൧. ബ്രഹ്മജാലസുത്തവണ്ണനാ

പരിബ്ബാജകകഥാവണ്ണനാ

ഇമിസ്സാ പഠമമഹാസങ്ഗീതിയാ വത്തമാനായ വിനയസങ്ഗഹാവസാനേ സുത്തന്തപിടകേ ആദിനികായസ്സ ആദിസുത്തം ബ്രഹ്മജാലം പുച്ഛന്തേന ആയസ്മതാ മഹാകസ്സപേന – ‘‘ബ്രഹ്മജാലം, ആവുസോ ആനന്ദ, കത്ഥ ഭാസിത’’ന്തി, ഏവമാദിവുത്തവചനപരിയോസാനേ യത്ഥ ച ഭാസിതം, യഞ്ചാരബ്ഭ ഭാസിതം, തം സബ്ബം പകാസേന്തോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ ഏവം മേ സുതന്തിആദിമാഹ. തേന വുത്തം ‘‘ബ്രഹ്മജാലസ്സാപി ഏവം മേ സുതന്തിആദികം ആയസ്മതാ ആനന്ദേന പഠമമഹാസങ്ഗീതികാലേ വുത്തം നിദാനമാദീ’’തി.

൧. തത്ഥ ഏവന്തി നിപാതപദം. മേതിആദീനി നാമപദാനി. പടിപന്നോ ഹോതീതി ഏത്ഥ പടീതി ഉപസഗ്ഗപദം, ഹോതീതി ആഖ്യാതപദന്തി. ഇമിനാ താവ നയേന പദവിഭാഗോ വേദിതബ്ബോ.

അത്ഥതോ പന ഏവം-സദ്ദോ താവ ഉപമൂപദേസസമ്പഹംസനഗരഹണവചനസമ്പടിഗ്ഗഹാകാരനിദസ്സനാവധാരണാദിഅനേകത്ഥപ്പഭേദോ. തഥാഹേസ – ‘‘ഏവം ജാതേന മച്ചേന, കത്തബ്ബം കുസലം ബഹു’’ന്തി (ധ. പ. ൫൩) ഏവമാദീസു ഉപമായം ആഗതോ. ‘‘ഏവം തേ അഭിക്കമിതബ്ബം, ഏവം തേ പടിക്കമിതബ്ബ’’ന്തിആദീസു (അ. നി. ൪.൧൨൨) ഉപദേസേ. ‘‘ഏവമേതം ഭഗവാ, ഏവമേതം സുഗതാ’’തിആദീസു (അ. നി. ൩.൬൬) സമ്പഹംസനേ. ‘‘ഏവമേവം പനായം വസലീ യസ്മിം വാ തസ്മിം വാ തസ്സ മുണ്ഡകസ്സ സമണകസ്സ വണ്ണം ഭാസതീ’’തിആദീസു (സം. നി. ൧.൧൮൭) ഗരഹണേ. ‘‘ഏവം, ഭന്തേതി ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ പച്ചസ്സോസു’’ന്തിആദീസു (മ. നി. ൧.൧) വചനസമ്പടിഗ്ഗഹേ. ‘‘ഏവം ബ്യാ ഖോ അഹം, ഭന്തേ, ഭഗവതാ ധമ്മം ദേസിതം ആജാനാമീ’’തിആദീസു (മ. നി. ൧.൩൯൮) ആകാരേ. ‘‘ഏഹി ത്വം, മാണവക, യേന സമണോ ആനന്ദോ തേനുപസങ്കമ, ഉപസങ്കമിത്വാ മമ വചനേന സമണം ആനന്ദം അപ്പാബാധം അപ്പാതങ്കം ലഹുട്ഠാനം ബലം ഫാസുവിഹാരം പുച്ഛ. ‘‘സുഭോ മാണവോ തോദേയ്യപുത്തോ ഭവന്തം ആനന്ദം അപ്പാബാധം അപ്പാതങ്കം ലഹുട്ഠാനം ബലം ഫാസുവിഹാരം പുച്ഛതീ’’തി. ‘‘ഏവഞ്ച വദേഹി, സാധു കിര ഭവം ആനന്ദോ യേന സുഭസ്സ മാണവസ്സ തോദേയ്യപുത്തസ്സ നിവേസനം, തേനുപസങ്കമതു അനുകമ്പം ഉപാദായാ’’തിആദീസു (ദീ. നി. ൧.൪൪൫) നിദസ്സനേ. ‘‘തം കിം മഞ്ഞഥ, കാലാമാ, ഇമേ ധമ്മാ കുസലാ വാ അകുസലാ വാതി? അകുസലാ, ഭന്തേ. സാവജ്ജാ വാ അനവജ്ജാ വാതി? സാവജ്ജാ, ഭന്തേ. വിഞ്ഞുഗരഹിതാ വാ വിഞ്ഞുപ്പസത്ഥാ വാതി? വിഞ്ഞുഗരഹിതാ, ഭന്തേ. സമത്താ സമാദിന്നാ അഹിതായ ദുക്ഖായ സംവത്തന്തി നോ വാ, കഥം വോ ഏത്ഥ ഹോതീതി? സമത്താ, ഭന്തേ, സമാദിന്നാ അഹിതായ ദുക്ഖായ സംവത്തന്തി, ഏവം നോ ഏത്ഥ ഹോതീ’’തിആദീസു (അ. നി. ൩.൬൬) അവധാരണേ. സ്വായമിധ ആകാരനിദസ്സനാവധാരണേസു ദട്ഠബ്ബോ.

