൨. സാമഞ്ഞഫലസുത്തവണ്ണനാ

രാജാമച്ചകഥാവണ്ണനാ

൧൫൦. ഏവം മേ സുതം…പേ… രാജഗഹേതി സാമഞ്ഞഫലസുത്തം. തത്രായം അപുബ്ബപദവണ്ണനാ – രാജഗഹേതി ഏവംനാമകേ നഗരേ. തഞ്ഹി മന്ധാതുമഹാഗോവിന്ദാദീഹി പരിഗ്ഗഹിതത്താ രാജഗഹന്തി വുച്ചതി. അഞ്ഞേപി ഏത്ഥ പകാരേ വണ്ണയന്തി, കിം തേഹി? നാമമത്തമേതം തസ്സ നഗരസ്സ. തം പനേതം ബുദ്ധകാലേ ച ചക്കവത്തികാലേ ച നഗരം ഹോതി, സേസകാലേ സുഞ്ഞം ഹോതി യക്ഖപരിഗ്ഗഹിതം, തേസം വസനവനം ഹുത്വാ തിട്ഠതി. വിഹരതീതി അവിസേസേന ഇരിയാപഥദിബ്ബബ്രഹ്മഅരിയവിഹാരേസു അഞ്ഞതരവിഹാരസമങ്ഗിപരിദീപനമേതം. ഇധ പന ഠാനഗമനനിസജ്ജസയനപ്പഭേദേസു ഇരിയാപഥേസു അഞ്ഞതരഇരിയാപഥസമായോഗപരിദീപനം. തേന ഠിതോപി ഗച്ഛന്തോപി നിസിന്നോപി സയാനോപി ഭഗവാ വിഹരതി ചേവ വേദിതബ്ബോ. സോ ഹി ഏകം ഇരിയാപഥബാധനം അഞ്ഞേന ഇരിയാപഥേന വിച്ഛിന്ദിത്വാ അപരിപതന്തം അത്തഭാവം ഹരതി പവത്തേതി, തസ്മാ വിഹരതീതി വുച്ചതി.

ജീവകസ്സ കോമാരഭച്ചസ്സ അമ്ബവനേതി ഇദമസ്സ യം ഗോചരഗാമം ഉപനിസ്സായ വിഹരതി, തസ്സ സമീപനിവാസനട്ഠാനപരിദീപനം. തസ്മാ – രാജഗഹേ വിഹരതി ജീവകസ്സ കോമാരഭച്ചസ്സ അമ്ബവനേതി രാജഗഹസമീപേ ജീവകസ്സ കോമാരഭച്ചസ്സ അമ്ബവനേ വിഹരതീതി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. സമീപത്ഥേ ഹേതം ഭുമ്മവചനം. തത്ഥ ജീവതീതി ജീവകോ, കുമാരേന ഭതോതി കോമാരഭച്ചോ. യഥാഹ – ‘‘കിം ഭണേ, ഏതം കാകേഹി സമ്പരികിണ്ണന്തി? ദാരകോ ദേവാതി. ജീവതി ഭണേതി? ജീവതി, ദേവാതി. തേന ഹി, ഭണേ തം ദാരകം അമ്ഹാകം അന്തേപുരം നേത്വാ ധാതീനം ദേഥ പോസേതുന്തി. തസ്സ ജീവതീതി ജീവകോതി നാമം അകംസു. കുമാരേന പോസാപിതോതി കോമാരഭച്ചോതി നാമം അകംസൂ’’തി (മഹാവ. ൩൨൮) അയം പനേത്ഥ സങ്ഖേപോ. വിത്ഥാരേന പന ജീവകവത്ഥുഖന്ധകേ ആഗതമേവ. വിനിച്ഛയകഥാപിസ്സ സമന്തപാസാദികായ വിനയട്ഠകഥായം വുത്താ.

അയം പന ജീവകോ ഏകസ്മിം സമയേ ഭഗവതോ ദോസാഭിസന്നം കായം വിരേചേത്വാ സിവേയ്യകം ദുസ്സയുഗം ദത്വാ വത്ഥാനുമോദനാപരിയോസാനേ സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠായ ചിന്തേസി – ‘‘മയാ ദിവസസ്സ ദ്വത്തിക്ഖത്തും ബുദ്ധുപട്ഠാനം ഗന്തബ്ബം, ഇദഞ്ച വേളുവനം അതിദൂരേ, മയ്ഹം പന അമ്ബവനം ഉയ്യാനം ആസന്നതരം, യംനൂനാഹം ഏത്ഥ ഭഗവതോ വിഹാരം കാരേയ്യ’’ന്തി. സോ തസ്മിം അമ്ബവനേ രത്തിട്ഠാനദിവാഠാനലേണകുടിമണ്ഡപാദീനി സമ്പാദേത്വാ ഭഗവതോ അനുച്ഛവികം ഗന്ധകുടിം കാരാപേത്വാ അമ്ബവനം അട്ഠാരസഹത്ഥുബ്ബേധേന തമ്ബപട്ടവണ്ണേന പാകാരേന പരിക്ഖിപാപേത്വാ ബുദ്ധപ്പമുഖം ഭിക്ഖുസങ്ഘം സചീവരഭത്തേന സന്തപ്പേത്വാ ദക്ഖിണോദകം പാതേത്വാ വിഹാരം നിയ്യാതേസി. തം സന്ധായ വുത്തം – ‘‘ജീവകസ്സ കോമാരഭച്ചസ്സ അമ്ബവനേ’’തി.

അഡ്ഢതേളസേഹി ഭിക്ഖുസതേഹീതി അഡ്ഢസതേന ഊനേഹി തേരസഹി ഭിക്ഖുസതേഹി. രാജാതിആദീസു രാജതി അത്തനോ ഇസ്സരിയസമ്പത്തിയാ ചതൂഹി സങ്ഗഹവത്ഥൂഹി മഹാജനം രഞ്ജേതി വഡ്ഢേതീതി രാജാ. മഗധാനം ഇസ്സരോതി മാഗധോ. അജാതോയേവ രഞ്ഞോ സത്തു ഭവിസ്സതീതി നേമിത്തകേഹി നിദ്ദിട്ഠോതി അജാതസത്തു.

തസ്മിം കിര കുച്ഛിഗതേ ദേവിയാ ഏവരൂപോ ദോഹളോ ഉപ്പജ്ജി – ‘‘അഹോ വതാഹം രഞ്ഞോ ദക്ഖിണബാഹുലോഹിതം പിവേയ്യ’’ന്തി, സാ ‘‘ഭാരിയേ ഠാനേ ദോഹളോ ഉപ്പന്നോ, ന സക്കാ കസ്സചി ആരോചേതു’’ന്തി തം കഥേതും അസക്കോന്തീ കിസാ ദുബ്ബണ്ണാ അഹോസി. തം രാജാ പുച്ഛി – ‘‘ഭദ്ദേ, തുയ്ഹം അത്തഭാവോ ന പകതിവണ്ണോ, കിം കാരണ’’ന്തി? ‘‘മാ പുച്ഛ, മഹാരാജാതി’’. ‘‘ഭദ്ദേ, ത്വം അത്തനോ അജ്ഝാസയം മയ്ഹം അകഥേന്തീ കസ്സ കഥേസ്സസീ’’തി തഥാ തഥാ നിബന്ധിത്വാ കഥാപേസി. സുത്വാ ച – ‘‘ബാലേ, കിം ഏത്ഥ തുയ്ഹം ഭാരിയസഞ്ഞാ അഹോസീ’’തി വേജ്ജം പക്കോസാപേത്വാ സുവണ്ണസത്ഥകേന ബാഹും ഫാലാപേത്വാ സുവണ്ണസരകേന ലോഹിതം ഗഹേത്വാ ഉദകേന സമ്ഭിന്ദിത്വാ പായേസി. നേമിത്തകാ തം സുത്വാ – ‘‘ഏസ ഗബ്ഭോ രഞ്ഞോ സത്തു ഭവിസ്സതി, ഇമിനാ രാജാ ഹഞ്ഞിസ്സതീ’’തി ബ്യാകരിംസു. ദേവീ സുത്വാ – ‘‘മയ്ഹം കിര കുച്ഛിതോ നിക്ഖന്തോ രാജാനം മാരേസ്സതീ’’തി ഗബ്ഭം പാതേതുകാമാ ഉയ്യാനം ഗന്ത്വാ കുച്ഛിം മദ്ദാപേസി, ഗബ്ഭോ ന പതതി. സാ പുനപ്പുനം ഗന്ത്വാ തഥേവ കാരേസി. രാജാ കിമത്ഥം അയം അഭിണ്ഹം ഉയ്യാനം ഗച്ഛതീതി പരിവീമംസന്തോ തം കാരണം സുത്വാ – ‘‘ഭദ്ദേ, തവ കുച്ഛിയം പുത്തോതി വാ ധീതാതി വാ ന പഞ്ഞായതി, അത്തനോ നിബ്ബത്തദാരകം ഏവമകാസീതി മഹാ അഗുണരാസിപി നോ ജമ്ബുദീപതലേ ആവിഭവിസ്സതി, മാ ത്വം ഏവം കരോഹീ’’തി നിവാരേത്വാ ആരക്ഖം അദാസി. സാ ഗബ്ഭവുട്ഠാനകാലേ ‘‘മാരേസ്സാമീ’’തി ചിന്തേസി. തദാപി ആരക്ഖമനുസ്സാ ദാരകം അപനയിംസു. അഥാപരേന സമയേന വുഡ്ഢിപ്പത്തം കുമാരം ദേവിയാ ദസ്സേസും. സാ തം ദിസ്വാവ പുത്തസിനേഹം ഉപ്പാദേസി, തേന നം മാരേതും നാസക്ഖി. രാജാപി അനുക്കമേന പുത്തസ്സ ഓപരജ്ജമദാസി.

അഥേകസ്മിം സമയേ ദേവദത്തോ രഹോഗതോ ചിന്തേസി – ‘‘സാരിപുത്തസ്സ പരിസാ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനസ്സ പരിസാ മഹാകസ്സപസ്സ പരിസാതി, ഏവമിമേ വിസും വിസും ധുരാ, അഹമ്പി ഏകം ധുരം നീഹരാമീ’’തി. സോ ‘‘ന സക്കാ വിനാ ലാഭേന പരിസം ഉപ്പാദേതും, ഹന്ദാഹം ലാഭം നിബ്ബത്തേമീ’’തി ചിന്തേത്വാ ഖന്ധകേ ആഗതനയേന അജാതസത്തും കുമാരം ഇദ്ധിപാടിഹാരിയേന പസാദേത്വാ സായം പാതം പഞ്ചഹി രഥസതേഹി ഉപട്ഠാനം ആഗച്ഛന്തം അതിവിസ്സത്ഥം ഞത്വാ ഏകദിവസം ഉപസങ്കമിത്വാ ഏതദവോച – ‘‘പുബ്ബേ ഖോ, കുമാര, മനുസ്സാ ദീഘായുകാ, ഏതരഹി അപ്പായുകാ, തേന ഹി ത്വം കുമാര, പിതരം ഹന്ത്വാ രാജാ ഹോഹി, അഹം ഭഗവന്തം ഹന്ത്വാ ബുദ്ധോ ഭവിസ്സാമീ’’തി കുമാരം പിതുവധേ ഉയ്യോജേതി.

സോ – ‘‘അയ്യോ ദേവദത്തോ മഹാനുഭാവോ, ഏതസ്സ അവിദിതം നാമ നത്ഥീ’’തി ഊരുയാ പോത്ഥനിയം ബന്ധിത്വാ ദിവാ ദിവസ്സ ഭീതോ ഉബ്ബിഗ്ഗോ ഉസ്സങ്കീ ഉത്രസ്തോ അന്തേപുരം പവിസിത്വാ വുത്തപ്പകാരം വിപ്പകാരം അകാസി. അഥ നം അമച്ചാ ഗഹേത്വാ അനുയുഞ്ജിത്വാ – ‘‘കുമാരോ ച ഹന്തബ്ബോ, ദേവദത്തോ ച, സബ്ബേ ച ഭിക്ഖൂ ഹന്തബ്ബാ’’തി സമ്മന്തയിത്വാ രഞ്ഞോ ആണാവസേന കരിസ്സാമാതി രഞ്ഞോ ആരോചേസും.

രാജാ യേ അമച്ചാ മാരേതുകാമാ അഹേസും, തേസം ഠാനന്തരാനി അച്ഛിന്ദിത്വാ, യേ ന മാരേതുകാമാ, തേ ഉച്ചേസു ഠാനേസു ഠപേത്വാ കുമാരം പുച്ഛി – ‘‘കിസ്സ പന ത്വം, കുമാര, മം മാരേതുകാമോസീ’’തി? ‘‘രജ്ജേനമ്ഹി, ദേവ, അത്ഥികോ’’തി. രാജാ തസ്സ രജ്ജം അദാസി.

സോ മയ്ഹം മനോരഥോ നിപ്ഫന്നോതി ദേവദത്തസ്സ ആരോചേസി. തതോ നം സോ ആഹ – ‘‘ത്വം സിങ്ഗാലം അന്തോകത്വാ ഭേരിപരിയോനദ്ധപുരിസോ വിയ സുകിച്ചകാരിമ്ഹീതി മഞ്ഞസി, കതിപാഹേനേവ തേ പിതാ തയാ കതം അവമാനം ചിന്തേത്വാ സയമേവ രാജാ ഭവിസ്സതീ’’തി. അഥ, ഭന്തേ, കിം കരോമീതി? മൂലഘച്ചം ഘാതേഹീതി. നനു, ഭന്തേ, മയ്ഹം പിതാ ന സത്ഥവജ്ഝോതി? ആഹാരുപച്ഛേദേന നം മാരേഹീതി. സോ പിതരം താപനഗേഹേ പക്ഖിപാപേസി, താപനഗേഹം നാമ കമ്മകരണത്ഥായ കതം ധൂമഘരം. ‘‘മമ മാതരം ഠപേത്വാ അഞ്ഞസ്സ ദട്ഠും മാ ദേഥാ’’തി ആഹ. ദേവീ സുവണ്ണസരകേ ഭത്തം പക്ഖിപിത്വാ ഉച്ഛങ്ഗേനാദായ പവിസതി. രാജാ തം ഭുഞ്ജിത്വാ യാപേതി. സോ – ‘‘മയ്ഹം പിതാ കഥം യാപേതീ’’തി പുച്ഛിത്വാ തം പവത്തിം സുത്വാ – ‘‘മയ്ഹം മാതു ഉച്ഛങ്ഗം കത്വാ പവിസിതും മാ ദേഥാ’’തി ആഹ. തതോ പട്ഠായ ദേവീ മോളിയം പക്ഖിപിത്വാ പവിസതി. തമ്പി സുത്വാ ‘‘മോളിം ബന്ധിത്വാ പവിസിതും മാ ദേഥാ’’തി. തതോ സുവണ്ണപാദുകാസു ഭത്തം ഠപേത്വാ പിദഹിത്വാ പാദുകാ ആരുയ്ഹ പവിസതി. രാജാ തേന യാപേതി. പുന ‘‘കഥം യാപേതീ’’തി പുച്ഛിത്വാ തമത്ഥം സുത്വാ ‘‘പാദുകാ ആരുയ്ഹ പവിസിതുമ്പി മാ ദേഥാ’’തി ആഹ. തതോ പട്ഠായ ദേവീ ഗന്ധോദകേന ന്ഹായിത്വാ സരീരം ചതുമധുരേന മക്ഖേത്വാ പാരുപിത്വാ പവിസതി. രാജാ തസ്സാ സരീരം ലേഹിത്വാ യാപേതി. പുന പുച്ഛിത്വാ തം പവത്തിം സുത്വാ ‘‘ഇതോ പട്ഠായ മയ്ഹം മാതു പവേസനം നിവാരേഥാ’’തി ആഹ. ദേവീ ദ്വാരമൂലേ ഠത്വാ ‘‘സാമി, ബിമ്ബിസാര, ഏതം ദഹരകാലേ മാരേതും ന അദാസി, അത്തനോ സത്തും അത്തനാവ പോസേസി, ഇദം പന ദാനി തേ പച്ഛിമദസ്സനം, നാഹം ഇതോ പട്ഠായ തുമ്ഹേ പസ്സിതും ലഭാമി, സചേ മയ്ഹം ദോസോ അത്ഥി, ഖമഥ ദേവാ’’തി രോദിത്വാ കന്ദിത്വാ നിവത്തി.

തതോ പട്ഠായ രഞ്ഞോ ആഹാരോ നത്ഥി. രാജാ മഗ്ഗഫലസുഖേന ചങ്കമേന യാപേതി. അതിവിയ അസ്സ അത്തഭാവോ വിരോചതി. സോ – ‘‘കഥം, മേ ഭണേ, പിതാ യാപേതീ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ചങ്കമേന, ദേവ, യാപേതി; അതിവിയ ചസ്സ അത്തഭാവോ വിരോചതീ’’തി സുത്വാ ‘ചങ്കമം ദാനിസ്സ ഹാരേസ്സാമീ’തി ചിന്തേത്വാ – ‘‘മയ്ഹം പിതു പാദേ ഖുരേന ഫാലേത്വാ ലോണതേലേന മക്ഖേത്വാ ഖദിരങ്ഗാരേഹി വീതച്ചിതേഹി പചഥാ’’തി ന്ഹാപിതേ പേസേസി. രാജാ തേ ദിസ്വാ – ‘‘നൂന മയ്ഹം പുത്തോ കേനചി സഞ്ഞത്തോ ഭവിസ്സതി, ഇമേ മമ മസ്സുകരണത്ഥായാഗതാ’’തി ചിന്തേസി. തേ ഗന്ത്വാ വന്ദിത്വാ അട്ഠംസു. ‘കസ്മാ ആഗതത്ഥാ’തി ച പുട്ഠാ തം സാസനം ആരോചേസും. ‘‘തുമ്ഹാകം രഞ്ഞോ മനം കരോഥാ’’തി ച വുത്താ ‘നിസീദ, ദേവാ’തി വത്വാ ച രാജാനം വന്ദിത്വാ – ‘‘ദേവ, മയം രഞ്ഞോ ആണം കരോമ, മാ അമ്ഹാകം കുജ്ഝിത്ഥ, നയിദം തുമ്ഹാദിസാനം ധമ്മരാജൂനം അനുച്ഛവിക’’ന്തി വത്വാ വാമഹത്ഥേന ഗോപ്ഫകേ ഗഹേത്വാ ദക്ഖിണഹത്ഥേന ഖുരം ഗഹേത്വാ പാദതലാനി ഫാലേത്വാ ലോണതേലേന മക്ഖേത്വാ ഖദിരങ്ഗാരേഹി വീതച്ചിതേഹി പചിംസു. രാജാ കിര പുബ്ബേ ചേതിയങ്ഗണേ സഉപാഹനോ അഗമാസി, നിസജ്ജനത്ഥായ പഞ്ഞത്തകടസാരകഞ്ച അധോതേഹി പാദേഹി അക്കമി, തസ്സായം നിസ്സന്ദോതി വദന്തി. രഞ്ഞോ ബലവവേദനാ ഉപ്പന്നാ. സോ – ‘‘അഹോ ബുദ്ധോ, അഹോ ധമ്മോ, അഹോ സങ്ഘോ’’തി അനുസ്സരന്തോയേവ ചേതിയങ്ഗണേ ഖിത്തമാലാ വിയ മിലായിത്വാ ചാതുമഹാരാജികദേവലോകേ വേസ്സവണസ്സ പരിചാരകോ ജനവസഭോ നാമ യക്ഖോ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തി.

