൩. അമ്ബട്ഠസുത്തവണ്ണനാ

അദ്ധാനഗമനവണ്ണനാ

൨൫൪. ഏവം മേ സുതം…പേ… കോസലേസൂതി അമ്ബട്ഠസുത്തം. തത്രായം അപുബ്ബപദവണ്ണനാ. കോസലേസൂതി കോസലാ നാമ ജാനപദിനോ രാജകുമാരാ. തേസം നിവാസോ ഏകോപി ജനപദോ രൂള്ഹീസദ്ദേന കോസലാതി വുച്ചതി, തസ്മിം കോസലേസു ജനപദേ. പോരാണാ പനാഹു – യസ്മാ പുബ്ബേ മഹാപനാദം രാജകുമാരം നാനാനാടകാദീനി ദിസ്വാ സിതമത്തമ്പി അകരോന്തം സുത്വാ രാജാ ആഹ – ‘‘യോ മമ പുത്തം ഹസാപേതി, സബ്ബാലങ്കാരേന നം അലങ്കരോമീ’’തി. തതോ നങ്ഗലാനിപി ഛഡ്ഡേത്വാ മഹാജനകായേ സന്നിപതിതേ മനുസ്സാ സാതിരേകാനി സത്തവസ്സാനി നാനാകീളായോ ദസ്സേത്വാപി തം ഹസാപേതും നാസക്ഖിംസു, തതോ സക്കോ ദേവരാജാ നാടകം പേസേസി, സോ ദിബ്ബനാടകം ദസ്സേത്വാ ഹസാപേസി. അഥ തേ മനുസ്സാ അത്തനോ അത്തനോ വസനോകാസാഭിമുഖാ പക്കമിംസു. തേ പടിപഥേ മിത്തസുഹജ്ജാദയോ ദിസ്വാ പടിസന്ഥാരം കരോന്താ – ‘‘കച്ചി ഭോ കുസലം, കച്ചി ഭോ കുസല’’ന്തി ആഹംസു. തസ്മാ തം ‘‘കുസല’’ന്തി വചനം ഉപാദായ സോ പദേസോ കോസലാതി വുച്ചതീതി.

ചാരികം ചരമാനോതി അദ്ധാനഗമനം ഗച്ഛന്തോ. ചാരികാ ച നാമേസാ ഭഗവതോ ദുവിധാ ഹോതി – തുരിതചാരികാ ച, അതുരിതചാരികാ ച. തത്ഥ ദൂരേപി ബോധനേയ്യപുഗ്ഗലം ദിസ്വാ തസ്സ ബോധനത്ഥായ സഹസാ ഗമനം തുരിതചാരികാ നാമ, സാ മഹാകസ്സപസ്സ പച്ചുഗ്ഗമനാദീസു ദട്ഠബ്ബാ. ഭഗവാ ഹി മഹാകസ്സപത്ഥേരം പച്ചുഗ്ഗച്ഛന്തോ മുഹുത്തേന തിഗാവുതം മഗ്ഗം അഗമാസി. ആളവകസ്സത്ഥായ തിംസയോജനം, തഥാ അങ്ഗുലിമാലസ്സ. പക്കുസാതിസ്സ പന പഞ്ചചത്താലീസയോജനം. മഹാകപ്പിനസ്സ വീസയോജനസതം. ധനിയസ്സത്ഥായ സത്തയോജനസതാനി അഗമാസി. ധമ്മസേനാപതിനോ സദ്ധിവിഹാരികസ്സ വനവാസീതിസ്സസാമണേരസ്സ തിഗാവുതാധികം വീസയോജനസതം.

ഏകദിവസം കിര ഥേരോ – ‘‘തിസ്സസാമണേരസ്സ സന്തികം, ഭന്തേ, ഗച്ഛാമീ’’തി ആഹ. ഭഗവാ – ‘‘അഹമ്പി ഗമിസ്സാമീ’’തി വത്വാ ആയസ്മന്തം ആനന്ദം ആമന്തേസി – ‘‘ആനന്ദ, വീസതിസഹസ്സാനം ഛളഭിഞ്ഞാനം ആരോചേഹി, ഭഗവാ കിര വനവാസിസ്സ തിസ്സസാമണേരസ്സ സന്തികം ഗമിസ്സതീ’’തി. തതോ ദുതിയദിവസേ വീസതിസഹസ്സഖീണാസവപരിവാരോ ആകാസേ ഉപ്പതിത്വാ വീസതിയോജനസതമത്ഥകേ തസ്സ ഗോചരഗാമദ്വാരേ ഓതരിത്വാ ചീവരം പാരുപി. തം കമ്മന്തം ഗച്ഛമാനാ മനുസ്സാ ദിസ്വാ – ‘‘സത്ഥാ നോ ആഗതോ, മാ കമ്മന്തം അഗമിത്ഥാ’’തി വത്വാ ആസനാനി പഞ്ഞപേത്വാ യാഗും ദത്വാ പാതരാസഭത്തം കരോന്താ – ‘‘കുഹിം, ഭന്തേ, ഭഗവാ ഗച്ഛതീ’’തി ദഹരഭിക്ഖൂ പുച്ഛിംസു. ഉപാസകാ ന ഭഗവാ അഞ്ഞത്ഥ ഗച്ഛതി, ഇധേവ തിസ്സസാമണേരസ്സ ദസ്സനത്ഥായാഗതോതി. തേ – ‘‘അമ്ഹാകം കുലൂപകസ്സ കിര ഥേരസ്സ ദസ്സനത്ഥായ സത്ഥാ ആഗതോ, നോ വത നോ ഥേരോ ഓരമത്തകോ’’തി സോമനസ്സജാതാ അഹേസും.

അഥ ഖോ ഭഗവതോ ഭത്തകിച്ചപരിയോസാനേ സാമണേരോ ഗാമേ പിണ്ഡായ ചരിത്വാ – ‘‘ഉപാസകാ, മഹാഭിക്ഖുസങ്ഘോ’’തി പുച്ഛി. അഥസ്സ തേ ‘‘സത്ഥാ, ഭന്തേ, ആഗതോ’’തി ആരോചേസും. സോ ഭഗവന്തം ഉപസങ്കമിത്വാ പിണ്ഡപാതേന ആപുച്ഛി. സത്ഥാ തസ്സ പത്തം ഹത്ഥേന ഗഹേത്വാ – ‘‘അലം, തിസ്സ, നിട്ഠിതം ഭത്തകിച്ച’’ന്തി ആഹ. തതോ ഉപജ്ഝായം ആപുച്ഛിത്വാ അത്തനോ പത്താസനേ നിസീദിത്വാ ഭത്തകിച്ചമകാസി. അഥസ്സ ഭത്തകിച്ചപരിയോസാനേ സത്ഥാ മങ്ഗലം വത്വാ നിക്ഖമിത്വാ ഗാമദ്വാരേ ഠത്വാ – ‘‘കതരോ തേ, തിസ്സ, വസനട്ഠാനം ഗതമഗ്ഗോ’’തി ആഹ. അയം ഭഗവാതി. മഗ്ഗം ദേസയമാനോ പുരതോ യാഹി തിസ്സാതി. ഭഗവാ കിര സദേവകസ്സ ലോകസ്സ മഗ്ഗദേസകോപി സമാനോ സകലേ തിഗാവുതേ മഗ്ഗേ ‘സാമണേരം ദട്ഠും ലച്ഛാമീ’തി തം മഗ്ഗദേസകം അകാസി.

സോ അത്തനോ വസനട്ഠാനം ഗന്ത്വാ ഭഗവതോ വത്തമകാസി. അഥ നം ഭഗവാ – ‘‘കതരോ തേ, തിസ്സ, ചങ്കമോ’’തി പുച്ഛിത്വാ തത്ഥ ഗന്ത്വാ സാമണേരസ്സ നിസീദനപാസാണേ നിസീദിത്വാ – ‘‘തിസ്സ, ഇമസ്മിം ഠാനേ സുഖം വസീ’’തി പുച്ഛി. സോ ആഹ – ‘‘ആമ, ഭന്തേ, ഇമസ്മിം ഠാനേ വസന്തസ്സ സീഹബ്യഗ്ഘഹത്ഥിമിഗമോരാദീനം സദ്ദം സുണതോ അരഞ്ഞസഞ്ഞാ ഉപ്പജ്ജതി, തായ സുഖം വസാമീ’’തി. അഥ നം ഭഗവാ – ‘‘തിസ്സ, ഭിക്ഖുസങ്ഘം സന്നിപാതേഹി, ബുദ്ധദായജ്ജം തേ ദസ്സാമീ’’തി വത്വാ സന്നിപതിതേ ഭിക്ഖുസങ്ഘേ ഉപസമ്പാദേത്വാ അത്തനോ വസനട്ഠാനമേവ അഗമാസീതി. അയം തുരിതചാരികാ നാമ. യം പന ഗാമനിഗമപടിപാടിയാ ദേവസികം യോജനദ്വിയോജനവസേന പിണ്ഡപാതചരിയാദീഹി ലോകം അനുഗ്ഗണ്ഹന്തസ്സ ഗമനം, അയം അതുരിതചാരികാ നാമ.

ഇമം പന ചാരികം ചരന്തോ ഭഗവാ മഹാമണ്ഡലം, മജ്ഝിമമണ്ഡലം, അന്തോമണ്ഡലന്തി ഇമേസം തിണ്ണം മണ്ഡലാനം അഞ്ഞതരസ്മിം ചരതി. തത്ഥ മഹാമണ്ഡലം നവയോജനസതികം, മജ്ഝിമമണ്ഡലം ഛയോജനസതികം, അന്തോമണ്ഡലം തിയോജനസതികം. യദാ മഹാമണ്ഡലേ ചാരികം ചരിതുകാമോ ഹോതി, മഹാപവാരണായ പവാരേത്വാ പാടിപദദിവസേ മഹാഭിക്ഖുസങ്ഘപരിവാരോ നിക്ഖമതി. സമന്താ യോജനസതം ഏകകോലാഹലം ഹോതി. പുരിമം പുരിമം ആഗതാ നിമന്തേതും ലഭന്തി. ഇതരേസു ദ്വീസു മണ്ഡലേസു സക്കാരോ മഹാമണ്ഡലേ ഓസരതി. തത്ഥ ഭഗവാ തേസു തേസു ഗാമനിഗമേസു ഏകാഹം ദ്വീഹം വസന്തോ മഹാജനം ആമിസപ്പടിഗ്ഗഹേന അനുഗ്ഗണ്ഹന്തോ ധമ്മദാനേന ചസ്സ വിവട്ടസന്നിസ്സിതം കുസലം വഡ്ഢേന്തോ നവഹി മാസേഹി ചാരികം പരിയോസാപേതി. സചേ പന അന്തോവസ്സേ ഭിക്ഖൂനം സമഥവിപസ്സനാ തരുണാ ഹോന്തി, മഹാപവാരണായ അപവാരേത്വാ പവാരണാസങ്ഗഹം ദത്വാ കത്തികപുണ്ണമായം പവാരേത്വാ മിഗസിരസ്സ പഠമപാടിപദദിവസേ മഹാഭിക്ഖുസങ്ഘപരിവാരോ നിക്ഖമിത്വാ മജ്ഝിമമണ്ഡലേ ഓസരതി. അഞ്ഞേനപി കാരണേന മജ്ഝിമമണ്ഡലേ ചാരികം ചരിതുകാമോ ചതുമാസം വസിത്വാവ നിക്ഖമതി. വുത്തനയേനേവ ഇതരേസു ദ്വീസു മണ്ഡലേസു സക്കാരോ മജ്ഝിമമണ്ഡലേ ഓസരതി. ഭഗവാ പുരിമനയേനേവ ലോകം അനുഗ്ഗണ്ഹന്തോ അട്ഠഹി മാസേഹി ചാരികം പരിയോസാപേതി. സചേ പന ചതുമാസം വുത്ഥവസ്സസ്സാപി ഭഗവതോ വേനേയ്യസത്താ അപരിപക്കിന്ദ്രിയാ ഹോന്തി, തേസം ഇന്ദ്രിയപരിപാകം ആഗമയമാനോ അപരമ്പി ഏകമാസം വാ ദ്വിതിചതുമാസം വാ തത്ഥേവ വസിത്വാ മഹാഭിക്ഖുസങ്ഘപരിവാരോ നിക്ഖമതി. വുത്തനയേനേവ ഇതരേസു ദ്വീസു മണ്ഡലേസു സക്കാരോ അന്തോമണ്ഡലേ ഓസരതി. ഭഗവാ പുരിമനയേനേവ ലോകം അനുഗ്ഗണ്ഹന്തോ സത്തഹി വാ ഛഹി വാ പഞ്ചഹി വാ ചതൂഹി വാ മാസേഹി ചാരികം പരിയോസാപേതി. ഇതി ഇമേസു തീസു മണ്ഡലേസു യത്ഥ കത്ഥചി ചാരികം ചരന്തോ ന ചീവരാദിഹേതു ചരതി. അഥ ഖോ യേ ദുഗ്ഗതബാലജിണ്ണബ്യാധിതാ, തേ കദാ തഥാഗതം ആഗന്ത്വാ പസ്സിസ്സന്തി. മയി പന ചാരികം ചരന്തേ മഹാജനോ തഥാഗതസ്സ ദസ്സനം ലഭിസ്സതി. തത്ഥ കേചി ചിത്താനി പസാദേസ്സന്തി, കേചി മാലാദീഹി പൂജേസ്സന്തി, കേചി കടച്ഛുഭിക്ഖം ദസ്സന്തി, കേചി മിച്ഛാദസ്സനം പഹായ സമ്മാദിട്ഠികാ ഭവിസ്സന്തി. തം നേസം ഭവിസ്സതി ദീഘരത്തം ഹിതായ സുഖായാതി. ഏവം ലോകാനുകമ്പകായ ചാരികം ചരതി.

അപി ച ചതൂഹി കാരണേഹി ബുദ്ധാ ഭഗവന്തോ ചാരികം ചരന്തി, ജങ്ഘവിഹാരവസേന സരീരഫാസുകത്ഥായ, അത്ഥുപ്പത്തികാലാഭികങ്ഖനത്ഥായ, ഭിക്ഖൂനം സിക്ഖാപദപഞ്ഞാപനത്ഥായ, തത്ഥ തത്ഥ പരിപാകഗതിന്ദ്രിയേ ബോധനേയ്യസത്തേ ബോധനത്ഥായാതി. അപരേഹിപി ചതൂഹി കാരണേഹി ബുദ്ധാ ഭഗവന്തോ ചാരികം ചരന്തി ബുദ്ധം സരണം ഗച്ഛിസ്സന്തീതി വാ, ധമ്മം, സങ്ഘം സരണം ഗച്ഛിസ്സന്തീതി വാ, മഹതാ ധമ്മവസ്സേന ചതസ്സോ പരിസാ സന്തപ്പേസ്സാമീതി വാ. അപരേഹിപി പഞ്ചഹി കാരണേഹി ബുദ്ധാ ഭഗവന്തോ ചാരികം ചരന്തി പാണാതിപാതാ വിരമിസ്സന്തീതി വാ, അദിന്നാദാനാ, കാമേസുമിച്ഛാചാരാ, മുസാവാദാ, സുരാമേരയമജ്ജപമാദട്ഠാനാ വിരമിസ്സന്തീതി വാ. അപരേഹിപി അട്ഠഹി കാരണേഹി ബുദ്ധാ ഭഗവന്തോ ചാരികം ചരന്തി – പഠമം ഝാനം പടിലഭിസ്സന്തീതി വാ, ദുതിയം ഝാനം…പേ… നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനസമാപത്തിം പടിലഭിസ്സന്തീതി വാ. അപരേഹിപി അട്ഠഹി കാരണേഹി ബുദ്ധാ ഭഗവന്തോ ചാരികം ചരന്തി – സോതാപത്തിമഗ്ഗം അധിഗമിസ്സന്തീതി വാ, സോതാപത്തിഫലം…പേ… അരഹത്തഫലം സച്ഛികരിസ്സന്തീതി വാതി. അയം അതുരിതചാരികാ, ഇധ ചാരികാതി അധിപ്പേതാ. സാ പനേസാ ദുവിധാ ഹോതി – അനിബദ്ധചാരികാ ച നിബദ്ധചാരികാ ച. തത്ഥ യം ഗാമനിഗമനഗരപടിപാടിവസേന ചരതി, അയം അനിബദ്ധചാരികാ നാമ. യം പനേകസ്സേവ ബോധനേയ്യസത്തസ്സത്ഥായ ഗച്ഛതി, അയം നിബദ്ധചാരികാ നാമ. ഏസാ ഇധ അധിപ്പേതാ.

തദാ കിര ഭഗവതോ പച്ഛിമയാമകിച്ചപരിയോസാനേ ദസസഹസ്സിലോകധാതുയാ ഞാണജാലം പത്ഥരിത്വാ ബോധനേയ്യബന്ധവേ ഓലോകേന്തസ്സ പോക്ഖരസാതിബ്രാഹ്മണോ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണജാലസ്സ അന്തോ പവിട്ഠോ. അഥ ഭഗവാ അയം ബ്രാഹ്മണോ മയ്ഹം ഞാണജാലേ പഞ്ഞായതി, ‘‘അത്ഥി നു ഖ്വസ്സ ഉപനിസ്സയോ’’തി വീമംസന്തോ സോതാപത്തിമഗ്ഗസ്സ ഉപനിസ്സയം ദിസ്വാ – ‘‘ഏസോ മയി ഏതം ജനപദം ഗതേ ലക്ഖണപരിയേസനത്ഥം അമ്ബട്ഠം അന്തേവാസിം പഹിണിസ്സതി, സോ മയാ സദ്ധിം വാദപടിവാദം കത്വാ നാനപ്പകാരം അസബ്ഭിവാക്യം വക്ഖതി, തമഹം ദമേത്വാ നിബ്ബിസേവനം കരിസ്സാമി. സോ ആചരിയസ്സ കഥേസ്സതി, അഥസ്സാചരിയോ തം കഥം സുത്വാ ആഗമ്മ മമ ലക്ഖണാനി പരിയേസിസ്സതി, തസ്സാഹം ധമ്മം ദേസേസ്സാമി. സോ ദേസനാപരിയോസാനേ സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠഹിസ്സതി. ദേസനാ മഹാജനസ്സ സഫലാ ഭവിസ്സതീ’’തി പഞ്ചഭിക്ഖുസതപരിവാരോ തം ജനപദം പടിപന്നോ. തേന വുത്തം – ‘‘കോസലേസു ചാരികം ചരമാനോ മഹതാ ഭിക്ഖുസങ്ഘേന സദ്ധിം പഞ്ചമത്തേഹി ഭിക്ഖുസതേഹീ’’തി.