തത്ഥ ആകാരത്ഥേന ഏവം-സദ്ദേന ഏതമത്ഥം ദീപേതി, നാനാനയനിപുണമനേകജ്ഝാസയസമുട്ഠാനം, അത്ഥബ്യഞ്ജനസമ്പന്നം, വിവിധപാടിഹാരിയം, ധമ്മത്ഥദേസനാപടിവേധഗമ്ഭീരം, സബ്ബസത്താനം സകസകഭാസാനുരൂപതോ സോതപഥമാഗച്ഛന്തം തസ്സ ഭഗവതോ വചനം സബ്ബപ്പകാരേന കോ സമത്ഥോ വിഞ്ഞാതും, സബ്ബഥാമേന പന സോതുകാമതം ജനേത്വാപി ‘ഏവം മേ സുതം’ മയാപി ഏകേനാകാരേന സുതന്തി.

നിദസ്സനത്ഥേന – ‘‘നാഹം സയമ്ഭൂ, ന മയാ ഇദം സച്ഛികത’’ന്തി അത്താനം പരിമോചേന്തോ – ‘ഏവം മേ സുതം’, ‘മയാപി ഏവം സുത’ന്തി ഇദാനി വത്തബ്ബം സകലം സുത്തം നിദസ്സേതി.

അവധാരണത്ഥേന – ‘‘ഏതദഗ്ഗം, ഭിക്ഖവേ, മമ സാവകാനം ഭിക്ഖൂനം ബഹുസ്സുതാനം യദിദം ആനന്ദോ, ഗതിമന്താനം, സതിമന്താനം, ധിതിമന്താനം, ഉപട്ഠാകാനം യദിദം ആനന്ദോ’’തി (അ. നി. ൧.൨൨൩). ഏവം ഭഗവതാ – ‘‘ആയസ്മാ ആനന്ദോ അത്ഥകുസലോ, ധമ്മകുസലോ, ബ്യഞ്ജനകുസലോ, നിരുത്തികുസലോ, പുബ്ബാപരകുസലോ’’തി (അ. നി. ൫.൧൬൯). ഏവം ധമ്മസേനാപതിനാ ച പസത്ഥഭാവാനുരൂപം അത്തനോ ധാരണബലം ദസ്സേന്തോ സത്താനം സോതുകാമതം ജനേതി – ‘ഏവം മേ സുതം’, തഞ്ച ഖോ അത്ഥതോ വാ ബ്യഞ്ജനതോ വാ അനൂനമനധികം, ഏവമേവ ന അഞ്ഞഥാ ദട്ഠബ്ബ’’ന്തി.