തം ദിവസമേവ അജാതസത്തുസ്സ പുത്തോ ജാതോ, പുത്തസ്സ ജാതഭാവഞ്ച പിതുമതഭാവഞ്ച നിവേദേതും ദ്വേ ലേഖാ ഏകക്ഖണേയേവ ആഗതാ. അമച്ചാ – ‘‘പഠമം പുത്തസ്സ ജാതഭാവം ആരോചേസ്സാമാ’’തി തം ലേഖം രഞ്ഞോ ഹത്ഥേ ഠപേസും. രഞ്ഞോ തങ്ഖണേയേവ പുത്തസിനേഹോ ഉപ്പജ്ജിത്വാ സകലസരീരം ഖോഭേത്വാ അട്ഠിമിഞ്ജം ആഹച്ച അട്ഠാസി. തസ്മിം ഖണേ പിതുഗുണമഞ്ഞാസി – ‘‘മയി ജാതേപി മയ്ഹം പിതു ഏവമേവ സിനേഹോ ഉപ്പന്നോ’’തി. സോ – ‘‘ഗച്ഛഥ, ഭണേ, മയ്ഹം പിതരം വിസ്സജ്ജേഥാ’’തി ആഹ. ‘‘കിം വിസ്സജ്ജാപേഥ, ദേവാ’’തി ഇതരം ലേഖം ഹത്ഥേ ഠപയിംസു.

സോ തം പവത്തിം സുത്വാ രോദമാനോ മാതുസമീപം ഗന്ത്വാ – ‘‘അഹോസി നു, ഖോ, അമ്മ, മയ്ഹം പിതു മയി ജാതേ സിനേഹോ’’തി? സാ ആഹ – ‘‘ബാലപുത്ത, കിം വദേസി, തവ ദഹരകാലേ അങ്ഗുലിയാ പീളകാ ഉട്ഠഹി. അഥ തം രോദമാനം സഞ്ഞാപേതും അസക്കോന്താ തം ഗഹേത്വാ വിനിച്ഛയട്ഠാനേ നിസിന്നസ്സ തവ പിതു സന്തികം അഗമംസു. പിതാ തേ അങ്ഗുലിം മുഖേ ഠപേസി. പീളകാ മുഖേയേവ ഭിജ്ജി. അഥ ഖോ പിതാ തവ സിനേഹേന തം ലോഹിതമിസ്സകം പുബ്ബം അനിട്ഠുഭിത്വാവ അജ്ഝോഹരി. ഏവരൂപോ തേ പിതു സിനേഹോ’’തി. സോ രോദിത്വാ പരിദേവിത്വാ പിതു സരീരകിച്ചം അകാസി.

ദേവദത്തോപി അജാതസത്തും ഉപസങ്കമിത്വാ – ‘‘പുരിസേ, മഹാരാജ, ആണാപേഹി, യേ സമണം ഗോതമം ജീവിതാ വോരോപേസ്സന്തീ’’തി വത്വാ തേന ദിന്നേ പുരിസേ പേസേത്വാ സയം ഗിജ്ഝകൂടം ആരുയ്ഹ യന്തേന സിലം പവിജ്ഝിത്വാ നാളാഗിരിഹത്ഥിം മുഞ്ചാപേത്വാപി കേനചി ഉപായേന ഭഗവന്തം മാരേതും അസക്കോന്തോ പരിഹീനലാഭസക്കാരോ പഞ്ച വത്ഥൂനി യാചിത്വാ താനി അലഭമാനോ തേഹി ജനം സഞ്ഞാപേസ്സാമീതി സങ്ഘഭേദം കത്വാ സാരിപുത്തമോഗ്ഗല്ലാനേസു പരിസം ആദായ പക്കന്തേസു ഉണ്ഹലോഹിതം മുഖേന ഛഡ്ഡേത്വാ നവമാസേ ഗിലാനമഞ്ചേ നിപജ്ജിത്വാ വിപ്പടിസാരജാതോ – ‘‘കുഹിം ഏതരഹി സത്ഥാ വസതീ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ജേതവനേ’’തി വുത്തേ മഞ്ചകേന മം ആഹരിത്വാ സത്ഥാരം ദസ്സേഥാതി വത്വാ ആഹരിയമാനോ ഭഗവതോ ദസ്സനാരഹസ്സ കമ്മസ്സ അകതത്താ ജേതവനേ പോക്ഖരണീസമീപേയേവ ദ്വേധാ ഭിന്നം പഥവിം പവിസിത്വാ മഹാനിരയേ പതിട്ഠിതോതി. അയമേത്ഥ സങ്ഖേപോ. വിത്ഥാരകഥാനയോ ഖന്ധകേ ആഗതോ. ആഗതത്താ പന സബ്ബം ന വുത്തന്തി. ഏവം അജാതോയേവ രഞ്ഞോ സത്തു ഭവിസ്സതീതി നേമിത്തകേഹി നിദ്ദിട്ഠോതി അജാതസത്തു.

വേദേഹിപുത്തോതി അയം കോസലരഞ്ഞോ ധീതായ പുത്തോ, ന വിദേഹരഞ്ഞോ. വേദേഹീതി പന പണ്ഡിതാധിവചനമേതം. യഥാഹ – ‘‘വേദേഹികാ ഗഹപതാനീ (മ. നി. ൧.൨൨൬), അയ്യോ ആനന്ദോ വേദേഹമുനീ’’തി (സം. നി. ൨.൧൫൪). തത്രായം വചനത്ഥോ – വിദന്തി ഏതേനാതി വേദോ, ഞാണസ്സേതം അധിവചനം. വേദേന ഈഹതി ഘടതി വായമതീതി വേദേഹീ. വേദേഹിയാ പുത്തോ വേദേഹിപുത്തോ.

തദഹൂതി തസ്മിം അഹു, തസ്മിം ദിവസേതി അത്ഥോ. ഉപവസന്തി ഏത്ഥാതി ഉപോസഥോ, ഉപവസന്തീതി സീലേന വാ അനസനേന വാ ഉപേതാ ഹുത്വാ വസന്തീതി അത്ഥോ. അയം പനേത്ഥ അത്ഥുദ്ധാരോ – ‘‘ആയാമാവുസോ, കപ്പിന, ഉപോസഥം ഗമിസ്സാമാ’’തിആദീസു പാതിമോക്ഖുദ്ദേസോ ഉപോസഥോ. ‘‘ഏവം അട്ഠങ്ഗസമന്നാഗതോ ഖോ, വിസാഖേ, ഉപോസഥോ ഉപവുത്ഥോ’’തിആദീസു (അ. നി. ൮.൪൩) സീലം. ‘‘സുദ്ധസ്സ വേ സദാ ഫഗ്ഗു, സുദ്ധസ്സുപോസഥോ സദാ’’തിആദീസു (മ. നി. ൧.൭൯) ഉപവാസോ. ‘‘ഉപോസഥോ നാമ നാഗരാജാ’’തിആദീസു (ദീ. നി. ൨.൨൪൬) പഞ്ഞത്തി. ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, തദഹുപോസഥേ സഭിക്ഖുകാ ആവാസാ’’തിആദീസു (മഹാവ. ൧൮൧) ഉപവസിതബ്ബദിവസോ. ഇധാപി സോയേവ അധിപ്പേതോ. സോ പനേസ അട്ഠമീ ചാതുദ്ദസീ പന്നരസീഭേദേന തിവിധോ. തസ്മാ സേസദ്വയനിവാരണത്ഥം പന്നരസേതി വുത്തം. തേനേവ വുത്തം – ‘‘ഉപവസന്തി ഏത്ഥാതി ഉപോസഥോ’’തി.

കോമുദിയാതി കുമുദവതിയാ. തദാ കിര കുമുദാനി സുപുപ്ഫിതാനി ഹോന്തി, താനി ഏത്ഥ സന്തീതി കോമുദീ. ചാതുമാസിനിയാതി ചാതുമാസിയാ, സാ ഹി ചതുന്നം മാസാനം പരിയോസാനഭൂതാതി ചാതുമാസീ. ഇധ പന ചാതുമാസിനീതി വുച്ചതി. മാസപുണ്ണതായ ഉതുപുണ്ണതായ സംവച്ഛരപുണ്ണതായ പുണ്ണാ സമ്പുണ്ണാതി പുണ്ണാ. മാ ഇതി ചന്ദോ വുച്ചതി, സോ ഏത്ഥ പുണ്ണോതി പുണ്ണമാ. ഏവം പുണ്ണായ പുണ്ണമായാതി ഇമസ്മിം പദദ്വയേ ച അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

രാജാമച്ചപരിവുതോതി ഏവരൂപായ രജതഘടവിനിഗ്ഗതാഹി ഖീരധാരാഹി ധോവിയമാനദിസാഭാഗായ വിയ, രജതവിമാനവിച്ചുതേഹി മുത്താവളിസുമനകുസുമദാമസേതദുകൂലകുമുദവിസരേഹി സമ്പരികിണ്ണായ വിയ ച, ചതുരുപക്കിലേസവിമുത്തപുണ്ണചന്ദപ്പഭാസമുദയോഭാസിതായ രത്തിയാ രാജാമച്ചേഹി പരിവുതോതി അത്ഥോ. ഉപരിപാസാദവരഗതോതി പാസാദവരസ്സ ഉപരിഗതോ. മഹാരഹേ സമുസ്സിതസേതച്ഛത്തേ കഞ്ചനാസനേ നിസിന്നോ ഹോതി. കസ്മാ നിസിന്നോ? നിദ്ദാവിനോദനത്ഥം. അയഞ്ഹി രാജാ പിതരി ഉപക്കന്തദിവസതോ പട്ഠായ – ‘‘നിദ്ദം ഓക്കമിസ്സാമീ’’തി നിമീലിതമത്തേസുയേവ അക്ഖീസു സത്തിസതഅബ്ഭാഹതോ വിയ കന്ദമാനോയേവ പബുജ്ഝി. കിമേതന്തി ച വുത്തേ, ന കിഞ്ചീതി വദതി. തേനസ്സ അമനാപാ നിദ്ദാ, ഇതി നിദ്ദാവിനോദനത്ഥം നിസിന്നോ. അപി ച തസ്മിം ദിവസേ നക്ഖത്തം സങ്ഘുട്ഠം ഹോതി. സബ്ബം നഗരം സിത്തസമ്മട്ഠം വിപ്പകിണ്ണവാലുകം പഞ്ചവണ്ണകുസുമലാജപുണ്ണഘടപടിമണ്ഡിതഘരദ്വാരം സമുസ്സിതധജപടാകവിചിത്രസമുജ്ജലിതദീപമാലാലങ്കതസബ്ബദിസാഭാഗം വീഥിസഭാഗേന രച്ഛാസഭാഗേന നക്ഖത്തകീളം അനുഭവമാനേന മഹാജനേന സമാകിണ്ണം ഹോതി. ഇതി നക്ഖത്തദിവസതായപി നിസിന്നോതി വദന്തി. ഏവം പന വത്വാപി – ‘‘രാജകുലസ്സ നാമ സദാപി നക്ഖത്തമേവ, നിദ്ദാവിനോദനത്ഥംയേവ പനേസ നിസിന്നോ’’തി സന്നിട്ഠാനം കതം.

ഉദാനം ഉദാനേസീതി ഉദാഹാരം ഉദാഹരി, യഥാ ഹി യം തേലം മാനം ഗഹേതും ന സക്കോതി, വിസ്സന്ദിത്വാ ഗച്ഛതി, തം അവസേകോതി വുച്ചതി. യഞ്ച ജലം തളാകം ഗഹേതും ന സക്കോതി, അജ്ഝോത്ഥരിത്വാ ഗച്ഛതി, തം ഓഘോതി വുച്ചതി; ഏവമേവ യം പീതിവചനം ഹദയം ഗഹേതും ന സക്കോതി, അധികം ഹുത്വാ അന്തോ അസണ്ഠഹിത്വാ ബഹിനിക്ഖമതി, തം ഉദാനന്തി വുച്ചതി. ഏവരൂപം പീതിമയം വചനം നിച്ഛാരേസീതി അത്ഥോ.

ദോസിനാതി ദോസാപഗതാ, അബ്ഭാ, മഹികാ, ധൂമോ, രജോ, രാഹൂതി ഇമേഹി പഞ്ചഹി ഉപക്കിലേസേഹി വിരഹിതാതി വുത്തം ഹോതി. തസ്മാ രമണീയാതിആദീനി പഞ്ച ഥോമനവചനാനി. സാ ഹി മഹാജനസ്സ മനം രമയതീതി രമണീയാ. വുത്തദോസവിമുത്തായ ചന്ദപ്പഭായ ഓഭാസിതത്താ അതിവിയ സുരൂപാതി അഭിരൂപാ. ദസ്സിതും യുത്താതി ദസ്സനീയാ. ചിത്തം പസാദേതീതി പാസാദികാ. ദിവസമാസാദീനം ലക്ഖണം ഭവിതും യുത്താതി ലക്ഖഞ്ഞാ.

കം നു ഖ്വജ്ജാതി കം നു ഖോ അജ്ജ. സമണം വാ ബ്രാഹ്മണം വാതി സമിതപാപതായ സമണം. ബാഹിതപാപതായ ബ്രാഹ്മണം. യം നോ പയിരുപാസതോതി വചനബ്യത്തയോ ഏസ, യം അമ്ഹാകം പഞ്ഹപുച്ഛനവസേന പയിരുപാസന്താനം മധുരം ധമ്മം സുത്വാ ചിത്തം പസീദേയ്യാതി അത്ഥോ. ഇതി രാജാ ഇമിനാ സബ്ബേനപി വചനേന ഓഭാസനിമിത്തകമ്മം അകാസി. കസ്സ അകാസീതി? ജീവകസ്സ. കിമത്ഥം? ഭഗവതോ ദസ്സനത്ഥം. കിം ഭഗവന്തം സയം ദസ്സനായ ഉപഗന്തും ന സക്കോതീതി? ആമ, ന സക്കോതി. കസ്മാ? മഹാപരാധതായ.

തേന ഹി ഭഗവതോ ഉപട്ഠാകോ അരിയസാവകോ അത്തനോ പിതാ മാരിതോ, ദേവദത്തോ ച തമേവ നിസ്സായ ഭഗവതോ ബഹും അനത്ഥമകാസി, ഇതി മഹാപരാധോ ഏസ, തായ മഹാപരാധതായ സയം ഗന്തും ന സക്കോതി. ജീവകോ പന ഭഗവതോ ഉപട്ഠാകോ, തസ്സ പിട്ഠിഛായായ ഭഗവന്തം പസ്സിസ്സാമീതി ഓഭാസനിമിത്തകമ്മം അകാസി. കിം ജീവകോ പന – ‘‘മയ്ഹം ഇദം ഓഭാസനിമിത്തകമ്മ’’ന്തി ജാനാതീതി? ആമ ജാനാതി. അഥ കസ്മാ തുണ്ഹീ അഹോസീതി? വിക്ഖേപപച്ഛേദനത്ഥം.

തസ്സഞ്ഹി പരിസതി ഛന്നം സത്ഥാരാനം ഉപട്ഠാകാ ബഹൂ സന്നിപതിതാ, തേ അസിക്ഖിതാനം പയിരുപാസനേന സയമ്പി അസിക്ഖിതാവ. തേ മയി ഭഗവതോ ഗുണകഥം ആരദ്ധേ അന്തരന്തരാ ഉട്ഠായുട്ഠായ അത്തനോ സത്ഥാരാനം ഗുണം കഥേസ്സന്തി, ഏവം മേ സത്ഥു ഗുണകഥാ പരിയോസാനം ന ഗമിസ്സതി. രാജാ പന ഇമേസം കുലൂപകേ ഉപസങ്കമിത്വാ ഗഹിതാസാരതായ തേസം ഗുണകഥായ അനത്തമനോ ഹുത്വാ മം പടിപുച്ഛിസ്സതി, അഥാഹം നിബ്ബിക്ഖേപം സത്ഥു ഗുണം കഥേത്വാ രാജാനം സത്ഥു സന്തികം ഗഹേത്വാ ഗമിസ്സാമീതി ജാനന്തോവ വിക്ഖേപപച്ഛേദനത്ഥം തുണ്ഹീ അഹോസീതി.

തേപി അമച്ചാ ഏവം ചിന്തേസും – ‘‘അജ്ജ രാജാ പഞ്ചഹി പദേഹി രത്തിം ഥോമേതി, അദ്ധാ കിഞ്ചി സമണം വാ ബ്രാഹ്മണം വാ ഉപസങ്കമിത്വാ പഞ്ഹം പുച്ഛിത്വാ ധമ്മം സോതുകാമോ, യസ്സ ചേസ ധമ്മം സുത്വാ പസീദിസ്സതി, തസ്സ ച മഹന്തം സക്കാരം കരിസ്സതി, യസ്സ പന കുലൂപകോ സമണോ രാജകുലൂപകോ ഹോതി, ഭദ്ദം തസ്സാ’’തി.

൧൫൧-൧൫൨. തേ ഏവം ചിന്തേത്വാ – ‘‘അഹം അത്തനോ കുലൂപകസമണസ്സ വണ്ണം വത്വാ രാജാനം ഗഹേത്വാ ഗമിസ്സാമി, അഹം ഗമിസ്സാമീ’’തി അത്തനോ അത്തനോ കുലൂപകാനം വണ്ണം കഥേതും ആരദ്ധാ. തേനാഹ – ‘‘ഏവം വുത്തേ അഞ്ഞതരോ രാജാമച്ചോ’’തിആദി. തത്ഥ പൂരണോതി തസ്സ സത്ഥുപടിഞ്ഞസ്സ നാമം. കസ്സപോതി ഗോത്തം. സോ കിര അഞ്ഞതരസ്സ കുലസ്സ ഏകൂനദാസസതം പൂരയമാനോ ജാതോ, തേനസ്സ പൂരണോതി നാമം അകംസു. മങ്ഗലദാസത്താ ചസ്സ ‘‘ദുക്കട’’ന്തി വത്താ നത്ഥി, അകതം വാ ന കതന്തി. സോ ‘‘കിമഹം ഏത്ഥ വസാമീ’’തി പലായി. അഥസ്സ ചോരാ വത്ഥാനി അച്ഛിന്ദിംസു, സോ പണ്ണേന വാ തിണേന വാ പടിച്ഛാദേതുമ്പി അജാനന്തോ ജാതരൂപേനേവ ഏകം ഗാമം പാവിസി. മനുസ്സാ തം ദിസ്വാ ‘‘അയം സമണോ അരഹാ അപ്പിച്ഛോ, നത്ഥി ഇമിനാ സദിസോ’’തി പൂവഭത്താദീനി ഗഹേത്വാ ഉപസങ്കമന്തി. സോ – ‘‘മയ്ഹം സാടകം അനിവത്ഥഭാവേന ഇദം ഉപ്പന്ന’’ന്തി തതോ പട്ഠായ സാടകം ലഭിത്വാപി ന നിവാസേസി, തദേവ പബ്ബജ്ജം അഗ്ഗഹേസി, തസ്സ സന്തികേ അഞ്ഞേപി അഞ്ഞേപീതി പഞ്ചസതമനുസ്സാ പബ്ബജിംസു. തം സന്ധായാഹ – ‘‘പൂരണോ കസ്സപോ’’തി.