യേന ഇച്ഛാനങ്ഗലന്തി യേന ദിസാഭാഗേന ഇച്ഛാനങ്ഗലം അവസരിതബ്ബം. യസ്മിം വാ പദേസേ ഇച്ഛാനങ്ഗലം. ഇജ്ഝാനങ്ഗലന്തിപി പാഠോ. തദവസരീതി തേന അവസരി, തം വാ അവസരി. തേന ദിസാഭാഗേന ഗതോ, തം വാ പദേസം ഗതോതി അത്ഥോ. ഇച്ഛാനങ്ഗലേ വിഹരതി ഇച്ഛാനങ്ഗലവനസണ്ഡേതി ഇച്ഛാനങ്ഗലം ഉപനിസ്സായ ഇച്ഛാനങ്ഗലവനസണ്ഡേ സീലഖന്ധാവാരം ബന്ധിത്വാ സമാധികോന്തം ഉസ്സാപേത്വാ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണസരം പരിവത്തയമാനോ ധമ്മരാജാ യഥാഭിരുചിതേന വിഹാരേന വിഹരതി.

പോക്ഖരസാതിവത്ഥുവണ്ണനാ

൨൫൫. തേന ഖോ പന സമയേനാതി യേന സമയേന ഭഗവാ തത്ഥ വിഹരതി, തേന സമയേന, തസ്മിം സമയേതി അയമത്ഥോ. ബ്രഹ്മം അണതീതി ബ്രാഹ്മണോ, മന്തേ സജ്ഝായതീതി അത്ഥോ. ഇദമേവ ഹി ജാതിബ്രാഹ്മണാനം നിരുത്തിവചനം. അരിയാ പന ബാഹിതപാപത്താ ബ്രാഹ്മണാതി വുച്ചന്തി. പോക്ഖരസാതീതി ഇദം തസ്സ നാമം. കസ്മാ പോക്ഖരസാതീതി വുച്ചതി. തസ്സ കിര കായോ സേതപോക്ഖരസദിസോ, ദേവനഗരേ ഉസ്സാപിതരജതതോരണം വിയ സോഭതി. സീസം പനസ്സ കാളവണ്ണം ഇന്ദനീലമണിമയം വിയ. മസ്സുപി ചന്ദമണ്ഡലേ കാളമേഘരാജി വിയ ഖായതി. അക്ഖീനി നീലുപ്പലസദിസാനി. നാസാ രജതപനാളികാ വിയ സുവട്ടിതാ സുപരിസുദ്ധാ. ഹത്ഥപാദതലാനി ചേവ മുഖദ്വാരഞ്ച കതലാഖാരസപരികമ്മം വിയ സോഭതി, അതിവിയ സോഭഗ്ഗപ്പത്തോ ബ്രാഹ്മണസ്സ അത്തഭാവോ. അരാജകേ ഠാനേ രാജാനം കാതും യുത്തമിമം ബ്രാഹ്മണം. ഏവമേസ സസ്സിരികോ. ഇതി നം പോക്ഖരസദിസത്താ പോക്ഖരസാതീതി സഞ്ജാനന്തി.

അയം പന കസ്സപസമ്മാസമ്ബുദ്ധകാലേ തിണ്ണം വേദാനം പാരഗൂ ദസബലസ്സ ദാനം ദത്വാ ധമ്മദേസനം സുത്വാ ദേവലോകേ നിബ്ബത്തി. സോ തതോ മനുസ്സലോകമാഗച്ഛന്തോ മാതുകുച്ഛിവാസം ജിഗുച്ഛിത്വാ ഹിമവന്തപദേസേ മഹാസരേ പദുമഗബ്ഭേ നിബ്ബത്തി. തസ്സ ച സരസ്സ അവിദൂരേ താപസോ പണ്ണസാലായ വസതി. സോ തീരേ ഠിതോ തം പദുമം ദിസ്വാ – ‘‘ഇദം പദുമം അവസേസപദുമേഹി മഹന്തതരം. പുപ്ഫിതകാലേ നം ഗഹേസ്സാമീ’’തി ചിന്തേസി. തം സത്താഹേനാപി ന പുപ്ഫതി. താപസോ കസ്മാ നു ഖോ ഇദം സത്താഹേനാപി ന പുപ്ഫതി. ഹന്ദ നം ഗഹേസ്സാമീതി ഓതരിത്വാ ഗണ്ഹി. തം തേന നാളതോ ഛിന്നമത്തംയേവ പുപ്ഫിതം. അഥസ്സബ്ഭന്തരേ സുവണ്ണചുണ്ണപിഞ്ജരം വിയ രജതബിമ്ബകം പദുമരേണുപിഞ്ജരം സേതവണ്ണം ദാരകം അദ്ദസ. സോ മഹാപുഞ്ഞോ ഏസ ഭവിസ്സതി. ഹന്ദ നം പടിജഗ്ഗാമീതി പണ്ണസാലം നേത്വാ പടിജഗ്ഗിത്വാ സത്തവസ്സകാലതോ പട്ഠായ തയോ വേദേ ഉഗ്ഗണ്ഹാപേസി. ദാരകോ തിണ്ണം വേദാനം പാരം ഗന്ത്വാ പണ്ഡിതോ ബ്യത്തോ ജമ്ബുദീപേ അഗ്ഗബ്രാഹ്മണോ അഹോസി. സോ അപരേന സമയേന രഞ്ഞോ കോസലസ്സ സിപ്പം ദസ്സേസി. അഥസ്സ സിപ്പേ പസന്നോ രാജാ ഉക്കട്ഠം നാമ മഹാനഗരം ബ്രഹ്മദേയ്യം അദാസി. ഇതി നം പോക്ഖരേ സയിതത്താ പോക്ഖരസാതീതി സഞ്ജാനന്തി.

ഉക്കട്ഠം അജ്ഝാവസതീതി ഉക്കട്ഠനാമകേ നഗരേ വസതി. അഭിഭവിത്വാ വാ ആവസതി. തസ്സ നഗരസ്സ സാമികോ ഹുത്വാ യായ മരിയാദായ തത്ഥ വസിതബ്ബം, തായ മരിയാദായ വസി. തസ്സ കിര നഗരസ്സ വത്ഥും ഉക്കാ ഠപേത്വാ ഉക്കാസു ജലമാനാസു അഗ്ഗഹേസും, തസ്മാ തം ഉക്കട്ഠന്തി വുച്ചതി. ഓക്കട്ഠന്തിപി പാഠോ, സോയേവത്ഥോ. ഉപസഗ്ഗവസേന പനേത്ഥ ഭുമ്മത്ഥേ ഉപയോഗവചനം വേദിതബ്ബം. തസ്സ അനുപയോഗത്താ ച സേസപദേസു. തത്ഥ ലക്ഖണം സദ്ദസത്ഥതോ പരിയേസിതബ്ബം.

സത്തുസ്സദന്തി സത്തേഹി ഉസ്സദം, ഉസ്സന്നം ബഹുജനം ആകിണ്ണമനുസ്സം. പോസാവനിയഹത്ഥിഅസ്സമോരമിഗാദിഅനേകസത്തസമാകിണ്ണഞ്ചാതി അത്ഥോ. യസ്മാ പനേതം നഗരം ബഹി ആവിജ്ഝിത്വാ ജാതേന ഹത്ഥിഅസ്സാദീനം ഘാസതിണേന ചേവ ഗേഹച്ഛാദനതിണേന ച സമ്പന്നം. തഥാ ദാരുകട്ഠേഹി ചേവ ഗേഹസമ്ഭാരകട്ഠേഹി ച. യസ്മാ ചസ്സബ്ഭന്തരേ വട്ടചതുരസ്സാദിസണ്ഠാനാ ബഹൂ പോക്ഖരണിയോ ജലജകുസുമവിചിത്താനി ച ബഹൂനി അനേകാനി തളാകാനി ഉദകസ്സ നിച്ചഭരിതാനേവ ഹോന്തി, തസ്മാ സതിണകട്ഠോദകന്തി വുത്തം. സഹ ധഞ്ഞേനാതി സധഞ്ഞം പുബ്ബണ്ണാപരണ്ണാദിഭേദം ബഹുധഞ്ഞസന്നിചയന്തി അത്ഥോ. ഏത്താവതാ യസ്മിം നഗരേ ബ്രാഹ്മണോ സേതച്ഛത്തം ഉസ്സാപേത്വാ രാജലീലായ വസതി, തസ്സ സമിദ്ധിസമ്പത്തി ദീപിതാ ഹോതി.

രാജതോ ലദ്ധം ഭോഗ്ഗം രാജഭോഗ്ഗം. കേന ദിന്നന്തി ചേ? രഞ്ഞാ പസേനദിനാ കോസലേന ദിന്നം. രാജദായന്തി രഞ്ഞോ ദായഭൂതം, ദായജ്ജന്തി അത്ഥോ. ബ്രഹ്മദേയ്യന്തി സേട്ഠദേയ്യം, ഛത്തം ഉസ്സാപേത്വാ രാജസങ്ഖേപേന ഭുഞ്ജിതബ്ബന്തി അത്ഥോ. അഥ വാ രാജഭോഗ്ഗന്തി സബ്ബം ഛേജ്ജഭേജ്ജം അനുസാസന്തേന നദീതിത്ഥപബ്ബതാദീസു സുങ്കം ഗണ്ഹന്തേന സേതച്ഛത്തം ഉസ്സാപേത്വാ രഞ്ഞാ ഹുത്വാ ഭുഞ്ജിതബ്ബം. രഞ്ഞാ പസേനദിനാ കോസലേന ദിന്നം രാജദായന്തി ഏത്ഥ തം നഗരം രഞ്ഞാ ദിന്നത്താ രാജദായം ദായകരാജദീപനത്ഥം പനസ്സ ‘‘രഞ്ഞാ പസേനദിനാ കോസലേന ദിന്ന’’ന്തി ഇദം വുത്തം. ബ്രഹ്മദേയ്യന്തി സേട്ഠദേയ്യം. യഥാ ദിന്നം ന പുന ഗഹേതബ്ബം ഹോതി, നിസ്സട്ഠം പരിച്ചത്തം. ഏവം ദിന്നന്തി അത്ഥോ.

അസ്സോസീതി സുണി ഉപലഭി, സോതദ്വാരസമ്പത്തവചനനിഗ്ഘോസാനുസാരേന അഞ്ഞാസി. ഖോതി അവധാരണത്ഥേ പദപൂരണമത്തേ വാ നിപാതോ. തത്ഥ അവധാരണത്ഥേന അസ്സോസി ഏവ, നാസ്സ കോചി സവനന്തരായോ അഹോസീതി അയമത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. പദപൂരണേന പന പദബ്യഞ്ജനസിലിട്ഠതാമത്തമേവ.

ഇദാനി യമത്ഥം ബ്രാഹ്മണോ പോക്ഖരസാതി അസ്സോസി, തം പകാസേന്തോ – ‘‘സമണോ ഖലു ഭോ ഗോതമോ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ സമിതപാപത്താ സമണോതി വേദിതബ്ബോ. വുത്തഞ്ഹേതം – ‘‘സമിതാസ്സ ഹോന്തി പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ’’തിആദി (മ. നി. ൧.൪൩൪). ഭഗവാ ച അനുത്തരേന അരിയമഗ്ഗേന സമിതപാപോ. തേനസ്സ യഥാഭൂതഗുണാധിഗതമേതം നാമം, യദിദം സമണോതി. ഖലൂതി അനുസ്സവനത്ഥേ നിപാതോ. ഭോതി ബ്രാഹ്മണജാതിസമുദാഗതം ആലപനമത്തം. വുത്തമ്പി ചേതം – ‘‘ഭോവാദീ നാമ സോ ഹോതി, സചേ ഹോതി സകിഞ്ചനോ’’തി (ധ. പ. ൫൫). ഗോതമോതി ഭഗവന്തം ഗോത്തവസേന പരികിത്തേതി. തസ്മാ സമണോ ഖലു ഭോ ഗോതമോതി ഏത്ഥ സമണോ കിര ഭോ ഗോതമഗോത്തോതി ഏവമത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ.

സക്യപുത്തോതി ഇദം പന ഭഗവതോ ഉച്ചാകുലപരിദീപനം. സക്യകുലാ പബ്ബജിതോതി സദ്ധാപബ്ബജിതഭാവപരിദീപനം. കേനചി പാരിജുഞ്ഞേന അനഭിഭൂതോ അപരിക്ഖീണംയേവ തം കുലം പഹായ സദ്ധായ പബ്ബജിതോതി വുത്തം ഹോതി. തതോ പരം വുത്തത്ഥമേവ. തം ഖോ പനാതിആദി സാമഞ്ഞഫലേ വുത്തമേവ. സാധു ഖോ പനാതി സുന്ദരം ഖോ പന. അത്ഥാവഹം സുഖാവഹന്തി വുത്തം ഹോതി. തഥാരൂപാനം അരഹതന്തി യഥാരൂപോ സോ ഭവം ഗോതമോ, ഏവരൂപാനം യഥാഭൂതഗുണാധിഗമേന ലോകേ അരഹന്തോതി ലദ്ധസദ്ധാനം അരഹതം. ദസ്സനം ഹോതീതി പസാദസോമ്മാനി അക്ഖീനി ഉമ്മീലേത്വാ ദസ്സനമത്തമ്പി സാധു ഹോതീതി, ഏവം അജ്ഝാസയം കത്വാ.

അമ്ബട്ഠമാണവകഥാ

൨൫൬. അജ്ഝായകോതി ഇദം – ‘‘ന ദാനിമേ ഝായന്തി, ന ദാനിമേ ഝായന്തീതി ഖോ, വാസേട്ഠ, അജ്ഝായകാ അജ്ഝായകാ ത്വേവ തതിയം അക്ഖരം ഉപനിബ്ബത്ത’’ന്തി, ഏവം പഠമകപ്പികകാലേ ഝാനവിരഹിതാനം ബ്രാഹ്മണാനം ഗരഹവചനം. ഇദാനി പന തം അജ്ഝായതീതി അജ്ഝായകോ. മന്തേ പരിവത്തേതീതി ഇമിനാ അത്ഥേന പസംസാവചനം കത്വാ വോഹരന്തി. മന്തേ ധാരേതീതി മന്തധരോ.

തിണ്ണം വേദാനന്തി ഇരുവേദയജുവേദസാമവേദാനം. ഓട്ഠപഹതകരണവസേന പാരം ഗതോതി പാരഗൂ. സഹ നിഘണ്ഡുനാ ച കേടുഭേന ച സനിഘണ്ഡുകേടുഭാനം. നിഘണ്ഡൂതി നിഘണ്ഡുരുക്ഖാദീനം വേവചനപകാസകം സത്ഥം. കേടുഭന്തി കിരിയാകപ്പവികപ്പോ കവീനം ഉപകാരാവഹം സത്ഥം. സഹ അക്ഖരപ്പഭേദേന സാക്ഖരപ്പഭേദാനം. അക്ഖരപ്പഭേദോതി സിക്ഖാ ച നിരുത്തി ച. ഇതിഹാസപഞ്ചമാനന്തി ആഥബ്ബണവേദം ചതുത്ഥം കത്വാ ഇതിഹ ആസ, ഇതിഹ ആസാതി ഈദിസവചനപടിസംയുത്തോ പുരാണകഥാസങ്ഖാതോ ഇതിഹാസോ പഞ്ചമോ ഏതേസന്തി ഇതിഹാസപഞ്ചമാ, തേസം ഇതിഹാസപഞ്ചമാനം വേദാനം.

പദം തദവസേസഞ്ച ബ്യാകരണം അധീയതി വേദേതി ചാതി പദകോ വേയ്യാകരണോ. ലോകായതം വുച്ചതി വിതണ്ഡവാദസത്ഥം. മഹാപുരിസലക്ഖണന്തി മഹാപുരിസാനം ബുദ്ധാദീനം ലക്ഖണദീപകം ദ്വാദസസഹസ്സഗന്ഥപമാണം സത്ഥം. യത്ഥ സോളസസഹസ്സഗാഥാപരിമാണാ ബുദ്ധമന്താ നാമ അഹേസും, യേസം വസേന ഇമിനാ ലക്ഖണേന സമന്നാഗതാ ബുദ്ധാ നാമ ഹോന്തി, ഇമിനാ പച്ചേകബുദ്ധാ, ഇമിനാ ദ്വേ അഗ്ഗസാവകാ, അസീതി മഹാസാവകാ, ബുദ്ധമാതാ, ബുദ്ധപിതാ, അഗ്ഗുപട്ഠാകോ, അഗ്ഗുപട്ഠായികാ, രാജാ ചക്കവത്തീതി അയം വിസേസോ പഞ്ഞായതി.

അനവയോതി ഇമേസു ലോകായതമഹാപുരിസലക്ഖണേസു അനൂനോ പരിപൂരകാരീ, അവയോ ന ഹോതീതി വുത്തം ഹോതി. അവയോ നാമ യോ താനി അത്ഥതോ ച ഗന്ഥതോ ച സന്ധാരേതും ന സക്കോതി. അനുഞ്ഞാതപടിഞ്ഞാതോതി അനുഞ്ഞാതോ ചേവ പടിഞ്ഞാതോ ച. ആചരിയേനസ്സ ‘‘യം അഹം ജാനാമി, തം ത്വം ജാനാസീ’’തിആദിനാ അനുഞ്ഞാതോ. ‘‘ആമ ആചരിയാ’’തി അത്തനാ തസ്സ പടിവചനദാനപടിഞ്ഞായ പടിഞ്ഞാതോതി അത്ഥോ. കതരസ്മിം അധികാരേ? സകേ ആചരിയകേ തേവിജ്ജകേ പാവചനേ. ഏസ കിര ബ്രാഹ്മണോ ചിന്തേസി ‘‘ഇമസ്മിം ലോകേ ‘അഹം ബുദ്ധോ, അഹം ബുദ്ധോ’തി ഉഗ്ഗതസ്സ നാമം ഗഹേത്വാ ബഹൂ ജനാ വിചരന്തി. തസ്മാ ന മേ അനുസ്സവമത്തേനേവ ഉപസങ്കമിതും യുത്തം. ഏകച്ചഞ്ഹി ഉപസങ്കമന്തസ്സ അപക്കമനമ്പി ഗരു ഹോതി, അനത്ഥോപി ഉപ്പജ്ജതി. യംനൂനാഹം മമ അന്തേവാസികം പേസേത്വാ – ‘ബുദ്ധോ വാ, നോ വാ’തി ജാനിത്വാവ ഉപസങ്കമേയ്യ’’ന്തി, തസ്മാ മാണവം ആമന്തേത്വാ അയം താതാതിആദിമാഹ.

൨൫൭. തം ഭവന്തന്തി തസ്സ ഭോതോ ഗോതമസ്സ. തഥാ സന്തം യേവാതി തഥാ സതോയേവ. ഇധാപി ഹി ഇത്ഥമ്ഭൂതാഖ്യാനത്ഥവസേനേവ ഉപയോഗവചനം.