മേ-സദ്ദോ തീസു അത്ഥേസു ദിസ്സതി. തഥാ ഹിസ്സ – ‘‘ഗാഥാഭിഗീതം മേ അഭോജനേയ്യ’’ന്തിആദീസു (സു. നി. ൮൧) മയാതി അത്ഥോ. ‘‘സാധു മേ, ഭന്തേ, ഭഗവാ സങ്ഖിത്തേന ധമ്മം ദേസേതൂ’’തിആദീസു (സം. നി. ൪.൮൮) മയ്ഹന്തി അത്ഥോ. ‘‘ധമ്മദായാദാ മേ, ഭിക്ഖവേ, ഭവഥാ’’തിആദീസു (മ. നി. ൧.൨൯) മമാതി അത്ഥോ. ഇധ പന മയാ സുതന്തി ച, മമ സുതന്തി ച അത്ഥദ്വയേ യുജ്ജതി.

സുതന്തി അയം സുത-സദ്ദോ സഉപസഗ്ഗോ ച അനുപസഗ്ഗോ ച – ഗമനവിസ്സുതകിലിന്ന-ഉപചിതാനുയോഗ-സോതവിഞ്ഞേയ്യ-സോതദ്വാരാനുസാര-വിഞ്ഞാതാദിഅനേകത്ഥപ്പഭേദോ, തഥാ ഹിസ്സ ‘‘സേനായ പസുതോ’’തിആദീസു ഗച്ഛന്തോതി അത്ഥോ. ‘‘സുതധമ്മസ്സ പസ്സതോ’’തിആദീസു (ഉദാ. ൧൧) വിസ്സുതധമ്മസ്സാതി അത്ഥോ. ‘‘അവസ്സുതാ അവസ്സുതസ്സാ’’തിആദീസു (പാചി. ൬൫൭) കിലിന്നാകിലിന്നസ്സാതി അത്ഥോ. ‘‘തുമ്ഹേഹി പുഞ്ഞം പസുതം അനപ്പക’’ന്തിആദീസു (ഖു. പാ. ൭.൧൨) ഉപചിതന്തി അത്ഥോ. ‘‘യേ ഝാനപസുതാ ധീരാ’’തിആദീസു (ധ. പ. ൧൮൧) ഝാനാനുയുത്താതി അത്ഥോ. ‘ദിട്ഠം സുതം മുത’ന്തിആദീസു (മ. നി. ൧.൨൪൧) സോതവിഞ്ഞേയ്യന്തി അത്ഥോ. ‘‘സുതധരോ സുതസന്നിചയോ’’തിആദീസു (മ. നി. ൧.൩൩൯) സോതദ്വാരാനുസാരവിഞ്ഞാതധരോതി അത്ഥോ. ഇധ പനസ്സ സോതദ്വാരാനുസാരേന ഉപധാരിതന്തി വാ ഉപധാരണന്തി വാതി അത്ഥോ. ‘മേ’ സദ്ദസ്സ ഹി ‘മയാ’തി അത്ഥേ സതി ‘ഏവം മയാ സുതം’ സോതദ്വാരാനുസാരേന ഉപധാരിതന്തി യുജ്ജതി. ‘മമാ’തി അത്ഥേ സതി ഏവം മമ സുതം സോതദ്വാരാനുസാരേന ഉപധാരണന്തി യുജ്ജതി.

ഏവമേതേസു തീസു പദേസു ഏവന്തി സോതവിഞ്ഞാണാദിവിഞ്ഞാണകിച്ചനിദസ്സനം. മേതി വുത്തവിഞ്ഞാണസമങ്ഗിപുഗ്ഗലനിദസ്സനം. സുതന്തി അസ്സവനഭാവപടിക്ഖേപതോ അനൂനാധികാവിപരീതഗ്ഗഹണനിദസ്സനം. തഥാ ഏവന്തി തസ്സാ സോതദ്വാരാനുസാരേന പവത്തായ വിഞ്ഞാണവീഥിയാ നാനപ്പകാരേന ആരമ്മണേ പവത്തിഭാവപ്പകാസനം. മേതി അത്തപ്പകാസനം. സുതന്തി ധമ്മപ്പകാസനം. അയഞ്ഹേത്ഥ സങ്ഖേപോ – ‘‘നാനപ്പകാരേന ആരമ്മണേ പവത്തായ വിഞ്ഞാണവീഥിയാ മയാ ന അഞ്ഞം കതം, ഇദം പന കതം, അയം ധമ്മോ സുതോ’’തി.

