗ്ഗമഹേസിയാ ഖണിതത്താ ഗഗ്ഗരാതി ലദ്ധവോഹാരാ പോക്ഖരണീ അത്ഥി. തസ്സാ തീരേ സമന്തതോ നീലാദിപഞ്ചവണ്ണകുസുമപടിമണ്ഡിതം മഹന്തം ചമ്പകവനം. തസ്മിം ഭഗവാ കുസുമഗന്ധസുഗന്ധേ ചമ്പകവനേ വിഹരതി. തം സന്ധായ ഗഗ്ഗരായ പോക്ഖരണിയാ തീരേതി വുത്തം. മാഗധേന സേനിയേന ബിമ്ബിസാരേനാതി ഏത്ഥ സോ രാജാ മഗധാനം ഇസ്സരത്താ മാഗധോ. മഹതിയാ സേനായ സമന്നാഗതത്താ സേനിയോ. ബിമ്ബീതി സുവണ്ണം. തസ്മാ സാരസുവണ്ണസദിസവണ്ണതായ ബിമ്ബിസാരോതി വുച്ചതി.

൩൦൧-൩൦൨. ബഹൂ ബഹൂ ഹുത്വാ സംഹതാതി സങ്ഘാ. ഏകേകിസ്സായ ദിസായ സങ്ഘോ ഏതേസം അത്ഥീതി സങ്ഘീ. പുബ്ബേ നഗരസ്സ അന്തോ അഗണാ ബഹി നിക്ഖമിത്വാ ഗണതം പത്താതി ഗണീഭൂതാ. ഖത്തം ആമന്തേസീതി. ഖത്താ വുച്ചതി പുച്ഛിതപഞ്ഹേ ബ്യാകരണസമത്ഥോ മഹാമത്തോ, തം ആമന്തേസി ആഗമേന്തൂതി മുഹുത്തം പടിമാനേന്തു, മാ ഗച്ഛന്തൂതി വുത്തം ഹോതി.

സോണദണ്ഡഗുണകഥാ

൩൦൩. നാനാവേരജ്ജകാനന്തി നാനാവിധേസു രജ്ജേസു, അഞ്ഞേസു അഞ്ഞേസു കാസികോസലാദീസു രജ്ജേസു ജാതാ, താനി വാ തേസം നിവാസാ, തതോ വാ ആഗതാതി നാനാവേരജ്ജകാ, തേസം നാനാവേരജ്ജകാനം. കേനചിദേവ കരണീയേനാതി തസ്മിം കിര നഗരേ ദ്വീഹി കരണീയേഹി ബ്രാഹ്മണാ സന്നിപതന്തി – യഞ്ഞാനുഭവനത്ഥം വാ മന്തസജ്ഝായനത്ഥം വാ. തദാ ച തസ്മിം നഗരേ യമഞ്ഞാ നത്ഥി. സോണദണ്ഡസ്സ പന സന്തികേ മന്തസജ്ഝായനത്ഥം ഏതേ സന്നിപതിതാ. തം സന്ധായ വുത്തം – ‘‘കേനചിദേവ കരണീയേനാ’’തി. തേ തസ്സ ഗമനം സുത്വാ ചിന്തേസും – ‘‘അയം സോണദണ്ഡോ ഉഗ്ഗതബ്രാഹ്മണോ യേഭുയ്യേന ച അഞ്ഞേ ബ്രാഹ്മണാ സമണം ഗോതമം സരണം ഗതാ, അയമേവ ന ഗതോ. സ്വായം സചേ തത്ഥ ഗമിസ്സതി, അദ്ധാ സമണസ്സ ഗോതമസ്സ ആവട്ടനിയാ മായായ ആവട്ടിതോ, തം സരണം ഗമിസ്സതി. തതോ ഏതസ്സാപി ഗേഹദ്വാരേ ബ്രാഹ്മണാനം സന്നിപാതോ ന ഭവിസ്സതീ’’തി. ‘‘ഹന്ദസ്സ ഗമനന്തരായം കരോമാ’’തി സമ്മന്തയിത്വാ തത്ഥ അഗമംസു. തം സന്ധായ – അഥ ഖോ തേ ബ്രാഹ്മണാതിആദി വുത്തം.

തത്ഥ ഇമിനാപങ്ഗേനാതി ഇമിനാപി കാരണേന. ഏവം ഏതം കാരണം വത്വാ പുന – ‘‘അത്തനോ വണ്ണേ ഭഞ്ഞമാനേ അതുസ്സനകസത്തോ നാമ നത്ഥി. ഹന്ദസ്സ വണ്ണം ഭണനേന ഗമനം നിവാരേസ്സാമാ’’തി ചിന്തേത്വാ ഭവഞ്ഹി സോണദണ്ഡോ ഉഭതോ സുജാതോതിആദീനി കാരണാനി ആഹംസു.

ഉഭതോതി ദ്വീഹി പക്ഖേഹി. മാതിതോ ച പിതിതോ ചാതി ഭോതോ മാതാ ബ്രാഹ്മണീ, മാതുമാതാ ബ്രാഹ്മണീ, തസ്സാപി മാതാ ബ്രാഹ്മണീ; പിതാ ബ്രാഹ്മണോ, പിതുപിതാ ബ്രാഹ്മണോ, തസ്സാപി പിതാ ബ്രാഹ്മണോതി, ഏവം ഭവം ഉഭതോ സുജാതോ മാതിതോ ച പിതിതോ ച. സംസുദ്ധഗഹണികോതി സംസുദ്ധാ തേ മാതുഗഹണീ കുച്ഛീതി അത്ഥോ. സമവേപാകിനിയാ ഗഹണിയാതി ഏത്ഥ പന കമ്മജതേജോധാതു ‘‘ഗഹണീ’’തി വുച്ചതി.

യാവ സത്തമാ പിതാമഹയുഗാതി ഏത്ഥ പിതുപിതാ പിതാമഹോ, പിതാമഹസ്സ യുഗം പിതാമഹയുഗം. യുഗന്തി ആയുപ്പമാണം വുച്ചതി. അഭിലാപമത്തമേവ ചേതം. അത്ഥതോ പന പിതാമഹോയേവ പിതാമഹയുഗം. തതോ ഉദ്ധം സബ്ബേപി പുബ്ബപുരിസാ പിതാമഹഗ്ഗഹണേനേവ ഗഹിതാ. ഏവം യാവ സത്തമോ പുരിസോ, താവ സംസുദ്ധഗഹണികോ. അഥ വാ അക്ഖിത്തോ അനുപകുട്ഠോ ജാതിവാദേനാതി ദസ്സേന്തി. അക്ഖിത്തോതി – ‘‘അപനേഥ ഏതം, കിം ഇമിനാ’’തി ഏവം അക്ഖിത്തോ അനവക്ഖിത്തോ. അനുപകുട്ഠോതി ന ഉപകുട്ഠോ, ന അക്കോസം വാ നിന്ദം വാ ലദ്ധപുബ്ബോ. കേന കാരണേനാതി? ജാതിവാദേന. ഇതിപി – ‘‘ഹീനജാതികോ ഏസോ’’തി ഏവരൂപേന വചനേനാതി അത്ഥോ.