൨൫൮. യഥാ കഥം പനാഹം, ഭോ, തന്തി ഏത്ഥ കഥം പനാഹം ഭോ തം ഭവന്തം ഗോതമം ജാനിസ്സാമി, യഥാ സക്കാ സോ ഞാതും, തഥാ മേ ആചിക്ഖാഹീതി അത്ഥോ. യഥാതി വാ നിപാതമത്തമേവേതം. കഥന്തി അയം ആകാരപുച്ഛാ. കേനാകാരേനാഹം തം ഭവന്തം ഗോതമം ജാനിസ്സാമീതി അത്ഥോ. ഏവം വുത്തേ കിര നം ഉപജ്ഝായോ ‘‘കിം ത്വം, താത, പഥവിയം ഠിതോ, പഥവിം ന പസ്സാമീതി വിയ; ചന്ദിമസൂരിയാനം ഓഭാസേ ഠിതോ, ചന്ദിമസൂരിയേ ന പസ്സാമീതി വിയ വദസീ’’തിആദീനി വത്വാ ജാനനാകാരം ദസ്സേന്തോ ആഗതാനി ഖോ, താതാതിആദിമാഹ.

തത്ഥ മന്തേസൂതി വേദേസു. തഥാഗതോ കിര ഉപ്പജ്ജിസ്സതീതി പടികച്ചേവ സുദ്ധാവാസാ ദേവാ വേദേസു ലക്ഖണാനി പക്ഖിപിത്വാ ബുദ്ധമന്താ നാമേതേതി ബ്രാഹ്മണവേസേനേവ വേദേ വാചേന്തി. തദനുസാരേന മഹേസക്ഖാ സത്താ തഥാഗതം ജാനിസ്സന്തീതി. തേന പുബ്ബേ വേദേസു മഹാപുരിസലക്ഖണാനി ആഗച്ഛന്തി. പരിനിബ്ബുതേ പന തഥാഗതേ അനുക്കമേന അന്തരധായന്തി. തേനേതരഹി നത്ഥീതി. മഹാപുരിസസ്സാതി പണിധിസമാദാനഞാണകരുണാദിഗുണമഹതോ പുരിസസ്സ. ദ്വേയേവ ഗതിയോതി ദ്വേയേവ നിട്ഠാ. കാമഞ്ചായം ഗതിസദ്ദോ ‘‘പഞ്ച ഖോ ഇമാ, സാരിപുത്ത, ഗതിയോ’’തിആദീസു (മ. നി. ൧.൧൫൩) ഭവഭേദേ വത്തതി. ‘‘ഗതി മിഗാനം പവന’’ന്തിആദീസു (പരി. ൩൯൯) നിവാസട്ഠാനേ. ‘‘ഏവം അധിമത്തഗതിമന്തോ’’തിആദീസു പഞ്ഞായം. ‘‘ഗതിഗത’’ന്തിആദീസു വിസടഭാവേ. ഇധ പന നിട്ഠായം വത്തതീതി വേദിതബ്ബോ.

തത്ഥ കിഞ്ചാപി യേഹി ലക്ഖണേഹി സമന്നാഗതോ രാജാ ചക്കവത്തീ ഹോതി, ന തേഹേവ ബുദ്ധോ ഹോതി; ജാതിസാമഞ്ഞതോ പന താനിയേവ താനീതി വുച്ചന്തി. തേന വുത്തം – ‘‘യേഹി സമന്നാഗതസ്സാ’’തി. സചേ അഗാരം അജ്ഝാവസതീതി യദി അഗാരേ വസതി. രാജാ ഹോതി ചക്കവത്തീതി ചതൂഹി അച്ഛരിയധമ്മേഹി, സങ്ഗഹവത്ഥൂഹി ച ലോകം രഞ്ജനതോ രാജാ, ചക്കരതനം വത്തേതി, ചതൂഹി സമ്പത്തിചക്കേഹി വത്തതി, തേഹി ച പരം വത്തേതി, പരഹിതായ ച ഇരിയാപഥചക്കാനം വത്തോ ഏതസ്മിം അത്ഥീതി ചക്കവത്തീ. ഏത്ഥ ച രാജാതി സാമഞ്ഞം. ചക്കവത്തീതി വിസേസം. ധമ്മേന ചരതീതി ധമ്മികോ. ഞായേന സമേന വത്തതീതി അത്ഥോ. ധമ്മേന രജ്ജം ലഭിത്വാ രാജാ ജാതോതി ധമ്മരാജാ. പരഹിതധമ്മകരണേന വാ ധമ്മികോ. അത്തഹിതധമ്മകരണേന ധമ്മരാജാ. ചതുരന്തായ ഇസ്സരോതി ചാതുരന്തോ, ചതുസമുദ്ദഅന്തായ, ചതുബ്ബിധദീപവിഭൂസിതായ പഥവിയാ ഇസ്സരോതി അത്ഥോ. അജ്ഝത്തം കോപാദിപച്ചത്ഥികേ ബഹിദ്ധാ ച സബ്ബരാജാനോ വിജേതീതി വിജിതാവീ. ജനപദത്ഥാവരിയപ്പത്തോതി ജനപദേ ധുവഭാവം ഥാവരഭാവം പത്തോ, ന സക്കാ കേനചി ചാലേതും. ജനപദോ വാ തമ്ഹി ഥാവരിയപ്പത്തോ അനുയുത്തോ സകമ്മനിരതോ അചലോ അസമ്പവേധീതി ജനപദത്ഥാവരിയപ്പത്തോ.

സേയ്യഥിദന്തി നിപാതോ, തസ്സ ചേതാനി കതമാനീതി അത്ഥോ. ചക്കരതനന്തിആദീസു ചക്കഞ്ച, തം രതിജനനട്ഠേന രതനഞ്ചാതി ചക്കരതനം. ഏസ നയോ സബ്ബത്ഥ. ഇമേസു പന രതനേസു അയം ചക്കവത്തിരാജാ ചക്കരതനേന അജിതം ജിനാതി, ഹത്ഥിഅസ്സരതനേഹി വിജിതേ യഥാസുഖം അനുചരതി, പരിണായകരതനേന വിജിതമനുരക്ഖതി, അവസേസേഹി ഉപഭോഗസുഖമനുഭവതി. പഠമേന ചസ്സ ഉസ്സാഹസത്തിയോഗോ, പച്ഛിമേന മന്തസത്തിയോഗോ, ഹത്ഥിഅസ്സഗഹപതിരതനേഹി പഭുസത്തിയോഗോ സുപരിപുണ്ണോ ഹോതി, ഇത്ഥിമണിരതനേഹി തിവിധസത്തിയോഗഫലം. സോ ഇത്ഥിമണിരതനേഹി ഭോഗസുഖമനുഭവതി, സേസേഹി ഇസ്സരിയസുഖം. വിസേസതോ ചസ്സ പുരിമാനി തീണി അദോസകുസലമൂലജനിതകമ്മാനുഭാവേന സമ്പജ്ജന്തി, മജ്ഝിമാനി അലോഭകുസലമൂലജനിതകമ്മാനുഭാവേന, പച്ഛിമമേകം അമോഹകുസലമൂലജനിതകമ്മാനുഭാവേനാതി വേദിതബ്ബം. അയമേത്ഥ സങ്ഖേപോ. വിത്ഥാരോ പന ബോജ്ഝങ്ഗസംയുത്തേ രതനസുത്തസ്സ ഉപദേസതോ ഗഹേതബ്ബോ.

പരോസഹസ്സന്തി അതിരേകസഹസ്സം. സൂരാതി അഭീരുകജാതികാ. വീരങ്ഗരൂപാതി ദേവപുത്തസദിസകായാ. ഏവം താവ ഏകേ വണ്ണയന്തി. അയം പനേത്ഥ സബ്ഭാവോ. വീരാതി ഉത്തമസൂരാ വുച്ചന്തി, വീരാനം അങ്ഗം വീരങ്ഗം, വീരകാരണം വീരിയന്തി വുത്തം ഹോതി. വീരങ്ഗരൂപം ഏതേസന്തി വീരങ്ഗരൂപാ, വീരിയമയസരീരാ വിയാതി വുത്തം ഹോതി. പരസേനപ്പമദ്ദനാതി സചേ പടിമുഖം തിട്ഠേയ്യ പരസേനാ തം പരിമദ്ദിതും സമത്ഥാതി അധിപ്പായോ. ധമ്മേനാതി ‘‘പാണോ ന ഹന്തബ്ബോ’’തിആദിനാ പഞ്ചസീലധമ്മേന. അരഹം ഹോതി സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ലോകേ വിവട്ടച്ഛദോതി ഏത്ഥ രാഗദോസമോഹമാനദിട്ഠിഅവിജ്ജാദുച്ചരിതഛദനേഹി സത്തഹി പടിച്ഛന്നേ കിലേസന്ധകാരേ ലോകേ തം ഛദനം വിവട്ടേത്വാ സമന്തതോ സഞ്ജാതാലോകോ ഹുത്വാ ഠിതോതി വിവട്ടച്ഛദോ. തത്ഥ പഠമേന പദേന പൂജാരഹതാ. ദുതിയേന തസ്സാ ഹേതു, യസ്മാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധോതി, തതിയേന ബുദ്ധത്തഹേതുഭൂതാ വിവട്ടച്ഛദതാ വുത്താതി വേദിതബ്ബാ. അഥ വാ വിവട്ടോ ച വിച്ഛദോ ചാതി വിവട്ടച്ഛദോ, വട്ടരഹിതോ ഛദനരഹിതോ ചാതി വുത്തം ഹോതി. തേന അരഹം വട്ടാഭാവേന, സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ഛദനാഭാവേനാതി ഏവം പുരിമപദദ്വയസ്സേവ ഹേതുദ്വയം വുത്തം ഹോതി, ദുതിയേന വേസാരജ്ജേന ചേത്ഥ പുരിമസിദ്ധി, പഠമേന ദുതിയസിദ്ധി, തതിയചതുത്ഥേഹി തതിയസിദ്ധി ഹോതി. പുരിമഞ്ച ധമ്മചക്ഖും, ദുതിയം ബുദ്ധചക്ഖും, തതിയം സമന്തചക്ഖും സാധേതീതി വേദിതബ്ബം. ത്വം മന്താനം പടിഗ്ഗഹേതാതി ഇമിനാ’സ്സ മന്തേസു സൂരഭാവം ജനേതി.

൨൫൯. സോപി തായ ആചരിയകഥായ ലക്ഖണേസു വിഗതസമ്മോഹോ ഏകോഭാസജാതേ വിയ ബുദ്ധമന്തേ സമ്പസ്സമാനോ ഏവം ഭോതി ആഹ. തസ്സത്ഥോ – ‘യഥാ, ഭോ, ത്വം വദസി, ഏവം കരിസ്സാമീ’തി. വളവാരഥമാരുയ്ഹാതി വളവായുത്തം രഥം അഭിരൂഹിത്വാ. ബ്രാഹ്മണോ കിര യേന രഥേന സയം വിചരതി, തമേവ രഥം ദത്വാ മാണവം പേസേസി. മാണവാപി പോക്ഖരസാതിസ്സേവ അന്തേവാസികാ. സോ കിര തേസം – ‘‘അമ്ബട്ഠേന സദ്ധിം ഗച്ഛഥാ’’തി സഞ്ഞം അദാസി.

യാവതികാ യാനസ്സ ഭൂമീതി യത്തകം സക്കാ ഹോതി യാനേന ഗന്തും, അയം യാനസ്സ ഭൂമി നാമ. യാനാ പച്ചോരോഹിത്വാതി അയാനഭൂമിം, ദ്വാരകോട്ഠകസമീപം ഗന്ത്വാ യാനതോ പടിഓരോഹിത്വാ.

തേന ഖോ പന സമയേനാതി യസ്മിം സമയേ അമ്ബട്ഠോ ആരാമം പാവിസി. തസ്മിം പന സമയേ, ഠിതമജ്ഝന്ഹികസമയേ. കസ്മാ പന തസ്മിം സമയേ ചങ്കമന്തീതി? പണീതഭോജനപച്ചയസ്സ ഥിനമിദ്ധസ്സ വിനോദനത്ഥം, ദിവാപധാനികാ വാ തേ. താദിസാനഞ്ഹി പച്ഛാഭത്തം ചങ്കമിത്വാ ന്ഹായിത്വാ സരീരം ഉതും ഗാഹാപേത്വാ നിസജ്ജ സമണധമ്മം കരോന്താനം ചിത്തം ഏകഗ്ഗം ഹോതി. യേന തേ ഭിക്ഖൂതി സോ കിര – ‘‘കുഹിം സമണോ ഗോതമോ’’തി പരിവേണതോ പരിവേണം അനാഗന്ത്വാ ‘‘പുച്ഛിത്വാവ പവിസിസ്സാമീ’’തി വിലോകേന്തോ അരഞ്ഞഹത്ഥീ വിയ മഹാചങ്കമേ ചങ്കമമാനേ പംസുകൂലികേ ഭിക്ഖൂ ദിസ്വാ തേസം സന്തികം അഗമാസി. തം സന്ധായ യേന തേ ഭിക്ഖൂതിആദി വുത്തം. ദസ്സനായാതി ദട്ഠും, പസ്സിതുകാമാ ഹുത്വാതി അത്ഥോ.

൨൬൦. അഭിഞ്ഞാതകോലഞ്ഞോതി പാകടകുലജോ. തദാ കിര ജമ്ബുദീപേ അമ്ബട്ഠകുലം നാമ പാകടകുലമഹോസി. അഭിഞ്ഞാതസ്സാതി രൂപജാതിമന്തകുലാപദേസേഹി പാകടസ്സ. അഗരൂതി അഭാരികോ. യോ ഹി അമ്ബട്ഠം ഞാപേതും ന സക്കുണേയ്യ, തസ്സ തേന സദ്ധിം കഥാസല്ലാപോ ഗരു ഭവേയ്യ. ഭഗവതോ പന താദിസാനം മാണവാനം സതേനാപി സഹസ്സേനാപി പഞ്ഹം പുട്ഠസ്സ വിസ്സജ്ജനേ ദന്ധായിതത്തം നത്ഥീതി മഞ്ഞമാനാ – ‘‘അഗരു ഖോ പനാ’’തി ചിന്തയിംസു. വിഹാരോതി ഗന്ധകുടിം സന്ധായ ആഹംസു.

അതരമാനോതി അതുരിതോ, സണികം പദപ്പമാണട്ഠാനേ പദം നിക്ഖിപന്തോ വത്തം കത്വാ സുസമ്മട്ഠം മുത്താദലസിന്ദുവാരസന്ഥരസദിസം വാലികം അവിനാസേന്തോതി അത്ഥോ. ആളിന്ദന്തി പമുഖം. ഉക്കാസിത്വാതി ഉക്കാസിതസദ്ദം കത്വാ. അഗ്ഗളന്തി ദ്വാരകവാടം. ആകോടേഹീതി അഗ്ഗനഖേഹി സണികം കുഞ്ചികച്ഛിദ്ദസമീപേ ആകോടേഹീതി വുത്തം ഹോതി. ദ്വാരം കിര അതിഉപരി അമനുസ്സാ, അതിഹേട്ഠാ ദീഘജാതികാ കോടേന്തി. തഥാ അനാകോടേത്വാ മജ്ഝേ ഛിദ്ദസമീപേ കോടേതബ്ബന്തി ഇദം ദ്വാരാകോടനവത്തന്തി ദീപേന്താ വദന്തി.

൨൬൧. വിവരി ഭഗവാ ദ്വാരന്തി ന ഭഗവാ ഉട്ഠായ ദ്വാരം വിവരി. വിവരിയതൂതി പന ഹത്ഥം പസാരേസി. തതോ ‘‘ഭഗവാ തുമ്ഹേഹി അനേകാസു കപ്പകോടീസു ദാനം ദദമാനേഹി ന സഹത്ഥാ ദ്വാരവിവരണകമ്മം കത’’ന്തി സയമേവ ദ്വാരം വിവടം. തം പന യസ്മാ ഭഗവതോ മനേന വിവടം, തസ്മാ വിവരി ഭഗവാ ദ്വാരന്തി വത്തും വട്ടതി.

ഭഗവതാ സദ്ധിം സമ്മോദിംസൂതി യഥാ ഖമനീയാദീനി പുച്ഛന്തോ ഭഗവാ തേഹി, ഏവം തേപി ഭഗവതാ സദ്ധിം സമപ്പവത്തമോദാ അഹേസും. സീതോദകം വിയ ഉണ്ഹോദകേന സമ്മോദിതം ഏകീഭാവം അഗമംസു. യായ ച ‘‘കച്ചി, ഭോ ഗോതമ, ഖമനീയം; കച്ചി യാപനീയം, കച്ചി ഭോതോ ച ഗോതമസ്സ സാവകാനഞ്ച അപ്പാബാധം, അപ്പാതങ്കം, ലഹുട്ഠാനം, ബലം, ഫാസുവിഹാരോ’’തിആദികായ കഥായ സമ്മോദിംസു, തം പീതിപാമോജ്ജസങ്ഖാതസമ്മോദജനനതോ സമ്മോദിതും യുത്തഭാവതോ ച സമ്മോദനീയം, അത്ഥബ്യഞ്ജനമധുരതായ സുചിരമ്പി കാലം സാരേതും നിരന്തരം പവത്തേതും അരഹഭാവതോ സരിതബ്ബഭാവതോ ച സാരണീയം. സുയ്യമാനസുഖതോ സമ്മോദനീയം, അനുസ്സരിയമാനസുഖതോ ച സാരണീയം. തഥാ ബ്യഞ്ജനപരിസുദ്ധതായ സമ്മോദനീയം, അത്ഥപരിസുദ്ധതായ സാരണീയം. ഏവം അനേകേഹി പരിയായേഹി സമ്മോദനീയം കഥം സാരണീയം വീതിസാരേത്വാ പരിയോസാപേത്വാ നിട്ഠപേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു.

അമ്ബട്ഠോ പന മാണവോതി സോ കിര ഭഗവതോ രൂപസമ്പത്തിയം ചിത്തപ്പസാദമത്തമ്പി അകത്വാ ‘‘ദസബലം അപസാദേസ്സാമീ’’തി ഉദരേ ബദ്ധസാടകം മുഞ്ചിത്വാ കണ്ഠേ ഓലമ്ബേത്വാ ഏകേന ഹത്ഥേന ദുസ്സകണ്ണം ഗഹേത്വാ ചങ്കമം അഭിരൂഹിത്വാ കാലേന ബാഹും, കാലേന ഉദരം, കാലേന പിട്ഠിം ദസ്സേന്തോ, കാലേന ഹത്ഥവികാരം, കാലേന ഭമുകവികാരം കരോന്തോ, ‘‘കച്ചി തേ ഭോ, ഗോതമ, ധാതുസമതാ, കച്ചി ഭിക്ഖാഹാരേന ന കിലമഥ, അകിലമഥാകാരോയേവ പന തേ പഞ്ഞായതി; ഥൂലാനി ഹി തേ അങ്ഗപച്ചങ്ഗാനി, പാസാദികത്ഥ ഗതഗതട്ഠാനേ. ‘തേ ബഹുജനാ രാജപബ്ബജിതോതി ച ബുദ്ധോ’തി ച ഉപ്പന്നബഹുമാനാ പണീതം ഓജവന്തമാഹാരം ദേന്തി. പസ്സഥ, ഭോ, ഗേഹം, ചിത്തസാലാ വിയ, ദിബ്ബപാസാദോ വിയ. ഇമം മഞ്ചം പസ്സഥ, ബിമ്ബോഹനം പസ്സഥ, കിം ഏവരൂപേ ഠാനേ വസന്തസ്സ സമണധമ്മം കാതും ദുക്കര’’ന്തി ഏവരൂപം ഉപ്പണ്ഡനകഥം അനാചാരഭാവസാരണീയം കഥേതി, തേന വുത്തം – ‘‘അമ്ബട്ഠോ പന മാണവോ ചങ്കമന്തോപി നിസിന്നേന ഭഗവതാ കിഞ്ചി കിഞ്ചി കഥം സാരണീയം വീതിസാരേതി, ഠിതോപി നിസിന്നേന ഭഗവതാ കിഞ്ചി കിഞ്ചി കഥം സാരണീയം വീതിസാരേതീ’’തി.