തഥാ ഏവന്തി നിദ്ദിസിതബ്ബധമ്മപ്പകാസനം. മേതി പുഗ്ഗലപ്പകാസനം. സുതന്തി പുഗ്ഗലകിച്ചപ്പകാസനം. ഇദം വുത്തം ഹോതി. ‘‘യം സുത്തം നിദ്ദിസിസ്സാമി, തം മയാ ഏവം സുത’’ന്തി.

തഥാ ഏവന്തി യസ്സ ചിത്തസന്താനസ്സ നാനാകാരപ്പവത്തിയാ നാനത്ഥബ്യഞ്ജനഗ്ഗഹണം ഹോതി, തസ്സ നാനാകാരനിദ്ദേസോ. ഏവന്തി ഹി അയമാകാരപഞ്ഞത്തി. മേതി കത്തുനിദ്ദേസോ. സുതന്തി വിസയനിദ്ദേസോ. ഏത്താവതാ നാനാകാരപ്പവത്തേന ചിത്തസന്താനേന തം സമങ്ഗിനോ കത്തു വിസയഗ്ഗഹണസന്നിട്ഠാനം കതം ഹോതി.

അഥവാ ഏവന്തി പുഗ്ഗലകിച്ചനിദ്ദേസോ. സുതന്തി വിഞ്ഞാണകിച്ചനിദ്ദേസോ. മേതി ഉഭയകിച്ചയുത്തപുഗ്ഗലനിദ്ദേസോ. അയം പനേത്ഥ സങ്ഖേപോ, ‘‘മയാ സവനകിച്ചവിഞ്ഞാണസമങ്ഗിനാ പുഗ്ഗലേന വിഞ്ഞാണവസേന ലദ്ധസവനകിച്ചവോഹാരേന സുത’’ന്തി.

തത്ഥ ഏവന്തി ച മേതി ച സച്ചികട്ഠപരമത്ഥവസേന അവിജ്ജമാനപഞ്ഞത്തി. കിഞ്ഹേത്ഥ തം പരമത്ഥതോ അത്ഥി, യം ഏവന്തി വാ മേതി വാ നിദ്ദേസം ലഭേഥ? സുതന്തി വിജ്ജമാനപഞ്ഞത്തി. യഞ്ഹി തം ഏത്ഥ സോതേന ഉപലദ്ധം, തം പരമത്ഥതോ വിജ്ജമാനന്തി. തഥാ ‘ഏവ’ന്തി ച, മേതി ച, തം തം ഉപാദായ വത്തബ്ബതോ ഉപാദാപഞ്ഞത്തി. ‘സുത’ന്തി ദിട്ഠാദീനി ഉപനിധായ വത്തബ്ബതോ ഉപനിധാപഞ്ഞത്തി. ഏത്ഥ ച ഏവന്തി വചനേന അസമ്മോഹം ദീപേതി. ന ഹി സമ്മൂള്ഹോ നാനപ്പകാരപടിവേധസമത്ഥോ ഹോതി. ‘സുത’ന്തി വചനേന സുതസ്സ അസമ്മോസം ദീപേതി. യസ്സ ഹി സുതം സമ്മുട്ഠം ഹോതി, ന സോ കാലന്തരേന മയാ സുതന്തി പടിജാനാതി. ഇച്ചസ്സ അസമ്മോഹേന പഞ്ഞാസിദ്ധി, അസമ്മോസേന പന സതിസിദ്ധി. തത്ഥ പഞ്ഞാപുബ്ബങ്ഗമായ സതിയാ ബ്യഞ്ജനാവധാരണസമത്ഥതാ, സതിപുബ്ബങ്ഗമായ പഞ്ഞായ അത്ഥപടിവേധസമത്ഥതാ. തദുഭയസമത്ഥതായോഗേന അത്ഥബ്യഞ്ജനസമ്പന്നസ്സ ധമ്മകോസസ്സ അനുപാലനസമത്ഥതോ ധമ്മഭണ്ഡാഗാരികത്തസിദ്ധി.