അഡ്ഢോതി ഇസ്സരോ. മഹദ്ധനോതി മഹതാ ധനേന സമന്നാഗതോ. ഭവതോ ഹി ഗേഹേ പഥവിയം പംസുവാലികാ വിയ ബഹുധനം, സമണോ പന ഗോതമോ അധനോ ഭിക്ഖായ ഉദരം പൂരേത്വാ യാപേതീതി ദസ്സേന്തി. മഹാഭോഗോതി പഞ്ചകാമഗുണവസേന മഹാഉപഭോഗോ. ഏവം യം യം ഗുണം വദന്തി, തസ്സ തസ്സ പടിപക്ഖവസേന ഭഗവതോ അഗുണംയേവ ദസ്സേമാതി മഞ്ഞമാനാ വദന്തി.

അഭിരൂപോതി അഞ്ഞേഹി മനുസ്സേഹി അഭിരൂപോ അധികരൂപോ. ദസ്സനീയോതി ദിവസമ്പി പസ്സന്താനം അതിത്തികരണതോ ദസ്സനയോഗ്ഗോ. ദസ്സനേനേവ ചിത്തപസാദജനനതോ പാസാദികോ. പോക്ഖരതാ വുച്ചതി സുന്ദരഭാവോ, വണ്ണസ്സ പോക്ഖരതാ വണ്ണപോക്ഖരതാ, തായ വണ്ണസമ്പത്തിയാ യുത്തോതി അത്ഥോ. പോരാണാ പനാഹു – ‘‘പോക്ഖരന്തി സരീരം വദന്തി, വണ്ണം വണ്ണമേവാ’’തി. തേസം മതേന വണ്ണഞ്ച പോക്ഖരഞ്ച വണ്ണപോക്ഖരാനി. തേസം ഭാവോ വണ്ണപോക്ഖരതാ. ഇതി പരമായ വണ്ണപോക്ഖരതായാതി ഉത്തമേന പരിസുദ്ധേന വണ്ണേന ചേവ സരീരസണ്ഠാനസമ്പത്തിയാ ചാതി അത്ഥോ. ബ്രഹ്മവണ്ണീതി സേട്ഠവണ്ണീ. പരിസുദ്ധവണ്ണേസുപി സേട്ഠേന സുവണ്ണവണ്ണേന സമന്നാഗതോതി അത്ഥോ. ബ്രഹ്മവച്ഛസീതി മഹാബ്രഹ്മുനോ സരീരസദിസേനേവ സരീരേന സമന്നാഗതോ. അഖുദ്ദാവകാസോ ദസ്സനായാതി ‘‘ഭോതോ സരീരേ ദസ്സനസ്സ ഓകാസോ ന ഖുദ്ദകോ മഹാ, സബ്ബാനേവ തേ അങ്ഗപച്ചങ്ഗാനി ദസ്സനീയാനേവ, താനി ചാപി മഹന്താനേവാ’’തി ദീപേന്തി.

സീലമസ്സ അത്ഥീതി സീലവാ. വുദ്ധം വദ്ധിതം സീലമസ്സാതി വുദ്ധസീലീ. വുദ്ധസീലേനാതി വുദ്ധേന വദ്ധിതേന സീലേന. സമന്നാഗതോതി യുത്തോ. ഇദം വുദ്ധസീലീപദസ്സേവ വേവചനം. സബ്ബമേതം പഞ്ചസീലമത്തമേവ സന്ധായ വദന്തി.

കല്യാണവാചോതിആദീസു കല്യാണാ സുന്ദരാ പരിമണ്ഡലപദബ്യഞ്ജനാ വാചാ അസ്സാതി കല്യാണവാചോ. കല്യാണം മധുരം വാക്കരണം അസ്സാതി കല്യാണവാക്കരണോ. വാക്കരണന്തി ഉദാഹരണഘോസോ. ഗുണപരിപുണ്ണഭാവേന പുരേ ഭവാതി പോരീ. പുരേ വാ ഭവത്താ പോരീ. പോരിയാ നാഗരികിത്ഥിയാ സുഖുമാലത്തനേന സദിസാതി പോരീ, തായ പോരിയാ. വിസ്സട്ഠായാതി അപലിബുദ്ധായ സന്ദിട്ഠവിലമ്ബിതാദിദോസരഹിതായ. അനേലഗലായാതി ഏലഗളേനവിരഹിതായ. യസ്സ കസ്സചി ഹി കഥേന്തസ്സ ഏലാ ഗളന്തി, ലാലാ വാ പഗ്ഘരന്തി, ഖേളഫുസിതാനി വാ നിക്ഖമന്തി, തസ്സ വാചാ ഏലഗളം നാമ ഹോതി, തബ്ബിപരിതായാതി അത്ഥോ. അത്ഥസ്സ വിഞ്ഞാപനിയാതി ആദിമജ്ഝപരിയോസാനം പാകടം കത്വാ ഭാസിതത്ഥസ്സ വിഞ്ഞാപനസമത്ഥായ.

ജിണ്ണോതി ജരാജിണ്ണതായ ജിണ്ണോ. വുദ്ധോതി അങ്ഗപച്ചങ്ഗാനം വുദ്ധിഭാവമരിയാദപ്പത്തോ. മഹല്ലകോതി ജാതിമഹല്ലകതായ സമന്നാഗതോ. ചിരകാലപ്പസുതോതി വുത്തം ഹോതി. അദ്ധഗതോതി അദ്ധാനം ഗതോ, ദ്വേ തയോ രാജപരിവട്ടേ അതീതോതി അധിപ്പായോ. വയോഅനുപ്പത്തോതി പച്ഛിമവയം സമ്പത്തോ, പച്ഛിമവയോ നാമ വസ്സസതസ്സ പച്ഛിമോ തതിയഭാഗോ.

അപി ച ജിണ്ണോതി പോരാണോ, ചിരകാലപ്പവത്തകുലന്വയോതി വുത്തം ഹോതി. വുദ്ധോതി സീലാചാരാദിഗുണവുദ്ധിയാ യുത്തോ. മഹല്ലകോതി വിഭവമഹന്തായ സമന്നാഗതോ. അദ്ധഗതോതി മഗ്ഗപ്പടിപന്നോ ബ്രാഹ്മണാനം വതചരിയാദിമരിയാദം അവീതിക്കമ്മ ചരണസീലോ. വയോഅനുപ്പത്തോതി ജാതിവുദ്ധഭാവമ്പി അന്തിമവയം അനുപ്പത്തോ.