പബ്ബജിതസമൂഹസങ്ഖാതോ സങ്ഘോ അസ്സ അത്ഥീതി സങ്ഘീ. സ്വേവ ഗണോ അസ്സ അത്ഥീതി ഗണീ. ആചാരസിക്ഖാപനവസേന തസ്സ ഗണസ്സ ആചരിയോതി ഗണാചരിയോ. ഞാതോതി പഞ്ഞാതോ പാകടോ. ‘‘അപ്പിച്ഛോ സന്തുട്ഠോ. അപ്പിച്ഛതായ വത്ഥമ്പി ന നിവാസേതീ’’തി ഏവം സമുഗ്ഗതോ യസോ അസ്സ അത്ഥീതി യസസ്സീ. തിത്ഥകരോതി ലദ്ധികരോ. സാധുസമ്മതോതി അയം സാധു, സുന്ദരോ, സപ്പുരിസോതി ഏവം സമ്മതോ. ബഹുജനസ്സാതി അസ്സുതവതോ അന്ധബാലപുഥുജ്ജനസ്സ. പബ്ബജിതതോ പട്ഠായ അതിക്കന്താ ബഹൂ രത്തിയോ ജാനാതീതി രത്തഞ്ഞൂ. ചിരം പബ്ബജിതസ്സ അസ്സാതി ചിരപബ്ബജിതോ, അചിരപബ്ബജിതസ്സ ഹി കഥാ ഓകപ്പനീയാ ന ഹോതി, തേനാഹ ‘‘ചിരപബ്ബജിതോ’’തി. അദ്ധഗതോതി അദ്ധാനം ഗതോ, ദ്വേ തയോ രാജപരിവട്ടേ അതീതോതി അധിപ്പായോ. വയോഅനുപ്പത്തോതി പച്ഛിമവയം അനുപ്പത്തോ. ഇദം ഉഭയമ്പി – ‘‘ദഹരസ്സ കഥാ ഓകപ്പനീയാ ന ഹോതീ’’തി ഏതം സന്ധായ വുത്തം.

തുണ്ഹീ അഹോസീതി സുവണ്ണവണ്ണം മധുരരസം അമ്ബപക്കം ഖാദിതുകാമോ പുരിസോ ആഹരിത്വാ ഹത്ഥേ ഠപിതം കാജരപക്കം ദിസ്വാ വിയ ഝാനാഭിഞ്ഞാദിഗുണയുത്തം തിലക്ഖണബ്ഭാഹതം മധുരം ധമ്മകഥം സോതുകാമോ പുബ്ബേ പൂരണസ്സ ദസ്സനേനാപി അനത്തമനോ ഇദാനി ഗുണകഥായ സുട്ഠുതരം അനത്തമനോ ഹുത്വാ തുണ്ഹീ അഹോസി. അനത്തമനോ സമാനോപി പന ‘‘സചാഹം ഏതം തജ്ജേത്വാ ഗീവായം ഗഹേത്വാ നീഹരാപേസ്സാമി, ‘യോ യോ കഥേസി, തം തം രാജാ ഏവം കരോതീ’തി ഭീതോ അഞ്ഞോപി കോചി കിഞ്ചി ന കഥേസ്സതീ’’തി അമനാപമ്പി തം കഥം അധിവാസേത്വാ തുണ്ഹീ ഏവ അഹോസി. അഥഞ്ഞോ – ‘‘അഹം അത്തനോ കുലൂപകസ്സ വണ്ണം കഥേസ്സാമീ’’തി ചിന്തേത്വാ വത്തും ആരഭി. തേന വുത്തം – അഞ്ഞതരോപി ഖോതിആദി. തം സബ്ബം വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം.

ഏത്ഥ പന മക്ഖലീതി തസ്സ നാമം. ഗോസാലായ ജാതത്താ ഗോസാലോതി ദുതിയം നാമം. തം കിര സകദ്ദമായ ഭൂമിയാ തേലഘടം ഗഹേത്വാ ഗച്ഛന്തം – ‘‘താത, മാ ഖലീ’’തി സാമികോ ആഹ. സോ പമാദേന ഖലിത്വാ പതിത്വാ സാമികസ്സ ഭയേന പലായിതും ആരദ്ധോ. സാമികോ ഉപധാവിത്വാ ദുസ്സകണ്ണേ അഗ്ഗഹേസി. സോ സാടകം ഛഡ്ഡേത്വാ അചേലകോ ഹുത്വാ പലായി. സേസം പൂരണസദിസമേവ.

൧൫൩. അജിതോതി തസ്സ നാമം. കേസകമ്ബലം ധാരേതീതി കേസകമ്ബലോ. ഇതി നാമദ്വയം സംസന്ദിത്വാ അജിതോ കേസകമ്ബലോതി വുച്ചതി. തത്ഥ കേസകമ്ബലോ നാമ മനുസ്സകേസേഹി കതകമ്ബലോ. തതോ പടികിട്ഠതരം വത്ഥം നാമ നത്ഥി. യഥാഹ – ‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, യാനി കാനിചി തന്താവുതാനം വത്ഥാനം, കേസകമ്ബലോ തേസം പടികിട്ഠോ അക്ഖായതി. കേസകമ്ബലോ, ഭിക്ഖവേ, സീതേ സീതോ, ഉണ്ഹേ ഉണ്ഹോ, ദുബ്ബണ്ണോ ദുഗ്ഗന്ധോ ദുക്ഖസമ്ഫസ്സോ’’തി (അ. നി. ൩.൧൩൮).

൧൫൪. പകുധോതി തസ്സ നാമം. കച്ചായനോതി ഗോത്തം. ഇതി നാമഗോത്തം സംസന്ദിത്വാ പകുധോ കച്ചായനോതി വുച്ചതി. സീതുദകപടിക്ഖിത്തകോ ഏസ, വച്ചം കത്വാപി ഉദകകിച്ചം ന കരോതി, ഉണ്ഹോദകം വാ കഞ്ജിയം വാ ലഭിത്വാ കരോതി, നദിം വാ മഗ്ഗോദകം വാ അതിക്കമ്മ – ‘‘സീലം മേ ഭിന്ന’’ന്തി വാലികഥൂപം കത്വാ സീലം അധിട്ഠായ ഗച്ഛതി. ഏവരൂപോ നിസ്സിരീകലദ്ധികോ ഏസ.

൧൫൫. സഞ്ചയോതി തസ്സ നാമം. ബേലട്ഠസ്സ പുത്തോതി ബേലട്ഠപുത്തോ.

൧൫൬. അമ്ഹാകം ഗണ്ഠനകിലേസോ പലിബന്ധനകിലേസോ നത്ഥി, കിലേസഗണ്ഠരഹിതാ മയന്തി ഏവംവാദിതായ ലദ്ധനാമവസേന നിഗണ്ഠോ. നാടസ്സ പുത്തോ നാടപുത്തോ.

കോമാരഭച്ചജീവകകഥാവണ്ണനാ

൧൫൭. അഥ ഖോ രാജാതി രാജാ കിര തേസം വചനം സുത്വാ ചിന്തേസി – ‘‘അഹം യസ്സ യസ്സ വചനം ന സോതുകാമോ, സോ സോ ഏവ കഥേസി. യസ്സ പനമ്ഹി വചനം സോതുകാമോ, ഏസ നാഗവസം പിവിത്വാ ഠിതോ സുപണ്ണോ വിയ തുണ്ഹീഭൂതോ, അനത്ഥോ വത മേ’’തി. അഥസ്സ ഏതദഹോസി – ‘‘ജീവകോ ഉപസന്തസ്സ ബുദ്ധസ്സ ഭഗവതോ ഉപട്ഠാകോ, സയമ്പി ഉപസന്തോ, തസ്മാ വത്തസമ്പന്നോ ഭിക്ഖു വിയ തുണ്ഹീഭൂതോവ നിസിന്നോ, ന ഏസ മയി അകഥേന്തേ കഥേസ്സതി, ഹത്ഥിമ്ഹി ഖോ പന മദ്ദന്തേ ഹത്ഥിസ്സേവ പാദോ ഗഹേതബ്ബോ’’തി തേന സദ്ധിം സയം മന്തേതുമാരദ്ധോ. തേന വുത്തം – ‘‘അഥ ഖോ രാജാ’’തി. തത്ഥ കിം തുണ്ഹീതി കേന കാരണേന തുണ്ഹീ. ഇമേസം അമച്ചാനം അത്തനോ അത്തനോ കുലൂപകസമണസ്സ വണ്ണം കഥേന്താനം മുഖം നപ്പഹോതി. കിം യഥാ ഏതേസം, ഏവം തവ കുലൂപകസമണോ നത്ഥി, കിം ത്വം ദലിദ്ദോ, ന തേ മമ പിതരാ ഇസ്സരിയം ദിന്നം, ഉദാഹു അസ്സദ്ധോതി പുച്ഛതി.

തതോ ജീവകസ്സ ഏതദഹോസി – ‘‘അയം രാജാ മം കുലൂപകസമണസ്സ ഗുണം കഥാപേതി, ന ദാനി മേ തുണ്ഹീഭാവസ്സ കാലോ, യഥാ ഖോ പനിമേ രാജാനം വന്ദിത്വാ നിസിന്നാവ അത്തനോ കുലൂപകസമണാനം ഗുണം കഥയിംസു, ന മയ്ഹം ഏവം സത്ഥുഗുണേ കഥേതും യുത്ത’’ന്തി ഉട്ഠായാസനാ ഭഗവതോ വിഹാരാഭിമുഖോ പഞ്ചപതിട്ഠിതേന വന്ദിത്വാ ദസനഖസമോധാനസമുജ്ജലം അഞ്ജലിം സിരസി പഗ്ഗഹേത്വാ – ‘‘മഹാരാജ, മാ മം ഏവം ചിന്തയിത്ഥ, ‘അയം യം വാ തം വാ സമണം ഉപസങ്കമതീ’തി, മമ സത്ഥുനോ ഹി മാതുകുച്ഛിഓക്കമനേ, മാതുകുച്ഛിതോ നിക്ഖമനേ, മഹാഭിനിക്ഖമനേ, സമ്ബോധിയം, ധമ്മചക്കപ്പവത്തനേ ച, ദസസഹസ്സിലോകധാതു കമ്പിത്ഥ, ഏവം യമകപാടിഹാരിയം അകാസി, ഏവം ദേവോരോഹണം, അഹം സത്ഥുനോ ഗുണേ കഥയിസ്സാമി, ഏകഗ്ഗചിത്തോ സുണ, മഹാരാജാ’’തി വത്വാ – ‘‘അയം ദേവ, ഭഗവാ അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ തം ഖോ പന ഭഗവന്തന്തി ഇത്ഥമ്ഭൂതാഖ്യാനത്ഥേ ഉപയോഗവചനം, തസ്സ ഖോ പന ഭഗവതോതി അത്ഥോ. കല്യാണോതി കല്യാണഗുണസമന്നാഗതോ, സേട്ഠോതി വുത്തം ഹോതി. കിത്തിസദ്ദോതി കിത്തിയേവ. ഥുതിഘോസോ വാ. അബ്ഭുഗ്ഗതോതി സദേവകം ലോകം അജ്ഝോത്ഥരിത്വാ ഉഗ്ഗതോ. കിന്തി? ‘‘ഇതിപി സോ ഭഗവാ അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ…പേ… ഭഗവാ’’തി.

തത്രായം പദസമ്ബന്ധോ – സോ ഭഗവാ ഇതിപി അരഹം ഇതിപി സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ…പേ… ഇതിപി ഭഗവാതി. ഇമിനാ ച ഇമിനാ ച കാരണേനാതി വുത്തം ഹോതി. തത്ഥ ആരകത്താ അരീനം, അരാനഞ്ച ഹതത്താ, പച്ചയാദീനം അരഹത്താ, പാപകരണേ രഹാഭാവാതി, ഇമേഹി താവ കാരണേഹി സോ ഭഗവാ അരഹന്തി വേദിതബ്ബോതിആദിനാ നയേന മാതികം നിക്ഖിപിത്വാ സബ്ബാനേവ ചേതാനി പദാനി വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ ബുദ്ധാനുസ്സതിനിദ്ദേസേ വിത്ഥാരിതാനീതി തതോ നേസം വിത്ഥാരോ ഗഹേതബ്ബോ.

ജീവകോ പന ഏകമേകസ്സ പദസ്സ അത്ഥം നിട്ഠാപേത്വാ – ‘‘ഏവം, മഹാരാജ, അരഹം മയ്ഹം സത്ഥാ, ഏവം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ…പേ… ഏവം ഭഗവാ’’തി വത്വാ – ‘‘തം, ദേവോ, ഭഗവന്തം പയിരുപാസതു, അപ്പേവ നാമ ദേവസ്സ തം ഭഗവന്തം പയിരുപാസതോ ചിത്തം പസീദേയ്യാ’’തി ആഹ. ഏത്ഥ ച തം ദേവോ പയിരുപാസതൂതി വദന്തോ ‘‘മഹാരാജ, തുമ്ഹാദിസാനഞ്ഹി സതേനപി സഹസ്സേനപി സതസഹസ്സേനപി പുട്ഠസ്സ മയ്ഹം സത്ഥുനോ സബ്ബേസം ചിത്തം ഗഹേത്വാ കഥേതും ഥാമോ ച ബലഞ്ച അത്ഥി, വിസ്സത്ഥോ ഉപസങ്കമിത്വാ പുച്ഛേയ്യാസി മഹാരാജാ’’തി ആഹ.

രഞ്ഞോപി ഭഗവതോ ഗുണകഥം സുണന്തസ്സ സകലസരീരം പഞ്ചവണ്ണായ പീതിയാ നിരന്തരം ഫുടം അഹോസി. സോ തങ്ഖണഞ്ഞേവ ഗന്തുകാമോ ഹുത്വാ – ‘‘ഇമായ ഖോ പന വേലായ മയ്ഹം ദസബലസ്സ സന്തികം ഗച്ഛതോ ന അഞ്ഞോ കോചി ഖിപ്പം യാനാനി യോജേതും സക്ഖിസ്സതി അഞ്ഞത്ര ജീവകാ’’തി ചിന്തേത്വാ – ‘‘തേന ഹി, സമ്മ ജീവക, ഹത്ഥിയാനാനി കപ്പാപേഹീ’’തി ആഹ.

൧൫൮. തത്ഥ തേന ഹീതി ഉയ്യോജനത്ഥേ നിപാതോ. ഗച്ഛ, സമ്മ ജീവകാതി വുത്തം ഹോതി. ഹത്ഥിയാനാനീതി അനേകേസു അസ്സരഥാദീസു യാനേസു വിജ്ജമാനേസുപി ഹത്ഥിയാനം ഉത്തമം; ഉത്തമസ്സ സന്തികം ഉത്തമയാനേനേവ ഗന്തബ്ബന്തി ച, അസ്സയാനരഥയാനാനി സസദ്ദാനി, ദൂരതോവ തേസം സദ്ദോ സുയ്യതി, ഹത്ഥിയാനസ്സ പദാനുപദം ഗച്ഛന്താപി സദ്ദം ന സുണന്തി. നിബ്ബുതസ്സ പന ഖോ ഭഗവതോ സന്തികേ നിബ്ബുതേഹേവ യാനേഹി ഗന്തബ്ബന്തി ച ചിന്തയിത്വാ ഹത്ഥിയാനാനീതി ആഹ.

പഞ്ചമത്താനി ഹത്ഥിനികാസതാനീതി പഞ്ച കരേണുസതാനി. കപ്പാപേത്വാതി ആരോഹണസജ്ജാനി കാരേത്വാ. ആരോഹണീയന്തി ആരോഹണയോഗ്ഗം, ഓപഗുയ്ഹന്തി അത്ഥോ. കിം പനേസ രഞ്ഞാ വുത്തം അകാസി അവുത്തന്തി? അവുത്തം. കസ്മാ? പണ്ഡിതതായ. ഏവം കിരസ്സ അഹോസി – രാജാ ഇമായ വേലായ ഗച്ഛാമീതി വദതി, രാജാനോ ച നാമ ബഹുപച്ചത്ഥികാ. സചേ അന്തരാമഗ്ഗേ കോചി അന്തരായോ ഹോതി, മമ്പി ഗരഹിസ്സന്തി – ‘‘ജീവകോ രാജാ മേ കഥം ഗണ്ഹാതീതി അകാലേപി രാജാനം ഗഹേത്വാ നിക്ഖമതീ’’തി. ഭഗവന്തമ്പി ഗരഹിസ്സന്തി ‘‘സമണോ ഗോതമോ, ‘മയ്ഹം കഥാ വത്തതീ’തി കാലം അസല്ലക്ഖേത്വാവ ധമ്മം കഥേതീ’’തി. തസ്മാ യഥാ നേവ മയ്ഹം, ന ഭഗവതോ, ഗരഹാ ഉപ്പജ്ജതി; രഞ്ഞോ ച രക്ഖാ സുസംവിഹിതാ ഹോതി, തഥാ കരിസ്സാമീ’’തി.

തതോ ഇത്ഥിയോ നിസ്സായ പുരിസാനം ഭയം നാമ നത്ഥി, ‘സുഖം ഇത്ഥിപരിവുതോ ഗമിസ്സാമീ’തി പഞ്ച ഹത്ഥിനികാസതാനി കപ്പാപേത്വാ പഞ്ച ഇത്ഥിസതാനി പുരിസവേസം ഗാഹാപേത്വാ – ‘‘അസിതോമരഹത്ഥാ രാജാനം പരിവാരേയ്യാഥാ’’തി വത്വാ പുന ചിന്തേസി – ‘‘ഇമസ്സ രഞ്ഞോ ഇമസ്മിം അത്തഭാവേ മഗ്ഗഫലാനം ഉപനിസ്സയോ നത്ഥി, ബുദ്ധാ ച നാമ ഉപനിസ്സയം ദിസ്വാവ ധമ്മം കഥേന്തി. ഹന്ദാഹം, മഹാജനം സന്നിപാതാപേമി, ഏവഞ്ഹി സതി സത്ഥാ കസ്സചിദേവ ഉപനിസ്സയേന ധമ്മം ദേസേസ്സതി, സാ മഹാജനസ്സ ഉപകാരായ ഭവിസ്സതീ’’തി. സോ തത്ഥ തത്ഥ സാസനം പേസേസി, ഭേരിം ചരാപേസി – ‘‘അജ്ജ രാജാ ഭഗവതോ സന്തികം ഗച്ഛതി, സബ്ബേ അത്തനോ വിഭവാനുരൂപേന രഞ്ഞോ ആരക്ഖം ഗണ്ഹന്തൂ’’തി.

തതോ മഹാജനോ ചിന്തേസി – ‘‘രാജാ കിര സത്ഥുദസ്സനത്ഥം ഗച്ഛതി, കീദിസീ വത ഭോ ധമ്മദേസനാ ഭവിസ്സതി, കിം നോ നക്ഖത്തകീളായ, തത്ഥേവ ഗമിസ്സാമാ’’തി. സബ്ബേ ഗന്ധമാലാദീനി ഗഹേത്വാ രഞ്ഞോ ആഗമനം ആകങ്ഖമാനാ മഗ്ഗേ അട്ഠംസു. ജീവകോപി രഞ്ഞോ പടിവേദേസി – ‘‘കപ്പിതാനി ഖോ തേ, ദേവ, ഹത്ഥിയാനാനി, യസ്സ ദാനി കാലം മഞ്ഞസീ’’തി. തത്ഥ യസ്സ ദാനി കാലം മഞ്ഞസീതി ഉപചാരവചനമേതം. ഇദം വുത്തം ഹോതി – ‘‘യം തയാ ആണത്തം, തം മയാ കതം, ഇദാനി ത്വം യസ്സ ഗമനസ്സ വാ അഗമനസ്സ വാ കാലം മഞ്ഞസി, തദേവ അത്തനോ രുചിയാ കരോഹീ’’തി.