൨൬൨. അഥ ഖോ ഭഗവാതി അഥ ഭഗവാ – ‘‘അയം മാണവോ ഹത്ഥം പസാരേത്വാ ഭവഗ്ഗം ഗഹേതുകാമോ വിയ, പാദം പസാരേത്വാ അവീചിം വിചരിതുകാമോ വിയ, മഹാസമുദ്ദം തരിതുകാമോ വിയ, സിനേരും ആരോഹിതുകാമോ വിയ ച അട്ഠാനേ വായമതി, ഹന്ദ, തേന സദ്ധിം മന്തേമീ’’തി അമ്ബട്ഠം മാണവം ഏതദവോച. ആചരിയപാചരിയേഹീതി ആചരിയേഹി ച തേസം ആചരിയേഹി ച.

പഠമഇബ്ഭവാദവണ്ണനാ

൨൬൩. ഗച്ഛന്തോ വാതി ഏത്ഥ കാമം തീസു ഇരിയാപഥേസു ബ്രാഹ്മണോ ആചരിയബ്രാഹ്മണേന സദ്ധിം സല്ലപിതുമരഹതി. അയം പന മാണവോ മാനഥദ്ധതായ കഥാസല്ലാപം കരോന്തോ ചത്താരോപി ഇരിയാപഥേ യോജേസ്സാമീതി ‘‘സയാനോ വാ ഹി, ഭോ ഗോതമ, സയാനേനാ’’തി ആഹ.

തതോ കിര തം ഭഗവാ – ‘‘അമ്ബട്ഠ, ഗച്ഛന്തസ്സ വാ ഗച്ഛന്തേന, ഠിതസ്സ വാ ഠിതേന, നിസിന്നസ്സ വാ നിസിന്നേനാചരിയേന സദ്ധിം കഥാ നാമ സബ്ബാചരിയേസു ലബ്ഭതി. ത്വം പന സയാനോ സയാനേനാചരിയേന സദ്ധിം കഥേസി, കിം തേ ആചരിയോ ഗോരൂപം, ഉദാഹു ത്വ’’ന്തി ആഹ. സോ കുജ്ഝിത്വാ – ‘‘യേ ച ഖോ തേ, ഭോ ഗോതമ, മുണ്ഡകാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ മുണ്ഡേ മുണ്ഡാതി സമണേ ച സമണാതി വത്തും വട്ടേയ്യ. അയം പന ഹീളേന്തോ മുണ്ഡകാ സമണകാതി ആഹ. ഇബ്ഭാതി ഗഹപതികാ. കണ്ഹാതി കണ്ഹാ, കാളകാതി അത്ഥോ. ബന്ധുപാദാപച്ചാതി ഏത്ഥ ബന്ധൂതി ബ്രഹ്മാ അധിപ്പേതോ. തഞ്ഹി ബ്രാഹ്മണാ പിതാമഹോതി വോഹരന്തി. പാദാനം അപച്ചാ പാദാപച്ചാ, ബ്രഹ്മുനോ പിട്ഠിപാദതോ ജാതാതി അധിപ്പായോ. തസ്സ കിര അയം ലദ്ധി – ബ്രാഹ്മണാ ബ്രഹ്മുനോ മുഖതോ നിക്ഖന്താ, ഖത്തിയാ ഉരതോ, വേസ്സാ നാഭിതോ, സുദ്ദാ ജാണുതോ, സമണാ പിട്ഠിപാദതോതി. ഏവം കഥേന്തോ ച പനേസ കിഞ്ചാപി അനിയമേത്വാ കഥേതി. അഥ ഖോ ഭഗവന്തമേവ വദാമീതി കഥേതി.

അഥ ഖോ ഭഗവാ – ‘‘അയം അമ്ബട്ഠോ ആഗതകാലതോ പട്ഠായ മയാ സദ്ധിം കഥയമാനോ മാനമേവ നിസ്സായ കഥേസി, ആസീവിസം ഗീവായം ഗണ്ഹന്തോ വിയ, അഗ്ഗിക്ഖന്ധം ആലിങ്ഗന്തോ വിയ, മത്തവാരണം സോണ്ഡായ പരാമസന്തോ വിയ, അത്തനോ പമാണം ന ജാനാതി. ഹന്ദ നം ജാനാപേസ്സാമീ’’തി ചിന്തേത്വാ ‘‘അത്ഥികവതോ ഖോ പന തേ, അമ്ബട്ഠാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ ആഗന്ത്വാ കത്തബ്ബകിച്ചസങ്ഖാതോ അത്ഥോ, ഏതസ്സ അത്ഥീതി അത്ഥികം, തസ്സ മാണവസ്സ ചിത്തം. അത്ഥികമസ്സ അത്ഥീതി അത്ഥികവാ, തസ്സ അത്ഥികവതോ തവ ഇധാഗമനം അഹോസീതി അത്ഥോ.

ഖോ പനാതി നിപാതമത്തം. യായേവ ഖോ പനത്ഥായാതി യേനേവ ഖോ പനത്ഥേന. ആഗച്ഛേയ്യാഥാതി മമ വാ അഞ്ഞേസം വാ സന്തികം യദാ കദാചി ആഗച്ഛേയ്യാഥ. തമേവ അത്ഥന്തി ഇദം പുരിസലിങ്ഗവസേനേവ വുത്തം. മനസി കരേയ്യാഥാതി ചിത്തേ കരേയ്യാഥ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – ത്വം ആചരിയേന അത്തനോ കരണീയേന പേസിതോ, ന അമ്ഹാകം പരിഭവനത്ഥായ, തസ്മാ തമേവ കിച്ചം മനസി കരോഹീതി. ഏവമസ്സ അഞ്ഞേസം സന്തികം ആഗതാനം വത്തം ദസ്സേത്വാ മാനനിഗ്ഗണ്ഹനത്ഥം ‘‘അവുസിതവായേവ ഖോ പനാ’’തിആദിമാഹ. തസ്സത്ഥോ പസ്സഥ ഭോ അയം അമ്ബട്ഠോ മാണവോ ആചരിയകുലേ അവുസിതവാ അസിക്ഖിതോ അപ്പസ്സുതോവ സമാനോ. വുസിതമാനീതി ‘‘അഹം വുസിതവാ സിക്ഖിതോ ബഹുസ്സുതോ’’തി അത്താനം മഞ്ഞതി. ഏതസ്സ ഹി ഏവം ഫരുസവചനസമുദാചാരേ കാരണം കിമഞ്ഞത്ര അവുസിതത്താതി ആചരിയകുലേ അസംവുദ്ധാ അസിക്ഖിതാ അപ്പസ്സുതായേവ ഹി ഏവം വദന്തീതി.

൨൬൪. കുപിതോതി കുദ്ധോ. അനത്തമനോതി അസകമനോ, കിം പന ഭഗവാ തസ്സ കുജ്ഝനഭാവം ഞത്വാ ഏവമാഹ ഉദാഹു അഞത്വാതി? ഞത്വാ ആഹാതി. കസ്മാ ഞത്വാ ആഹാതി? തസ്സ മാനനിമ്മദനത്ഥം. ഭഗവാ ഹി അഞ്ഞാസി – ‘‘അയം മയാ ഏവം വുത്തേ കുജ്ഝിത്വാ മമ ഞാതകേ അക്കോസിസ്സതി. അഥസ്സാഹം യഥാ നാമ കുസലോ ഭിസക്കോ ദോസം ഉഗ്ഗിലേത്വാ നീഹരതി, ഏവമേവ ഗോത്തേന ഗോത്തം, കുലാപദേസേന കുലാപദേസം, ഉട്ഠാപേത്വാ ഭവഗ്ഗപ്പമാണേന വിയ ഉട്ഠിതം മാനദ്ധജം മൂലേ ഛേത്വാ നിപാതേസ്സാമീ’’തി. ഖുംസേന്തോതി ഘട്ടേന്തോ. വമ്ഭേന്തോതി ഹീളേന്തോ. പാപിതോ ഭവിസ്സതീതി ചണ്ഡഭാവാദിദോസം പാപിതോ ഭവിസ്സതി.

ചണ്ഡാതി മാനനിസ്സിതകോധയുത്താ. ഫരുസാതി ഖരാ. ലഹുസാതി ലഹുകാ. അപ്പകേനേവ തുസ്സന്തി വാ ദുസ്സന്തി വാ ഉദകപിട്ഠേ അലാബുകടാഹം വിയ അപ്പകേനേവ ഉപ്ലവന്തി. ഭസ്സാതി ബഹുഭാണിനോ. സക്യാനം മുഖേ വിവടേ അഞ്ഞസ്സ വചനോകാസോ നത്ഥീതി അധിപ്പായേനേവ വദതി. സമാനാതി ഇദം സന്താതി പുരിമപദസ്സ വേവചനം. ന സക്കരോന്തീതി ന ബ്രാഹ്മണാനം സുന്ദരേനാകാരേന കരോന്തി. ന ഗരും കരോന്തീതി ബ്രാഹ്മണേസു ഗാരവം ന കരോന്തി. ന മാനേന്തീതി ന മനേന പിയായന്തി. ന പൂജേന്തീതി മാലാദീഹി നേസം പൂജം ന കരോന്തി. ന അപചായന്തീതി അഭിവാദനാദീഹി നേസം അപചിതികമ്മം നീചവുത്തിം ന ദസ്സേന്തി തയിദന്തി തം ഇദം. യദിമേ സക്യാതി യം ഇമേ സക്യാ ന ബ്രാഹ്മണേ സക്കരോന്തി…പേ… ന അപചായന്തി, തം തേസം അസക്കാരകരണാദി സബ്ബം ന യുത്തം, നാനുലോമന്തി അത്ഥോ.

ദുതിയഇബ്ഭവാദവണ്ണനാ

൨൬൫. അപരദ്ധുന്തി അപരജ്ഝിംസു. ഏകമിദാഹന്തി ഏത്ഥ ഇദന്തി നിപാതമത്തം. ഏകം അഹന്തി അത്ഥോ. സന്ധാഗാരന്തി രജ്ജഅനുസാസനസാലാ. സക്യാതി അഭിസിത്തരാജാനോ. സക്യകുമാരാതി അനഭിസിത്താ. ഉച്ചേസൂതി യഥാനുരൂപേസു പല്ലങ്കപീഠകവേത്താസനഫലകചിത്തത്ഥരണാദിഭേദേസു. സഞ്ജഗ്ഘന്താതി ഉപ്പണ്ഡനവസേന മഹാഹസിതം ഹസന്താ. സംകീളന്താതി ഹസിതമത്ത കരണഅങ്ഗുലിസങ്ഘട്ടനപാണിപ്പഹാരദാനാദീനി കരോന്താ. മമഞ്ഞേവ മഞ്ഞേതി ഏവമഹം മഞ്ഞാമി, മമഞ്ഞേവ അനുഹസന്തി, ന അഞ്ഞന്തി.

കസ്മാ പന തേ ഏവമകംസൂതി? തേ കിര അമ്ബട്ഠസ്സ കുലവംസം ജാനന്തി. അയഞ്ച തസ്മിം സമയേ യാവ പാദന്താ ഓലമ്ബേത്വാ നിവത്ഥസാടകസ്സ ഏകേന ഹത്ഥേന ദുസ്സകണ്ണം ഗഹേത്വാ ഖന്ധട്ഠികം നാമേത്വാ മാനമദേന മത്തോ വിയ ആഗച്ഛതി. തതോ – ‘‘പസ്സഥ ഭോ അമ്ഹാകം ദാസസ്സ കണ്ഹായനഗോത്തസ്സ അമ്ബട്ഠസ്സ ആഗമനകാരണ’’ന്തി വദന്താ ഏവമകംസു. സോപി അത്തനോ കുലവംസം ജാനാതി. തസ്മാ ‘‘മമഞ്ഞേവ മഞ്ഞേ’’തി തക്കയിത്ഥ.

ആസനേനാതി ‘‘ഇദമാസനം, ഏത്ഥ നിസീദാഹീ’’തി ഏവം ആസനേന നിമന്തനം നാമ ഹോതി, തഥാ ന കോചി അകാസി.

തതിയഇബ്ഭവാദവണ്ണനാ

൨൬൬. ലടുകികാതി ഖേത്തലേഡ്ഡൂനം അന്തരേനിവാസിനീ ഖുദ്ദകസകുണികാ. കുലാവകേതി നിവാസനട്ഠാനേ. കാമലാപിനീതി യദിച്ഛകഭാണിനീ, യം യം ഇച്ഛതി തം തം ലപതി, ന തം കോചി ഹംസോ വാ കോഞ്ചോ വാ മോരോ വാ ആഗന്ത്വാ ‘‘കിം ത്വം ലപസീ’തി നിസേധേതി. അഭിസജ്ജിതുന്തി കോധവസേന ലഗ്ഗിതും.

ഏവം വുത്തേ മാണവോ – ‘‘അയം സമണോ ഗോതമോ അത്തനോ ഞാതകേ ലടുകികസദിസേ കത്വാ അമ്ഹേ ഹംസകോഞ്ചമോരസദിസേ കരോതി, നിമ്മാനോ ദാനി ജാതോ’’തി മഞ്ഞമാനോ ഉത്തരി ചത്താരോ വണ്ണേ ദസ്സേതി.

ദാസിപുത്തവാദവണ്ണനാ

൨൬൭. നിമ്മാദേതീതി നിമ്മദേതി നിമ്മാനേ കരോതി. യംനൂനാഹന്തി യദി പനാഹം. ‘‘കണ്ഹായനോഹമസ്മി, ഭോ ഗോതമാ’’തി ഇദം കിര വചനം അമ്ബട്ഠോ തിക്ഖത്തും മഹാസദ്ദേന അവോച. കസ്മാ അവോച? കിം അസുദ്ധഭാവം ന ജാനാതീതി? ആമ ജാനാതി. ജാനന്തോപി ഭവപടിച്ഛന്നമേതം കാരണം, തം അനേന ന ദിട്ഠം. അപസ്സന്തോ മഹാസമണോ കിം വക്ഖതീതി മഞ്ഞമാനോ മാനഥദ്ധതായ അവോച. മാതാപേത്തികന്തി മാതാപിതൂനം സന്തകം. നാമഗോത്തന്തി പണ്ണത്തിവസേന നാമം, പവേണീവസേന ഗോത്തം. അനുസ്സരതോതി അനുസ്സരന്തസ്സ കുലകോടിം സോധേന്തസ്സ. അയ്യപുത്താതി സാമിനോ പുത്താ. ദാസിപുത്തോതി ഘരദാസിയാവ പുത്തോ. തസ്മാ യഥാ ദാസേന സാമിനോ ഉപസങ്കമിതബ്ബാ, ഏവം അനുപസങ്കമന്തം തം ദിസ്വാ സക്യാ അനുജഗ്ഘിംസൂതി ദസ്സേതി.

ഇതോ പരം തസ്സ ദാസഭാവം സക്യാനഞ്ച സാമിഭാവം പകാസേത്വാ അത്തനോ ച അമ്ബട്ഠസ്സ ച കുലവംസം ആഹരന്തോ സക്യാ ഖോ പനാതിആദിമാഹ. തത്ഥ ദഹന്തീതി ഠപേന്തി, ഓക്കാകോ നോ പുബ്ബപുരിസോതി, ഏവം കരോന്തീതി അത്ഥോ. തസ്സ കിര രഞ്ഞോ കഥനകാലേ ഉക്കാ വിയ മുഖതോ പഭാ നിച്ഛരതി, തസ്മാ തം ‘‘ഓക്കാകോ’’തി സഞ്ജാനിംസൂതി. പബ്ബാജേസീതി നീഹരി.

ഇദാനി തേ നാമവസേന ദസ്സേന്തോ – ‘‘ഓക്കാമുഖ’’ന്തിആദിമാഹ. തത്രായം അനുപുബ്ബീ കഥാ – പഠമകപ്പികാനം കിര രഞ്ഞോ മഹാസമ്മതസ്സ രോജോ നാമ പുത്തോ അഹോസി. രോജസ്സ വരരോജോ, വരരോജസ്സ കല്യാണോ, കല്യാണസ്സ വരകല്യാണോ, വരകല്യാണസ്സ മന്ധാതാ, മന്ധാതുസ്സ വരമന്ധാതാ, വരമന്ധാതുസ്സ ഉപോസഥോ, ഉപോസഥസ്സ വരോ, വരസ്സ ഉപവരോ, ഉപവരസ്സ മഘദേവോ, മഘദേവസ്സ പരമ്പരായ ചതുരാസീതിഖത്തിയസഹസ്സാനി അഹേസും. തേസം പച്ഛതോ തയോ ഓക്കാകവംസാ അഹേസും. തേസു തതിയഓക്കാകസ്സ പഞ്ച മഹേസിയോ അഹേസും – ഹത്ഥാ, ചിത്താ, ജന്തു, ജാലിനീ, വിസാഖാതി. ഏകേകിസ്സാ പഞ്ചപഞ്ചഇത്ഥിസതപരിവാരാ. സബ്ബജേട്ഠായ ചത്താരോ പുത്താ – ഓക്കാമുഖോ, കരകണ്ഡു, ഹത്ഥിനികോ, സിനിസൂരോതി. പഞ്ച ധീതരോ – പിയാ, സുപ്പിയാ, ആനന്ദാ, വിജിതാ, വിജിതസേനാതി. ഇതി സാ നവ പുത്തേ വിജായിത്വാ കാലമകാസി.