ബുദ്ധഗുണകഥാ

൩൦൪. ഏവം വുത്തേതി ഏവം തേഹി ബ്രാഹ്മണേഹി വുത്തേ. സോണദണ്ഡോ – ‘‘ഇമേ ബ്രാഹ്മണാ ജാതിആദീഹി മമ വണ്ണം വദന്തി, ന ഖോ പന മേതം യുത്തം അത്തനോ വണ്ണേ രജ്ജിതും. ഹന്ദാഹം ഏതേസം വാദം ഭിന്ദിത്വാ സമണസ്സ ഗോതമസ്സ മഹന്തഭാവം ഞാപേത്വാ ഏതേസം തത്ഥ ഗമനം കരോമീ’’തി ചിന്തേത്വാ തേന ഹി – ഭോ മമപി സുണാഥാതിആദിമാഹ. തത്ഥ യേപി ഉഭതോ സുജാതോതി ആദയോ അത്തനോ ഗുണേഹി സദിസാ ഗുണാ തേപി; ‘‘കോ ചാഹം കേ ച സമണസ്സ ഗോതമസ്സ ജാതിസമ്പത്തിആദയോ ഗുണാ’’തി അത്തനോ ഗുണേഹി ഉത്തരിതരേയേവ മഞ്ഞമാനോ, ഇതരേ പന ഏകന്തേനേവ ഭഗവതോ മഹന്തഭാവദീപനത്ഥം പകാസേതി.

മയമേവ അരഹാമാതി ഏവം നിയാമേന്തോവേത്ഥ ഇദം ദീപേതി – ‘‘യദി ഗുണമഹന്തതായ ഉപസങ്കമിതബ്ബോ നാമ ഹോതി. യഥാ ഹി സിനേരും ഉപനിധായ സാസപോ, മഹാസമുദ്ദം ഉപനിധായ ഗോപദകം, സത്തസു മഹാസരേസു ഉദകം ഉപനിധായ ഉസ്സാവബിന്ദു പരിത്തോ ലാമകോ. ഏവമേവ സമണസ്സ ഗോതമസ്സ ജാതിസമ്പത്തിആദയോപി ഗുണേ ഉപനിധായ അമ്ഹാകം ഗുണാ പരിത്താ ലാമകാ; തസ്മാ മയമേവ അരഹാമ തം ഭവന്തം ഗോതമം ദസ്സനായ ഉപസങ്കമിതു’’ന്തി.

മഹന്തം ഞാതിസംഘം ഓഹായാതി മാതിപക്ഖേ അസീതികുലസഹസ്സാനി, പിതിപക്ഖേ അസീതികുലസഹസ്സാനീതി ഏവം സട്ഠികുലസതസഹസ്സം ഓഹായ പബ്ബജിതോ.

ഭൂമിഗതഞ്ച വേഹാസട്ഠഞ്ചാതി ഏത്ഥ രാജങ്ഗണേ ചേവ ഉയ്യാനേ ച സുധാമട്ഠപോക്ഖരണിയോ സത്തരതനാനം പൂരേത്വാ ഭൂമിയം ഠപിതം ധനം ഭൂമിഗതം നാമ. പാസാദനിയൂഹാദയോ പരിപൂരേത്വാ ഠപിതം വേഹാസട്ഠം നാമ. ഏതം താവ കുലപരിയായേന ആഗതം. തഥാഗതസ്സ പന ജാതദിവസേയേവ സങ്ഖോ, ഏലോ, ഉപ്പലോ, പുണ്ഡരീകോതി ചത്താരോ നിധയോ ഉഗ്ഗതാ. തേസു സങ്ഖോ ഗാവുതികോ, ഏലോ അഡ്ഢയോജനികോ, ഉപ്പലോ തിഗാവുതികോ, പുണ്ഡരീകോ യോജനികോ. തേസുപി ഗഹിതം ഗഹിതം പൂരതിയേവ, ഇതി ഭഗവാ പഹൂതം ഹിരഞ്ഞസുവണ്ണം ഓഹായ പബ്ബജിതോതി വേദിതബ്ബോ.

ദഹരോവ സമാനോതി തരുണോവ സമാനോ. സുസുകാളകേസോതി സുട്ഠു കാളകേസോ, അഞ്ജനവണ്ണസദിസകേസോ ഹുത്വാ വാതി അത്ഥോ. ഭദ്രേനാതി ഭദ്ദകേന. പഠമേന വയസാതി തിണ്ണം വയാനം പഠമവയേന. അകാമകാനന്തി അനിച്ഛമാനാനം. അനാദരത്ഥേ സാമിവചനം. അസ്സൂനി മുഖേ ഏതേസന്തി അസ്സുമുഖാ, തേസം അസ്സുമുഖാനം, അസ്സൂഹി കിലിന്നമുഖാനന്തി അത്ഥോ. രുദന്താനന്തി കന്ദിത്വാ രോദമാനാനം. അഖുദ്ദാവകാസോതി ഏത്ഥ ഭഗവതോ അപരിമാണോയേവ ദസ്സനായ ഓകാസോതി വേദിതബ്ബോ.

തത്രിദം വത്ഥു – രാജഗഹേ കിര അഞ്ഞതരോ ബ്രാഹ്മണോ സമണസ്സ ഗോതമസ്സ പമാണം ഗഹേതും ന സക്കോതീതി സുത്വാ ഭഗവതോ പിണ്ഡായ പവിസനകാലേ സട്ഠിഹത്ഥം വേളും ഗഹേത്വാ നഗരദ്വാരസ്സ ബഹി ഠത്വാ സമ്പത്തേ ഭഗവതി വേളും ഗഹേത്വാ സമീപേ അട്ഠാസി. വേളു ഭഗവതോ ജാണുകമത്തം പാപുണി. പുന ദിവസേ ദ്വേ വേളൂ ഘടേത്വാ സമീപേ അട്ഠാസി. ഭഗവാപി ദ്വിന്നം വേളൂനം ഉപരി കടിമത്തമേവ പഞ്ഞായമാനോ – ‘‘ബ്രാഹ്മണ, കിം കരോസീ’’തി ആഹ. തുമ്ഹാകം പമാണം ഗണ്ഹാമീതി. ‘‘ബ്രാഹ്മണ, സചേപി ത്വം സകലചക്കവാളഗബ്ഭം പൂരേത്വാ ഠിതേ വേളൂ ഘടേത്വാ ആഗമിസ്സസി, നേവ മേ പമാണം ഗഹേതും സക്ഖിസ്സസി. ന ഹി മയാ ചത്താരി അസങ്ഖ്യേയാനി കപ്പസതസഹസ്സഞ്ച തഥാ പാരമിയോ പൂരിതാ, യഥാ മേ പരോ പമാണം ഗണ്ഹേയ്യ, അതുലോ, ബ്രാഹ്മണ, തഥാഗതോ അപ്പമേയ്യോ’’തി വത്വാ ധമ്മപദേ ഗാഥമാഹ –

‘‘തേ താദിസേ പൂജയതോ, നിബ്ബുതേ അകുതോഭയേ;

ന സക്കാ പുഞ്ഞം സങ്ഖാതും, ഇമേത്തമപി കേനചീ’’തി. (ധ. പ. ൩൬);

ഗാഥാപരിയോസാനേ ചതുരാസീതിപാണസഹസ്സാനി അമതം പിവിംസു.