൧൫൯. പച്ചേകാ ഇത്ഥിയോതി പാടിയേക്കാ ഇത്ഥിയോ, ഏകേകിസ്സാ ഹത്ഥിനിയാ ഏകേകം ഇത്ഥിന്തി വുത്തം ഹോതി. ഉക്കാസു ധാരിയമാനാസൂതി ദണ്ഡദീപികാസു ധാരിയമാനാസു. മഹച്ച രാജാനുഭാവേനാതി മഹതാ രാജാനുഭാവേന. മഹച്ചാതിപി പാളി, മഹതിയാതി അത്ഥോ, ലിങ്ഗവിപരിയായോ ഏസ. രാജാനുഭാവോ വുച്ചതി രാജിദ്ധി. കാ പനസ്സ രാജിദ്ധി? തിയോജനസതാനം ദ്വിന്നം മഹാരട്ഠാനം ഇസ്സരിയസിരീ. തസ്സ ഹി അസുകദിവസം രാജാ തഥാഗതം ഉപസങ്കമിസ്സതീതി പഠമതരം സംവിദഹനേ അസതിപി തങ്ഖണഞ്ഞേവ പഞ്ച ഇത്ഥിസതാനി പുരിസവേസം ഗഹേത്വാ പടിമുക്കവേഠനാനി അംസേ ആസത്തഖഗ്ഗാനി മണിദണ്ഡതോമരേ ഗഹേത്വാ നിക്ഖമിംസു. യം സന്ധായ വുത്തം – ‘‘പച്ചേകാ ഇത്ഥിയോ ആരോപേത്വാ’’തി.

അപരാപി സോളസസഹസ്സഖത്തിയനാടകിത്ഥിയോ രാജാനം പരിവാരേസും. താസം പരിയന്തേ ഖുജ്ജവാമനകകിരാതാദയോ. താസം പരിയന്തേ അന്തേപുരപാലകാ വിസ്സാസികപുരിസാ. തേസം പരിയന്തേ വിചിത്രവേസവിലാസിനോ സട്ഠിസഹസ്സമത്താ മഹാമത്താ. തേസം പരിയന്തേ വിവിധാലങ്കാരപടിമണ്ഡിതാ നാനപ്പകാരആവുധഹത്ഥാ വിജ്ജാധരതരുണാ വിയ നവുതിസഹസ്സമത്താ രട്ഠിയപുത്താ. തേസം പരിയന്തേ സതഗ്ഘനികാനി നിവാസേത്വാ പഞ്ചസതഗ്ഘനികാനി ഏകംസം കത്വാ സുന്ഹാതാ സുവിലിത്താ കഞ്ചനമാലാദിനാനാഭരണസോഭിതാ ദസസഹസ്സമത്താ ബ്രാഹ്മണാ ദക്ഖിണഹത്ഥം ഉസ്സാപേത്വാ ജയസദ്ദം ഘോസന്താ ഗച്ഛന്തി. തേസം പരിയന്തേ പഞ്ചങ്ഗികാനി തൂരിയാനി. തേസം പരിയന്തേ ധനുപന്തിപരിക്ഖേപോ. തസ്സ പരിയന്തേ ഹത്ഥിഘടാ. ഹത്ഥീനം പരിയന്തേ ഗീവായ ഗീവം പഹരമാനാ അസ്സപന്തി. അസ്സപരിയന്തേ അഞ്ഞമഞ്ഞം സങ്ഘട്ടനരഥാ. രഥപരിയന്തേ ബാഹായ ബാഹം പഹരയമാനാ യോധാ. തേസം പരിയന്തേ അത്തനോ അത്തനോ അനുരൂപായ ആഭരണസമ്പത്തിയാ വിരോചമാനാ അട്ഠാരസ സേനിയോ. ഇതി യഥാ പരിയന്തേ ഠത്വാ ഖിത്തോ സരോ രാജാനം ന പാപുണാതി, ഏവം ജീവകോ കോമാരഭച്ചോ രഞ്ഞോ പരിസം സംവിദഹിത്വാ അത്തനാ രഞ്ഞോ അവിദൂരേനേവ ഗച്ഛതി – ‘‘സചേ കോചി ഉപദ്ദവോ ഹോതി, പഠമതര രഞ്ഞോ ജീവിതദാനം ദസ്സാമീ’’തി. ഉക്കാനം പന ഏത്തകാനി സതാനി വാ സഹസ്സാനി വാതി പരിച്ഛേദോ നത്ഥീതി ഏവരൂപിം രാജിദ്ധിം സന്ധായ വുത്തം – ‘‘മഹച്ചരാജാനുഭാവേന യേന ജീവകസ്സ കോമാരഭച്ചസ്സ അമ്ബവനം, തേന പായാസീ’’തി.

അഹുദേവ ഭയന്തി ഏത്ഥ ചിത്തുത്രാസഭയം, ഞാണഭയം, ആരമ്മണഭയം, ഓത്തപ്പഭയന്തി ചതുബ്ബിധം ഭയം, തത്ഥ ‘‘ജാതിം പടിച്ച ഭയം ഭയാനക’’ന്തിആദിനാ നയേന വുത്തം ചിത്തുത്രാസഭയം നാമ. ‘‘തേപി തഥാഗതസ്സ ധമ്മദേസനം സുത്വാ യേഭുയ്യേന ഭയം സംവേഗം സന്താസം ആപജ്ജന്തീ’’തി (സം. നി. ൩.൭൮) ഏവമാഗതം ഞാണഭയം നാമ. ‘‘ഏതം നൂന തം ഭയഭേരവം ആഗച്ഛതീ’’തി (മ. നി. ൧.൪൯) ഏത്ഥ വുത്തം ആരമ്മണഭയം നാമ.

‘‘ഭീരും പസംസന്തി, ന ഹി തത്ഥ സൂരം;

ഭയാ ഹി സന്തോ, ന കരോന്തി പാപ’’ന്തി . (സം. നി. ൧.൩൩);

ഇദം ഓത്തപ്പഭയം നാമ. തേസു ഇധ ചിത്തുത്രാസഭയം, അഹു അഹോസീതി അത്ഥോ. ഛമ്ഭിതത്തന്തി ഛമ്ഭിതസ്സ ഭാവോ. സകലസരീരചലനന്തി അത്ഥോ. ലോമഹംസോതി ലോമഹംസനം, ഉദ്ധം ഠിതലോമതാതി അത്ഥോ. സോ പനായം ലോമഹംസോ ധമ്മസ്സവനാദീസു പീതിഉപ്പത്തികാലേ പീതിയാപി ഹോതി. ഭീരുകജാതികാനം സമ്പഹാരപിസാചാദിദസ്സനേസു ഭയേനാപി. ഇധ ഭയലോമഹംസോതി വേദിതബ്ബോ.

കസ്മാ പനേസ ഭീതോതി? അന്ധകാരേനാതി ഏകേ വദന്തി. രാജഗഹേ കിര ദ്വത്തിംസ മഹാദ്വാരാനി, ചതുസട്ഠി ഖുദ്ദകദ്വാരാനി. ജീവകസ്സ അമ്ബവനം പാകാരസ്സ ച ഗിജ്ഝകൂടസ്സ ച അന്തരാ ഹോതി. സോ പാചീനദ്വാരേന നിക്ഖമിത്വാ പബ്ബതച്ഛായായ പാവിസി, തത്ഥ പബ്ബതകൂടേന ചന്ദോ ഛാദിതോ, പബ്ബതച്ഛായായ ച രുക്ഖച്ഛായായ ച അന്ധകാരം അഹോസീതി, തമ്പി അകാരണം. തദാ ഹി ഉക്കാനം സതസഹസ്സാനമ്പി പരിച്ഛേദോ നത്ഥി.

അയം പന അപ്പസദ്ദതം നിസ്സായ ജീവകേ ആസങ്കായ ഭീതോ. ജീവകോ കിരസ്സ ഉപരിപാസാദേയേവ ആരോചേസി – ‘‘മഹാരാജ അപ്പസദ്ദകാമോ ഭഗവാ, അപ്പസദ്ദേനേവ ഉപസങ്കമിതബ്ബോ’’തി. തസ്മാ രാജാ തൂരിയസദ്ദം നിവാരേസി. തൂരിയാനി കേവലം ഗഹിതമത്താനേവ ഹോന്തി, വാചമ്പി ഉച്ചം അനിച്ഛാരയമാനാ അച്ഛരാസഞ്ഞായ ഗച്ഛന്തി. അമ്ബവനേപി കസ്സചി ഖിപിതസദ്ദോപി ന സുയ്യതി. രാജാനോ ച നാമ സദ്ദാഭിരതാ ഹോന്തി. സോ തം അപ്പസദ്ദതം നിസ്സായ ഉക്കണ്ഠിതോ ജീവകേപി ആസങ്കം ഉപ്പാദേസി. ‘‘അയം ജീവകോ മയ്ഹം അമ്ബവനേ അഡ്ഢതേളസാനി ഭിക്ഖുസതാനീ’’തി ആഹ. ഏത്ഥ ച ഖിപിതസദ്ദമത്തമ്പി ന സുയ്യതി, അഭൂതം മഞ്ഞേ, ഏസ വഞ്ചേത്വാ മം നഗരതോ നീഹരിത്വാ പുരതോ ബലകായം ഉപട്ഠപേത്വാ മം ഗണ്ഹിത്വാ അത്തനാ ഛത്തം ഉസ്സാപേതുകാമോ. അയഞ്ഹി പഞ്ചന്നം ഹത്ഥീനം ബലം ധാരേതി. മമ ച അവിദൂരേനേവ ഗച്ഛതി, സന്തികേ ച മേ ആവുധഹത്ഥോ ഏകപുരിസോപി നത്ഥി. അഹോ വത മേ അനത്ഥോ’’തി. ഏവം ഭായിത്വാ ച പന അഭീതോ വിയ സന്ധാരേതുമ്പി നാസക്ഖി. അത്തനോ ഭീതഭാവം തസ്സ ആവി അകാസി. തേന വുത്തം. ‘‘അഥ ഖോ രാജാ…പേ… ന നിഗ്ഘോസോ’’തി. തത്ഥ സമ്മാതി വയസ്സാഭിലാപോ ഏസ, കച്ചി മം വയസ്സാതി വുത്തം ഹോതി. ന പലമ്ഭേസീതി യം നത്ഥി തം അത്ഥീതി വത്വാ കച്ചി മം ന വിപ്പലമ്ഭയസി. നിഗ്ഘോസോതി കഥാസല്ലാപനിഗ്ഘോസോ.

മാ ഭായി, മഹാരാജാതി ജീവകോ – ‘‘അയം രാജാ മം ന ജാനാതി ‘നായം പരം ജീവിതാ വോരോപേതീ’തി; സചേ ഖോ പന നം ന അസ്സാസേസ്സാമി, വിനസ്സേയ്യാ’’തി ചിന്തയിത്വാ ദള്ഹം കത്വാ സമസ്സാസേന്തോ ‘‘മാ ഭായി മഹാരാജാ’’തി വത്വാ ‘‘ന തം ദേവാ’’തിആദിമാഹ. അഭിക്കമാതി അഭിമുഖോ കമ ഗച്ഛ, പവിസാതി അത്ഥോ. സകിം വുത്തേ പന ദള്ഹം ന ഹോതീതി തരമാനോവ ദ്വിക്ഖത്തും ആഹ. ഏതേ മണ്ഡലമാളേ ദീപാ ഝായന്തീതി മഹാരാജ, ചോരബലം നാമ ന ദീപേ ജാലേത്വാ തിട്ഠതി, ഏതേ ച മണ്ഡലമാളേ ദീപാ ജലന്തി. ഏതായ ദീപസഞ്ഞായ യാഹി മഹാരാജാതി വദതി.

സാമഞ്ഞഫലപുച്ഛാവണ്ണനാ

൧൬൦. നാഗസ്സ ഭൂമീതി യത്ഥ സക്കാ ഹത്ഥിം അഭിരൂള്ഹേന ഗന്തും, അയം നാഗസ്സ ഭൂമി നാമ. നാഗാ പച്ചോരോഹിത്വാതി വിഹാരസ്സ ബഹിദ്വാരകോട്ഠകേ ഹത്ഥിതോ ഓരോഹിത്വാ. ഭൂമിയം പതിട്ഠിതസമകാലമേവ പന ഭഗവതോ തേജോ രഞ്ഞോ സരീരം ഫരി. അഥസ്സ താവദേവ സകലസരീരതോ സേദാ മുച്ചിംസു, സാടകാ പീളേത്വാ അപനേതബ്ബാ വിയ അഹേസും. അത്തനോ അപരാധം സരിത്വാ മഹാഭയം ഉപ്പജ്ജി. സോ ഉജുകം ഭഗവതോ സന്തികം ഗന്തും അസക്കോന്തോ ജീവകം ഹത്ഥേ ഗഹേത്വാ ആരാമചാരികം ചരമാനോ വിയ ‘‘ഇദം തേ സമ്മ ജീവക സുട്ഠു കാരിതം ഇദം സുട്ഠു കാരിത’’ന്തി വിഹാരസ്സ വണ്ണം ഭണമാനോ അനുക്കമേന യേന മണ്ഡലമാളസ്സ ദ്വാരം തേനുപസങ്കമി, സമ്പത്തോതി അത്ഥോ.

കഹം പന സമ്മാതി കസ്മാ പുച്ഛീതി. ഏകേ താവ ‘‘അജാനന്തോ’’തി വദന്തി. ഇമിനാ കിര ദഹരകാലേ പിതരാ സദ്ധിം ആഗമ്മ ഭഗവാ ദിട്ഠപുബ്ബോ, പച്ഛാ പന പാപമിത്തസംസഗ്ഗേന പിതുഘാതം കത്വാ അഭിമാരേ പേസേത്വാ ധനപാലം മുഞ്ചാപേത്വാ മഹാപരാധോ ഹുത്വാ ഭഗവതോ സമ്മുഖീഭാവം ന ഉപഗതപുബ്ബോതി അസഞ്ജാനന്തോ പുച്ഛതീതി. തം അകാരണം, ഭഗവാ ഹി ആകിണ്ണവരലക്ഖണോ അനുബ്യഞ്ജനപടിമണ്ഡിതോ ഛബ്ബണ്ണാഹി രസ്മീഹി സകലം ആരാമം ഓഭാസേത്വാ താരാഗണപരിവുതോ വിയ പുണ്ണചന്ദോ ഭിക്ഖുഗണപരിവുതോ മണ്ഡലമാളമജ്ഝേ നിസിന്നോ, തം കോ ന ജാനേയ്യ. അയം പന അത്തനോ ഇസ്സരിയലീലായ പുച്ഛതി. പകതി ഹേസാ രാജകുലാനം, യം ജാനന്താപി അജാനന്താ വിയ പുച്ഛന്തി. ജീവകോ പന തം സുത്വാ – ‘അയം രാജാ പഥവിയം ഠത്വാ കുഹിം പഥവീതി, നഭം ഉല്ലോകേത്വാ കുഹിം ചന്ദിമസൂരിയാതി, സിനേരുമൂലേ ഠത്വാ കുഹിം സിനേരൂതി വദമാനോ വിയ ദസബലസ്സ പുരതോ ഠത്വാ കുഹിം ഭഗവാ’തി പുച്ഛതി. ‘‘ഹന്ദസ്സ ഭഗവന്തം ദസ്സേസ്സാമീ’’തി ചിന്തേത്വാ യേന ഭഗവാ തേനഞ്ജലിം പണാമേത്വാ ‘‘ഏസോ മഹാരാജാ’’തിആദിമാഹ. പുരക്ഖതോതി പരിവാരേത്വാ നിസിന്നസ്സ പുരതോ നിസിന്നോ.

൧൬൧. യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമീതി യത്ഥ ഭഗവാ തത്ഥ ഗതോ, ഭഗവതോ സന്തികം ഉപഗതോതി അത്ഥോ. ഏകമന്തം അട്ഠാസീതി ഭഗവന്തം വാ ഭിക്ഖുസംഘം വാ അസങ്ഘട്ടയമാനോ അത്തനോ ഠാതും അനുച്ഛവികേ ഏകസ്മിം പദേസേ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകോവ അട്ഠാസി. തുണ്ഹീഭൂതം തുണ്ഹീഭൂതന്തി യതോ യതോ അനുവിലോകേതി, തതോ തതോ തുണ്ഹീഭൂതമേവാതി അത്ഥോ. തത്ഥ ഹി ഏകഭിക്ഖുസ്സപി ഹത്ഥകുക്കുച്ചം വാ പാദകുക്കുച്ചം വാ ഖിപിതസദ്ദോ വാ നത്ഥി, സബ്ബാലങ്കാരപടിമണ്ഡിതം നാടകപരിവാരം ഭഗവതോ അഭിമുഖേ ഠിതം രാജാനം വാ രാജപരിസം വാ ഏകഭിക്ഖുപി ന ഓലോകേസി. സബ്ബേ ഭഗവന്തംയേവ ഓലോകയമാനാ നിസീദിംസു.

രാജാ തേസം ഉപസമേ പസീദിത്വാ വിഗതപങ്കതായ വിപ്പസന്നരഹദമിവ ഉപസന്തിന്ദ്രിയം ഭിക്ഖുസങ്ഘം പുനപ്പുനം അനുവിലോകേത്വാ ഉദാനം ഉദാനേസി. തത്ഥ ഇമിനാതി യേന കായികേന ച വാചസികേന ച മാനസികേന ച സീലൂപസമേന ഭിക്ഖുസങ്ഘോ ഉപസന്തോ, ഇമിനാ ഉപസമേനാതി ദീപേതി. തത്ഥ ‘‘അഹോ വത മേ പുത്തോ പബ്ബജിത്വാ ഇമേ ഭിക്ഖൂ വിയ ഉപസന്തോ ഭവേയ്യാ’’തി നയിദം സന്ധായ ഏസ ഏവമാഹ. അയം പന ഭിക്ഖുസങ്ഘം ദിസ്വാ പസന്നോ പുത്തം അനുസ്സരി. ദുല്ലഭഞ്ഹി ലദ്ധാ അച്ഛരിയം വാ ദിസ്വാ പിയാനം ഞാതിമിത്താദീനം അനുസ്സരണം നാമ ലോകസ്സ പകതിയേവ. ഇതി ഭിക്ഖുസങ്ഘം ദിസ്വാ പുത്തം അനുസ്സരമാനോ ഏസ ഏവമാഹ.

അപി ച പുത്തേ ആസങ്കായ തസ്സ ഉപസമം ഇച്ഛമാനോ പേസ ഏവമാഹ. ഏവം കിരസ്സ അഹോസി, പുത്തോ മേ പുച്ഛിസ്സതി – ‘‘മയ്ഹം പിതാ ദഹരോ. അയ്യകോ മേ കുഹി’’ന്തി. സോ ‘‘പിതരാ തേ ഘാതിതോ’’തി സുത്വാ ‘‘അഹമ്പി പിതരം ഘാതേത്വാ രജ്ജം കാരേസ്സാമീ’’തി മഞ്ഞിസ്സതി. ഇതി പുത്തേ ആസങ്കായ തസ്സ ഉപസമം ഇച്ഛമാനോ പേസ ഏവമാഹ. കിഞ്ചാപി ഹി ഏസ ഏവമാഹ. അഥ ഖോ നം പുത്തോ ഘാതേസ്സതിയേവ. തസ്മിഞ്ഹി വംസേ പിതുവധോ പഞ്ചപരിവട്ടേ ഗതോ. അജാതസത്തു ബിമ്ബിസാരം ഘാതേസി, ഉദയോ അജാതസത്തും. തസ്സ പുത്തോ മഹാമുണ്ഡികോ നാമ ഉദയം. തസ്സ പുത്തോ അനുരുദ്ധോ നാമ മഹാമുണ്ഡികം. തസ്സ പുത്തോ നാഗദാസോ നാമ അനുരുദ്ധം. നാഗദാസം പന – ‘‘വംസച്ഛേദകരാജാനോ ഇമേ, കിം ഇമേഹീ’’തി രട്ഠവാസിനോ കുപിതാ ഘാതേസും.