അപരോ നയോ, ഏവന്തി വചനേന യോനിസോ മനസികാരം ദീപേതി. അയോനിസോ മനസികരോതോ ഹി നാനപ്പകാരപടിവേധാഭാവതോ. സുതന്തി വചനേന അവിക്ഖേപം ദീപേതി, വിക്ഖിത്തചിത്തസ്സ സവനാഭാവതോ. തഥാ ഹി വിക്ഖിത്തചിത്തോ പുഗ്ഗലോ സബ്ബസമ്പത്തിയാ വുച്ചമാനോപി ‘‘ന മയാ സുതം, പുന ഭണഥാ’’തി ഭണതി. യോനിസോ മനസികാരേന ചേത്ഥ അത്തസമ്മാപണിധിം പുബ്ബേ ച കതപുഞ്ഞതം സാധേതി, സമ്മാ അപ്പണിഹിതത്തസ്സ പുബ്ബേ അകതപുഞ്ഞസ്സ വാ തദഭാവതോ. അവിക്ഖേപേന സദ്ധമ്മസ്സവനം സപ്പുരിസൂപനിസ്സയഞ്ച സാധേതി. ന ഹി വിക്ഖിത്തചിത്തോ സോതും സക്കോതി, ന ച സപ്പുരിസേ അനുപസ്സയമാനസ്സ സവനം അത്ഥീതി.

അപരോ നയോ, യസ്മാ ഏവന്തി യസ്സ ചിത്തസന്താനസ്സ നാനാകാരപ്പവത്തിയാ നാനത്ഥബ്യഞ്ജനഗ്ഗഹണം ഹോതി, തസ്സ നാനാകാരനിദ്ദേസോതി വുത്തം, സോ ച ഏവം ഭദ്ദകോ ആകാരോ ന സമ്മാഅപ്പണിഹിതത്തനോ പുബ്ബേ അകതപുഞ്ഞസ്സ വാ ഹോതി, തസ്മാ ഏവന്തി ഇമിനാ ഭദ്ദകേനാകാരേന പച്ഛിമചക്കദ്വയസമ്പത്തിമത്തനോ ദീപേതി. സുതന്തി സവനയോഗേന പുരിമചക്കദ്വയസമ്പത്തിം. ന ഹി അപ്പതിരൂപദേസേ വസതോ സപ്പുരിസൂപനിസ്സയവിരഹിതസ്സ വാ സവനം അത്ഥി. ഇച്ചസ്സ പച്ഛിമചക്കദ്വയസിദ്ധിയാ ആസയസുദ്ധിസിദ്ധാ ഹോതി, പുരിമചക്കദ്വയസിദ്ധിയാ പയോഗസുദ്ധി, തായ ച ആസയസുദ്ധിയാ അധിഗമബ്യത്തിസിദ്ധി, പയോഗസുദ്ധിയാ ആഗമബ്യത്തിസിദ്ധി. ഇതി പയോഗാസയസുദ്ധസ്സ ആഗമാധിഗമസമ്പന്നസ്സ വചനം അരുണുഗ്ഗം വിയ സൂരിയസ്സ ഉദയതോ യോനിസോ മനസികാരോ വിയ ച കുസലകമ്മസ്സ അരഹതി ഭഗവതോ വചനസ്സ പുബ്ബങ്ഗമം ഭവിതുന്തി ഠാനേ നിദാനം ഠപേന്തോ – ‘‘ഏവം മേ സുത’’ന്തിആദിമാഹ.

അപരോ നയോ, ‘ഏവ’ന്തി ഇമിനാ നാനപ്പകാരപടിവേധദീപകേന വചനേന അത്തനോ അത്ഥപടിഭാനപടിസമ്ഭിദാസമ്പത്തിസബ്ഭാവം ദീപേതി. ‘സുത’ന്തി ഇമിനാ സോതബ്ബപ്പഭേദപടിവേധദീപകേന ധമ്മനിരുത്തിപടിസമ്ഭിദാസമ്പത്തിസബ്ഭാവം. ‘ഏവ’ന്തി ച ഇദം യോനിസോ മനസികാരദീപകം വചനം ഭാസമാനോ – ‘‘ഏതേ മയാ ധമ്മാ മനസാനുപേക്ഖിതാ, ദിട്ഠിയാ സുപ്പടിവിദ്ധാ’’തി ദീപേതി. ‘സുത’ന്തി ഇദം സവനയോഗദീപകം വചനം ഭാസമാനോ – ‘‘ബഹൂ മയാ ധമ്മാ സുതാ ധാതാ വചസാ പരിചിതാ’’തി ദീപേതി. തദുഭയേനാപി അത്ഥബ്യഞ്ജനപാരിപൂരിം ദീപേന്തോ സവനേ ആദരം ജനേതി. അത്ഥബ്യഞ്ജനപരിപുണ്ണഞ്ഹി ധമ്മം ആദരേന അസ്സുണന്തോ മഹതാ ഹിതാ പരിബാഹിരോ ഹോതീതി, തസ്മാ ആദരം ജനേത്വാ സക്കച്ചം അയം ധമ്മോ സോതബ്ബോതി.