അപരമ്പി വത്ഥു – രാഹു കിര അസുരിന്ദോ ചത്താരി യോജനസഹസ്സാനി അട്ഠ ച യോജനസതാനി ഉച്ചോ. ബാഹന്തരമസ്സ ദ്വാദസയോജനസതാനി. ബഹലന്തരേന ഛ യോജനസതാനി. ഹത്ഥതലപാദതലാനം പുഥുലതോ തീണി യോജനസതാനി. അങ്ഗുലിപബ്ബാനി പണ്ണാസയോജനാനി. ഭമുകന്തരം പണ്ണാസയോജനം. മുഖം ദ്വിയോജനസതം തിയോജനസതഗമ്ഭീരം തിയോജനസതപരിമണ്ഡലം. ഗീവാ തിയോജനസതം. നലാടം തിയോജനസതം. സീസം നവയോജനസതം. ‘‘സോ അഹം ഉച്ചോസ്മി, സത്ഥാരം ഓനമിത്വാ ഓലോകേതും ന സക്ഖിസ്സാമീ’’തി ചിന്തേത്വാ നാഗച്ഛി. സോ ഏകദിവസം ഭഗവതോ വണ്ണം സുത്വാ – ‘‘യഥാകഥഞ്ച ഓലോകേസ്സാമീ’’തി ആഗതോ.

അഥ ഭഗവാ തസ്സജ്ഝാസയം വിദിത്വാ – ‘‘ചതൂസു ഇരിയാപഥേസു കതരേന ദസ്സേസ്സാമീ’’തി ചിന്തേത്വാ ‘‘ഠിതകോ നാമ നീചോപി ഉച്ചോ വിയ പഞ്ഞായതി. നിപന്നോവസ്സ അത്താനം ദസ്സേസ്സാമീ’’തി ‘‘ആനന്ദ, ഗന്ധകുടിപരിവേണേ മഞ്ചകം പഞ്ഞാപേഹീ’’തി വത്വാ തത്ഥ സീഹസേയ്യം കപ്പേസി. രാഹു ആഗന്ത്വാ നിപന്നം ഭഗവന്തം ഗീവം ഉന്നാമേത്വാ നഭമജ്ഝേ പുണ്ണചന്ദം വിയ ഉല്ലോകേസി. കിമിദം അസുരിന്ദാതി ച വുത്തേ – ‘‘ഭഗവാ ഓനമിത്വാ ഓലോകേതും ന സക്ഖിസ്സാമീ’’തി നാഗച്ഛിന്തി. ന മയാ, അസുരിന്ദ, അധോമുഖേന പാരമിയോ പൂരിതാ. ഉദ്ധഗ്ഗമേവ കത്വാ ദാനം ദിന്നന്തി. തം ദിവസം രാഹു സരണം അഗമാസി. ഏവം ഭഗവാ അഖുദ്ദാവകാസോ ദസ്സനായ.

ചതുപാരിസുദ്ധിസീലേന സീലവാ, തം പന സീലം അരിയം ഉത്തമം പരിസുദ്ധം. തേനാഹ – ‘‘അരിയസീലീ’’തി. തദേതം അനവജ്ജട്ഠേന കുസലം. തേനാഹ – ‘‘കുസലസീലീ’’തി. കുസലസീലേനാതി ഇദമസ്സ വേവചനം.

ബഹൂനം ആചരിയപാചരിയോതി ഭഗവതോ ഏകേകായ ധമ്മദേസനായ ചതുരാസീതിപാണസഹസ്സാനി അപരിമാണാപി ദേവമനുസ്സാ മഗ്ഗഫലാമതം പിവന്തി, തസ്മാ ബഹൂനം ആചരിയോ. സാവകവേനേയ്യാനം പന പാചരിയോതി.

ഖീണകാമരാഗോതി ഏത്ഥ കാമം ഭഗവതോ സബ്ബേപി കിലേസാ ഖീണാ. ബ്രാഹ്മണോ പന തേ ന ജാനാതി. അത്തനോ ജാനനട്ഠാനേയേവ ഗുണം കഥേതി. വിഗതചാപല്ലോതി – ‘‘പത്തമണ്ഡനാ ചീവരമണ്ഡനാ സേനാസനമണ്ഡനാ ഇമസ്സ വാ പൂതികായസ്സ…പേ… കേലനാ പടികേലനാ’’തി (വിഭ. ൮൫൪) ഏവം വുത്തചാപല്ലാ വിരഹിതോ.

അപാപപുരേക്ഖാരോതി അപാപേ നവ ലോകുത്തരധമ്മേ പുരതോ കത്വാ വിചരതി. ബ്രഹ്മഞ്ഞായ പജായാതി സാരിപുത്തമോഗ്ഗല്ലാനമഹാകസ്സപാദിഭേദായ ബ്രാഹ്മണപജായ, ഏതിസ്സായ ച പജായ പുരേക്ഖാരോ. അയഞ്ഹി പജാ സമണം ഗോതമം പുരക്ഖത്വാ ചരതീതി അത്ഥോ. അപി ച അപാപപുരേക്ഖാരോതി ന പാപം പുരേക്ഖാരോ ന പാപം പുരതോ കത്വാ ചരതി, ന പാപം ഇച്ഛതീതി അത്ഥോ. കസ്സ? ബ്രഹ്മഞ്ഞായ പജായ. അത്തനാ സദ്ധിം പടിവിരുദ്ധായപി ബ്രാഹ്മണപജായ അവിരുദ്ധോ ഹിതസുഖത്ഥികോ യേവാതി വുത്തം ഹോതി.