അഗമാ ഖോ ത്വന്തി കസ്മാ ഏവമാഹ? ഭഗവാ കിര രഞ്ഞോ വചീഭേദേ അകതേയേവ ചിന്തേസി – ‘‘അയം രാജാ ആഗന്ത്വാ തുണ്ഹീ നിരവോ ഠിതോ, കിം നു ഖോ ചിന്തേസീ’’തി. അഥസ്സ ചിത്തം ഞത്വാ – ‘‘അയം മയാ സദ്ധിം സല്ലപിതും അസക്കോന്തോ ഭിക്ഖുസങ്ഘം അനുവിലോകേത്വാ പുത്തം അനുസ്സരി, ന ഖോ പനായം മയി അനാലപന്തേ കിഞ്ചി കഥേതും സക്ഖിസ്സതി, കരോമി തേന സദ്ധിം കഥാസല്ലാപ’’ന്തി. തസ്മാ രഞ്ഞോ വചനാനന്തരം ‘‘അഗമാ ഖോ ത്വം, മഹാരാജ, യഥാപേമ’’ന്തി ആഹ. തസ്സത്ഥോ – മഹാരാജ, യഥാ നാമ ഉന്നമേ വുട്ഠം ഉദകം യേന നിന്നം തേന ഗച്ഛതി, ഏവമേവ ത്വം ഭിക്ഖുസങ്ഘം അനുവിലോകേത്വാ യേന പേമം തേന ഗതോതി.

അഥ രഞ്ഞോ ഏതദഹോസി – ‘‘അഹോ അച്ഛരിയാ ബുദ്ധഗുണാ, മയാ സദിസോ ഭഗവതോ അപരാധകാരകോ നാമ നത്ഥി, മയാ ഹിസ്സ അഗ്ഗുപട്ഠാകോ ഘാതിതോ, ദേവദത്തസ്സ ച കഥം ഗഹേത്വാ അഭിമാരാ പേസിതാ, നാളാഗിരി മുത്തോ, മം നിസ്സായ ദേവദത്തേന സിലാ പവിദ്ധാ, ഏവം മഹാപരാധം നാമ മം ആലപതോ ദസബലസ്സ മുഖം നപ്പഹോതി; അഹോ ഭഗവാ പഞ്ചഹാകാരേഹി താദിലക്ഖണേ സുപ്പതിട്ഠിതോ. ഏവരൂപം നാമ സത്ഥാരം പഹായ ബഹിദ്ധാ ന പരിയേസിസ്സാമാ’’തി സോ സോമനസ്സജാതോ ഭഗവന്തം ആലപന്തോ ‘‘പിയോ മേ, ഭന്തേ’’തിആദിമാഹ.

൧൬൨. ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ അഞ്ജലിം പണാമേത്വാതി ഏവം കിരസ്സ അഹോസി ഭഗവന്തം വന്ദിത്വാ ഇതോചിതോ ച ഗന്ത്വാ ഭിക്ഖുസങ്ഘം വന്ദന്തേന ച ഭഗവാ പിട്ഠിതോ കാതബ്ബോ ഹോതി, ഗരുകാരോപി ചേസ ന ഹോതി. രാജാനം വന്ദിത്വാ ഉപരാജാനം വന്ദന്തേനപി ഹി രഞ്ഞോ അഗാരവോ കതോ ഹോതി. തസ്മാ ഭഗവന്തം വന്ദിത്വാ ഠിതട്ഠാനേയേവ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ അഞ്ജലിം പണാമേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. കഞ്ചിദേവ ദേസന്തി കഞ്ചി ഓകാസം.

അഥസ്സ ഭഗവാ പഞ്ഹപുച്ഛനേ ഉസ്സാഹം ജനേന്തോ ആഹ – ‘‘പുച്ഛ, മഹാരാജ, യദാകങ്ഖസീ’’തി. തസ്സത്ഥോ – ‘‘പുച്ഛ യദി ആകങ്ഖസി, ന മേ പഞ്ഹവിസ്സജ്ജനേ ഭാരോ അത്ഥി’’. അഥ വാ ‘‘പുച്ഛ, യം ആകങ്ഖസി, സബ്ബം തേ വിസ്സജ്ജേസ്സാമീ’’തി സബ്ബഞ്ഞുപവാരണം പവാരേസി, അസാധാരണം പച്ചേകബുദ്ധഅഗ്ഗസാവകമഹാസാവകേഹി. തേ ഹി യദാകങ്ഖസീതി ന വദന്തി, സുത്വാ വേദിസ്സാമാതി വദന്തി. ബുദ്ധാ പന – ‘‘പുച്ഛ, ആവുസോ, യദാകങ്ഖസീ’’തി (സം. നി. ൧.൨൩൭), വാ ‘‘പുച്ഛ, മഹാരാജ, യദാകങ്ഖസീ’’തി വാ,

‘‘പുച്ഛ, വാസവ, മം പഞ്ഹം, യം കിഞ്ചി മനസിച്ഛസി;

തസ്സ തസ്സേവ പഞ്ഹസ്സ, അഹം അന്തം കരോമി തേ’’തി. (ദീ. നി. ൨.൩൫൬) വാ;

തേന ഹി ത്വം, ഭിക്ഖു, സകേ ആസനേ നിസീദിത്വാ പുച്ഛ, യദാകങ്ഖസീതി വാ,

‘‘ബാവരിസ്സ ച തുയ്ഹം വാ, സബ്ബേസം സബ്ബസംസയം;

കതാവകാസാ പുച്ഛവ്ഹോ, യം കിഞ്ചി മനസിച്ഛഥാ’’തി. (സു. നി. ൧൦൩൬) വാ;

‘‘പുച്ഛ മം, സഭിയ, പഞ്ഹം, യം കിഞ്ചി മനസിച്ഛസി;

തസ്സ തസ്സേവ പഞ്ഹസ്സ, അഹം അന്തം കരോമി തേ’’തി. (സു. നി. ൫൧൭) വാ;

തേസം തേസം യക്ഖനരിന്ദദേവസമണബ്രാഹ്മണപരിബ്ബാജകാനം സബ്ബഞ്ഞുപവാരണം പവാരേന്തി. അനച്ഛരിയഞ്ചേതം, യം ഭഗവാ ബുദ്ധഭൂമിം പത്വാ ഏതം പവാരണം പവാരേയ്യ. യോ ബോധിസത്തഭൂമിയം പദേസഞാണേ ഠിതോ –

‘‘കോണ്ഡഞ്ഞ, പഞ്ഹാനി വിയാകരോഹി;

യാചന്തി തം ഇസയോ സാധുരൂപാ.

കോണ്ഡഞ്ഞ, ഏസോ മനുജേസു ധമ്മോ;

യം വുദ്ധമാഗച്ഛതി ഏസ ഭാരോ’’തി. (ജാ. ൨.൧൭.൬൦);

ഏവം സക്കാദീനം അത്ഥായ ഇസീഹി യാചിതോ –

‘‘കതാവകാസാ പുച്ഛന്തു ഭോന്തോ,

യം കിഞ്ചി പഞ്ഹം മനസാഭിപത്ഥിതം;

അഹഞ്ഹി തം തം വോ വിയാകരിസ്സം,

ഞത്വാ സയം ലോകമിമം പരഞ്ചാ’’തി. (ജാ. ൨.൧൭.൬൧);

ഏവം സരഭങ്ഗകാലേ. സമ്ഭവജാതകേ ച സകലജമ്ബുദീപം തിക്ഖത്തും വിചരിത്വാ പഞ്ഹാനം അന്തകരം അദിസ്വാ സുചിരതേന ബ്രാഹ്മണേന, പഞ്ഹം പുട്ഠും ഓകാസേ കാരിതേ ജാതിയാ സത്തവസ്സികോ രഥികായ പംസും കീളന്തോ പല്ലങ്കമാഭുജിത്വാ അന്തരവീഥിയം നിസിന്നോവ –

‘‘തഗ്ഘ തേ അഹമക്ഖിസ്സം, യഥാപി കുസലോ തഥാ;

രാജാ ച ഖോ തം ജാനാതി, യദി കാഹതി വാ ന വാ’’തി. (ജാ. ൧.൧൬.൧൭൨);

സബ്ബഞ്ഞുപവാരണം പവാരേസി.

൧൬൩. ഏവം ഭഗവതാ സബ്ബഞ്ഞുപവാരണായ പവാരിതായ അത്തമനോ രാജാ പഞ്ഹം പുച്ഛന്തോ – ‘‘യഥാ നു ഖോ ഇമാനി, ഭന്തേ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ സിപ്പമേവ സിപ്പായതനം. പുഥുസിപ്പായതനാനീതി ബഹൂനി സിപ്പാനി. സേയ്യഥിദന്തി കതമേ പന തേ. ഹത്ഥാരോഹാതിആദീഹി യേ തം തം സിപ്പം നിസ്സായ ജീവന്തി, തേ ദസ്സേതി. അയഞ്ഹി അസ്സാധിപ്പായോ – ‘‘യഥാ ഇമേസം സിപ്പൂപജീവീനം തം തം സിപ്പം നിസ്സായ സന്ദിട്ഠികം സിപ്പഫലം പഞ്ഞായതി. സക്കാ നു ഖോ ഏവം സന്ദിട്ഠികം സാമഞ്ഞഫലം പഞ്ഞാപേതു’’ന്തി. തസ്മാ സിപ്പായതനാനി ആഹരിത്വാ സിപ്പൂപജീവിനോ ദസ്സേതി.

തത്ഥ ഹത്ഥാരോഹാതി സബ്ബേപി ഹത്ഥാചരിയഹത്ഥിവേജ്ജഹത്ഥിമേണ്ഡാദയോ ദസ്സേതി. അസ്സാരോഹാതി സബ്ബേപി അസ്സാചരിയഅസ്സവേജ്ജഅസ്സമേണ്ഡാദയോ. രഥികാതി സബ്ബേപി രഥാചരിയരഥയോധരഥരക്ഖാദയോ. ധനുഗ്ഗഹാതി ധനുആചരിയാ ഇസ്സാസാ. ചേലകാതി യേ യുദ്ധേ ജയധജം ഗഹേത്വാ പുരതോ ഗച്ഛന്തി. ചലകാതി ഇധ രഞ്ഞോ ഠാനം ഹോതു, ഇധ അസുകമഹാമത്തസ്സാതി ഏവം സേനാബ്യൂഹകാരകാ. പിണ്ഡദായകാതി സാഹസികമഹായോധാ. തേ കിര പരസേനം പവിസിത്വാ പരസീസം പിണ്ഡമിവ ഛേത്വാ ഛേത്വാ ദയന്തി, ഉപ്പതിത്വാ ഉപ്പതിത്വാ നിഗ്ഗച്ഛന്തീതി അത്ഥോ. യേ വാ സങ്ഗാമമജ്ഝേ യോധാനം ഭത്തപാതിം ഗഹേത്വാ പരിവിസന്തി, തേസമ്പേതം നാമം. ഉഗ്ഗാ രാജപുത്താതി ഉഗ്ഗതുഗ്ഗതാ സങ്ഗാമാവചരാ രാജപുത്താ. പക്ഖന്ദിനോതി യേ ‘‘കസ്സ സീസം വാ ആവുധം വാ ആഹരാമാ’’തി ‘‘വത്വാ അസുകസ്സാ’’തി വുത്താ സങ്ഗാമം പക്ഖന്ദിത്വാ തദേവ ആഹരന്തി, ഇമേ പക്ഖന്ദന്തീതി പക്ഖന്ദിനോ. മഹാനാഗാതി മഹാനാഗാ വിയ മഹാനാഗാ, ഹത്ഥിആദീസുപി അഭിമുഖം ആഗച്ഛന്തേസു അനിവത്തിതയോധാനമേതം അധിവചനം. സൂരാതി ഏകന്തസൂരാ, യേ സജാലികാപി സചമ്മികാപി സമുദ്ദം തരിതും സക്കോന്തി. ചമ്മയോധിനോതി യേ ചമ്മകഞ്ചുകം വാ പവിസിത്വാ സരപരിത്താണചമ്മം വാ ഗഹേത്വാ യുജ്ഝന്തി. ദാസികപുത്താതി ബലവസിനേഹാ ഘരദാസയോധാ. ആളാരികാതി പൂവികാ. കപ്പകാതി ന്ഹാപികാ. ന്ഹാപകാതി യേ ന്ഹാപേന്തി. സൂദാതി ഭത്തകാരകാ. മാലാകാരാദയോ പാകടായേവ. ഗണകാതി അച്ഛിദ്ദകപാഠകാ. മുദ്ദികാതി ഹത്ഥമുദ്ദായ ഗണനം നിസ്സായ ജീവിനോ. യാനി വാ പനഞ്ഞാനിപീതി അയകാരദന്തകാരചിത്തകാരാദീനി. ഏവംഗതാനീതി ഏവം പവത്താനി. തേ ദിട്ഠേവ ധമ്മേതി തേ ഹത്ഥാരോഹാദയോ താനി പുഥുസിപ്പായതനാനി ദസ്സേത്വാ രാജകുലതോ മഹാസമ്പത്തിം ലഭമാനാ സന്ദിട്ഠികമേവ സിപ്പഫലം ഉപജീവന്തി. സുഖേന്തീതി സുഖിതം കരോന്തി. പീണേന്തീതി പീണിതം ഥാമബലൂപേതം കരോന്തി. ഉദ്ധഗ്ഗികാദീസു ഉപരി ഫലനിബ്ബത്തനതോ ഉദ്ധം അഗ്ഗമസ്സാ അത്ഥീതി ഉദ്ധഗ്ഗികാ. സഗ്ഗം അരഹതീതി സോവഗ്ഗികാ. സുഖോ വിപാകോ അസ്സാതി സുഖവിപാകാ. സുട്ഠു അഗ്ഗേ രൂപസദ്ദഗന്ധരസഫോട്ഠബ്ബആയുവണ്ണസുഖയസആധിപതേയ്യസങ്ഖാതേ ദസ ധമ്മേ സംവത്തേതി നിബ്ബത്തേതീതി സഗ്ഗസംവത്തനികാ. തം ഏവരൂപം ദക്ഖിണം ദാനം പതിട്ഠപേന്തീതി അത്ഥോ. സാമഞ്ഞഫലന്തി ഏത്ഥ പരമത്ഥതോ മഗ്ഗോ സാമഞ്ഞം. അരിയഫലം സാമഞ്ഞഫലം. യഥാഹ – ‘‘കതമഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, സാമഞ്ഞം? അയമേവ അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ. സേയ്യഥിദം, സമ്മാദിട്ഠി…പേ… സമ്മാസമാധി. ഇദം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, സാമഞ്ഞം. കതമാനി ച, ഭിക്ഖവേ, സാമഞ്ഞഫലാനി? സോതാപത്തിഫലം…പേ… അരഹത്തഫല’’ന്തി (സം. നി. ൫.൩൫). തം ഏസ രാജാ ന ജാനാതി. ഉപരി ആഗതം പന ദാസകസ്സകോപമം സന്ധായ പുച്ഛതി.

അഥ ഭഗവാ പഞ്ഹം അവിസ്സജ്ജേത്വാവ ചിന്തേസി – ‘‘ഇമേ ബഹൂ അഞ്ഞതിത്ഥിയസാവകാ രാജാമച്ചാ ഇധാഗതാ, തേ കണ്ഹപക്ഖഞ്ച സുക്കപക്ഖഞ്ച ദീപേത്വാ കഥീയമാനേ അമ്ഹാകം രാജാ മഹന്തേന ഉസ്സാഹേന ഇധാഗതോ, തസ്സാഗതകാലതോ പട്ഠായ സമണോ ഗോതമോ സമണകോലാഹലം സമണഭണ്ഡനമേവ കഥേതീതി ഉജ്ഝായിസ്സന്തി, ന സക്കച്ചം ധമ്മം സോസ്സന്തി, രഞ്ഞാ പന കഥീയമാനേ ഉജ്ഝായിതും ന സക്ഖിസ്സന്തി, രാജാനമേവ അനുവത്തിസ്സന്തി. ഇസ്സരാനുവത്തകോ ഹി ലോകോ. ‘ഹന്ദാഹം രഞ്ഞോവ ഭാരം കരോമീ’തി രഞ്ഞോ ഭാരം കരോന്തോ ‘‘അഭിജാനാസി നോ ത്വ’’ന്തിആദിമാഹ.

൧൬൪. തത്ഥ അഭിജാനാസി നോ ത്വന്തി അഭിജാനാസി നു ത്വം. അയഞ്ച നോ-സദ്ദോ പരതോ പുച്ഛിതാതി പദേന യോജേതബ്ബോ. ഇദഞ്ഹി വുത്തം ഹോതി – ‘‘മഹാരാജ, ത്വം ഇമം പഞ്ഹം അഞ്ഞേ സമണബ്രാഹ്മണേ പുച്ഛിതാ നു, അഭിജാനാസി ച നം പുട്ഠഭാവം, ന തേ സമ്മുട്ഠ’’ന്തി. സചേ തേ അഗരൂതി സചേ തുയ്ഹം യഥാ തേ ബ്യാകരിംസു, തഥാ ഇധ ഭാസിതും ഭാരിയം ന ഹോതി, യദി ന കോചി അഫാസുകഭാവോ അത്ഥി, ഭാസസ്സൂതി അത്ഥോ. ന ഖോ മേ ഭന്തേതി കിം സന്ധായാഹ? പണ്ഡിതപതിരൂപകാനഞ്ഹി സന്തികേ കഥേതും ദുക്ഖം ഹോതി, തേ പദേ പദേ അക്ഖരേ അക്ഖരേ ദോസമേവ വദന്തി. ഏകന്തപണ്ഡിതാ പന കഥം സുത്വാ സുകഥിതം പസംസന്തി, ദുക്കഥിതേസു പാളിപദഅത്ഥബ്യഞ്ജനേസു യം യം വിരുജ്ഝതി, തം തം ഉജുകം കത്വാ ദേന്തി. ഭഗവതാ ച സദിസോ ഏകന്തപണ്ഡിതോ നാമ നത്ഥി. തേനാഹ – ‘‘ന ഖോ മേ, ഭന്തേ, ഗരു; യത്ഥസ്സ ഭഗവാ നിസിന്നോ ഭഗവന്തരൂപോ വാ’’തി.

പൂരണകസ്സപവാദവണ്ണനാ

൧൬൫. ഏകമിദാഹന്തി ഏകം ഇധ അഹം. സമ്മോദനീയം കഥം സാരണീയം വീതിസാരേത്വാതി സമ്മോദജനകം സരിതബ്ബയുത്തകം കഥം പരിയോസാപേത്വാ.

൧൬൬. ‘‘കരോതോ ഖോ, മഹാരാജ, കാരയതോ’’തിആദീസു കരോതോതി സഹത്ഥാ കരോന്തസ്സ. കാരയതോതി ആണത്തിയാ കാരേന്തസ്സ. ഛിന്ദതോതി പരേസം ഹത്ഥാദീനി ഛിന്ദന്തസ്സ. പചതോതി പരേ ദണ്ഡേന പീളേന്തസ്സ. സോചയതോതി പരസ്സ ഭണ്ഡഹരണാദീഹി സോചയതോ. സോചാപയതോതി സോകം സയം കരോന്തസ്സപി പരേഹി കാരാപേന്തസ്സപി. കിലമതോതി ആഹാരുപച്ഛേദബന്ധനാഗാരപ്പവേസനാദീഹി സയം കിലമന്തസ്സപി പരേഹി കിലമാപേന്തസ്സപി. ഫന്ദതോ ഫന്ദാപയതോതി പരം ഫന്ദന്തം ഫന്ദനകാലേ സയമ്പി ഫന്ദതോ പരമ്പി ഫന്ദാപയതോ. പാണമതിപാതാപയതോതി പാണം ഹനന്തസ്സപി ഹനാപേന്തസ്സപി. ഏവം സബ്ബത്ഥ കരണകാരണവസേനേവ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

സന്ധിന്തി ഘരസന്ധിം. നില്ലോപന്തി മഹാവിലോപം. ഏകാഗാരികന്തി ഏകമേവ ഘരം പരിവാരേത്വാ വിലുപ്പനം. പരിപന്ഥേതി ആഗതാഗതാനം അച്ഛിന്ദനത്ഥം മഗ്ഗേ തിട്ഠതോ. കരോതോ ന കരീയതി പാപന്തി യം കിഞ്ചി പാപം കരോമീതി സഞ്ഞായ കരോതോപി പാപം ന കരീയതി, നത്ഥി പാപം. സത്താ പന പാപം കരോമാതി ഏവംസഞ്ഞിനോ ഹോന്തീതി ദീപേതി. ഖുരപരിയന്തേനാതി ഖുരനേമിനാ, ഖുരധാരസദിസപരിയന്തേന വാ. ഏകം മംസഖലന്തി ഏകം മംസരാസിം. പുഞ്ജന്തി തസ്സേവ വേവചനം. തതോനിദാനന്തി ഏകമംസഖലകരണനിദാനം.