അഥ രാജാ അഞ്ഞം ദഹരിം അഭിരൂപം രാജധീതരം ആനേത്വാ അഗ്ഗമഹേസിട്ഠാനേ ഠപേസി. സാ ജന്തും നാമ പുത്തം വിജായി. അഥ നം പഞ്ചമദിവസേ അലങ്കരിത്വാ രഞ്ഞോ ദസ്സേസി. രാജാ തുട്ഠോ തസ്സാ വരം അദാസി. സാ ഞാതകേഹി സദ്ധിം മന്തേത്വാ പുത്തസ്സ രജ്ജം യാചി. രാജാ – ‘‘നസ്സ, വസലി, മമ പുത്താനം അന്തരായം ഇച്ഛസീ’’തി തജ്ജേസി. സാ പുനപ്പുനം രഹോ രാജാനം പരിതോസേത്വാ – ‘‘മഹാരാജ, മുസാവാദോ നാമ ന വട്ടതീ’’തിആദീനി വത്വാ യാചതിയേവ. അഥ രാജാ പുത്തേ ആമന്തേസി – ‘‘അഹം താതാ, തുമ്ഹാകം കനിട്ഠം ജന്തുകുമാരം ദിസ്വാ തസ്സ മാതുയാ സഹസാ വരം അദാസിം, സാ പുത്തസ്സ രജ്ജം പരിണാമേതും ഇച്ഛതി. തുമ്ഹേ ഠപേത്വാ മങ്ഗലഹത്ഥിം മങ്ഗലഅസ്സം മങ്ഗലരഥഞ്ച യത്തകേ ഇച്ഛഥ, തത്തകേ ഹത്ഥിഅസ്സരഥേ ഗഹേത്വാ ഗച്ഛഥ. മമച്ചയേന ആഗന്ത്വാ രജ്ജം കരേയ്യാഥാ’’തി, അട്ഠഹി അമച്ചേഹി സദ്ധിം ഉയ്യോജേസി.

തേ നാനപ്പകാരം രോദിത്വാ കന്ദിത്വാ – ‘‘താത, അമ്ഹാകം ദോസം ഖമഥാ’’തി രാജാനഞ്ചേവ രാജോരോധേ ച ഖമാപേത്വാ, ‘‘മയമ്പി ഭാതൂഹി സദ്ധിം ഗച്ഛാമാ’’തി രാജാനം ആപുച്ഛിത്വാ നഗരാ നിക്ഖന്താ ഭഗിനിയോ ആദായ ചതുരങ്ഗിനിയാ സേനായ പരിവുതാ നഗരാ നിക്ഖമിംസു. ‘‘കുമാരാ പിതുഅച്ചയേന ആഗന്ത്വാ രജ്ജം കാരേസ്സന്തി, ഗച്ഛാമ നേ ഉപട്ഠഹാമാ’’തി ചിന്തേത്വാ ബഹൂ മനുസ്സാ അനുബന്ധിംസു. പഠമദിവസേ യോജനമത്താ സേനാ അഹോസി, ദുതിയേ ദ്വിയോജനമത്താ, തതിയേ തിയോജനമത്താ. കുമാരാ മന്തയിംസു – ‘‘മഹാ ബലകായോ, സചേ മയം കഞ്ചി സാമന്തരാജാനം മദ്ദിത്വാ ജനപദം ഗണ്ഹേയ്യാമ, സോപി നോ നപ്പസഹേയ്യ. കിം പരേസം പീളായ കതായ, മഹാ അയം ജമ്ബുദീപോ, അരഞ്ഞേ നഗരം മാപേസ്സാമാ’’തി ഹിമവന്താഭിമുഖാ ഗന്ത്വാ നഗരവത്ഥും പരിയേസിംസു.

തസ്മിഞ്ച സമയേ അമ്ഹാകം ബോധിസത്തോ ബ്രാഹ്മണമഹാസാലകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ കപിലബ്രാഹ്മണോ നാമ ഹുത്വാ നിക്ഖമ്മ ഇസിപബ്ബജ്ജം പബ്ബജിത്വാ ഹിമവന്തപസ്സേ പോക്ഖരണിയാ തീരേ സാകവനസണ്ഡേ പണ്ണസാലം മാപേത്വാ വസതി. സോ കിര ഭുമ്മജാലം നാമ വിജ്ജം ജാനാതി, യായ ഉദ്ധം അസീതിഹത്ഥേ ആകാസേ, ഹേട്ഠാ ച ഭൂമിയമ്പി ഗുണദോസം പസ്സതി. ഏതസ്മിം പദേസേ തിണഗുമ്ബലതാ ദക്ഖിണാവട്ടാ പാചീനാഭിമുഖാ ജായന്തി. സീഹബ്യഗ്ഘാദയോ മിഗസൂകരേ സപ്പബിളാരാ ച മണ്ഡൂകമൂസികേ അനുബന്ധമാനാ തം പദേസം പത്വാ ന സക്കോന്തി തേ അനുബന്ധിതും. തേഹി തേ അഞ്ഞദത്ഥു സന്തജ്ജിതാ നിവത്തന്തിയേവ. സോ – ‘‘അയം പഥവിയാ അഗ്ഗപദേസോ’’തി ഞത്വാ തത്ഥ അത്തനോ പണ്ണസാലം മാപേസി.

അഥ തേ കുമാരേ നഗരവത്ഥും പരിയേസമാനേ അത്തനോ വസനോകാസം ആഗതേ ദിസ്വാ പുച്ഛിത്വാ തം പവത്തിം ഞത്വാ തേസു അനുകമ്പം ജനേത്വാ അവോച – ‘‘ഇമസ്മിം പണ്ണസാലട്ഠാനേ മാപിതം നഗരം ജമ്ബുദീപേ അഗ്ഗനഗരം ഭവിസ്സതി. ഏത്ഥ ജാതപുരിസേസു ഏകേകോ പുരിസസതമ്പി പുരിസസഹസ്സമ്പി അഭിഭവിതും സക്ഖിസ്സതി. ഏത്ഥ നഗരം മാപേഥ, പണ്ണസാലട്ഠാനേ രഞ്ഞോ ഘരം കരോഥ. ഇമസ്മിഞ്ഹി ഓകാസേ ഠത്വാ ചണ്ഡാലപുത്തോപി ചക്കവത്തിബലേന അതിസേയ്യോ’’തി. നനു, ഭന്തേ, അയ്യസ്സ വസനോകാസോതി? ‘‘മമ വസനോകാസോ’’തി മാ ചിന്തയിത്ഥ. മയ്ഹം ഏകപസ്സേ പണ്ണസാലം കത്വാ നഗരം മാപേത്വാ കപിലവത്ഥുന്തി നാമം കരോഥാ’’തി. തേ തഥാ കത്വാ തത്ഥ നിവാസം കപ്പേസും.

അഥാമച്ചാ – ‘‘ഇമേ ദാരകാ വയപ്പത്താ, സചേ നേസം പിതാ സന്തികേ ഭവേയ്യ, സോ ആവാഹവിവാഹം കരേയ്യ. ഇദാനി പന അമ്ഹാകം ഭാരോ’’തി ചിന്തേത്വാ കുമാരേഹി സദ്ധിം മന്തയിംസു. കുമാരാ അമ്ഹാകം സദിസാ ഖത്തിയധീതരോ നാമ ന പസ്സാമ, നാപി ഭഗിനീനം സദിസേ ഖത്തിയകുമാരകേ, അസദിസസംയോഗേ ച നോ ഉപ്പന്നാ പുത്താ മാതിതോ വാ പിതിതോ വാ അപരിസുദ്ധാ ജാതിസമ്ഭേദം പാപുണിസ്സന്തി. തസ്മാ മയം ഭഗിനീഹിയേവ സദ്ധിം സംവാസം രോചേമാതി. തേ ജാതിസമ്ഭേദഭയേന ജേട്ഠകഭഗിനിം മാതുട്ഠാനേ ഠപേത്വാ അവസേസാഹി സംവാസം കപ്പേസും.

തേസം പുത്തേഹി ച ധീതാഹി ച വഡ്ഢമാനാനം അപരേന സമയേന ജേട്ഠകഭഗിനിയാ കുട്ഠരോഗോ ഉദപാദി, കോവിളാരപുപ്ഫസദിസാനി ഗത്താനി അഹേസും. രാജകുമാരാ ഇമായ സദ്ധിം ഏകതോ നിസജ്ജട്ഠാനഭോജനാദീനി കരോന്താനമ്പി ഉപരി അയം രോഗോ സങ്കമതീതി ചിന്തേത്വാ ഏകദിവസം ഉയ്യാനകീളം ഗച്ഛന്താ വിയ തം യാനേ ആരോപേത്വാ അരഞ്ഞം പവിസിത്വാ ഭൂമിയം പോക്ഖരണിം ഖണാപേത്വാ തത്ഥ ഖാദനീയഭോജനീയേന സദ്ധിം തം പക്ഖിപിത്വാ ഘരസങ്ഖേപേന ഉപരി പദരം പടിച്ഛാദേത്വാ പംസും ദത്വാ പക്കമിംസു.

തേന ച സമയേന രാമോ നാമ ബാരാണസിരാജാ കുട്ഠരോഗോ നാടകിത്ഥീഹി ച ഓരോധേഹി ച ജിഗുച്ഛിയമാനോ തേന സംവേഗേന ജേട്ഠപുത്തസ്സ രജ്ജം ദത്വാ അരഞ്ഞം പവിസിത്വാ തത്ഥ പണ്ണസാലം മാപേത്വാ മൂലഫലാനി പരിഭുഞ്ജന്തോ നചിരസ്സേവ അരോഗോ സുവണ്ണവണ്ണോ ഹുത്വാ ഇതോ ചിതോ ച വിചരന്തോ മഹന്തം സുസിരരുക്ഖം ദിസ്വാ തസ്സബ്ഭന്തരേ സോളസഹത്ഥപ്പമാണം ഓകാസം സോധേത്വാ ദ്വാരഞ്ച വാതപാനഞ്ച യോജേത്വാ നിസ്സേണിം ബന്ധിത്വാ തത്ഥ വാസം കപ്പേസി. സോ അങ്ഗാരകടാഹേ അഗ്ഗിം കത്വാ രത്തിം മിഗസൂകരാദീനം സദ്ദേ സുണന്തോ സയതി. സോ – ‘‘അസുകസ്മിം പദേസേ സീഹോ സദ്ദമകാസി, അസുകസ്മിം ബ്യഗ്ഘോ’’തി സല്ലക്ഖേത്വാ പഭാതേ തത്ഥ ഗന്ത്വാ വിഘാസമംസം ആദായ പചിത്വാ ഖാദതി.

അഥേകദിവസം തസ്മിം പച്ചൂസസമയേ അഗ്ഗിം ജാലേത്വാ നിസിന്നേ രാജധീതായ സരീരഗന്ധേന ആഗന്ത്വാ ബ്യഗ്ഘോ തസ്മിം പദേസേ പംസും വിയൂഹന്തോ പദരേ വിവരമകാസി, തേന ച വിവരേന സാ ബ്യഗ്ഘം ദിസ്വാ ഭീതാ വിസ്സരമകാസി. സോ തം സദ്ദം സുത്വാ – ‘‘ഇത്ഥിസദ്ദോ ഏസോ’’തി ച സല്ലക്ഖേത്വാ പാതോവ തത്ഥ ഗന്ത്വാ – ‘‘കോ ഏത്ഥാ’’തി ആഹ. മാതുഗാമോ സാമീതി. കിം ജാതികാസീതി? ഓക്കാകമഹാരാജസ്സ ധീതാ സാമീതി. നിക്ഖമാതി? ന സക്കാ സാമീതി. കിം കാരണാതി? ഛവിരോഗോ മേ അത്ഥീതി. സോ സബ്ബം പവത്തിം പുച്ഛിത്വാ ഖത്തിയമാനേന അനിക്ഖമന്തിം – ‘‘അഹമ്പി ഖത്തിയോ’’തി അത്തനോ ഖത്തിയഭാവം ജാനാപേത്വാ നിസ്സേണിം ദത്വാ ഉദ്ധരിത്വാ അത്തനോ വസനോകാസം നേത്വാ സയം പരിഭുത്തഭേസജ്ജാനിയേവ ദത്വാ നചിരസ്സേവ അരോഗം സുവണ്ണവണ്ണം കത്വാ തായ സദ്ധിം സംവാസം കപ്പേസി. സാ പഠമസംവാസേനേവ ഗബ്ഭം ഗണ്ഹിത്വാ ദ്വേ പുത്തേ വിജായി, പുനപി ദ്വേതി, ഏവം സോളസക്ഖത്തുമ്പി വിജായി. ഏവം ദ്വത്തിംസ ഭാതരോ അഹേസും. തേ അനുപുബ്ബേന വുഡ്ഢിപ്പത്തേ പിതാ സബ്ബസിപ്പാനി സിക്ഖാപേസി.

അഥേകദിവസം ഏകോ രാമരഞ്ഞോ നഗരവാസീ വനചരകോ പബ്ബതേ രതനാനി ഗവേസന്തോ രാജാനം ദിസ്വാ സഞ്ജാനിത്വാ ആഹ – ‘‘ജാനാമഹം, ദേവ, തുമ്ഹേ’’തി. തതോ നം രാജാ സബ്ബം പവത്തിം പുച്ഛി. തസ്മിംയേവ ച ഖണേ തേ ദാരകാ ആഗമിംസു. സോ തേ ദിസ്വാ – ‘‘കേ ഇമേ’’തി ആഹ. ‘‘പുത്താ മേ’’തി ച വുത്തേ തേസം മാതികവംസം പുച്ഛിത്വാ – ‘‘ലദ്ധം ദാനി മേ പാഭത’’ന്തി നഗരം ഗന്ത്വാ രഞ്ഞോ ആരോചേസി. സോ ‘പിതരം ആനയിസ്സാമീ’തി ചതുരങ്ഗിനിയാ സേനായ തത്ഥ ഗന്ത്വാ പിതരം വന്ദിത്വാ – ‘‘രജ്ജം, ദേവ, സമ്പടിച്ഛാ’’തി യാചി. സോ – ‘‘അലം, താത, ന തത്ഥ ഗച്ഛാമി, ഇധേവ മേ ഇമം രുക്ഖം അപനേത്വാ നഗരം മാപേഹീ’’തി ആഹ. സോ തഥാ കത്വാ തസ്സ നഗരസ്സ കോലരുക്ഖം അപനേത്വാ കതത്താ കോലനഗരന്തി ച ബ്യഗ്ഘപഥേ കതത്താ ബ്യഗ്ഘപഥന്തി ചാതി ദ്വേ നാമാനി ആരോപേത്വാ പിതരം വന്ദിത്വാ അത്തനോ നഗരം അഗമാസി.

തതോ വയപ്പത്തേ കുമാരേ മാതാ ആഹ – ‘‘താതാ, തുമ്ഹാകം കപിലവത്ഥുവാസിനോ സക്യാ മാതുലാ സന്തി. മാതുലധീതാനം പന വോ ഏവരൂപം നാമ കേസഗ്ഗഹണം ഹോതി, ഏവരൂപം ദുസ്സഗഹണം. യദാ താ ന്ഹാനതിത്ഥം ആഗച്ഛന്തി, തദാ ഗന്ത്വാ യസ്സ യാ രുച്ചതി, സോ തം ഗണ്ഹതൂ’’തി. തേ തഥേവ ഗന്ത്വാ താസു ന്ഹത്വാ സീസം സുക്ഖാപയമാനാസു യം യം ഇച്ഛിംസു, തം തം ഗഹേത്വാ നാമം സാവേത്വാ അഗമിംസു. സക്യരാജാനോ സുത്വാ ‘‘ഹോതു, ഭണേ, അമ്ഹാകം ഞാതകാ ഏവ തേ’’തി തുണ്ഹീ അഹേസും. അയം സക്യകോലിയാനം ഉപ്പത്തി. ഏവം തേസം സക്യകോലിയാനം അഞ്ഞമഞ്ഞം ആവാഹവിവാഹം കരോന്താനം യാവ ബുദ്ധകാലാ അനുപച്ഛിന്നോവ വംസോ ആഗതോ. തത്ഥ ഭഗവാ സക്യവംസം ദസ്സേതും – ‘‘തേ രട്ഠസ്മാ പബ്ബാജിതാ ഹിമവന്തപസ്സേ പോക്ഖരണിയാ തീരേ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ സമ്മന്തീതി വസന്തി. സക്യാ വത ഭോതി രട്ഠസ്മാ പബ്ബാജിതാ അരഞ്ഞേ വസന്താപി ജാതിസമ്ഭേദമകത്വാ കുലവംസം അനുരക്ഖിതും സക്യാ, സമത്ഥാ, പടിബലാതി അത്ഥോ. തദഗ്ഗേതി തം അഗ്ഗം കത്വാ, തതോ പട്ഠായാതി അത്ഥോ. സോ ച നേസം പുബ്ബപുരിസോതി സോ ഓക്കാകോ രാജാ ഏതേസം പുബ്ബപുരിസോ. നത്ഥി ഏതേസം ഗഹപതിവംസേന സമ്ഭേദമത്തമ്പീതി.

ഏവം സക്യവംസം പകാസേത്വാ ഇദാനി അമ്ബട്ഠവംസം പകാസേന്തോ – ‘‘രഞ്ഞോ ഖോ പനാ’’തിആദിമാഹ. കണ്ഹം നാമ ജനേസീതി കാളവണ്ണം അന്തോകുച്ഛിയംയേവ സഞ്ജാതദന്തം പരൂള്ഹമസ്സുദാഠികം പുത്തം വിജായി. പബ്യാഹാസീതി യക്ഖോ ജാതോതി ഭയേന പലായിത്വാ ദ്വാരം പിധായ ഠിതേസു ഘരമാനുസകേസു ഇതോ ചിതോ ച വിചരന്തോ ധോവഥ മന്തിആദീനി വദന്തോ ഉച്ചാസദ്ദമകാസി.

൨൬൮. തേ മാണവകാ ഭഗവന്തം ഏതദവോചുന്തി അത്തനോ ഉപാരമ്ഭമോചനത്ഥായ – ‘‘ഏതം മാ ഭവ’’ന്തിആദിവചനം അവോചും. തേസം കിര ഏതദഹോസി – ‘‘അമ്ബട്ഠോ അമ്ഹാകം ആചരിയസ്സ ജേട്ഠന്തേവാസീ, സചേ മയം ഏവരൂപേ ഠാനേ ഏകദ്വേവചനമത്തമ്പി ന വക്ഖാമ, അയം നോ ആചരിയസ്സ സന്തികേ അമ്ഹേ പരിഭിന്ദിസ്സതീ’’തി ഉപാരമ്ഭമോചനത്ഥം ഏവം അവോചും. ചിത്തേന പനസ്സ നിമ്മദഭാവം ആകങ്ഖന്തി. അയം കിര മാനനിസ്സിതത്താ തേസമ്പി അപ്പിയോവ. കല്യാണവാക്കരണോതി മധുരവചനോ. അസ്മിം വചനേതി അത്തനാ ഉഗ്ഗഹിതേ വേദത്തയവചനേ. പടിമന്തേതുന്തി പുച്ഛിതം പഞ്ഹം പടികഥേതും, വിസ്സജ്ജേതുന്തി അത്ഥോ. ഏതസ്മിം വാ ദാസിപുത്തവചനേ. പടിമന്തേതുന്തി ഉത്തരം കഥേതും.