തിരോരട്ഠാതി പരരട്ഠതോ. തിരോജനപദാതി പരജനപദതോ. പഞ്ഹം പുച്ഛിതും ആഗച്ഛന്തീതി ഖത്തിയപണ്ഡിതാദയോ ചേവ ദേവബ്രഹ്മനാഗഗന്ധബ്ബാദയോ ച – ‘‘പഞ്ഹേ അഭിസങ്ഖരിത്വാ പുച്ഛിസ്സാമാ’’തി ആഗച്ഛന്തി. തത്ഥ കേചി പുച്ഛായ വാ ദോസം വിസ്സജ്ജനസമ്പടിച്ഛനേ വാ അസമത്ഥതം സല്ലക്ഖേത്വാ അപുച്ഛിത്വാവ തുണ്ഹീ നിസീദന്തി. കേചി പുച്ഛന്തി. കേസഞ്ചി ഭഗവാ പുച്ഛായ ഉസ്സാഹം ജനേത്വാ വിസ്സജ്ജേതി. ഏവം സബ്ബേസമ്പി തേസം വിമതിയോ തീരം പത്വാ മഹാസമുദ്ദസ്സ ഊമിയോ വിയ ഭഗവന്തം പത്വാ ഭിജ്ജന്തി.

ഏഹി സ്വാഗതവാദീതി ദേവമനുസ്സപബ്ബജിതഗഹട്ഠേസു തം തം അത്തനോ സന്തികം ആഗതം – ‘‘ഏഹി സ്വാഗത’’ന്തി ഏവം വദതീതി അത്ഥോ. സഖിലോതി തത്ഥ കതമം സാഖല്യം? ‘‘യാ സാ വാചാ നേലാ കണ്ണസുഖാ’’തിആദിനാ നയേന വുത്തസാഖല്യേന സമന്നാഗതോ, മുദുവചനോതി അത്ഥോ. സമ്മോദകോതി പടിസന്ഥാരകുസലോ, ആഗതാഗതാനം ചതുന്നം പരിസാനം – ‘‘കച്ചി, ഭിക്ഖവേ, ഖമനീയം, കച്ചി യാപനീയ’’ന്തിആദിനാ നയേന സബ്ബം അദ്ധാനദരഥം വൂപസമേന്തോ വിയ പഠമതരം സമ്മോദനീയം കഥം കത്താതി അത്ഥോ. അബ്ഭാകുടികോതി യഥാ ഏകച്ചേ പരിസം പത്വാ ഥദ്ധമുഖാ സങ്കുടിതമുഖാ ഹോന്തി, ന ഏദിസോ, പരിസദസ്സനേന പനസ്സ ബാലാതപസമ്ഫസ്സേന വിയ പദുമം മുഖപദുമം വികസതി പുണ്ണചന്ദസസ്സിരികം ഹോതി. ഉത്താനമുഖോതി യഥാ ഏകച്ചേ നികുജ്ജിതമുഖാ വിയ സമ്പത്തായ പരിസായ ന കിഞ്ചി കഥേന്തി, അതിദുല്ലഭകഥാ ഹോന്തി, ന ഏവരൂപോ. സമണോ പന ഗോതമോ സുലഭകഥോ. ന തസ്സ സന്തികം ആഗതാഗതാനം – ‘‘കസ്മാ മയം ഇധാഗതാ’’തി വിപ്പടിസാരോ ഉപ്പജ്ജതി ധമ്മം പന സുത്വാ അത്തമനാവ ഹോന്തീതി ദസ്സേതി. പുബ്ബഭാസീതി ഭാസന്തോ ച പഠമതരം ഭാസതി, തഞ്ച ഖോ കാലയുത്തം പമാണയുത്തം അത്ഥനിസ്സിതമേവ ഭാസതി, ന നിരത്ഥകകഥം.

ന തസ്മിം ഗാമേ വാതി യത്ഥ കിര ഭഗവാ പടിവസതി, തത്ഥ മഹേസക്ഖാ ദേവതാ ആരക്ഖം ഗണ്ഹന്തി, തം നിസ്സായ മനുസ്സാനം ഉപദ്ദവോ ന ഹോതി, പംസുപിസാചകാദയോയേവ ഹി മനുസ്സേ വിഹേഠേന്തി, തേ താസം ആനുഭാവേന ദൂരം അപക്കമന്തി. അപി ച ഭഗവതോ മേത്താബലേനപി ന അമനുസ്സാ മനുസ്സേ വിഹേഠേന്തി.

സങ്ഘീതിആദീസു അനുസാസിതബ്ബോ സയം വാ ഉപ്പാദിതോ സങ്ഘോ അസ്സ അത്ഥീതി സങ്ഘീ. താദിസോ ചസ്സ ഗണോ അത്ഥീതി ഗണീ. പുരിമപദസ്സേവ വാ വേവചനമേതം. ആചാരസിക്ഖാപനവസേന ഗണസ്സ ആചരിയോതി ഗണാചരിയോ. പുഥുതിത്ഥകരാനന്തി ബഹൂനം തിത്ഥകരാനം. യഥാ വാ തഥാ വാതി യേന വാ തേന വാ അചേലകാദിമത്തകേനാപി കാരണേന. സമുദാഗച്ഛതീതി സമന്തതോ ഉപഗച്ഛതി അഭിവഡ്ഢതി.

അതിഥി നോ തേ ഹോന്തീതി തേ അമ്ഹാകം ആഗന്തുകാ, നവകാ പാഹുനകാ ഹോന്തീതി അത്ഥോ. പരിയാപുണാമീതി ജാനാമി. അപരിമാണവണ്ണോതി തഥാരൂപേനേവ സബ്ബഞ്ഞുനാപി അപ്പമേയ്യവണ്ണോ – ‘‘പഗേവ മാദിസേനാ’’തി ദസ്സേതി. വുത്തമ്പി ചേത്തം –

‘‘ബുദ്ധോപി ബുദ്ധസ്സ ഭണേയ്യ വണ്ണം,

കപ്പമ്പി ചേ അഞ്ഞമഭാസമാനോ;

ഖീയേഥ കപ്പോ ചിരദീഘമന്തരേ,

വണ്ണോ ന ഖീയേഥ തഥാഗതസ്സാ’’തി.

൩൦൫. ഇമം പന സത്ഥു ഗുണകഥം സുത്വാ തേ ബ്രാഹ്മണാ ചിന്തയിംസു – യഥാ സോണദണ്ഡോ ബ്രാഹ്മണോ സമണസ്സ ഗോതമസ്സ വണ്ണേ ഭണതി, അനോമഗുണോ സോ ഭവം ഗോതമോ; ഏവം തസ്സ ഗുണേ ജാനമാനേന ഖോ പന ആചരിയേന അതിചിരം അധിവാസിതം, ഹന്ദ നം അനുവത്താമാതി അനുവത്തിംസു. തസ്മാ ഏവം വുത്തേ ‘‘തേ ബ്രാഹ്മണാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ അലമേവാതി യുത്തമേവ. അപി പുടോസേനാതി പുടോസം വുച്ചതി പാഥേയ്യം, തം ഗഹേത്വാപി ഉപസങ്കമിതും യുത്തമേവാതി അത്ഥോ. പുടംസേനാതിപി പാഠോ, തസ്സത്ഥോ, പുടോ അംസേ അസ്സാതി പുടംസോ, തേന പുടംസേന. അംസേന ഹി പാഥേയ്യപുടം വഹന്തേനാപീതി വുത്തം ഹോതി.