ദക്ഖിണന്തി ദക്ഖിണതീരേ മനുസ്സാ കക്ഖളാ ദാരുണാ, തേ സന്ധായ ‘‘ഹനന്തോ’’തിആദിമാഹ. ഉത്തരതീരേ സത്താ സദ്ധാ ഹോന്തി പസന്നാ ബുദ്ധമാമകാ ധമ്മമാമകാ സങ്ഘമാമകാ, തേ സന്ധായ ദദന്തോതിആദിമാഹ. തത്ഥ യജന്തോതി മഹായാഗം കരോന്തോ. ദമേനാതി ഇന്ദ്രിയദമേന ഉപോസഥകമ്മേന വാ. സംയമേനാതി സീലസംയമേന. സച്ചവജ്ജേനാതി സച്ചവചനേന. ആഗമോതി ആഗമനം, പവത്തീതി അത്ഥോ. സബ്ബഥാപി പാപപുഞ്ഞാനം കിരിയമേവ പടിക്ഖിപതി.

അമ്ബം പുട്ഠോ ലബുജം ബ്യാകരോതി നാമ, യോ കീദിസോ അമ്ബോ കീദിസാനി വാ അമ്ബസ്സ ഖന്ധപണ്ണപുപ്ഫഫലാനീതി വുത്തേ ഏദിസോ ലബുജോ ഏദിസാനി വാ ലബുജസ്സ ഖന്ധപണ്ണപുപ്ഫഫലാനീതി ബ്യാകരോതി. വിജിതേതി ആണാപവത്തിദേസേ. അപസാദേതബ്ബന്തി വിഹേഠേതബ്ബം. അനഭിനന്ദിത്വാതി ‘‘സാധു സാധൂ’’തി ഏവം പസംസം അകത്വാ. അപ്പടിക്കോസിത്വാതി ബാലദുബ്ഭാസിതം തയാ ഭാസിതന്തി ഏവം അപ്പടിബാഹിത്വാ. അനുഗ്ഗണ്ഹന്തോതി സാരതോ അഗ്ഗണ്ഹന്തോ. അനിക്കുജ്ജന്തോതി സാരവസേനേവ ഇദം നിസ്സരണം, അയം പരമത്ഥോതി ഹദയേ അട്ഠപേന്തോ. ബ്യഞ്ജനം പന തേന ഉഗ്ഗഹിതഞ്ചേവ നിക്കുജ്ജിതഞ്ച.

മക്ഖലിഗോസാലവാദവണ്ണനാ

൧൬൭-൧൬൯. മക്ഖലിവാദേ പച്ചയോതി ഹേതുവേവചനമേവ, ഉഭയേനാപി വിജ്ജമാനമേവ കായദുച്ചരിതാദീനം സംകിലേസപച്ചയം, കായസുചരിതാദീനഞ്ച വിസുദ്ധിപച്ചയം പടിക്ഖിപതി. അത്തകാരേതി അത്തകാരോ. യേന അത്തനാ കതകമ്മേന ഇമേ സത്താ ദേവത്തമ്പി മാരത്തമ്പി ബ്രഹ്മത്തമ്പി സാവകബോധിമ്പി പച്ചേകബോധിമ്പി സബ്ബഞ്ഞുതമ്പി പാപുണന്തി, തമ്പി പടിക്ഖിപതി. ദുതിയപദേന യം പരകാരം പരസ്സ ഓവാദാനുസാസനിം നിസ്സായ ഠപേത്വാ മഹാസത്തം അവസേസോ ജനോ മനുസ്സസോഭഗ്യതം ആദിം കത്വാ യാവ അരഹത്തം പാപുണാതി, തം പരകാരം പടിക്ഖിപതി. ഏവമയം ബാലോ ജിനചക്കേ പഹാരം ദേതി നാമ. നത്ഥി പുരിസകാരേതി യേന പുരിസകാരേന സത്താ വുത്തപ്പകാരാ സമ്പത്തിയോ പാപുണന്തി, തമ്പി പടിക്ഖിപതി. നത്ഥി ബലന്തി യമ്ഹി അത്തനോ ബലേ പതിട്ഠിതാ സത്താ വീരിയം കത്വാ താ സമ്പത്തിയോ പാപുണന്തി, തം ബലം പടിക്ഖിപതി. നത്ഥി വീരിയന്തിആദീനി സബ്ബാനി പുരിസകാരവേവചനാനേവ. ‘‘ഇദം നോ വീരിയേന ഇദം പുരിസഥാമേന, ഇദം പുരിസപരക്കമേന പവത്ത’’ന്തി ഏവം പവത്തവചനപടിക്ഖേപകരണവസേന പനേതാനി വിസും ആദിയന്തി.

സബ്ബേ സത്താതി ഓട്ഠഗോണഗദ്രഭാദയോ അനവസേസേ പരിഗ്ഗണ്ഹാതി. സബ്ബേ പാണാതി ഏകിന്ദ്രിയോ പാണോ, ദ്വിന്ദ്രിയോ പാണോതിആദിവസേന വദതി. സബ്ബേ ഭൂതാതി അണ്ഡകോസവത്ഥികോസേസു ഭൂതേ സന്ധായ വദതി. സബ്ബേ ജീവാതി സാലിയവഗോധുമാദയോ സന്ധായ വദതി. തേസു ഹി സോ വിരൂഹനഭാവേന ജീവസഞ്ഞീ. അവസാ അബലാ അവീരിയാതി തേസം അത്തനോ വസോ വാ ബലം വാ വീരിയം വാ നത്ഥി. നിയതിസങ്ഗതിഭാവപരിണതാതി ഏത്ഥ നിയതീതി നിയതാ. സങ്ഗതീതി ഛന്നം അഭിജാതീനം തത്ഥ തത്ഥ ഗമനം. ഭാവോതി സഭാവോയേവ. ഏവം നിയതിയാ ച സങ്ഗതിയാ ച ഭാവേന ച പരിണതാ നാനപ്പകാരതം പത്താ. യേന ഹി യഥാ ഭവിതബ്ബം, സോ തഥേവ ഭവതി. യേന ന ഭവിതബ്ബം, സോ ന ഭവതീതി ദസ്സേതി. ഛസ്വേവാഭിജാതീസൂതി ഛസു ഏവ അഭിജാതീസു ഠത്വാ സുഖഞ്ച ദുക്ഖഞ്ച പടിസംവേദേന്തി. അഞ്ഞാ സുഖദുക്ഖഭൂമി നത്ഥീതി ദസ്സേതി.

യോനിപമുഖസതസഹസ്സാനീതി പമുഖയോനീനം ഉത്തമയോനീനം ചുദ്ദസസതസഹസ്സാനി അഞ്ഞാനി ച സട്ഠിസതാനി അഞ്ഞാനി ച ഛസതാനി. പഞ്ച ച കമ്മുനോ സതാനീതി പഞ്ചകമ്മസതാനി ച. കേവലം തക്കമത്തകേന നിരത്ഥകം ദിട്ഠിം ദീപേതി. പഞ്ച ച കമ്മാനി തീണി ച കമ്മാനീതിആദീസുപി ഏസേവ നയോ. കേചി പനാഹു – ‘‘പഞ്ച ച കമ്മാനീതി പഞ്ചിന്ദ്രിയവസേന ഭണതി. തീണീതി കായകമ്മാദിവസേനാ’’തി. കമ്മേ ച ഉപഡ്ഢകമ്മേ ചാതി ഏത്ഥ പനസ്സ കായകമ്മഞ്ച വചീകമ്മഞ്ച കമ്മന്തി ലദ്ധി, മനോകമ്മം ഉപഡ്ഢകമ്മന്തി. ദ്വട്ഠിപടിപദാതി ദ്വാസട്ഠി പടിപദാതി വദതി. ദ്വട്ഠന്തരകപ്പാതി ഏകസ്മിം കപ്പേ ചതുസട്ഠി അന്തരകപ്പാ നാമ ഹോന്തി. അയം പന അഞ്ഞേ ദ്വേ അജാനന്തോ ഏവമാഹ.

ഛളാഭിജാതിയോതി കണ്ഹാഭിജാതി, നീലാഭിജാതി, ലോഹിതാഭിജാതി, ഹലിദ്ദാഭിജാതി, സുക്കാഭിജാതി, പരമസുക്കാഭിജാതീതി ഇമാ ഛ അഭിജാതിയോ വദതി. തത്ഥ ഓരബ്ഭികാ, സാകുണികാ, മാഗവികാ, സൂകരികാ, ലുദ്ദാ, മച്ഛഘാതകാ ചോരാ, ചോരഘാതകാ, ബന്ധനാഗാരികാ, യേ വാ പനഞ്ഞേപി കേചി കുരൂരകമ്മന്താ, അയം കണ്ഹാഭിജാതീതി (അ. നി. ൬.൫൭) വദതി. ഭിക്ഖൂ നീലാഭിജാതീതി വദതി, തേ കിര ചതൂസു പച്ചയേസു കണ്ടകേ പക്ഖിപിത്വാ ഖാദന്തി. ‘‘ഭിക്ഖൂ കണ്ടകവുത്തികാ’’തി (അ. നി. ൬.൫൭) അയഞ്ഹിസ്സ പാളിയേവ. അഥ വാ കണ്ടകവുത്തികാ ഏവ നാമ ഏകേ പബ്ബജിതാതി വദതി. ലോഹിതാഭിജാതി നാമ നിഗണ്ഠാ ഏകസാടകാതി വദതി. ഇമേ കിര പുരിമേഹി ദ്വീഹി പണ്ഡരതരാ. ഗിഹീ ഓദാതവസനാ അചേലകസാവകാ ഹലിദ്ദാഭിജാതീതി വദതി. ഏവം അത്തനോ പച്ചയദായകേ നിഗണ്ഠേഹിപി ജേട്ഠകതരേ കരോതി. ആജീവകാ ആജീവകിനിയോ സുക്കാഭിജാതീതി വദതി. തേ കിര പുരിമേഹി ചതൂഹി പണ്ഡരതരാ. നന്ദോ, വച്ഛോ, കിസോ, സങ്കിച്ഛോ, മക്ഖലിഗോസാലോ, പരമസുക്കാഭിജാതീതി (അ. നി. ൬.൫൭) വദതി. തേ കിര സബ്ബേഹി പണ്ഡരതരാ.

അട്ഠ പുരിസഭൂമിയോതി മന്ദഭൂമി, ഖിഡ്ഡാഭൂമി, പദവീമംസഭൂമി, ഉജുഗതഭൂമി, സേക്ഖഭൂമി, സമണഭൂമി, ജിനഭൂമി, പന്നഭൂമീതി ഇമാ അട്ഠ പുരിസഭൂമിയോതി വദതി. തത്ഥ ജാതദിവസതോ പട്ഠായ സത്തദിവസേ സമ്ബാധട്ഠാനതോ നിക്ഖന്തത്താ സത്താ മന്ദാ ഹോന്തി മോമൂഹാ, അയം മന്ദഭൂമീതി വദതി. യേ പന ദുഗ്ഗതിതോ ആഗതാ ഹോന്തി, തേ അഭിണ്ഹം രോദന്തി ചേവ വിരവന്തി ച, സുഗതിതോ ആഗതാ തം അനുസ്സരിത്വാ ഹസന്തി, അയം ഖിഡ്ഡാഭൂമി നാമ. മാതാപിതൂനം ഹത്ഥം വാ പാദം വാ മഞ്ചം വാ പീഠം വാ ഗഹേത്വാ ഭൂമിയം പദനിക്ഖിപനം പദവീമംസഭൂമി നാമ. പദസാ ഗന്തും സമത്ഥകാലേ ഉജുഗതഭൂമി നാമ. സിപ്പാനി സിക്ഖിതകാലേ സേക്ഖഭൂമി നാമ. ഘരാ നിക്ഖമ്മ പബ്ബജിതകാലേ സമണഭൂമി നാമ. ആചരിയം സേവിത്വാ ജാനനകാലേ ജിനഭൂമി നാമ. ഭിക്ഖു ച പന്നകോ ജിനോ ന കിഞ്ചി ആഹാതി ഏവം അലാഭിം സമണം പന്നഭൂമീതി വദതി.

ഏകൂനപഞ്ഞാസ ആജീവകസതേതി ഏകൂനപഞ്ഞാസആജീവകവുത്തിസതാനി. പരിബ്ബാജകസതേതി പരിബ്ബാജകപബ്ബജ്ജാസതാനി. നാഗാവാസസതേതി നാഗമണ്ഡലസതാനി. വീസേ ഇന്ദ്രിയസതേതി വീസതിന്ദ്രിയസതാനി. തിംസേ നിരയസതേതി തിംസ നിരയസതാനി. രജോധാതുയോതി രജഓകിരണട്ഠാനാനി, ഹത്ഥപിട്ഠിപാദപിട്ഠാദീനി സന്ധായ വദതി. സത്ത സഞ്ഞീഗബ്ഭാതി ഓട്ഠഗോണഗദ്രഭഅജപസുമിഗമഹിംസേ സന്ധായ വദതി. സത്ത അസഞ്ഞീഗബ്ഭാതി സാലിവീഹിയവഗോധൂമകങ്ഗുവരകകുദ്രൂസകേ സന്ധായ വദതി. നിഗണ്ഠിഗബ്ഭാതി ഗണ്ഠിമ്ഹി ജാതഗബ്ഭാ, ഉച്ഛുവേളുനളാദയോ സന്ധായ വദതി. സത്ത ദേവാതി ബഹൂ ദേവാ. സോ പന സത്താതി വദതി. മനുസ്സാപി അനന്താ, സോ സത്താതി വദതി. സത്ത പിസാചാതി പിസാചാ മഹന്തമഹന്താ സത്താതി വദതി. സരാതി മഹാസരാ, കണ്ണമുണ്ഡരഥകാരഅനോതത്തസീഹപ്പപാതഛദ്ദന്തമന്ദാകിനീകുണാലദഹേ ഗഹേത്വാ വദതി.

പവുടാതി ഗണ്ഠികാ. പപാതാതി മഹാപപാതാ. പപാതസതാനീതി ഖുദ്ദകപപാതസതാനി. സുപിനാതി മഹാസുപിനാ. സുപിനസതാനീതി ഖുദ്ദകസുപിനസതാനി. മഹാകപ്പിനോതി മഹാകപ്പാനം. തത്ഥ ഏകമ്ഹാ മഹാസരാ വസ്സസതേ വസ്സസതേ കുസഗ്ഗേന ഏകം ഉദകബിന്ദും നീഹരിത്വാ സത്തക്ഖത്തും തമ്ഹി സരേ നിരുദകേ കതേ ഏകോ മഹാകപ്പോതി വദതി. ഏവരൂപാനം മഹാകപ്പാനം ചതുരാസീതിസതസഹസ്സാനി ഖേപേത്വാ ബാലേ ച പണ്ഡിതേ ച ദുക്ഖസ്സന്തം കരോന്തീതി അയമസ്സ ലദ്ധി. പണ്ഡിതോപി കിര അന്തരാ വിസുജ്ഝിതും ന സക്കോതി. ബാലോപി തതോ ഉദ്ധം ന ഗച്ഛതി.

സീലേനാതി അചേലകസീലേന വാ അഞ്ഞേന വാ യേന കേനചി. വതേനാതി താദിസേനേവ വതേന. തപേനാതി തപോകമ്മേന. അപരിപക്കം പരിപാചേതി നാമ, യോ ‘‘അഹം പണ്ഡിതോ’’തി അന്തരാ വിസുജ്ഝതി. പരിപക്കം ഫുസ്സ ഫുസ്സ ബ്യന്തിം കരോതി നാമ യോ ‘‘അഹം ബാലോ’’തി വുത്തപരിമാണം കാലം അതിക്കമിത്വാ യാതി. ഹേവം നത്ഥീതി ഏവം നത്ഥി. തഞ്ഹി ഉഭയമ്പി ന സക്കാ കാതുന്തി ദീപേതി. ദോണമിതേതി ദോണേന മിതം വിയ. സുഖദുക്ഖേതി സുഖദുക്ഖം. പരിയന്തകതേതി വുത്തപരിമാണേന കാലേന കതപരിയന്തേ. നത്ഥി ഹായനവഡ്ഢനേതി നത്ഥി ഹായനവഡ്ഢനാനി. ന സംസാരോ പണ്ഡിതസ്സ ഹായതി, ന ബാലസ്സ വഡ്ഢതീതി അത്ഥോ. ഉക്കംസാവകംസേതി ഉക്കംസാവകംസാ. ഹായനവഡ്ഢനാനമേതം അധിവചനം.

ഇദാനി തമത്ഥം ഉപമായ സാധേന്തോ ‘‘സേയ്യഥാപി നാമാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ സുത്തഗുളേതി വേഠേത്വാ കതസുത്തഗുളേ. നിബ്ബേഠിയമാനമേവ പലേതീതി പബ്ബതേ വാ രുക്ഖഗ്ഗേ വാ ഠത്വാ ഖിത്തം സുത്തപ്പമാണേന നിബ്ബേഠിയമാനമേവ ഗച്ഛതി, സുത്തേ ഖീണേ തത്ഥേവ തിട്ഠതി, ന ഗച്ഛതി. ഏവമേവ വുത്തകാലതോ ഉദ്ധം ന ഗച്ഛതീതി ദസ്സേതി.

അജിതകേസകമ്ബലവാദവണ്ണനാ

൧൭൦-൧൭൨. അജിതവാദേ നത്ഥി ദിന്നന്തി ദിന്നഫലാഭാവം സന്ധായ വദതി. യിട്ഠം വുച്ചതി മഹായാഗോ. ഹുതന്തി പഹേണകസക്കാരോ അധിപ്പേതോ. തമ്പി ഉഭയം ഫലാഭാവമേവ സന്ധായ പടിക്ഖിപതി. സുകതദുക്കടാനന്തി സുകതദുക്കടാനം, കുസലാകുസലാനന്തി അത്ഥോ. ഫലം വിപാകോതി യം ഫലന്തി വാ വിപാകോതി വാ വുച്ചതി, തം നത്ഥീതി വദതി. നത്ഥി അയം ലോകോതി പരലോകേ ഠിതസ്സ അയം ലോകോ നത്ഥി, നത്ഥി പരോ ലോകോതി ഇധ ലോകേ ഠിതസ്സാപി പരോ ലോകോ നത്ഥി, സബ്ബേ തത്ഥ തത്ഥേവ ഉച്ഛിജ്ജന്തീതി ദസ്സേതി. നത്ഥി മാതാ നത്ഥി പിതാതി തേസു സമ്മാപടിപത്തിമിച്ഛാപടിപത്തീനം ഫലാഭാവവസേന വദതി. നത്ഥി സത്താ ഓപപാതികാതി ചവിത്വാ ഉപപജ്ജനകാ സത്താ നാമ നത്ഥീതി വദതി.