‘‘ഏവം മേ സുത’’ന്തി ഇമിനാ പന സകലേന വചനേന ആയസ്മാ ആനന്ദോ തഥാഗതപ്പവേദിതം ധമ്മം അത്തനോ അദഹന്തോ അസപ്പുരിസഭൂമിം അതിക്കമതി. സാവകത്തം പടിജാനന്തോ സപ്പുരിസഭൂമിം ഓക്കമതി. തഥാ അസദ്ധമ്മാ ചിത്തം വുട്ഠാപേതി, സദ്ധമ്മേ ചിത്തം പതിട്ഠാപേതി. ‘‘കേവലം സുതമേവേതം മയാ, തസ്സേവ ഭഗവതോ വചന’’ന്തി ദീപേന്തോ അത്താനം പരിമോചേതി, സത്ഥാരം അപദിസതി, ജിനവചനം അപ്പേതി, ധമ്മനേത്തിം പതിട്ഠാപേതി.

അപിച ‘‘ഏവം മേ സുത’’ന്തി അത്തനാ ഉപ്പാദിതഭാവം അപ്പടിജാനന്തോ പുരിമവചനം വിവരന്തോ – ‘‘സമ്മുഖാ പടിഗ്ഗഹിതമിദം മയാ തസ്സ ഭഗവതോ ചതുവേസാരജ്ജവിസാരദസ്സ ദസബലധരസ്സ ആസഭട്ഠാനട്ഠായിനോ സീഹനാദനാദിനോ സബ്ബസത്തുത്തമസ്സ ധമ്മിസ്സരസ്സ ധമ്മരാജസ്സ ധമ്മാധിപതിനോ ധമ്മദീപസ്സ ധമ്മസരണസ്സ സദ്ധമ്മവരചക്കവത്തിനോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ വചനം, ന ഏത്ഥ അത്ഥേ വാ ധമ്മേ വാ പദേ വാ ബ്യഞ്ജനേ വാ കങ്ഖാ വാ വിമതി വാ കാതബ്ബാ’’തി സബ്ബേസം ദേവമനുസ്സാനം ഇമസ്മിം ധമ്മേ അസ്സദ്ധിയം വിനാസേതി, സദ്ധാസമ്പദം ഉപ്പാദേതി. തേനേതം വുച്ചതി –

‘‘വിനാസയതി അസ്സദ്ധം, സദ്ധം വഡ്ഢേതി സാസനേ;

ഏവം മേ സുതമിച്ചേവം, വദം ഗോതമസാവകോ’’തി.

ഏകന്തി ഗണനപരിച്ഛേദനിദ്ദേസോ. സമയന്തി പരിച്ഛിന്നനിദ്ദേസോ. ഏകം സമയന്തി അനിയമിതപരിദീപനം. തത്ഥ സമയസദ്ദോ –

‘‘സമവായേ ഖണേ കാലേ, സമൂഹേ ഹേതുദിട്ഠിസു;

പടിലാഭേ പഹാനേ ച, പടിവേധേ ച ദിസ്സതി’’.