സോണദണ്ഡപരിവിതക്കവണ്ണനാ

൩൦൬-൩൦൮. തിരോവനസണ്ഡഗതസ്സാതി അന്തോവനസണ്ഡേ ഗതസ്സ, വിഹാരബ്ഭന്തരം പവിട്ഠസ്സാതി അത്ഥോ. അഞ്ജലിം പണാമേത്വാതി ഏതേ ഉഭതോപക്ഖികാ, തേ ഏവം ചിന്തയിംസു – ‘‘സചേ നോ മിച്ഛാദിട്ഠികാ ചോദേസ്സന്തി – ‘കസ്മാ തുമ്ഹേ സമണം ഗോതമം വന്ദിത്ഥാ’തി? തേസം – ‘കിം അഞ്ജലിമത്തകരണേനാപി വന്ദനം നാമ ഹോതീ’തി വക്ഖാമ. സചേ നോ സമ്മാദിട്ഠികാ ചോദേസ്സന്തി – ‘കസ്മാ തുമ്ഹേ ഭഗവന്തം ന വന്ദിത്ഥാ’തി. ‘കിം സീസേന ഭൂമിയം പഹരന്തേനേവ വന്ദനം നാമ ഹോതി, നനു അഞ്ജലികമ്മമ്പി വന്ദനം ഏവാ’തി വക്ഖാമാ’’തി. നാമഗോത്തന്തി ‘‘ഭോ, ഗോതമ, അഹം അസുകസ്സ പുത്തോ ദത്തോ നാമ, മിത്തോ നാമ, ഇധാഗതോ’’തി വദന്താ നാമം സാവേന്തി നാമ. ‘‘ഭോ, ഗോതമ, അഹം വാസേട്ഠോ നാമ, കച്ചാനോ നാമ, ഇധാഗതോ’’തി വദന്താ ഗോത്തം സാവേന്തി നാമ. ഏതേ കിര ദലിദ്ദാ ജിണ്ണാ കുലപുത്താ ‘‘പരിസമജ്ഝേ നാമഗോത്തവസേന പാകടാ ഭവിസ്സാമാ’’തി ഏവമകംസു. യേ പന തുണ്ഹീഭൂതാ നിസീദിംസു, തേ കേരാടികാ ചേവ അന്ധബാലാ ച. തത്ഥ കേരാടികാ – ‘‘ഏകം ദ്വേ കഥാസല്ലാപേപി കരോന്തോ വിസ്സാസികോ ഹോതി, അഥ വിസ്സാസേ സതി ഏകം ദ്വേ ഭിക്ഖാ അദാതും ന യുത്ത’’ന്തി തതോ അത്താനം മോചേത്വാ തുണ്ഹീ നിസീദന്തി. അന്ധബാലാ അഞ്ഞാണതായേവ അവക്ഖിത്തമത്തികാപിണ്ഡോ വിയ യത്ഥ കത്ഥചി തുണ്ഹീഭൂതാ നിസീദന്തി.

ബ്രാഹ്മണപഞ്ഞത്തിവണ്ണനാ

൩൦൯-൩൧൦. ചേതസാ ചേതോപരിവിതക്കന്തി ഭഗവാ – ‘‘അയം ബ്രാഹ്മണോ ആഗതകാലതോ പട്ഠായ അധോമുഖോ ഥദ്ധഗത്തോ കിം ചിന്തയമാനോ നിസിന്നോ, കിം നു ഖോ ചിന്തേതീ’’തി ആവജ്ജന്തോ അത്തനോ ചേതസാ തസ്സ ചിത്തം അഞ്ഞാസി. തേന വുത്തം – ‘‘ചേതസാ ചേതോപരിവിതക്കമഞ്ഞായാ’’തി. വിഹഞ്ഞതീതി വിഘാതം ആപജ്ജതി. അനുവിലോകേത്വാ പരിസന്തി ഭഗവതോ സകസമയേ പഞ്ഹപുച്ഛനേന ഉദകേ മിയമാനോ ഉക്ഖിപിത്വാ ഥലേ ഠപിതോ വിയ സമപസ്സദ്ധകായചിത്തോ ഹുത്വാ പരിസം സങ്ഗണ്ഹനത്ഥം ദിട്ഠിസഞ്ജാനേനേവ ‘‘ഉപധാരേന്തു മേ ഭോന്തോ വചന’’ന്തി വദന്തോ വിയ അനുവിലോകേത്വാ പരിസം ഭഗവന്തം ഏതദവോച.

൩൧൧-൩൧൩. സുജം പഗ്ഗണ്ഹന്താനന്തി യഞ്ഞയജനത്ഥായ സുജം ഗണ്ഹന്തേസു ബ്രാഹ്മണേസു പഠമോ വാ ദുതിയോ വാതി അത്ഥോ. സുജായ ദിയ്യമാനം മഹായാഗം പടിഗ്ഗണ്ഹന്താനന്തി പോരാണാ. ഇതി ബ്രാഹ്മണോ സകസമയവസേന സമ്മദേവ പഞ്ഹം വിസ്സജ്ജേസി. ഭഗവാ പന വിസേസതോ ഉത്തമബ്രാഹ്മണസ്സ ദസ്സനത്ഥം – ‘‘ഇമേസം പനാ’’തിആദിമാഹ. ഏതദവോചുന്തി സചേ ജാതിവണ്ണമന്തസമ്പന്നോ ബ്രാഹ്മണോ ന ഹോതി, അഥ കോ ചരഹി ലോകേ ബ്രാഹ്മണോ ഭവിസ്സതി? നാസേതി നോ അയം സോണദണ്ഡോ, ഹന്ദസ്സ വാദം പടിക്ഖിപിസ്സാമാതി ചിന്തേത്വാ ഏതദവോചും. അപവദതീതി പടിക്ഖിപതി. അനുപക്ഖന്ദതീതി അനുപവിസതി. ഇദം – ‘‘സചേ ത്വം പസാദവസേന സമണം ഗോതമം സരണം ഗന്തുകാമോ, ഗച്ഛ; മാ ബ്രാഹ്മണസ്സ സമയം ഭിന്ദീ’’തി അധിപ്പായേന ആഹംസു.