ചാതുമഹാഭൂതികോതി ചതുമഹാഭൂതമയോ. പഥവീ പഥവികായന്തി അജ്ഝത്തികപഥവീധാതു ബാഹിരപഥവീധാതും. അനുപേതീതി അനുയായതി. അനുപഗച്ഛതീതി തസ്സേവ വേവചനം. അനുഗച്ഛതീതിപി അത്ഥോ. ഉഭയേനാപി ഉപേതി, ഉപഗച്ഛതീതി ദസ്സേതി. ആപാദീസുപി ഏസേവ നയോ. ഇന്ദ്രിയാനീതി മനച്ഛട്ഠാനി ഇന്ദ്രിയാനി ആകാസം പക്ഖന്ദന്തി. ആസന്ദിപഞ്ചമാതി നിപന്നമഞ്ചേന പഞ്ചമാ, മഞ്ചോ ചേവ ചത്താരോ മഞ്ചപാദേ ഗഹേത്വാ ഠിതാ ചത്താരോ പുരിസാ ചാതി അത്ഥോ. യാവാളാഹനാതി യാവ സുസാനാ. പദാനീതി ‘അയം ഏവം സീലവാ അഹോസി, ഏവം ദുസ്സീലോ’തിആദിനാ നയേന പവത്താനി ഗുണാഗുണപദാനി, സരീരമേവ വാ ഏത്ഥ പദാനീതി അധിപ്പേതം. കാപോതകാനീതി കപോതവണ്ണാനി, പാരാവതപക്ഖവണ്ണാനീതി അത്ഥോ. ഭസ്സന്താതി ഭസ്മന്താ, അയമേവ വാ പാളി. ആഹുതിയോതി യം പഹേണകസക്കാരാദിഭേദം ദിന്നദാനം, സബ്ബം തം ഛാരികാവസാനമേവ ഹോതി, ന തതോ പരം ഫലദായകം ഹുത്വാ ഗച്ഛതീതി അത്ഥോ. ദത്തുപഞ്ഞത്തന്തി ദത്തൂഹി ബാലമനുസ്സേഹി പഞ്ഞത്തം. ഇദം വുത്തം ഹോതി – ‘ബാലേഹി അബുദ്ധീഹി പഞ്ഞത്തമിദം ദാനം, ന പണ്ഡിതേഹി. ബാലാ ദേന്തി, പണ്ഡിതാ ഗണ്ഹന്തീ’തി ദസ്സേതി.

തത്ഥ പൂരണോ ‘‘കരോതോ ന കരീയതി പാപ’’ന്തി വദന്തോ കമ്മം പടിബാഹതി. അജിതോ ‘‘കായസ്സ ഭേദാ ഉച്ഛിജ്ജതീ’’തി വദന്തോ വിപാകം പടിബാഹതി. മക്ഖലി ‘‘നത്ഥി ഹേതൂ’’തി വദന്തോ ഉഭയം പടിബാഹതി. തത്ഥ കമ്മം പടിബാഹന്തേനാപി വിപാകോ പടിബാഹിതോ ഹോതി, വിപാകം പടിബാഹന്തേനാപി കമ്മം പടിബാഹിതം ഹോതി. ഇതി സബ്ബേപേതേ അത്ഥതോ ഉഭയപ്പടിബാഹകാ അഹേതുകവാദാ ചേവ അകിരിയവാദാ ച നത്ഥികവാദാ ച ഹോന്തി.

യേ വാ പന തേസം ലദ്ധിം ഗഹേത്വാ രത്തിട്ഠാനേ ദിവാഠാനേ നിസിന്നാ സജ്ഝായന്തി വീമംസന്തി, തേസം ‘‘കരോതോ ന കരീയതി പാപം, നത്ഥി ഹേതു, നത്ഥി പച്ചയോ, മതോ ഉച്ഛിജ്ജതീ’’തി തസ്മിം ആരമ്മണേ മിച്ഛാസതി സന്തിട്ഠതി, ചിത്തം ഏകഗ്ഗം ഹോതി, ജവനാനി ജവന്തി, പഠമജവനേ സതേകിച്ഛാ ഹോന്തി, തഥാ ദുതിയാദീസു, സത്തമേ ബുദ്ധാനമ്പി അതേകിച്ഛാ അനിവത്തിനോ അരിട്ഠകണ്ടകസദിസാ. തത്ഥ കോചി ഏകം ദസ്സനം ഓക്കമതി, കോചി ദ്വേ, കോചി തീണിപി, ഏകസ്മിം ഓക്കന്തേപി, ദ്വീസു തീസു ഓക്കന്തേസുപി, നിയതമിച്ഛാദിട്ഠികോവ ഹോതി; പത്തോ സഗ്ഗമഗ്ഗാവരണഞ്ചേവ മോക്ഖമഗ്ഗാവരണഞ്ച, അഭബ്ബോ തസ്സത്തഭാവസ്സ അനന്തരം സഗ്ഗമ്പി ഗന്തും, പഗേവ മോക്ഖം. വട്ടഖാണു നാമേസ സത്തോ പഥവിഗോപകോ, യേഭുയ്യേന ഏവരൂപസ്സ ഭവതോ വുട്ഠാനം നത്ഥി.

‘‘തസ്മാ അകല്യാണജനം, ആസീവിസമിവോരഗം;

ആരകാ പരിവജ്ജേയ്യ, ഭൂതികാമോ വിചക്ഖണോ’’തി.

പകുധകച്ചായനവാദവണ്ണനാ

൧൭൩-൧൭൫. പകുധവാദേ അകടാതി അകതാ. അകടവിധാതി അകതവിധാനാ. ഏവം കരോഹീതി കേനചി കാരാപിതാപി ന ഹോന്തീതി അത്ഥോ. അനിമ്മിതാതി ഇദ്ധിയാപി ന നിമ്മിതാ. അനിമ്മാതാതി അനിമ്മാപിതാ, കേചി അനിമ്മാപേതബ്ബാതി പദം വദന്തി, തം നേവ പാളിയം, ന അട്ഠകഥായം ദിസ്സതി. വഞ്ഝാദിപദത്തയം വുത്തത്ഥമേവ. ന ഇഞ്ജന്തീതി ഏസികത്ഥമ്ഭോ വിയ ഠിതത്താ ന ചലന്തി. ന വിപരിണമന്തീതി പകതിം ന ജഹന്തി. ന അഞ്ഞമഞ്ഞം ബ്യാബാധേന്തീതി ന അഞ്ഞമഞ്ഞം ഉപഹനന്തി. നാലന്തി ന സമത്ഥാ. പഥവികായോതിആദീസു പഥവീയേവ പഥവികായോ, പഥവിസമൂഹോ വാ. തത്ഥാതി തേസു ജീവസത്തമേസു കായേസു. സത്തന്നം ത്വേവ കായാനന്തി യഥാ മുഗ്ഗരാസിആദീസു പഹതം സത്ഥം മുഗ്ഗാദീനം അന്തരേന പവിസതി, ഏവം സത്തന്നം കായാനം അന്തരേന ഛിദ്ദേന വിവരേന സത്ഥം പവിസതി. തത്ഥ അഹം ഇമം ജീവിതാ വോരോപേമീതി കേവലം സഞ്ഞാമത്തമേവ ഹോതീതി ദസ്സേതി.

നിഗണ്ഠനാടപുത്തവാദവണ്ണനാ

൧൭൬-൧൭൮. നാടപുത്തവാദേ ചാതുയാമസംവരസംവുതോതി ചതുകോട്ഠാസേന സംവരേന സംവുതോ. സബ്ബവാരിവാരിതോ ചാതി വാരിതസബ്ബഉദകോ പടിക്ഖിത്തസബ്ബസീതോദകോതി അത്ഥോ. സോ കിര സീതോദകേ സത്തസഞ്ഞീ ഹോതി, തസ്മാ ന തം വളഞ്ജേതി. സബ്ബവാരിയുത്തോതി സബ്ബേന പാപവാരണേന യുത്തോ. സബ്ബവാരിധുതോതി സബ്ബേന പാപവാരണേന ധുതപാപോ. സബ്ബവാരിഫുടോതി സബ്ബേന പാപവാരണേന ഫുട്ഠോ. ഗതത്തോതി കോടിപ്പത്തചിത്തോ. യതത്തോതി സംയതചിത്തോ. ഠിതത്തോതി സുപ്പതിട്ഠിതചിത്തോ. ഏതസ്സ വാദേ കിഞ്ചി സാസനാനുലോമമ്പി അത്ഥി, അസുദ്ധലദ്ധിതായ പന സബ്ബാ ദിട്ഠിയേവ ജാതാ.

സഞ്ചയബേലട്ഠപുത്തവാദവണ്ണനാ

൧൭൯-൧൮൧. സഞ്ചയവാദോ അമരാവിക്ഖേപേ വുത്തനയോ ഏവ.

പഠമസന്ദിട്ഠികസാമഞ്ഞഫലവണ്ണനാ

൧൮൨. സോഹം, ഭന്തേതി സോ അഹം ഭന്തേ, വാലുകം പീളേത്വാ തേലം അലഭമാനോ വിയ തിത്ഥിയവാദേസു സാരം അലഭന്തോ ഭഗവന്തം പുച്ഛാമീതി അത്ഥോ.

൧൮൩. യഥാ തേ ഖമേയ്യാതി യഥാ തേ രുച്ചേയ്യ. ദാസോതി അന്തോജാതധനക്കീതകരമരാനീതസാമംദാസബ്യോപഗതാനം അഞ്ഞതരോ. കമ്മകാരോതി അനലസോ കമ്മകരണസീലോയേവ. ദൂരതോ ദിസ്വാ പഠമമേവ ഉട്ഠഹതീതി പുബ്ബുട്ഠായീ. ഏവം ഉട്ഠിതോ സാമിനോ ആസനം പഞ്ഞപേത്വാ പാദധോവനാദികത്തബ്ബകിച്ചം കത്വാ പച്ഛാ നിപതതി നിസീദതീതി പച്ഛാനിപാതീ. സാമികമ്ഹി വാ സയനതോ അവുട്ഠിതേ പുബ്ബേയേവ വുട്ഠാതീതി പുബ്ബുട്ഠായീ. പച്ചൂസകാലതോ പട്ഠായ യാവ സാമിനോ രത്തിം നിദ്ദോക്കമനം, താവ സബ്ബകിച്ചാനി കത്വാ പച്ഛാ നിപതതി, സേയ്യം കപ്പേതീതി പച്ഛാനിപാതീ. കിം കരോമി, കിം കരോമീതി ഏവം കിംകാരമേവ പടിസുണന്തോ വിചരതീതി കിം കാരപടിസ്സാവീ. മനാപമേവ കിരിയം കരോതീതി മനാപചാരീ. പിയമേവ വദതീതി പിയവാദീ. സാമിനോ തുട്ഠപഹട്ഠം മുഖം ഉല്ലോകയമാനോ വിചരതീതി മുഖുല്ലോകകോ.

ദേവോ മഞ്ഞേതി ദേവോ വിയ. സോ വതസ്സാഹം പുഞ്ഞാനി കരേയ്യന്തി സോ വത അഹം ഏവരൂപോ അസ്സം, യദി പുഞ്ഞാനി കരേയ്യന്തി അത്ഥോ. ‘‘സോ വതസ്സ’സ്സ’’ന്തിപി പാഠോ, അയമേവത്ഥോ. യംനൂനാഹന്തി സചേ ദാനം ദസ്സാമി, യം രാജാ ഏകദിവസം ദേതി, തതോ സതഭാഗമ്പി യാവജീവം ന സക്ഖിസ്സാമി ദാതുന്തി പബ്ബജ്ജായം ഉസ്സാഹം കത്വാ ഏവം ചിന്തനഭാവം ദസ്സേതി.

കായേന സംവുതോതി കായേന പിഹിതോ ഹുത്വാ അകുസലസ്സ പവേസനദ്വാരം ഥകേത്വാതി അത്ഥോ. ഏസേവ നയോ സേസപദദ്വയേപി. ഘാസച്ഛാദനപരമതായാതി ഘാസച്ഛാദനേന പരമതായ ഉത്തമതായ, ഏതദത്ഥമ്പി അനേസനം പഹായ അഗ്ഗസല്ലേഖേന സന്തുട്ഠോതി അത്ഥോ. അഭിരതോ പവിവേകേതി ‘‘കായവിവേകോ ച വിവേകട്ഠകായാനം, ചിത്തവിവേകോ ച നേക്ഖമ്മാഭിരതാനം, പരമവോദാനപ്പത്താനം ഉപധിവിവേകോ ച നിരുപധീനം പുഗ്ഗലാനം വിസങ്ഖാരഗതാന’’ന്തി ഏവം വുത്തേ തിവിധേപി വിവേകേ രതോ; ഗണസങ്ഗണികം പഹായ കായേന ഏകോ വിഹരതി, ചിത്തകിലേസസങ്ഗണികം പഹായ അട്ഠസമാപത്തിവസേന ഏകോ വിഹരതി, ഫലസമാപത്തിം വാ നിരോധസമാപത്തിം വാ പവിസിത്വാ നിബ്ബാനം പത്വാ വിഹരതീതി അത്ഥോ. യഗ്ഘേതി ചോദനത്ഥേ നിപാതോ.

൧൮൪. ആസനേനപി നിമന്തേയ്യാമാതി നിസിന്നാസനം പപ്ഫോടേത്വാ ഇധ നിസീദഥാതി വദേയ്യാമ. അഭിനിമന്തേയ്യാമപി നന്തി അഭിഹരിത്വാപി നം നിമന്തേയ്യാമ. തത്ഥ ദുവിധോ അഭിഹാരോ – വാചായ ചേവ കായേന ച. തുമ്ഹാകം ഇച്ഛിതിച്ഛിതക്ഖണേ അമ്ഹാകം ചീവരാദീഹി വദേയ്യാഥ യേനത്ഥോതി വദന്തോ ഹി വാചായ അഭിഹരിത്വാ നിമന്തേതി നാമ. ചീവരാദിവേകല്ലം സല്ലക്ഖേത്വാ ഇദം ഗണ്ഹാഥാതി താനി ദേന്തോ പന കായേന അഭിഹരിത്വാ നിമന്തേതി നാമ. തദുഭയമ്പി സന്ധായ അഭിനിമന്തേയ്യാമപി നന്തി ആഹ. ഏത്ഥ ച ഗിലാനപച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരോതി യം കിഞ്ചി ഗിലാനസ്സ സപ്പായം ഓസധം. വചനത്ഥോ പന വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ വുത്തോ. രക്ഖാവരണഗുത്തിന്തി രക്ഖാസങ്ഖാതഞ്ചേവ ആവരണസങ്ഖാതഞ്ച ഗുത്തിം. സാ പനേസാ ന ആവുധഹത്ഥേ പുരിസേ ഠപേന്തേന ധമ്മികാ നാമ സംവിദഹിതാ ഹോതി. യഥാ പന അവേലായ കട്ഠഹാരികപണ്ണഹാരികാദയോ വിഹാരം ന പവിസന്തി, മിഗലുദ്ദകാദയോ വിഹാരസീമായ മിഗേ വാ മച്ഛേ വാ ന ഗണ്ഹന്തി, ഏവം സംവിദഹന്തേന ധമ്മികാ നാമ രക്ഖാ സംവിഹിതാ ഹോതി, തം സന്ധായാഹ – ‘‘ധമ്മിക’’ന്തി.

൧൮൫. യദി ഏവം സന്തേതി യദി തവ ദാസോ തുയ്ഹം സന്തികാ അഭിവാദനാദീനി ലഭേയ്യ. ഏവം സന്തേ. അദ്ധാതി ഏകംസവചനമേതം. പഠമന്തി ഭണന്തോ അഞ്ഞസ്സാപി അത്ഥിതം ദീപേതി. തേനേവ ച രാജാ സക്കാ പന, ഭന്തേ, അഞ്ഞമ്പീതിആദിമാഹ.

ദുതിയസന്ദിട്ഠികസാമഞ്ഞഫലവണ്ണനാ

൧൮൬-൧൮൮. കസതീതി കസ്സകോ. ഗേഹസ്സ പതി, ഏകഗേഹമത്തേ ജേട്ഠകോതി ഗഹപതികോ. ബലിസങ്ഖാതം കരം കരോതീതി കരകാരകോ. ധഞ്ഞരാസിം ധനരാസിഞ്ച വഡ്ഢേതീതി രാസിവഡ്ഢകോ.

അപ്പം വാതി പരിത്തകം വാ അന്തമസോ തണ്ഡുലനാളിമത്തകമ്പി. ഭോഗക്ഖന്ധന്തി ഭോഗരാസിം. മഹന്തം വാതി വിപുലം വാ. യഥാ ഹി മഹന്തം പഹായ പബ്ബജിതും ദുക്കരം, ഏവം അപ്പമ്പീതി ദസ്സനത്ഥം ഉഭയമാഹ. ദാസവാരേ പന യസ്മാ ദാസോ അത്തനോപി അനിസ്സരോ, പഗേവ ഭോഗാനം. യഞ്ഹി തസ്സ ധനം, തം സാമികാനഞ്ഞേവ ഹോതി, തസ്മാ ഭോഗഗ്ഗഹണം ന കതം. ഞാതിയേവ ഞാതിപരിവട്ടോ.

പണീതതരസാമഞ്ഞഫലവണ്ണനാ

൧൮൯. സക്കാ പന, ഭന്തേ, അഞ്ഞമ്പി ദിട്ഠേവ ധമ്മേതി ഇധ ഏവമേവാതി ന വുത്തം. തം കസ്മാതി ചേ, ഏവമേവാതി ഹി വുച്ചമാനേ പഹോതി ഭഗവാ സകലമ്പി രത്തിന്ദിവം തതോ വാ ഭിയ്യോപി ഏവരൂപാഹി ഉപമാഹി സാമഞ്ഞഫലം ദീപേതും. തത്ഥ കിഞ്ചാപി ഏതസ്സ ഭഗവതോ വചനസവനേ പരിയന്തം നാമ നത്ഥി, തഥാപി അത്ഥോ താദിസോയേവ ഭവിസ്സതീതി ചിന്തേത്വാ ഉപരി വിസേസം പുച്ഛന്തോ ഏവമേവാതി അവത്വാ – ‘‘അഭിക്കന്തതരഞ്ച പണീതതരഞ്ചാ’’തി ആഹ. തത്ഥ അഭിക്കന്തതരന്തി അഭിമനാപതരം അതിസേട്ഠതരന്തി അത്ഥോ. പണീതതരന്തി ഉത്തമതരം. തേന ഹീതി ഉയ്യോജനത്ഥേ നിപാതോ. സവനേ ഉയ്യോജേന്തോ ഹി നം ഏവമാഹ. സുണോഹീതി അഭിക്കന്തതരഞ്ച പണീതതരഞ്ച സാമഞ്ഞഫലം സുണാതി.

സാധുകം മനസികരോഹീതി ഏത്ഥ പന സാധുകം സാധൂതി ഏകത്ഥമേതം. അയഞ്ഹി സാധു-സദ്ദോ ആയാചനസമ്പടിച്ഛനസമ്പഹംസനസുന്ദര ദള്ഹീകമ്മാദീസു ദിസ്സതി. ‘‘സാധു മേ, ഭന്തേ, ഭഗവാ സങ്ഖിത്തേന ധമ്മം ദേസേതൂ’’തിആദീസു (സം. നി. ൪.൯൫) ഹി ആയാചനേ ദിസ്സതി. ‘‘സാധു, ഭന്തേതി ഖോ സോ ഭിക്ഖു ഭഗവതോ ഭാസിതം അഭിനന്ദിത്വാ അനുമോദിത്വാ’’തിആദീസു (മ. നി. ൩.൮൬) സമ്പടിച്ഛനേ. ‘‘സാധു സാധു, സാരിപുത്താ’’തിആദീസു (ദീ. നി. ൩.൩൪൯) സമ്പഹംസനേ.