൨൬൯. അഥ ഖോ ഭഗവാതി അഥ ഖോ ഭഗവാ – ‘‘സചേ ഇമേ മാണവകാ ഏത്ഥ നിസിന്നാ ഏവം ഉച്ചാസദ്ദം കരിസ്സന്തി, അയം കഥാ പരിയോസാനം ന ഗമിസ്സതി. ഹന്ദ, നേ നിസ്സദ്ദേ കത്വാ അമ്ബട്ഠേനേവ സദ്ധിം കഥേമീ’’തി തേ മാണവകേ ഏതദവോച. തത്ഥ മന്തവ്ഹോതി മന്തയഥ. മയാ സദ്ധിം പടിമന്തേതൂതി മയാ സഹ കഥേതു. ഏവം വുത്തേ മാണവകാ ചിന്തയിംസു – ‘‘അമ്ബട്ഠോ താവ ദാസിപുത്തോസീതി വുത്തേ പുന സീസം ഉക്ഖിപിതും നാസക്ഖി. അയം ഖോ ജാതി നാമ ദുജ്ജാനാ, സചേ അഞ്ഞമ്പി കിഞ്ചി സമണോ ഗോതമോ ‘ത്വം ദാസോ’തി വക്ഖതി, കോ തേന സദ്ധിം അഡ്ഡം കരിസ്സതി. അമ്ബട്ഠോ അത്തനാ ബദ്ധം പുടകം അത്തനാവ മോചേതൂ’’തി അത്താനം പരിമോചേത്വാ തസ്സേവ ഉപരി ഖിപന്താ – ‘‘സുജാതോ ച ഭോ ഗോതമാ’’തിആദിമാഹംസു.

൨൭൦. സഹധമ്മികോതി സഹേതുകോ സകാരണോ. അകാമാ ബ്യാകാതബ്ബോതി അത്തനാ അനിച്ഛന്തേനപി ബ്യാകരിതബ്ബോ, അവസ്സം വിസ്സജ്ജേതബ്ബോതി അത്ഥോ. അഞ്ഞേന വാ അഞ്ഞം പടിചരിസ്സസീതി അഞ്ഞേന വചനേന അഞ്ഞം വചനം പടിചരിസ്സസി അജ്ഝോത്ഥരിസ്സസി, പടിച്ഛാദേസ്സസീതി അത്ഥോ. യോ ഹി ‘‘കിം ഗോത്തോ ത്വ’’ന്തി ഏവം പുട്ഠോ – ‘‘അഹം തയോ വേദേ ജാനാമീ’’തിആദീനി വദതി, അയം അഞ്ഞേന അഞ്ഞം പടിചരതി നാമ. പക്കമിസ്സസി വാതി പുച്ഛിതം പഞ്ഹം ജാനന്തോവ അകഥേതുകാമതായ ഉട്ഠായാസനാ പക്കമിസ്സസി വാ.

തുണ്ഹീ അഹോസീതി സമണോ ഗോതമോ മം സാമംയേവ ദാസിപുത്തഭാവം കഥാപേതുകാമോ, സാമം കഥിതേ ച ദാസോ നാമ ജാതോയേവ ഹോതി. അയം പന ദ്വതിക്ഖത്തും ചോദേത്വാ തുണ്ഹീ ഭവിസ്സതി, തതോ അഹം പരിവത്തിത്വാ പക്കമിസ്സാമീതി ചിന്തേത്വാ തുണ്ഹീ അഹോസി.

൨൭൧. വജിരം പാണിമ്ഹി അസ്സാതി വജിരപാണി. യക്ഖോതി ന യോ വാ സോ വാ യക്ഖോ, സക്കോ ദേവരാജാതി വേദിതബ്ബോ. ആദിത്തന്തി അഗ്ഗിവണ്ണം. സമ്പജ്ജലിതന്തി സുട്ഠു പജ്ജലിതം. സജോതിഭൂതന്തി സമന്തതോ ജോതിഭൂതം, ഏകഗ്ഗിജാലഭൂതന്തി അത്ഥോ. ഠിതോ ഹോതീതി മഹന്തം സീസം, കന്ദലമകുളസദിസാ ദാഠാ ഭയാനകാനി അക്ഖിനാസാദീനി ഏവം വിരൂപരൂപം മാപേത്വാ ഠിതോ.

കസ്മാ പനേസ ആഗതോതി? ദിട്ഠിവിസ്സജ്ജാപനത്ഥം. അപി ച – ‘‘അഹഞ്ചേവ ഖോ പന ധമ്മം ദേസേയ്യം, പരേ ച മേ ന ആജാനേയ്യു’’ന്തി ഏവം ധമ്മദേസനായ അപ്പോസ്സുക്കഭാവം ആപന്നേ ഭഗവതി സക്കോ മഹാബ്രഹ്മുനാ സദ്ധിം ആഗന്ത്വാ – ‘‘ഭഗവാ ധമ്മം ദേസേഥ, തുമ്ഹാകം ആണായ അവത്തമാനേ മയം വത്താപേസ്സാമ, തുമ്ഹാകം ധമ്മചക്കം ഹോതു, അമ്ഹാകം ആണാചക്ക’’ന്തി പടിഞ്ഞം അകാസി. തസ്മാ – ‘‘അജ്ജ അമ്ബട്ഠം താസേത്വാ പഞ്ഹം വിസ്സജ്ജാപേസ്സാമീ’’തി ആഗതോ.

ഭഗവാ ചേവ പസ്സതി അമ്ബട്ഠോ ചാതി യദി ഹി തം അഞ്ഞേപി പസ്സേയ്യും, തം കാരണം അഗരു അസ്സ, ‘‘അയം സമണോ ഗോതമോ അമ്ബട്ഠം അത്തനോ വാദേ അനോതരന്തം ഞത്വാ യക്ഖം ആവാഹേത്വാ ദസ്സേസി, തതോ അമ്ബട്ഠോ ഭയേന കഥേസീ’’തി വദേയ്യും. തസ്മാ ഭഗവാ ചേവ പസ്സതി അമ്ബട്ഠോ ച. തസ്സ തം ദിസ്വാവ സകലസരീരതോ സേദാ മുച്ചിംസു. അന്തോകുച്ഛി വിപരിവത്തമാനാ മഹാരവം വിരവി. സോ ‘‘അഞ്ഞേപി നു ഖോ പസ്സന്തീ’’തി ഓലോകേന്തോ കസ്സചി ലോമഹംസമത്തമ്പി നാദ്ദസ. തതോ – ‘‘ഇദം ഭയം മമേവ ഉപ്പന്നം, സചാഹം യക്ഖോതി വക്ഖാമി, ‘കിം തവമേവ അക്ഖീനി അത്ഥി, ത്വമേവ യക്ഖം പസ്സസി, പഠമം യക്ഖം അദിസ്വാ സമണേന ഗോതമേന വാദസങ്ഘട്ടേ പക്ഖിത്തോവ യക്ഖം പസ്സസീ’തി വദേയ്യു’’ന്തി ചിന്തേത്വാ ‘‘ന ദാനി മേ ഇധ അഞ്ഞം പടിസരണം അത്ഥി, അഞ്ഞത്ര സമണാ ഗോതമാ’’തി മഞ്ഞമാനോ അഥ ഖോ അമ്ബട്ഠോ മാണവോ…പേ… ഭഗവന്തം ഏതദവോച.

൨൭൨. താണം ഗവേസീതി താണം ഗവേസമാനോ. ലേണം ഗവേസീതി ലേണം ഗവേസമാനോ. സരണം ഗവേസീതി സരണം ഗവേസമാനോ. ഏത്ഥ ച തായതി രക്ഖതീതി താണം. നിലീയന്തി ഏത്ഥാതി ലേണം. സരതീതി സരണം, ഭയം ഹിംസതി, വിദ്ധംസേതീതി അത്ഥോ. ഉപനിസീദിത്വാതി ഉപഗമ്മ ഹേട്ഠാസനേ നിസീദിത്വാ. ബ്രവിതൂതി വദതു.

അമ്ബട്ഠവംസകഥാ

൨൭൩-൨൭൪. ദക്ഖിണജനപദന്തി ദക്ഖിണാപഥോതി പാകടം. ഗങ്ഗായ ദക്ഖിണതോ പാകടജനപദം. തദാ കിര ദക്ഖിണാപഥേ ബഹൂ ബ്രാഹ്മണതാപസാ ഹോന്തി, സോ തത്ഥ ഗന്ത്വാ ഏകം താപസം വത്തപടിപത്തിയാ ആരാധേസി. സോ തസ്സ ഉപകാരം ദിസ്വാ ആഹ – ‘‘അമ്ഭോ, പുരിസ, മന്തം തേ ദേമി, യം ഇച്ഛസി, തം മന്തം ഗണ്ഹാഹീ’’തി. സോ ആഹ – ‘‘ന മേ ആചരിയ, അഞ്ഞേന മന്തേന, കിച്ചം അത്ഥി, യസ്സാനുഭാവേന ആവുധം ന പരിവത്തതി, തം മേ മന്തം ദേഹീ’’തി. സോ – ‘‘ഭദ്രം, ഭോ’’തി തസ്സ ധനുഅഗമനീയം അമ്ബട്ഠം നാമ വിജ്ജം അദാസി, സോ തം വിജ്ജം ഗഹേത്വാ തത്ഥേവ വീമംസിത്വാ – ‘‘ഇദാനി മേ മനോരഥം പൂരേസ്സാമീ’’തി ഇസിവേസം ഗഹേത്വാ ഓക്കാകസ്സ സന്തികം ഗതോ. തേന വുത്തം – ‘‘ദക്ഖിണജനപദം ഗന്ത്വാ ബ്രഹ്മമന്തേ അധീയിത്വാ രാജാനം ഓക്കാകം ഉപസങ്കമിത്വാ’’തി.

ഏത്ഥ ബ്രഹ്മമന്തേതി ആനുഭാവസമ്പന്നതായ സേട്ഠമന്തേ. കോ നേവം’രേ അയം മയ്ഹം ദാസിപുത്തോതി കോ നു ഏവം അരേ അയം മമ ദാസിപുത്തോ. സോ തം ഖുരപ്പന്തി സോ രാജാ തം മാരേതുകാമതായ സന്നഹിതം സരം തസ്സ മന്താനുഭാവേന നേവ ഖിപിതും ന അപനേതും സക്ഖി, താവദേവ സകലസരീരേ സഞ്ജാതസേദോ ഭയേന വേധമാനോ അട്ഠാസി.

അമച്ചാതി മഹാമച്ചാ. പാരിസജ്ജാതി ഇതരേ പരിസാവചരാ. ഏതദവോചുന്തി – ‘‘ദണ്ഡകീരഞ്ഞോ കിസവച്ഛതാപസേ അപരദ്ധസ്സ ആവുധവുട്ഠിയാ സകലരട്ഠം വിനട്ഠം. നാളികേരോ പഞ്ചസു താപസസതേസു അജ്ജുനോ ച അങ്ഗീരസേ അപരദ്ധോ പഥവിം ഭിന്ദിത്വാ നിരയം പവിട്ഠോ’’തി ചിന്തയന്താ ഭയേന ഏതം സോത്ഥി, ഭദ്ദന്തേതിആദിവചനം അവോചും.

സോത്ഥി ഭവിസ്സതി രഞ്ഞോതി ഇദം വചനം കണ്ഹോ ചിരം തുണ്ഹീ ഹുത്വാ തതോ അനേകപ്പകാരം യാചീയമാനോ – ‘‘തുമ്ഹാകം രഞ്ഞാ മാദിസസ്സ ഇസിനോ ഖുരപ്പം സന്നയ്ഹന്തേന ഭാരിയം കമ്മം കത’’ന്തിആദീനി ച വത്വാ പച്ഛാ അഭാസി. ഉന്ദ്രിയിസ്സതീതി ഭിജ്ജിസ്സതി, ഥുസമുട്ഠി വിയ വിപ്പകിരിയിസ്സതീതി. ഇദം സോ ‘‘ജനം താസേസ്സാമീ’’തി മുസാ ഭണതി. സരസന്ഥമ്ഭനമത്തേയേവ ഹിസ്സ വിജ്ജായ ആനുഭാവോ, ന അഞ്ഞത്ര. ഇതോ പരേസുപി വചനേസു ഏസേവ നയോ.

പല്ലോമോതി പന്നലോമോ. ലോമഹംസനമത്തമ്പിസ്സ ന ഭവിസ്സതി. ഇദം കിര സോ ‘‘സചേ മേ രാജാ തം ദാരികം ദസ്സതീ’’തി പടിഞ്ഞം കാരേത്വാ അവച. കുമാരേ ഖുരപ്പം പതിട്ഠപേസീതി തേന ‘‘സരോ ഓതരതൂ’’തി മന്തേ പരിവത്തി, തേ കുമാരസ്സ നാഭിയം പതിട്ഠപേസി. ധീതരം അദാസീതി സീസം ധോവിത്വാ അദാസം ഭുജിസ്സം കത്വാ ധീതരം അദാസി, ഉളാരേ ച തം ഠാനേ ഠപേസി. മാ ഖോ തുമ്ഹേ മാണവകാതി ഇദം പന ഭഗവാ – ‘‘ഏകേന പക്ഖേന അമ്ബട്ഠോ സക്യാനം ഞാതി ഹോതീ’’തി പകാസേന്തോ തസ്സ സമസ്സാസനത്ഥം ആഹ. തതോ അമ്ബട്ഠോ ഘടസതേന അഭിസിത്തോ വിയ പസ്സദ്ധദരഥോ ഹുത്വാ സമസ്സാസേത്വാ സമണോ ഗോതമോ മം ‘‘തോസേസ്സാമീ’’തി ഏകേന പക്ഖേന ഞാതിം കരോതി, ഖത്തിയോ കിരാഹമസ്മീ’’തി ചിന്തേസി.

ഖത്തിയസേട്ഠഭാവവണ്ണനാ

൨൭൫. അഥ ഖോ ഭഗവാ – ‘‘അയം അമ്ബട്ഠോ ഖത്തിയോസ്മീ’’തി സഞ്ഞം കരോതി, അത്തനോ അഖത്തിയഭാവം ന ജാനാതി, ഹന്ദ നം ജാനാപേസ്സാമീതി ഖത്തിയവംസം ദസ്സേതും ഉത്തരിദേസനം വഡ്ഢേന്തോ – ‘‘തം കിം മഞ്ഞസി അമ്ബട്ഠാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ ഇധാതി ഇമസ്മിം ലോകേ. ബ്രാഹ്മണേസൂതി ബ്രാഹ്മണാനം അന്തരേ. ആസനം വാ ഉദകം വാതി അഗ്ഗാസനം വാ അഗ്ഗോദകം വാ. സദ്ധേതി മതകേ ഉദ്ദിസ്സ കതഭത്തേ. ഥാലിപാകേതി മങ്ഗലാദിഭത്തേ. യഞ്ഞേതി യഞ്ഞഭത്തേ. പാഹുനേതി പാഹുനകാനം കതഭത്തേ പണ്ണാകാരഭത്തേ വാ. അപി നുസ്സാതി അപി നു അസ്സ ഖത്തിയപുത്തസ്സ. ആവടം വാ അസ്സ അനാവടം വാതി, ബ്രാഹ്മണകഞ്ഞാസു നിവാരണം ഭവേയ്യ വാ നോ വാ, ബ്രാഹ്മണദാരികം ലഭേയ്യ വാ ന വാ ലഭേയ്യാതി അത്ഥോ. അനുപപന്നോതി ഖത്തിയഭാവം അപത്തോ, അപരിസുദ്ധോതി അത്ഥോ.

൨൭൬. ഇത്ഥിയാ വാ ഇത്ഥിം കരിത്വാതി ഇത്ഥിയാ വാ ഇത്ഥിം പരിയേസിത്വാ. കിസ്മിഞ്ചിദേവ പകരണേതി കിസ്മിഞ്ചിദേവ ദോസേ ബ്രാഹ്മണാനം അയുത്തേ അകത്തബ്ബകരണേ. ഭസ്സപുടേനാതി ഭസ്മപുടേന, സീസേ ഛാരികം ഓകിരിത്വാതി അത്ഥോ.

൨൭൭. ജനേതസ്മിന്തി ജനിതസ്മിം, പജായാതി അത്ഥോ. യേ ഗോത്തപടിസാരിനോതി യേ ജനേതസ്മിം ഗോത്തം പടിസരന്തി – ‘‘അഹം ഗോതമോ, അഹം കസ്സപോ’’തി, തേസു ലോകേ ഗോത്തപടിസാരീസു ഖത്തിയോ സേട്ഠോ. അനുമതാ മയാതി മമ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണേന സദ്ധിം സംസന്ദിത്വാ ദേസിതാ മയാ അനുഞ്ഞാതാ.

പഠമഭാണവാരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

വിജ്ജാചരണകഥാവണ്ണനാ

൨൭൮. ഇമായ പന ഗാഥായ വിജ്ജാചരണസമ്പന്നോതി ഇദം പദം സുത്വാ അമ്ബട്ഠോ ചിന്തേസി – ‘‘വിജ്ജാ നാമ തയോ വേദാ, ചരണം പഞ്ച സീലാനി, തയിദം അമ്ഹാകംയേവ അത്ഥി, വിജ്ജാചരണസമ്പന്നോ ചേ സേട്ഠോ, മയമേവ സേട്ഠാ’’തി നിട്ഠം ഗന്ത്വാ വിജ്ജാചരണം പുച്ഛന്തോ – ‘‘കതമം പന തം, ഭോ ഗോതമ, ചരണം, കതമാ ച പന സാ വിജ്ജാ’’തി ആഹ. അഥസ്സ ഭഗവാ തം ബ്രാഹ്മണസമയേ സിദ്ധം ജാതിവാദാദിപടിസംയുത്തം വിജ്ജാചരണം പടിക്ഖിപിത്വാ അനുത്തരം വിജ്ജാചരണം ദസ്സേതുകാമോ – ‘‘ന ഖോ അമ്ബട്ഠാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ ജാതിവാദോതി ജാതിം ആരബ്ഭ വാദോ, ബ്രാഹ്മണസ്സേവിദം വട്ടതി, ന സുദ്ദസ്സാതിആദി വചനന്തി അത്ഥോ. ഏസ നയോ സബ്ബത്ഥ. ജാതിവാദവിനിബദ്ധാതി ജാതിവാദേ വിനിബദ്ധാ. ഏസ നയോ സബ്ബത്ഥ.

തതോ അമ്ബട്ഠോ – ‘‘യത്ഥ ദാനി മയം ലഗ്ഗിസ്സാമാതി ചിന്തയിമ്ഹ, തതോ നോ സമണോ ഗോതമോ മഹാവാതേ ഥുസം ധുനന്തോ വിയ ദൂരമേവ അവക്ഖിപി. യത്ഥ പന മയം ന ലഗ്ഗാമ, തത്ഥ നോ നിയോജേസി. അയം നോ വിജ്ജാചരണസമ്പദാ ഞാതും വട്ടതീ’’തി ചിന്തേത്വാ പുന വിജ്ജാചരണസമ്പദം പുച്ഛി. അഥസ്സ ഭഗവാ സമുദാഗമതോ പഭുതി വിജ്ജാചരണം ദസ്സേതും – ‘‘ഇധ അമ്ബട്ഠ തഥാഗതോ’’തിആദിമാഹ.