൩൧൪. ഏതദവോചാതി ഇമേസു ബ്രാഹ്മണേസു ഏവം ഏകപ്പഹാരേനേവ വിരവന്തേസു ‘‘അയം കഥാ പരിയോസാനം ന ഗമിസ്സതി, ഹന്ദ നേ നിസ്സദ്ദേ കത്വാ സോണദണ്ഡേനേവ സദ്ധിം കഥേമീ’’തി ചിന്തേത്വാ – ‘‘ഏതം സചേ ഖോ തുമ്ഹാക’’ന്തിആദികം വചനം അവോച.

൩൧൫-൩൧൬. സഹധമ്മേനാതി സകാരണേന. സമസമോതി ഠപേത്വാ ഏകദേസസമത്തം സമഭാവേന സമോ, സബ്ബാകാരേന സമോതി അത്ഥോ. അഹമസ്സ മാതാപിതരോ ജാനാമീതി ഭഗിനിയാ പുത്തസ്സ മാതാപിതരോ കിം ന ജാനിസ്സതി, കുലകോടിപരിദീപനം സന്ധായേവ വദതി. മുസാവാദമ്പി ഭണേയ്യാതി അത്ഥഭഞ്ജനകം മുസാവാദം കഥേയ്യ. കിം വണ്ണോ കരിസ്സതീതി അബ്ഭന്തരേ ഗുണേ അസതി കിം കരിസ്സതി? കിമസ്സ ബ്രാഹ്മണഭാവം രക്ഖിതും സക്ഖിസ്സതീതി അത്ഥോ. അഥാപി സിയാ പുന – ‘‘പകതിസീലേ ഠിതസ്സ ബ്രാഹ്മണഭാവം സാധേന്തീ’’തി ഏവമ്പി സീലമേവ സാധേസ്സതി, തസ്മിം ഹിസ്സ അസതി ബ്രാഹ്മണഭാവോ നാഹോസീതി സമ്മോഹമത്തം വണ്ണാദയോ. ഇദം പന സുത്വാ തേ ബ്രാഹ്മണാ – ‘‘സഭാവം ആചരിയോ ആഹ, അകാരണാവ മയം ഉജ്ഝായിമ്ഹാ’’തി തുണ്ഹീ അഹേസും.

സീലപഞ്ഞാകഥാവണ്ണനാ

൩൧൭. തതോ ഭഗവാ ‘കഥിതോ ബ്രാഹ്മണേന പഞ്ഹോ, കിം പനേത്ഥ പതിട്ഠാതും സക്ഖിസ്സതി, ന സക്ഖിസ്സതീ’തി? തസ്സ വീമംസനത്ഥം – ‘‘ഇമേസം പന ബ്രാഹ്മണാ’’തിആദിമാഹ. സീലപരിധോതാതി സീലപരിസുദ്ധാ. യത്ഥ സീലം തത്ഥ പഞ്ഞാതി യസ്മിം പുഗ്ഗലേ സീലം, തത്ഥേവ പഞ്ഞാ, കുതോ ദുസ്സീലേ പഞ്ഞാ? പഞ്ഞാരഹിതേ വാ ജളേ ഏളമൂഗേ കുതോ സീലന്തി? സീലപഞ്ഞാണന്തി സീലഞ്ച പഞ്ഞാണഞ്ച സീലപഞ്ഞാണം. പഞ്ഞാണന്തി പഞ്ഞായേവ. ഏവമേതം ബ്രാഹ്മണാതി ഭഗവാ ബ്രാഹ്മണസ്സ വചനം അനുജാനന്തോ ആഹ. തത്ഥ സീലപരിധോതാ പഞ്ഞാതി ചതുപാരിസുദ്ധിസീലേന ധോതാ. കഥം പന സീലേന പഞ്ഞം ധോവതീതി? യസ്സ പുഥുജ്ജനസ്സ സീലം സട്ഠിഅസീതിവസ്സാനി അഖണ്ഡം ഹോതി, സോ മരണകാലേപി സബ്ബകിലേസേ ഘാതേത്വാ സീലേന പഞ്ഞം ധോവിത്വാ അരഹത്തം ഗണ്ഹാതി. കന്ദരസാലപരിവേണേ മഹാസട്ഠിവസ്സത്ഥേരോ വിയ. ഥേരേ കിര മരണമഞ്ചേ നിപജ്ജിത്വാ ബലവവേദനായ നിത്ഥുനന്തേ, തിസ്സമഹാരാജാ ‘‘ഥേരം പസ്സിസ്സാമീ’’തി ഗന്ത്വാ പരിവേണദ്വാരേ ഠിതോ തം സദ്ദം സുത്വാ പുച്ഛി – ‘‘കസ്സ സദ്ദോ അയ’’ന്തി? ഥേരസ്സ നിത്ഥുനനസദ്ദോതി. ‘‘പബ്ബജ്ജായ സട്ഠിവസ്സേന വേദനാപരിഗ്ഗഹമത്തമ്പി ന കതം, ന ദാനി നം വന്ദിസ്സാമീ’’തി നിവത്തിത്വാ മഹാബോധിം വന്ദിതും ഗതോ. തതോ ഉപട്ഠാകദഹരോ ഥേരം ആഹ – ‘‘കിം നോ, ഭന്തേ, ലജ്ജാപേഥ, സദ്ധോപി രാജാ വിപ്പടിസാരീ ഹുത്വാ ന വന്ദിസ്സാമീ’’തി ഗതോതി. കസ്മാ ആവുസോതി? തുമ്ഹാകം നിത്ഥുനനസദ്ദം സുത്വാതി. ‘‘തേന ഹി മേ ഓകാസം കരോഥാ’’തി വത്വാ വേദനം വിക്ഖമ്ഭിത്വാ അരഹത്തം പത്വാ ദഹരസ്സ സഞ്ഞം അദാസി – ‘‘ഗച്ഛാവുസോ, ഇദാനി രാജാനം അമ്ഹേ വന്ദാപേഹീ’’തി. ദഹരോ ഗന്ത്വാ – ‘‘ഇദാനി കിര ഥേരം, വന്ദഥാ’’തി ആഹ. രാജാ സംസുമാരപതിതേന ഥേരം വന്ദന്തോ – ‘‘നാഹം അയ്യസ്സ അരഹത്തം വന്ദാമി, പുഥുജ്ജനഭൂമിയം പന ഠത്വാ രക്ഖിതസീലമേവ വന്ദാമീ’’തി ആഹ, ഏവം സീലേന പഞ്ഞം ധോവതി നാമ. യസ്സ പന അബ്ഭന്തരേ സീലസംവരോ നത്ഥി, ഉഗ്ഘാടിതഞ്ഞുതായ പന ചതുപ്പദികഗാഥാപരിയോസാനേ പഞ്ഞായ സീലം ധോവിത്വാ സഹ പടിസമ്ഭിദാഹി അരഹത്തം പാപുണാതി. അയം പഞ്ഞായ സീലം ധോവതി നാമ. സേയ്യഥാപി സന്തതിമഹാമത്തോ.