‘‘സാധു ധമ്മരുചി രാജാ, സാധു പഞ്ഞാണവാ നരോ;

സാധു മിത്താനമദ്ദുബ്ഭോ, പാപസ്സാകരണം സുഖ’’ന്തി. (ജാ. ൨.൧൭.൧൦൧);

ആദീസു സുന്ദരേ. ‘‘തേന ഹി, ബ്രാഹ്മണ, സുണോഹി സാധുകം മനസി കരോഹീ’’തിആദീസു (അ. നി. ൫.൧൯൨) സാധുകസദ്ദോയേവ ദള്ഹീകമ്മേ, ആണത്തിയന്തിപി വുച്ചതി. ഇധാപി അസ്സ ഏത്ഥേവ ദള്ഹീകമ്മേ ച ആണത്തിയഞ്ച വേദിതബ്ബോ. സുന്ദരേപി വട്ടതി. ദള്ഹീകമ്മത്ഥേന ഹി ദള്ഹമിമം ധമ്മം സുണാഹി, സുഗ്ഗഹിതം ഗണ്ഹന്തോ. ആണത്തിഅത്ഥേന മമ ആണത്തിയാ സുണാഹി, സുന്ദരത്ഥേന സുന്ദരമിമം ഭദ്ദകം ധമ്മം സുണാഹീതി ഏവം ദീപിതം ഹോതി.

മനസി കരോഹീതി ആവജ്ജ, സമന്നാഹരാതി അത്ഥോ, അവിക്ഖിത്തചിത്തോ ഹുത്വാ നിസാമേഹി, ചിത്തേ കരോഹീതി അധിപ്പായോ. അപി ചേത്ഥ സുണോഹീതി സോതിന്ദ്രിയവിക്ഖേപനിവാരണമേതം. സാധുകം മനസി കരോഹീതി മനസികാരേ ദള്ഹീകമ്മനിയോജനേന മനിന്ദ്രിയവിക്ഖേപനിവാരണം. പുരിമഞ്ചേത്ഥ ബ്യഞ്ജനവിപല്ലാസഗ്ഗാഹവാരണം, പച്ഛിമം അത്ഥവിപല്ലാസഗ്ഗാഹവാരണം. പുരിമേന ച ധമ്മസ്സവനേ നിയോജേതി, പച്ഛിമേന സുതാനം ധമ്മാനം ധാരണൂപപരിക്ഖാദീസു. പുരിമേന ച സബ്യഞ്ജനോ അയം ധമ്മോ, തസ്മാ സവനീയോതി ദീപേതി. പച്ഛിമേന സത്ഥോ, തസ്മാ സാധുകം മനസി കാതബ്ബോതി. സാധുകപദം വാ ഉഭയപദേഹി യോജേത്വാ യസ്മാ അയം ധമ്മോ ധമ്മഗമ്ഭീരോ ചേവ ദേസനാഗമ്ഭീരോ ച, തസ്മാ സുണാഹി സാധുകം, യസ്മാ അത്ഥഗമ്ഭീരോ ച പടിവേധഗമ്ഭീരോ ച, തസ്മാ സാധുകം മനസി കരോഹീതി ഏവം യോജനാ വേദിതബ്ബാ. ഭാസിസ്സാമീതി സക്കാ മഹാരാജാതി ഏവം പടിഞ്ഞാതം സാമഞ്ഞഫലദേസനം വിത്ഥാരതോ ഭാസിസ്സാമി. ‘‘ദേസേസ്സാമീ’’തി ഹി സങ്ഖിത്തദീപനം ഹോതി. ഭാസിസ്സാമീതി വിത്ഥാരദീപനം. തേനാഹ വങ്ഗീസത്ഥേരോ –

‘‘സങ്ഖിത്തേനപി ദേസേതി, വിത്ഥാരേനപി ഭാസതി;

സാളികായിവ നിഗ്ഘോസോ, പടിഭാനം ഉദീരയീ’’തി. (സം. നി. ൧.൨൧൪);

ഏവം വുത്തേ ഉസ്സാഹജാതോ ഹുത്വാ – ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’തി ഖോ രാജാ മാഗധോ അജാതസത്തു വേദേഹിപുത്തോ ഭഗവതോ പച്ചസ്സോസി ഭഗവതോ വചനം സമ്പടിച്ഛി, പടിഗ്ഗഹേസീതി വുത്തം ഹോതി.

൧൯൦. അഥസ്സ ഭഗവാ ഏതദവോച, ഏതം അവോച, ഇദാനി വത്തബ്ബം ‘‘ഇധ മഹാരാജാ’’തിആദിം സകലം സുത്തം അവോചാതി അത്ഥോ. തത്ഥ ഇധാതി ദേസാപദേസേ നിപാതോ, സ്വായം കത്ഥചി ലോകം ഉപാദായ വുച്ചതി. യഥാഹ – ‘‘ഇധ തഥാഗതോ ലോകേ ഉപ്പജ്ജതീ’’തി. കത്ഥചി സാസനം യഥാഹ – ‘‘ഇധേവ, ഭിക്ഖവേ, പഠമോ സമണോ, ഇധ ദുതിയോ സമണോ’’തി (അ. നി. ൪.൨൪൧). കത്ഥചി ഓകാസം. യഥാഹ –

‘‘ഇധേവ തിട്ഠമാനസ്സ, ദേവഭൂതസ്സ മേ സതോ;

പുനരായു ച മേ ലദ്ധോ, ഏവം ജാനാഹി മാരിസാ’’തി. (ദീ. നി. ൨.൩൬൯);

കത്ഥചി പദപൂരണമത്തമേവ. യഥാഹ ‘‘ഇധാഹം, ഭിക്ഖവേ, ഭുത്താവീ അസ്സം പവാരിതോ’’തി (മ. നി. ൧.൩൦). ഇധ പന ലോകം ഉപാദായ വുത്തോതി വേദിതബ്ബോ. മഹാരാജാതി യഥാ പടിഞ്ഞാതം ദേസനം ദേസേതും പുന മഹാരാജാതി ആലപതി. ഇദം വുത്തം ഹോതി – ‘‘മഹാരാജ ഇമസ്മിം ലോകേ തഥാഗതോ ഉപ്പജ്ജതി അരഹം…പേ… ബുദ്ധോ ഭഗവാ’’തി. തത്ഥ തഥാഗതസദ്ദോ ബ്രഹ്മജാലേ വുത്തോ. അരഹന്തിആദയോ വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ വിത്ഥാരിതാ. ലോകേ ഉപ്പജ്ജതീതി ഏത്ഥ പന ലോകോതി – ഓകാസലോകോ സത്തലോകോ സങ്ഖാരലോകോതി തിവിധോ. ഇധ പന സത്തലോകോ അധിപ്പേതോ. സത്തലോകേ ഉപ്പജ്ജമാനോപി ച തഥാഗതോ ന ദേവലോകേ, ന ബ്രഹ്മലോകേ, മനുസ്സലോകേവ ഉപ്പജ്ജതി. മനുസ്സലോകേപി ന അഞ്ഞസ്മിം ചക്കവാളേ, ഇമസ്മിംയേവ ചക്കവാളേ. തത്രാപി ന സബ്ബട്ഠാനേസു, ‘‘പുരത്ഥിമായ ദിസായ ഗജങ്ഗലം നാമ നിഗമോ തസ്സാപരേന മഹാസാലോ, തതോ പരാ പച്ചന്തിമാ ജനപദാ ഓരതോ മജ്ഝേ, പുരത്ഥിമദക്ഖിണായ ദിസായ സലളവതീ നാമ നദീ. തതോ പരാ പച്ചന്തിമാ ജനപദാ, ഓരതോ മജ്ഝേ, ദക്ഖിണായ ദിസായ സേതകണ്ണികം നാമ നിഗമോ, തതോ പരാ പച്ചന്തിമാ ജനപദാ, ഓരതോ മജ്ഝേ, പച്ഛിമായ ദിസായ ഥൂണം നാമ ബ്രാഹ്മണഗാമോ, തതോ പരാ പച്ചന്തിമാ ജനപദാ, ഓരതോ മജ്ഝേ, ഉത്തരായ ദിസായ ഉസിരദ്ധജോ നാമ പബ്ബതോ, തതോ പരാ പച്ചന്തിമാ ജനപദാ ഓരതോ മജ്ഝേ’’തി ഏവം പരിച്ഛിന്നേ ആയാമതോ തിയോജനസതേ, വിത്ഥാരതോ അഡ്ഢതേയ്യയോജനസതേ, പരിക്ഖേപതോ നവയോജനസതേ മജ്ഝിമപദേസേ ഉപ്പജ്ജതി. ന കേവലഞ്ച തഥാഗതോ, പച്ചേകബുദ്ധാ, അഗ്ഗസാവകാ, അസീതിമഹാഥേരാ, ബുദ്ധമാതാ, ബുദ്ധപിതാ, ചക്കവത്തീ രാജാ അഞ്ഞേ ച സാരപ്പത്താ ബ്രാഹ്മണഗഹപതികാ ഏത്ഥേവുപ്പജ്ജന്തി.

തത്ഥ തഥാഗതോ സുജാതായ ദിന്നമധുപായാസഭോജനതോ യാവ അരഹത്തമഗ്ഗോ, താവ ഉപ്പജ്ജതി നാമ, അരഹത്തഫലേ ഉപ്പന്നോ നാമ. മഹാഭിനിക്ഖമനതോ വാ യാവ അരഹത്തമഗ്ഗോ. തുസിതഭവനതോ വാ യാവ അരഹത്തമഗ്ഗോ. ദീപങ്കരപാദമൂലതോ വാ യാവ അരഹത്തമഗ്ഗോ, താവ ഉപ്പജ്ജതി നാമ, അരഹത്തഫലേ ഉപ്പന്നോ നാമ. ഇധ സബ്ബപഠമം ഉപ്പന്നഭാവം സന്ധായ ഉപ്പജ്ജതീതി വുത്തം. തഥാഗതോ ലോകേ ഉപ്പന്നോ ഹോതീതി അയഞ്ഹേത്ഥ അത്ഥോ.

സോ ഇമം ലോകന്തി സോ ഭഗവാ ഇമം ലോകം. ഇദാനി വത്തബ്ബം നിദസ്സേതി. സദേവകന്തി സഹ ദേവേഹി സദേവകം. ഏവം സഹ മാരേന സമാരകം, സഹ ബ്രഹ്മുനാ സബ്രഹ്മകം, സഹ സമണബ്രാഹ്മണേഹി സസ്സമണബ്രാഹ്മണിം. പജാതത്താ പജാ, തം പജം. സഹ ദേവമനുസ്സേഹി സദേവമനുസ്സം. തത്ഥ സദേവകവചനേന പഞ്ച കാമാവചരദേവഗ്ഗഹണം വേദിതബ്ബം. സമാരക – വചനേന ഛട്ഠകാമാവചരദേവഗ്ഗഹണം. സബ്രഹ്മകവചനേന ബ്രഹ്മകായികാദിബ്രഹ്മഗ്ഗഹണം. സസ്സമണബ്രാഹ്മണീവചനേന സാസനസ്സ പച്ചത്ഥികപച്ചാമിത്തസമണബ്രാഹ്മണഗ്ഗഹണം, സമിതപാപബാഹിതപാപസമണബ്രാഹ്മണഗ്ഗഹണഞ്ച. പജാവചനേന സത്തലോകഗ്ഗഹണം. സദേവമനുസ്സവചനേന സമ്മുതിദേവഅവസേസമനുസ്സഗ്ഗഹണം. ഏവമേത്ഥ തീഹി പദേഹി ഓകാസലോകേന സദ്ധിം സത്തലോകോ. ദ്വീഹി പജാവസേന സത്തലോകോവ ഗഹിതോതി വേദിതബ്ബോ.

അപരോ നയോ, സദേവകഗ്ഗഹണേന അരൂപാവചരദേവലോകോ ഗഹിതോ. സമാരകഗ്ഗഹണേന ഛ കാമാവചരദേവലോകോ. സബ്രഹ്മകഗ്ഗഹണേന രൂപീ ബ്രഹ്മലോകോ. സസ്സമണബ്രാഹ്മണാദിഗ്ഗഹണേന ചതുപരിസവസേന സമ്മുതിദേവേഹി വാ സഹ മനുസ്സലോകോ, അവസേസസബ്ബസത്തലോകോ വാ.

അപി ചേത്ഥ സദേവകവചനേന ഉക്കട്ഠപരിച്ഛേദതോ സബ്ബസ്സ ലോകസ്സ സച്ഛികതഭാവമാഹ. തതോ യേസം അഹോസി – ‘‘മാരോ മഹാനുഭാവോ ഛ കാമാവചരിസ്സരോ വസവത്തീ, കിം സോപി ഏതേന സച്ഛികതോ’’തി, തേസം വിമതിം വിധമന്തോ ‘‘സമാരക’’ന്തി ആഹ. യേസം പന അഹോസി – ‘‘ബ്രഹ്മാ മഹാനുഭാവോ ഏകങ്ഗുലിയാ ഏകസ്മിം ചക്കവാളസഹസ്സേ ആലോകം ഫരതി, ദ്വീഹി …പേ… ദസഹി അങ്ഗുലീഹി ദസസു ചക്കവാളസഹസ്സേസു ആലോകം ഫരതി. അനുത്തരഞ്ച ഝാനസമാപത്തിസുഖം പടിസംവേദേതി, കിം സോപി സച്ഛികതോ’’തി, തേസം വിമതിം വിധമന്തോ സബ്രഹ്മകന്തി ആഹ. തതോ യേ ചിന്തേസും – ‘‘പുഥൂ സമണബ്രാഹ്മണാ സാസനസ്സ പച്ചത്ഥികാ, കിം തേപി സച്ഛികതാ’’തി, തേസം വിമതിം വിധമന്തോ സസ്സമണബ്രാഹ്മണിം പജന്തി ആഹ. ഏവം ഉക്കട്ഠുക്കട്ഠാനം സച്ഛികതഭാവം പകാസേത്വാ അഥ സമ്മുതിദേവേ അവസേസമനുസ്സേ ച ഉപാദായ ഉക്കട്ഠപരിച്ഛേദവസേന സേസസത്തലോകസ്സ സച്ഛികതഭാവം പകാസേന്തോ സദേവമനുസ്സന്തി ആഹ. അയമേത്ഥ ഭാവാനുക്കമോ.

പോരാണാ പനാഹു സദേവകന്തി ദേവേഹി സദ്ധിം അവസേസലോകം. സമാരകന്തി മാരേന സദ്ധിം അവസേസലോകം. സബ്രഹ്മകന്തി ബ്രഹ്മേഹി സദ്ധിം അവസേസലോകം. ഏവം സബ്ബേപി തിഭവൂപഗേ സത്തേ തീഹാകാരേഹി തീസു പദേസു പക്ഖിപിത്വാ പുന ദ്വീഹി പദേഹി പരിയാദിയന്തോ സസ്സമണബ്രാഹ്മണിം പജം സദേവമനുസ്സന്തി ആഹ. ഏവം പഞ്ചഹിപി പദേഹി തേന തേനാകാരേന തേധാതുകമേവ പരിയാദിന്നന്തി.

സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ പവേദേതീതി ഏത്ഥ പന സയന്തി സാമം അപരനേയ്യോ ഹുത്വാ. അഭിഞ്ഞാതി അഭിഞ്ഞായ, അധികേന ഞാണേന ഞത്വാതി അത്ഥോ. സച്ഛികത്വാതി പച്ചക്ഖം കത്വാ, ഏതേന അനുമാനാദിപടിക്ഖേപോ കതോ ഹോതി. പവേദേതീതി ബോധേതി വിഞ്ഞാപേതി പകാസേതി.

സോ ധമ്മം ദേസേതി ആദികല്യാണം…പേ… പരിയോസാനകല്യാണന്തി സോ ഭഗവാ സത്തേസു കാരുഞ്ഞതം പടിച്ച ഹിത്വാപി അനുത്തരം വിവേകസുഖം ധമ്മം ദേസേതി. തഞ്ച ഖോ അപ്പം വാ ബഹും വാ ദേസേന്തോ ആദികല്യാണാദിപ്പകാരമേവ ദേസേതി. ആദിമ്ഹിപി, കല്യാണം ഭദ്ദകം അനവജ്ജമേവ കത്വാ ദേസേതി, മജ്ഝേപി, പരിയോസാനേപി, കല്യാണം ഭദ്ദകം അനവജ്ജമേവ കത്വാ ദേസേതീതി വുത്തം ഹോതി. തത്ഥ അത്ഥി ദേസനായ ആദിമജ്ഝപരിയോസാനം, അത്ഥി സാസനസ്സ. ദേസനായ താവ ചതുപ്പദികായപി ഗാഥായ പഠമപാദോ ആദി നാമ, തതോ ദ്വേ മജ്ഝം നാമ, അന്തേ ഏകോ പരിയോസാനം നാമ. ഏകാനുസന്ധികസ്സ സുത്തസ്സ നിദാനം ആദി, ഇദമവോചാതി പരിയോസാനം, ഉഭിന്നമന്തരാ മജ്ഝം. അനേകാനുസന്ധികസ്സ സുത്തസ്സ പഠമാനുസന്ധി ആദി, അന്തേ അനുസന്ധി പരിയോസാനം, മജ്ഝേ ഏകോ വാ ദ്വേ വാ ബഹൂ വാ മജ്ഝമേവ.

സാസനസ്സ പന സീലസമാധിവിപസ്സനാ ആദി നാമ. വുത്തമ്പി ചേതം – ‘‘കോ ചാദി കുസലാനം ധമ്മാനം? സീലഞ്ച സുവിസുദ്ധം ദിട്ഠി ച ഉജുകാ’’തി (സം. നി. ൫.൩൬൯). ‘‘അത്ഥി, ഭിക്ഖവേ, മജ്ഝിമാ പടിപദാ തഥാഗതേന അഭിസമ്ബുദ്ധാ’’തി ഏവം വുത്തോ പന അരിയമഗ്ഗോ മജ്ഝം നാമ. ഫലഞ്ചേവ നിബ്ബാനഞ്ച പരിയോസാനം നാമ. ‘‘ഏതദത്ഥമിദം, ബ്രാഹ്മണ, ബ്രഹ്മചരിയം, ഏതം സാരം, ഏതം പരിയോസാന’’ന്തി (മ. നി. ൧.൩൨൪) ഹി ഏത്ഥ ഫലം പരിയോസാനന്തി വുത്തം. ‘‘നിബ്ബാനോഗധം ഹി, ആവുസോ വിസാഖ, ബ്രഹ്മചരിയം വുസ്സതി, നിബ്ബാനപരായനം നിബ്ബാനപരിയോസാന’’ന്തി (മ. നി. ൧.൪൬൬) ഏത്ഥ നിബ്ബാനം പരിയോസാനന്തി വുത്തം. ഇധ ദേസനായ ആദിമജ്ഝപരിയോസാനം അധിപ്പേതം. ഭഗവാ ഹി ധമ്മം ദേസേന്തോ ആദിമ്ഹി സീലം ദസ്സേത്വാ മജ്ഝേ മഗ്ഗം പരിയോസാനേ നിബ്ബാനം ദസ്സേതി. തേന വുത്തം – ‘‘സോ ധമ്മം ദേസേതി ആദികല്യാണം മജ്ഝേകല്യാണം പരിയോസാനകല്യാണ’’ന്തി. തസ്മാ അഞ്ഞോപി ധമ്മകഥികോ ധമ്മം കഥേന്തോ –

‘‘ആദിമ്ഹി സീലം ദസ്സേയ്യ, മജ്ഝേ മഗ്ഗം വിഭാവയേ;

പരിയോസാനമ്ഹി നിബ്ബാനം, ഏസാ കഥികസണ്ഠിതീ’’തി.