തഥാ ഹിസ്സ – ‘‘അപ്പേവനാമ സ്വേപി ഉപസങ്കമേയ്യാമ കാലഞ്ച സമയഞ്ച ഉപാദായാ’’തി ഏവമാദീസു (ദീ. നി. ൧.൪൪൭) സമവായോ അത്ഥോ. ‘‘ഏകോവ ഖോ ഭിക്ഖവേ, ഖണോ ച സമയോ ച ബ്രഹ്മചരിയവാസായാ’’തിആദീസു (അ. നി. ൮.൨൯) ഖണോ. ‘‘ഉണ്ഹസമയോ പരിളാഹസമയോ’’തിആദീസു (പാചി. ൩൫൮) കാലോ. ‘‘മഹാസമയോ പവനസ്മി’’ന്തിആദീസു (ദീ. നി. ൨.൩൩൨) സമൂഹോ. ‘‘സമയോപി ഖോ തേ, ഭദ്ദാലി, അപ്പടിവിദ്ധോ അഹോസി, ഭഗവാ ഖോ സാവത്ഥിയം വിഹരതി, ഭഗവാപി മം ജാനിസ്സതി, ഭദ്ദാലി നാമ ഭിക്ഖു സത്ഥുസാസനേ സിക്ഖായ അപരിപൂരകാരീ’തി. അയമ്പി ഖോ, തേ ഭദ്ദാലി, സമയോ അപ്പടിവിദ്ധോ അഹോസീ’’തിആദീസു (മ. നി. ൨.൧൩൫) ഹേതു. ‘‘തേന ഖോ പന സമയേന ഉഗ്ഗഹമാനോ പരിബ്ബാജകോ സമണമുണ്ഡികാപുത്തോ സമയപ്പവാദകേ തിന്ദുകാചീരേ ഏകസാലകേ മല്ലികായ ആരാമേ പടിവസതീ’’തിആദീസു (മ. നി. ൨.൨൬൦) ദിട്ഠി.

‘‘ദിട്ഠേ ധമ്മേ ച യോ അത്ഥോ, യോ ചത്ഥോ സമ്പരായികോ;

അത്ഥാഭിസമയാ ധീരോ, പണ്ഡിതോതി പവുച്ചതീ’’തി. (സം. നി. ൧.൧൨൮) –

ആദീസു പടിലാഭോ. ‘‘സമ്മാ മാനാഭിസമയാ അന്തമകാസി ദുക്ഖസ്സാ’’തിആദീസു (അ. നി. ൭.൯) പഹാനം. ‘‘ദുക്ഖസ്സ പീളനട്ഠോ സങ്ഖതട്ഠോ സന്താപട്ഠോ വിപരിണാമട്ഠോ അഭിസമയട്ഠോ’’തിആദീസു (പടി. ൧൦൮) പടിവേധോ. ഇധ പനസ്സ കാലോ അത്ഥോ. തേന സംവച്ഛരഉതുമാസഡ്ഢമാസരത്തിദിവപുബ്ബണ്ഹമജ്ഝന്ഹികസായന്ഹപഠമമജ്ഝി-മപച്ഛിമയാമമുഹുത്താദീസു കാലപ്പഭേദഭൂതേസു സമയേസു ഏകം സമയന്തി ദീപേതി.

തത്ഥ കിഞ്ചാപി ഏതേസു സംവച്ഛരാദീസു സമയേസു യം യം സുത്തം യസ്മിം യസ്മിം സംവച്ഛരേ ഉതുമ്ഹി മാസേ പക്ഖേ രത്തിഭാഗേ വാ ദിവസഭാഗേ വാ വുത്തം, സബ്ബം തം ഥേരസ്സ സുവിദിതം സുവവത്ഥാപിതം പഞ്ഞായ. യസ്മാ പന – ‘‘ഏവം മേ സുതം’’ അസുകസംവച്ഛരേ അസുകഉതുമ്ഹി അസുകമാസേ അസുകപക്ഖേ അസുകരത്തിഭാഗേ അസുകദിവസഭാഗേ വാതി ഏവം വുത്തേ ന സക്കാ സുഖേന ധാരേതും വാ ഉദ്ദിസിതും വാ ഉദ്ദിസാപേതും വാ, ബഹു ച വത്തബ്ബം ഹോതി, തസ്മാ ഏകേനേവ പദേന തമത്ഥം സമോധാനേത്വാ ‘‘ഏകം സമയ’’ന്തി ആഹ. യേ വാ ഇമേ ഗബ്ഭോക്കന്തിസമയോ, ജാതിസമയോ, സംവേഗസമയോ, അഭിനിക്ഖമനസമയോ, ദുക്കരകാരികസമയോ, മാരവിജയസമയോ, അഭിസമ്ബോധിസമയോ ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരസമയോ, ദേസനാസമയോ, പരിനിബ്ബാനസമയോതി, ഏവമാദയോ ഭഗവതോ ദേവമനുസ്സേസു അതിവിയ പകാസാ അനേകകാലപ്പഭേദാ ഏവ സമയാ. തേസു സമയേസു ദേസനാസമയസങ്ഖാതം ഏകം സമയന്തി ദീപേതി. യോ ചായം ഞാണകരുണാകിച്ചസമയേസു കരുണാകിച്ചസമയോ, അത്തഹിതപരഹിതപടിപത്തിസമയേസു പരഹിതപടിപത്തിസമയോ, സന്നിപതിതാനം കരണീയദ്വയസമയേസു ധമ്മികഥാസമയോ ദേസനാപടിപത്തിസമയേസു ദേസനാസമയോ, തേസുപി സമയേസു അഞ്ഞതരം സമയം സന്ധായ ‘‘ഏകം സമയ’’ന്തി ആഹ.