൩൧൮. കതമം പന തം ബ്രാഹ്മണാതി കസ്മാ ആഹ? ഭഗവാ കിര ചിന്തേസി – ‘‘ബ്രാഹ്മണാ ബ്രാഹ്മണസമയേ പഞ്ചസീലാനി ‘സീല’ന്തി പഞ്ഞാപേന്തി, വേദത്തയഉഗ്ഗഹണപഞ്ഞാ പഞ്ഞാതി. ഉപരിവിസേസം ന ജാനന്തി. യംനൂനാഹം ബ്രാഹ്മണസ്സ ഉത്തരിവിസേസഭൂതം മഗ്ഗസീലം, ഫലസീലം, മഗ്ഗപഞ്ഞം, ഫലപഞ്ഞഞ്ച ദസ്സേത്വാ അരഹത്തനികൂടേന ദേസനം നിട്ഠപേയ്യ’’ന്തി. അഥ നം കഥേതുകമ്യതായ പുച്ഛന്തോ – ‘‘കതമം പന തം, ബ്രാഹ്മണ, സീലം കതമാ സാ പഞ്ഞാ’’തി ആഹ. അഥ ബ്രാഹ്മണോ – ‘‘മയാ സകസമയവസേന പഞ്ഹോ വിസ്സജ്ജിതോ. സമണോ പന മം ഗോതമോ പുന നിവത്തിത്വാ പുച്ഛതി, ഇദാനിസ്സാഹം ചിത്തം പരിതോസേത്വാ വിസ്സജ്ജിതും സക്കുണേയ്യം വാ ന വാ? സചേ ന സക്ഖിസ്സം പഠമം ഉപ്പന്നാപി മേ ലജ്ജാ ഭിജ്ജിസ്സതി. അസക്കോന്തസ്സ പന ന സക്കോമീതി വചനേ ദോസോ നത്ഥീ’’തി പുന നിവത്തിത്വാ ഭഗവതോയേവ ഭാരം കരോന്തോ ‘‘ഏത്തകപരമാവ മയ’’ന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ ഏത്തകപരമാതി ഏത്തകം സീലപഞ്ഞാണന്തി വചനമേവ പരമം അമ്ഹാകം, തേ മയം ഏത്തകപരമാ, ഇതോ പരം ഏതസ്സ ഭാസിതസ്സ അത്ഥം ന ജാനാമാതി അത്ഥോ.

അഥസ്സ ഭഗവാ സീലപഞ്ഞായ മൂലഭൂതസ്സ തഥാഗതസ്സ ഉപ്പാദതോ പഭുതി സീലപഞ്ഞാണം ദസ്സേതും – ‘‘ഇധ ബ്രാഹ്മണ, തഥാഗതോ’’തിആദിമാഹ. തസ്സത്ഥോ സാമഞ്ഞഫലേ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബോ, അയം പന വിസേസോ, ഇധ തിവിധമ്പി സീലം – ‘‘ഇദമ്പിസ്സ ഹോതി സീലസ്മി’’ന്തി ഏവം സീലമിച്ചേവ നിയ്യാതിതം പഠമജ്ഝാനാദീനി ചത്താരി ഝാനാനി അത്ഥതോ പഞ്ഞാസമ്പദാ. ഏവം പഞ്ഞാവസേന പന അനിയ്യാതേത്വാ വിപസ്സനാപഞ്ഞായ പദട്ഠാനഭാവമത്തേന ദസ്സേത്വാ വിപസ്സനാപഞ്ഞാതോ പട്ഠായ പഞ്ഞാ നിയ്യാതിതാതി.

സോണദണ്ഡഉപാസകത്തപടിവേദനാകഥാ

൩൧൯-൩൨൨. സ്വാതനായാതി പദസ്സ അത്ഥോ അജ്ജതനായാതി ഏത്ഥ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബോ. തേന മം സാ പരിസാ പരിഭവേയ്യാതി തേന തുമ്ഹേ ദൂരതോവ ദിസ്വാ ആസനാ വുട്ഠിതകാരണേന മം സാ പരിസാ – ‘‘അയം സോണദണ്ഡോ പച്ഛിമവയേ ഠിതോ മഹല്ലകോ, ഗോതമോ പന ദഹരോ യുവാ നത്താപിസ്സ നപ്പഹോതി, സോ നാമ അത്തനോ നത്തുമത്തഭാവമ്പി അപ്പത്തസ്സ ആസനാ വുട്ഠാതീ’’തി പരിഭവേയ്യ. ആസനാ മേ തം ഭവം ഗോതമോ പച്ചുട്ഠാനന്തി മമ അഗാരവേന അവുട്ഠാനം നാമ നത്ഥി, ഭോഗനാസനഭയേന പന ന വുട്ഠഹിസ്സാമി, തം തുമ്ഹേ ഹി ചേവ മയാ ച ഞാതും വട്ടതി. തസ്മാ ആസനാ മേ ഏതം ഭവം ഗോതമോ പച്ചുട്ഠാനം ധാരേതൂതി, ഇമിനാ കിര സദിസോ കുഹകോ ദുല്ലഭോ, ഭഗവതി പനസ്സ അഗാരവം നാമ നത്ഥി, തസ്മാ ഭോഗനാസനഭയാ കുഹനവസേന ഏവം വദതി. പരപദേസുപി ഏസേവ നയോ. ധമ്മിയാ കഥായാതിആദീസു തങ്ഖണാനുരൂപായ ധമ്മിയാ കഥായ ദിട്ഠധമ്മികസമ്പരായികം അത്ഥം സന്ദസ്സേത്വാ കുസലേ ധമ്മേ സമാദപേത്വാ ഗണ്ഹാപേത്വാ. തത്ഥ നം സമുത്തേജേത്വാ സഉസ്സാഹം കത്വാ തായ ച സഉസ്സാഹതായ അഞ്ഞേഹി ച വിജ്ജമാനഗുണേഹി സമ്പഹംസേത്വാ ധമ്മരതനവസ്സം വസ്സിത്വാ ഉട്ഠായാസനാ പക്കാമി. ബ്രാഹ്മണോ പന അത്തനോ കുഹകതായ ഏവമ്പി ഭഗവതി ധമ്മവസ്സം വസ്സിതേ വിസേസം നിബ്ബത്തേതും നാസക്ഖി. കേവലമസ്സ ആയതിം നിബ്ബാനത്ഥായ വാസനാഭാഗിയായ ച സബ്ബാ പുരിമപച്ഛിമകഥാ അഹോസീതി.

ഇതി സുമങ്ഗലവിലാസിനിയാ ദീഘനികായട്ഠകഥായം

സോണദണ്ഡസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.