൨൭൯. ഏത്ഥ ച ഭഗവാ ചരണപരിയാപന്നമ്പി തിവിധം സീലം വിഭജന്തോ ‘‘ഇദമസ്സ ഹോതി ചരണസ്മി’’ന്തി അനിയ്യാതേത്വാ ‘‘ഇദമ്പിസ്സ ഹോതി സീലസ്മി’’ന്തി സീലവസേനേവ നിയ്യാതേസി. കസ്മാ? തസ്സപി ഹി കിഞ്ചി കിഞ്ചി സീലം അത്ഥി, തസ്മാ ചരണവസേന നിയ്യാതിയമാനേ ‘‘മയമ്പി ചരണസമ്പന്നാ’’തി തത്ഥ തത്ഥേവ ലഗ്ഗേയ്യ. യം പന തേന സുപിനേപി ന ദിട്ഠപുബ്ബം, തസ്സേവ വസേന നിയ്യാതേന്തോ പഠമം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. ഇദമ്പിസ്സ ഹോതി ചരണസ്മിം…പേ… ചതുത്ഥം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി, ഇദമ്പിസ്സ ഹോതി ചരണസ്മിന്തിആദിമാഹ. ഏത്താവതാ അട്ഠപി സമാപത്തിയോ ചരണന്തി നിയ്യാതിതാ ഹോന്തി, വിപസ്സനാ ഞാണതോ പന പട്ഠായ അട്ഠവിധാപി പഞ്ഞാ വിജ്ജാതി നിയ്യാതിതാ.

ചതുഅപായമുഖകഥാവണ്ണനാ

൨൮൦. അപായമുഖാനീതി വിനാസമുഖാനി. അനഭിസമ്ഭുണമാനോതി അസമ്പാപുണന്തോ, അവിസഹമാനോ വാ. ഖാരിവിധമാദായാതി ഏത്ഥ ഖാരീതി അരണീ കമണ്ഡലു സുജാദയോ താപസപരിക്ഖാരാ. വിധോതി കാജോ. തസ്മാ ഖാരിഭരിതം കാജമാദായാതി അത്ഥോ. യേ പന ഖാരിവിവിധന്തി പഠന്തി, തേ ‘‘ഖാരീതി കാജസ്സ നാമം, വിവിധന്തി ബഹുകമണ്ഡലുആദിപരിക്ഖാര’’ന്തി വണ്ണയന്തി. പവത്തഫലഭോജനോതി പതിതഫലഭോജനോ. പരിചാരകോതി കപ്പിയകരണപത്തപടിഗ്ഗഹണപാദധോവനാദിവത്തകരണവസേന പരിചാരകോ. കാമഞ്ച ഗുണാധികോപി ഖീണാസവസാമണേരോ പുഥുജ്ജനഭിക്ഖുനോ വുത്തനയേന പരിചാരകോ ഹോതി, അയം പന ന താദിസോ ഗുണവസേനപി വേയ്യാവച്ചകരണവസേനപി ലാമകോയേവ.

കസ്മാ പന താപസപബ്ബജ്ജാ സാസനസ്സ വിനാസമുഖന്തി വുത്താതി? യസ്മാ ഗച്ഛന്തം ഗച്ഛന്തം സാസനം താപസപബ്ബജ്ജാവസേന ഓസക്കിസ്സതി. ഇമസ്മിഞ്ഹി സാസനേ പബ്ബജിത്വാ തിസ്സോ സിക്ഖാ പൂരേതും അസക്കോന്തം ലജ്ജിനോ സിക്ഖാകാമാ – ‘‘നത്ഥി തയാ സദ്ധിം ഉപോസഥോ വാ പവാരണാ വാ സങ്ഘകമ്മം വാ’’തി ജിഗുച്ഛിത്വാ പരിവജ്ജേന്തി. സോ ‘‘ദുക്കരം ഖുരധാരൂപമം സാസനേ പടിപത്തിപൂരണം ദുക്ഖം, താപസപബ്ബജ്ജാ പന സുകരാ ചേവ ബഹുജനസമ്മതാ ചാ’’തി വിബ്ഭമിത്വാ താപസോ ഹോതി. അഞ്ഞേ തം ദിസ്വാ – ‘‘കിം തയാ കത’’ന്തി പുച്ഛന്തി. സോ – ‘‘ഭാരിയം തുമ്ഹാകം സാസനേ കമ്മം, ഇധ പന സഛന്ദചാരിനോ മയ’’ന്തി വദതി. സോപി, യദി ഏവം അഹമ്പി ഏത്ഥേവ പബ്ബജാമീതി തസ്സ അനുസിക്ഖന്തോ താപസോ ഹോതി. ഏവമഞ്ഞേപി അഞ്ഞേപീതി കമേന താപസാവ ബഹുകാ ഹോന്തി. തേസം ഉപ്പന്നകാലേ സാസനം ഓസക്കിതം നാമ ഭവിസ്സതി. ലോകേ ഏവരൂപോ ബുദ്ധോ നാമ ഉപ്പജ്ജി, തസ്സ ഈദിസം നാമ സാസനം അഹോസീതി സുതമത്തമേവ ഭവിസ്സതി. ഇദം സന്ധായ ഭഗവാ താപസപബ്ബജ്ജം സാസനസ്സ വിനാസമുഖന്തി ആഹ.

കുദാലപിടകന്തി കന്ദമൂലഫലഗ്ഗഹണത്ഥം കുദാലഞ്ചേവ പിടകഞ്ച. ഗാമസാമന്തം വാതി വിജ്ജാചരണസമ്പദാദീനി അനഭിസമ്ഭുണന്തോ, കസികമ്മാദീഹി ച ജീവിതം നിപ്ഫാദേതും ദുക്ഖന്തി മഞ്ഞമാനോ ബഹുജനകുഹാപനത്ഥം ഗാമസാമന്തേ വാ നിഗമസാമന്തേ വാ അഗ്ഗിസാലം കത്വാ സപ്പിതേലദധിമധുഫാണിതതിലതണ്ഡുലാദീഹി ചേവ നാനാദാരൂഹി ച ഹോമകരണവസേന അഗ്ഗിം പരിചരന്തോ അച്ഛതി.

ചതുദ്വാരം അഗാരം കരിത്വാതി ചതുമുഖം പാനാഗാരം കത്വാ തസ്സ ദ്വാരേ മണ്ഡപം കത്വാ തത്ഥ പാനീയം ഉപട്ഠപേത്വാ ആഗതാഗതേ പാനീയേന ആപുച്ഛതി. യമ്പിസ്സ അദ്ധികാ കിലന്താ പാനീയം പിവിത്വാ പരിതുട്ഠാ ഭത്തപുടം വാ തണ്ഡുലാദീനി വാ ദേന്തി, തം സബ്ബം ഗഹേത്വാ അമ്ബിലയാഗുആദീനി കത്വാ ബഹുതരം ആമിസഗഹണത്ഥം കേസഞ്ചി അന്നം ദേതി, കേസഞ്ചി ഭത്തപചനഭാജനാദീനി. തേഹിപി ദിന്നം ആമിസം വാ പുബ്ബണ്ണാദീനി വാ ഗണ്ഹതി, താനി വഡ്ഢിയാ പയോജേതി. ഏവം വഡ്ഢമാനവിഭവോ ഗോമഹിംസദാസീദാസപരിഗ്ഗഹം കരോതി, മഹന്തം കുടുമ്ബം സണ്ഠപേതി. ഇമം സന്ധായേതം വുത്തം – ‘‘ചതുദ്വാരം അഗാരം കരിത്വാ അച്ഛതീ’’തി. ‘‘തമഹം യഥാസത്തി യഥാബലം പടിപൂജേസ്സാമീ’’തി ഇദം പനസ്സ പടിപത്തിമുഖം. ഇമിനാ ഹി മുഖേന സോ ഏവം പടിപജ്ജതീതി. ഏത്താവതാ ച ഭഗവതാ സബ്ബാപി താപസപബ്ബജ്ജാ നിദ്ദിട്ഠാ ഹോന്തി.

കഥം? അട്ഠവിധാ ഹി താപസാ – സപുത്തഭരിയാ, ഉഞ്ഛാചരിയാ, അനഗ്ഗിപക്കികാ, അസാമപാകാ, അസ്മമുട്ഠികാ, ദന്തവക്കലികാ, പവത്തഫലഭോജനാ, പണ്ഡുപലാസികാതി. തത്ഥ യേ കേണിയജടിലോ വിയ കുടുമ്ബം സണ്ഠപേത്വാ വസന്തി, തേ സപുത്തഭരിയാ നാമ.

യേ പന ‘‘സപുത്തദാരഭാവോ നാമ പബ്ബജിതസ്സ അയുത്തോ’’തി ലായനമദ്ദനട്ഠാനേസു വീഹിമുഗ്ഗമാസതിലാദീനി സങ്കഡ്ഢിത്വാ പചിത്വാ പരിഭുഞ്ജന്തി, തേ ഉഞ്ഛാചരിയാ നാമ.

യേ ‘‘ഖലേന ഖലം വിചരിത്വാ വീഹിം ആഹരിത്വാ കോട്ടേത്വാ പരിഭുഞ്ജനം നാമ അയുത്ത’’ന്തി ഗാമനിഗമേസു തണ്ഡുലഭിക്ഖം ഗഹേത്വാ പചിത്വാ പരിഭുഞ്ജന്തി, തേ അനഗ്ഗിപക്കികാ നാമ.

യേ പന ‘‘കിം പബ്ബജിതസ്സ സാമപാകേനാ’’തി ഗാമം പവിസിത്വാ പക്കഭിക്ഖമേവ ഗണ്ഹന്തി, തേ അസാമപാകാ നാമ.

യേ ‘‘ദിവസേ ദിവസേ ഭിക്ഖാപരിയേട്ഠി നാമ ദുക്ഖാ പബ്ബജിതസ്സാ’’തി മുട്ഠിപാസാണേന അമ്ബാടകാദീനം രുക്ഖാനം തചം കോട്ടേത്വാ ഖാദന്തി, തേ അസ്മമുട്ഠികാ നാമ.

യേ പന ‘‘പാസാണേന തചം കോട്ടേത്വാ വിചരണം നാമ ദുക്ഖ’’ന്തി ദന്തേഹേവ ഉബ്ബാടേത്വാ ഖാദന്തി, തേ ദന്തവക്കലികാ നാമ.

യേ ‘‘ദന്തേഹി ഉബ്ബാടേത്വാ ഖാദനം നാമ ദുക്ഖം പബ്ബജിതസ്സാ’’തി ലേഡ്ഡുദണ്ഡാദീഹി പഹരിത്വാ പതിതാനി ഫലാനി പരിഭുഞ്ജന്തി, തേ പവത്തഫലഭോജനാ നാമ.

യേ പന ‘‘ലേഡ്ഡുദണ്ഡാദീഹി പാതേത്വാ പരിഭോഗോ നാമ അസാരുപ്പോ പബ്ബജിതസ്സാ’’തി സയം പതിതാനേവ പുപ്ഫഫലപണ്ഡുപലാസാദീനി ഖാദന്താ യാപേന്തി, തേ പണ്ഡുപലാസികാ നാമ.

തേ തിവിധാ – ഉക്കട്ഠമജ്ഝിമമുദുകവസേന. തത്ഥ യേ നിസിന്നട്ഠാനതോ അനുട്ഠായ ഹത്ഥേന പാപുണനട്ഠാനേവ പതിതം ഗഹേത്വാ ഖാദന്തി, തേ ഉക്കട്ഠാ. യേ ഏകരുക്ഖതോ അഞ്ഞം രുക്ഖം ന ഗച്ഛന്തി, തേ മജ്ഝിമാ. യേ തം തം രുക്ഖമൂലം ഗന്ത്വാ പരിയേസിത്വാ ഖാദന്തി, തേ മുദുകാ.

ഇമാ പന അട്ഠപി താപസപബ്ബജ്ജാ ഇമാഹി ചതൂഹിയേവ സങ്ഗഹം ഗച്ഛന്തി. കഥം? ഏതാസു ഹി സപുത്തഭരിയാ ച ഉഞ്ഛാചരിയാ ച അഗാരം ഭജന്തി. അനഗ്ഗിപക്കികാ ച അസാമപാകാ ച അഗ്യാഗാരം ഭജന്തി. അസ്മമുട്ഠികാ ച ദന്തവക്കലികാ ച കന്ദമൂലഫലഭോജനം ഭജന്തി. പവത്തഫലഭോജനാ ച പണ്ഡുപലാസികാ ച പവത്തഫലഭോജനം ഭജന്തി. തേന വുത്തം – ‘‘ഏത്താവതാ ച ഭഗവതാ സബ്ബാപി താപസപബ്ബജ്ജാ നിദ്ദിട്ഠാ ഹോന്തീ’’തി.

൨൮൧-൨൮൨. ഇദാനി ഭഗവാ സാചരിയകസ്സ അമ്ബട്ഠസ്സ വിജ്ജാചരണസമ്പദായ അപായമുഖമ്പി അപ്പത്തഭാവം ദസ്സേതും തം കിം മഞ്ഞസി അമ്ബട്ഠാതിആദിമാഹ. തം ഉത്താനത്ഥമേവ. അത്തനാ ആപായികോപി അപരിപൂരമാനോതി അത്തനാ വിജ്ജാചരണസമ്പദായ ആപായികേനാപി അപരിപൂരമാനേന.

പുബ്ബകഇസിഭാവാനുയോഗവണ്ണനാ

൨൮൩. ദത്തികന്തി ദിന്നകം. സമ്മുഖീഭാവമ്പി ന ദദാതീതി കസ്മാ ന ദദാതി? സോ കിര സമ്മുഖാ ആവട്ടനിം നാമ വിജ്ജം ജാനാതി. യദാ രാജാ മഹാരഹേന അലങ്കാരേന അലങ്കതോ ഹോതി, തദാ രഞ്ഞോ സമീപേ ഠത്വാ തസ്സ അലങ്കാരസ്സ നാമം ഗണ്ഹതി. തസ്സ രാജാ നാമേ ഗഹിതേ ന ദേമീതി വത്തും ന സക്കോതി. ദത്വാ പുന ഛണദിവസേ അലങ്കാരം ആഹരഥാതി വത്വാ, നത്ഥി, ദേവ, തുമ്ഹേഹി ബ്രാഹ്മണസ്സ ദിന്നോതി വുത്തോ, ‘‘കസ്മാ മേ ദിന്നോ’’തി പുച്ഛി. തേ അമച്ചാ ‘സോ ബ്രാഹ്മണോ സമ്മുഖാ ആവട്ടനിമായം ജാനാതി. തായ തുമ്ഹേ ആവട്ടേത്വാ ഗഹേത്വാ ഗച്ഛതീ’തി ആഹംസു. അപരേ രഞ്ഞാ സഹ തസ്സ അതിസഹായഭാവം അസഹന്താ ആഹംസു – ‘‘ദേവ, ഏതസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ സരീരേ സങ്ഖഫലിതകുട്ഠം നാമ അത്ഥി. തുമ്ഹേ ഏതം ദിസ്വാവ ആലിങ്ഗഥ പരാമസഥ, ഇദഞ്ച കുട്ഠം നാമ കായസംസഗ്ഗവസേന അനുഗച്ഛതി, മാ ഏവം കരോഥാ’’തി. തതോ പട്ഠായ തസ്സ രാജാ സമ്മുഖീഭാവം ന ദേതി.

യസ്മാ പന സോ ബ്രാഹ്മണോ പണ്ഡിതോ ഖത്തവിജ്ജായ കുസലോ, തേന സഹ മന്തേത്വാ കതകമ്മം നാമ ന വിരുജ്ഝതി, തസ്മാ സാണിപാകാരസ്സ അന്തോ ഠത്വാ ബഹി ഠിതേന തേന സദ്ധിം മന്തേതി. തം സന്ധായ വുത്തം ‘‘തിരോ ദുസ്സന്തേന മന്തേതീ’’തി. തത്ഥ തിരോദുസ്സന്തേനാതി തിരോദുസ്സേന. അയമേവ വാ പാഠോ. ധമ്മികന്തി അനവജ്ജം. പയാതന്തി അഭിഹരിത്വാ ദിന്നം. കഥം തസ്സ രാജാതി യസ്സ രഞ്ഞോ ബ്രാഹ്മണോ ഈദിസം ഭിക്ഖം പടിഗ്ഗണ്ഹേയ്യ, കഥം തസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ സോ രാജാ സമ്മുഖീഭാവമ്പി ന ദദേയ്യ. അയം പന അദിന്നകം മായായ ഗണ്ഹതി, തേനസ്സ സമ്മുഖീഭാവം രാജാ ന ദേതീതി നിട്ഠമേത്ഥ ഗന്തബ്ബന്തി അയമേത്ഥ അധിപ്പായോ. ‘‘ഇദം പന കാരണം ഠപേത്വാ രാജാനഞ്ചേവ ബ്രാഹ്മണഞ്ച ന അഞ്ഞോ കോചി ജാനാതി. തദേതം ഏവം രഹസ്സമ്പി പടിച്ഛന്നമ്പി അദ്ധാ സബ്ബഞ്ഞൂ സമണോ ഗോതമോതി നിട്ഠം ഗമിസ്സതീ’’തി ഭഗവാ പകാസേസി.

൨൮൪. ഇദാനി അയഞ്ച അമ്ബട്ഠോ, ആചരിയോ ചസ്സ മന്തേ നിസ്സായ അതിമാനിനോ. തേന തേസം മന്തനിസ്സിതമാനനിമ്മദനത്ഥം ഉത്തരി ദേസനം വഡ്ഢേന്തോ തം കിം മഞ്ഞസി, അമ്ബട്ഠ, ഇധ രാജാതിആദിമാഹ. തത്ഥ രഥൂപത്ഥരേതി രഥമ്ഹി രഞ്ഞോ ഠാനത്ഥം അത്ഥരിത്വാ സജ്ജിതപദേസേ. ഉഗ്ഗേഹി വാതി ഉഗ്ഗതുഗ്ഗതേഹി വാ അമച്ചേഹി. രാജഞ്ഞേഹീതി അനഭിസിത്തകുമാരേഹി. കിഞ്ചിദേവ മന്തനന്തി അസുകസ്മിം ദേസേ തളാകം വാ മാതികം വാ കാതും വട്ടതി, അസുകസ്മിം ഗാമം വാ നിഗമം വാ നഗരം വാ നിവേസേതുന്തി ഏവരൂപം പാകടമന്തനം. തദേവ മന്തനന്തി യം രഞ്ഞാ മന്തിതം തദേവ. താദിസേഹിയേവ സീസുക്ഖേപഭമുക്ഖേപാദീഹി ആകാരേഹി മന്തേയ്യ. രാജഭണിതന്തി യഥാ രഞ്ഞാ ഭണിതം, തസ്സത്ഥസ്സ സാധനസമത്ഥം. സോപി തസ്സത്ഥസ്സ സാധനസമത്ഥമേവ ഭണിതം ഭണതീതി അത്ഥോ.

൨൮൫. പവത്താരോതി പവത്തയിതാരോ. യേസന്തി യേസം സന്തകം. മന്തപദന്തി വേദസങ്ഖാതം മന്തമേവ. ഗീതന്തി അട്ഠകാദീഹി ദസഹി പോരാണകബ്രാഹ്മണേഹി സരസമ്പത്തിവസേന സജ്ഝായിതം. പവുത്തന്തി അഞ്ഞേസം വുത്തം, വാചിതന്തി അത്ഥോ. സമിഹിതന്തി സമുപബ്യൂള്ഹം രാസികതം, പിണ്ഡം കത്വാ ഠപിതന്തി അത്ഥോ. തദനുഗായന്തീതി ഏതരഹി ബ്രാഹ്മണാ തം തേഹി പുബ്ബേ ഗീതം അനുഗായന്തി അനുസജ്ഝായന്തി. തദനുഭാസന്തീതി തം അനുഭാസന്തി, ഇദം പുരിമസ്സേവ വേവചനം. ഭാസിതമനുഭാസന്തീതി തേഹി ഭാസിതം സജ്ഝായിതം അനുസജ്ഝായന്തി. വാചിതമനുവാചേന്തീതി തേഹി അഞ്ഞേസം വാചിതം അനുവാചേന്തി.

സേയ്യഥിദന്തി തേ കതമേഹി അത്ഥോ. അട്ഠകോതിആദീനി തേസം നാമാനി. തേ കിര ദിബ്ബേന ചക്ഖുനാ ഓലോകേത്വാ പരൂപഘാതം അകത്വാ കസ്സപസമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ ഭഗവതോ പാവചനേന സഹ സംസന്ദിത്വാ മന്തേ ഗന്ഥിംസു. അപരാപരേ പന ബ്രാഹ്മണാ പാണാതിപാതാദീനി പക്ഖിപിത്വാ തയോ വേദേ ഭിന്ദിത്വാ ബുദ്ധവചനേന സദ്ധിം വിരുദ്ധേ അകംസു. നേതം ഠാനം വിജ്ജതീതി യേന ത്വം ഇസി ഭവേയ്യാസി, ഏതം കാരണം ന വിജ്ജതി. ഇധ ഭഗവാ യസ്മാ – ‘‘ഏസ പുച്ഛിയമാനോപി, അത്തനോ അവത്ഥരണഭാവം ഞത്വാ പടിവചനം ന ദസ്സതീ’’തി ജാനാതി, തസ്മാ പടിഞ്ഞം അഗഹേത്വാവ തം ഇസിഭാവം പടിക്ഖിപി.

൨൮൬. ഇദാനി യസ്മാ തേ പോരാണാ ദസ ബ്രാഹ്മണാ നിരാമഗന്ധാ അനിത്ഥിഗന്ധാ രജോജല്ലധരാ ബ്രഹ്മചാരിനോ അരഞ്ഞായതനേ പബ്ബതപാദേസു വനമൂലഫലാഹാരാ വസിംസു. യദാ കത്ഥചി ഗന്തുകാമാ ഹോന്തി, ഇദ്ധിയാ ആകാസേനേവ ഗച്ഛന്തി, നത്ഥി തേസം യാനേന കിച്ചം. സബ്ബദിസാസു ച നേസം മേത്താദിബ്രഹ്മവിഹാരഭാവനാവ ആരക്ഖാ ഹോതി, നത്ഥി തേസം പാകാരപുരിസഗുത്തീഹി അത്ഥോ. ഇമിനാ ച അമ്ബട്ഠേന സുതപുബ്ബാ തേസം പടിപത്തി; തസ്മാ ഇമസ്സ സാചരിയകസ്സ തേസം പടിപത്തിതോ ആരകഭാവം ദസ്സേതും – ‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, അമ്ബട്ഠാ’’തിആദിമാഹ.

തത്ഥ വിചിതകാളകന്തി വിചിനിത്വാ അപനീതകാളകം. വേഠകനതപസ്സാഹീതി ദുസ്സപട്ടദുസ്സവേണി ആദീഹി വേഠകേഹി നമിതഫാസുകാഹി. കുത്തവാലേഹീതി സോഭാകരണത്ഥം കപ്പേതും, യുത്തട്ഠാനേസു കപ്പിതവാലേഹി. ഏത്ഥ ച വളവാനംയേവ വാലാ കപ്പിതാ, ന രഥാനം, വളവപയുത്തത്താ പന രഥാപി ‘‘കുത്തവാലാ’’തി വുത്താ. ഉക്കിണ്ണപരിഖാസൂതി ഖതപരിഖാസു. ഓക്ഖിത്തപലിഘാസൂതി ഠപിതപലിഘാസു. നഗരൂപകാരികാസൂതി ഏത്ഥ ഉപകാരികാതി പരേസം ആരോഹനിവാരണത്ഥം സമന്താ നഗരം പാകാരസ്സ അധോഭാഗേ കതസുധാകമ്മം വുച്ചതി. ഇധ പന താഹി ഉപകാരികാഹി യുത്താനി നഗരാനേവ ‘‘നഗരൂപകാരികായോ’’തി അധിപ്പേതാനി. രക്ഖാപേന്തീതി താദിസേസു നഗരേസു വസന്താപി അത്താനം രക്ഖാപേന്തി. കങ്ഖാതി ‘‘സബ്ബഞ്ഞൂ, ന സബ്ബഞ്ഞൂ’’തി ഏവം സംസയോ. വിമതീതി തസ്സേവ വേവചനം, വിരൂപാ മതി, വിനിച്ഛിനിതും അസമത്ഥാതി അത്ഥോ. ഇദം ഭഗവാ ‘‘അമ്ബട്ഠസ്സ ഇമിനാ അത്തഭാവേന മഗ്ഗപാതുഭാവോ നത്ഥി, കേവലം ദിവസോ വീതിവത്തതി, അയം ഖോ പന ലക്ഖണപരിയേസനത്ഥം ആഗതോ, തമ്പി കിച്ചം നസ്സരതി. ഹന്ദസ്സ സതിജനനത്ഥം നയം ദേമീ’’തി ആഹ.

ദ്വേലക്ഖണദസ്സനവണ്ണനാ

൨൮൭. ഏവം വത്വാ പന യസ്മാ ബുദ്ധാനം നിസിന്നാനം വാ നിപന്നാനം വാ കോചി ലക്ഖണം പരിയേസിതും ന സക്കോതി, ഠിതാനം പന ചങ്കമന്താനം വാ സക്കോതി. ആചിണ്ണഞ്ചേതം ബുദ്ധാനം ലക്ഖണപരിയേസനത്ഥം ആഗതഭാവം ഞത്വാ ഉട്ഠായാസനാ ചങ്കമാധിട്ഠാനം നാമ, തേന ഭഗവാ ഉട്ഠായാസനാ ബഹി നിക്ഖന്തോ. തസ്മാ അഥ ഖോ ഭഗവാതിആദി വുത്തം.

സമന്നേസീതി ഗവേസി, ഏകം ദ്വേതി വാ ഗണയന്തോ സമാനയി. യേഭുയ്യേനാതി പായേന, ബഹുകാനി അദ്ദസ, അപ്പാനി ന അദ്ദസാതി അത്ഥോ. തതോ യാനി ന അദ്ദസ തേസം ദീപനത്ഥം വുത്തം – ‘‘ഠപേത്വാ ദ്വേ’’തി. കങ്ഖതീതി ‘‘അഹോ വത പസ്സേയ്യ’’ന്തി പത്ഥനം ഉപ്പാദേതി. വിചികിച്ഛതീതി തതോ തതോ താനി വിചിനന്തോ കിച്ഛതി ന സക്കോതി ദട്ഠും. നാധിമുച്ചതീതി തായ വിചികിച്ഛായ സന്നിട്ഠാനം ന ഗച്ഛതി. ന സമ്പസീദതീതി തതോ – ‘‘പരിപുണ്ണലക്ഖണോ അയ’’ന്തി ഭഗവതി പസാദം നാപജ്ജതി. കങ്ഖായ വാ ദുബ്ബലാ വിമതി വുത്താ, വിചികിച്ഛായ മജ്ഝിമാ, അനധിമുച്ചനതായ ബലവതീ, അസമ്പസാദേന തേഹി തീഹി ധമ്മേഹി ചിത്തസ്സ കാലുസിയഭാവോ. കോസോഹിതേതി വത്ഥികോസേന പടിച്ഛന്നേ. വത്ഥഗുയ്ഹേതി അങ്ഗജാതേ ഭഗവതോ ഹി വരവാരണസ്സേവ കോസോഹിതം വത്ഥഗുയ്ഹം സുവണ്ണവണ്ണം പദുമഗബ്ഭസമാനം. തം സോ വത്ഥപടിച്ഛന്നത്താ അപസ്സന്തോ, അന്തോമുഖഗതായ ച ജിവ്ഹായ പഹൂതഭാവം അസല്ലക്ഖേന്തോ തേസു ദ്വീസു ലക്ഖണേസു കങ്ഖീ അഹോസി വിചികിച്ഛീ.

൨൮൮. തഥാരൂപന്തി തം രൂപം. കിമേത്ഥ അഞ്ഞേന വത്തബ്ബം? വുത്തമേതം നാഗസേനത്ഥേരേനേവ മിലിന്ദരഞ്ഞാ പുട്ഠേന – ‘‘ദുക്കരം, ഭന്തേ, നാഗസേന, ഭഗവതാ കതന്തി. കിം മഹാരാജാതി? മഹാജനേന ഹിരികരണോകാസം ബ്രഹ്മായു ബ്രാഹ്മണസ്സ ച അന്തേവാസി ഉത്തരസ്സ ച, ബാവരിസ്സ അന്തേവാസീനം സോളസബ്രാഹ്മണാനഞ്ച, സേലസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ ച അന്തേവാസീനം തിസതമാണവാനഞ്ച ദസ്സേസി, ഭന്തേതി. ന, മഹാരാജ, ഭഗവാ ഗുയ്ഹം ദസ്സേസി. ഛായം ഭഗവാ ദസ്സേസി. ഇദ്ധിയാ അഭിസങ്ഖരിത്വാ നിവാസനനിവത്ഥം കായബന്ധനബദ്ധം ചീവരപാരുതം ഛായാരൂപകമത്തം ദസ്സേസി മഹാരാജാതി. ഛായം ദിട്ഠേ സതി ദിട്ഠംയേവ നനു, ഭന്തേതി? തിട്ഠതേതം, മഹാരാജ, ഹദയരൂപം ദിസ്വാ ബുജ്ഝനകസത്തോ ഭവേയ്യ, ഹദയമംസം നീഹരിത്വാ ദസ്സേയ്യ സമ്മാസമ്ബുദ്ധോതി. കല്ലോസി, ഭന്തേ, നാഗസേനാ’’തി.

നിന്നാമേത്വാതി നീഹരിത്വാ. അനുമസീതി കഥിനസൂചിം വിയ കത്വാ അനുമജ്ജി, തഥാകരണേന ചേത്ഥ മുദുഭാവോ, കണ്ണസോതാനുമസനേന ദീഘഭാവോ, നാസികസോതാനുമസനേന തനുഭാവോ, നലാടച്ഛാദനേന പുഥുലഭാവോ പകാസിതോതി വേദിതബ്ബോ.

൨൮൯. പടിമാനേന്തോതി ആഗമേന്തോ, ആഗമനമസ്സ പത്ഥേന്തോ ഉദിക്ഖന്തോതി അത്ഥോ.

൨൯൦. കഥാസല്ലാപോതി കഥാ ച സല്ലാപോ ച, കഥനം പടികഥനന്തി അത്ഥോ.

൨൯൧. അഹോ വതാതി ഗരഹവചനമേതം. രേതി ഇദം ഹീളനവസേന ആമന്തനം. പണ്ഡിതകാതി തമേവ ജിഗുച്ഛന്തോ ആഹ. സേസപദദ്വയേപി ഏസേവ നയോ. ഏവരൂപേന കിര ഭോ പുരിസോ അത്ഥചരകേനാതി ഇദം യാദിസോ ത്വം, ഏദിസേ അത്ഥചരകേ ഹിതകാരകേ സതി പുരിസോ നിരയംയേവ ഗച്ഛേയ്യ, ന അഞ്ഞത്രാതി ഇമമത്ഥം സന്ധായ വദതി. ആസജ്ജ ആസജ്ജാതി ഘട്ടേത്വാ ഘട്ടേത്വാ. അമ്ഹേപി ഏവം ഉപനേയ്യ ഉപനേയ്യാതി ബ്രാഹ്മണോ ഖോ പന അമ്ബട്ഠ പോക്ഖരസാതീതിആദീനി വത്വാ ഏവം ഉപനേത്വാ ഉപനേത്വാ പടിച്ഛന്നം കാരണം ആവികരിത്വാ സുട്ഠു ദാസാദിഭാവം ആരോപേത്വാ അവച, തയാ അമ്ഹേ അക്കോസാപിതാതി അധിപ്പായോ. പദസായേവ പവത്തേസീതി പാദേന പഹരിത്വാ ഭൂമിയം പാതേസി. യഞ്ച സോ പുബ്ബേ ആചരിയേന സദ്ധിം രഥം ആരുഹിത്വാ സാരഥി ഹുത്വാ അഗമാസി, തമ്പിസ്സ ഠാനം അച്ഛിന്ദിത്വാ രഥസ്സ പുരതോ പദസാ യേവസ്സ ഗമനം അകാസി.

പോക്ഖരസാതിബുദ്ധൂപസങ്കമനവണ്ണനാ

൨൯൨-൨൯൬. അതിവികാലോതി സുട്ഠു വികാലോ, സമ്മോദനീയകഥായപി കാലോ നത്ഥി. ആഗമാ നു ഖ്വിധ ഭോതി ആഗമാ നു ഖോ ഇധ ഭോ. അധിവാസേതൂതി സമ്പടിച്ഛതു. അജ്ജതനായാതി യം മേ തുമ്ഹേസു കാരം കരോതോ അജ്ജ ഭവിസ്സതി പുഞ്ഞഞ്ച പീതിപാമോജ്ജഞ്ച തദത്ഥായ. അധിവാസേസി ഭഗവാ തുണ്ഹീഭാവേനാതി ഭഗവാ കായങ്ഗം വാ വാചങ്ഗം വാ അചോപേത്വാ അബ്ഭന്തരേയേവ ഖന്തിം ധാരേന്തോ തുണ്ഹീഭാവേന അധിവാസേസി. ബ്രാഹ്മണസ്സ അനുഗ്ഗഹണത്ഥം മനസാവ സമ്പടിച്ഛീതി വുത്തം ഹോതി.

൨൯൭. പണീതേനാതി ഉത്തമേന. സഹത്ഥാതി സഹത്ഥേന. സന്തപ്പേസീതി സുട്ഠു തപ്പേസി പരിപുണ്ണം സുഹിതം യാവദത്ഥം അകാസി. സമ്പവാരേസീതി സുട്ഠു പവാരേസി, അലം അലന്തി ഹത്ഥസഞ്ഞായ പടിക്ഖിപാപേസി. ഭുത്താവിന്തി ഭുത്തവന്തം. ഓനീതപത്തപാണിന്തി പത്തതോ ഓനീതപാണിം, അപനീതഹത്ഥന്തി വുത്തം ഹോതി. ഓനിത്തപത്തപാണിന്തിപി പാഠോ. തസ്സത്ഥോ – ഓനിത്തം നാനാഭൂതം വിനാഭൂതം പത്തം പാണിതോ അസ്സാതി ഓനിത്തപത്തപാണി, തം ഓനിത്തപത്തപാണിം. ഹത്ഥേ ച പത്തഞ്ച ധോവിത്വാ ഏകമന്തേ പത്തം നിക്ഖിപിത്വാ നിസിന്നന്തി അത്ഥോ. ഏകമന്തം നിസീദീതി ഭഗവന്തം ഏവം ഭൂതം ഞത്വാ ഏകസ്മിം ഓകാസേ നിസീദീതി അത്ഥോ.

൨൯൮. അനുപുബ്ബിം കഥന്തി അനുപടിപാടികഥം. ആനുപുബ്ബികഥാ നാമ ദാനാനന്തരം സീലം, സീലാനന്തരം സഗ്ഗോ, സഗ്ഗാനന്തരം മഗ്ഗോതി ഏതേസം അത്ഥാനം ദീപനകഥാ. തേനേവ – ‘‘സേയ്യഥിദം ദാനകഥ’’ന്തിആദിമാഹ. ഓകാരന്തി അവകാരം ലാമകഭാവം. സാമുക്കംസികാതി സാമം ഉക്കംസികാ, അത്തനായേവ ഉദ്ധരിത്വാ ഗഹിതാ, സയമ്ഭൂഞാണേന ദിട്ഠാ, അസാധാരണാ അഞ്ഞേസന്തി അത്ഥോ. കാ പന സാതി? അരിയസച്ചദേസനാ. തേനേവാഹ – ‘‘ദുക്ഖം, സമുദയം, നിരോധം, മഗ്ഗ’’ന്തി. ധമ്മചക്ഖുന്തി ഏത്ഥ സോതാപത്തിമഗ്ഗോ അധിപ്പേതോ. തസ്സ ഉപ്പത്തിആകാരദസ്സനത്ഥം – ‘‘യം കിഞ്ചി സമുദയധമ്മം, സബ്ബം തം നിരോധധമ്മ’’ന്തി ആഹ. തഞ്ഹി നിരോധം ആരമ്മണം കത്വാ കിച്ചവസേന ഏവം സബ്ബസങ്ഖതം പടിവിജ്ഝന്തം ഉപ്പജ്ജതി.

പോക്ഖരസാതിഉപാസകത്തപടിവേദനാവണ്ണനാ

൨൯൯. ദിട്ഠോ അരിയസച്ചധമ്മോ ഏതേനാതി ദിട്ഠധമ്മോ. ഏസ നയോ സേസപദേസുപി. തിണ്ണാ വിചികിച്ഛാ അനേനാതി തിണ്ണവിചികിച്ഛോ. വിഗതാ കഥംകഥാ അസ്സാതി വിഗതകഥംകഥോ. വേസാരജ്ജപ്പത്തോതി വിസാരദഭാവം പത്തോ. കത്ഥ? സത്ഥുസാസനേ. നാസ്സ പരോ പച്ചയോ, ന പരസ്സ സദ്ധായ ഏത്ഥ വത്തതീതി അപരപ്പച്ചയോ. സേസം സബ്ബത്ഥ വുത്തനയത്താ ഉത്താനത്ഥത്താ ച പാകടമേവാതി.

ഇതി സുമങ്ഗലവിലാസിനിയാ ദീഘനികായട്ഠകഥായം

അമ്ബട്ഠസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.