കസ്മാ പനേത്ഥ യഥാ അഭിധമ്മേ ‘‘യസ്മിം സമയേ കാമാവചര’’ന്തി (ധ. സ. ൧) ച, ഇതോ അഞ്ഞേസു ച സുത്തപദേസു – ‘‘യസ്മിം സമയേ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു വിവിച്ചേവ കാമേഹീ’’തി ച ഭുമ്മവചനനിദ്ദേസോ കതോ, വിനയേ ച – ‘‘തേന സമയേന ബുദ്ധോ ഭഗവാ’’തി കരണവചനേന, തഥാ അകത്വാ ‘‘ഏകം സമയ’’ന്തി ഉപയോഗവചനനിദ്ദേസോ കതോതി? തത്ഥ തഥാ ഇധ ച അഞ്ഞഥാ അത്ഥസമ്ഭവതോ. തത്ഥ ഹി അഭിധമ്മേ ഇതോ അഞ്ഞേസു സുത്തപദേസു ച അധികരണത്ഥോ ഭാവേന ഭാവലക്ഖണത്ഥോ ച സമ്ഭവതി. അധികരണഞ്ഹി കാലത്ഥോ, സമൂഹത്ഥോ ച സമയോ, തത്ഥ തത്ഥ വുത്താനം ഫസ്സാദിധമ്മാനം ഖണസമവായഹേതുസങ്ഖാതസ്സ ച സമയസ്സ ഭാവേന തേസം ഭാവോ ലക്ഖീയതി, തസ്മാ തദത്ഥജോതനത്ഥം തത്ഥ ഭുമ്മവചനനിദ്ദേസോ കതോ.

വിനയേ ച ഹേതുഅത്ഥോ കരണത്ഥോ ച സമ്ഭവതി. യോ ഹി സോ സിക്ഖാപദപഞ്ഞത്തിസമയോ സാരിപുത്താദീഹിപി ദുബ്ബിഞ്ഞേയ്യോ, തേന സമയേന ഹേതുഭൂതേന കരണഭൂതേന ച സിക്ഖാപദാനി പഞ്ഞാപയന്തോ സിക്ഖാപദപഞ്ഞത്തിഹേതുഞ്ച അപേക്ഖമാനോ ഭഗവാ തത്ഥ തത്ഥ വിഹാസി, തസ്മാ തദത്ഥജോതനത്ഥം തത്ഥ കരണവചനേന നിദ്ദേസോ കതോ.

ഇധ പന അഞ്ഞസ്മിഞ്ച ഏവം ജാതികേ അച്ചന്തസംയോഗത്ഥോ സമ്ഭവതി. യഞ്ഹി സമയം ഭഗവാ ഇമം അഞ്ഞം വാ സുത്തന്തം ദേസേസി, അച്ചന്തമേവ തം സമയം കരുണാവിഹാരേന വിഹാസി, തസ്മാ തദത്ഥജോതനത്ഥം ഇധ ഉപയോഗവചനനിദ്ദേസോ കതോതി.

തേനേതം വുച്ചതി –

‘‘തം തം അത്ഥമപേക്ഖിത്വാ, ഭുമ്മേന കരണേന ച;

അഞ്ഞത്ര സമയോ വുത്തോ, ഉപയോഗേന സോ ഇധാ’’തി.

പോരാണാ പന വണ്ണയന്തി – ‘‘തസ്മിം സമയേ’’തി വാ, ‘‘തേന സമയേനാ’’തി വാ, ‘‘ഏകം സമയ’’ന്തി വാ, അഭിലാപമത്തഭേദോ ഏസ, സബ്ബത്ഥ ഭുമ്മമേവത്ഥോതി. തസ്മാ ‘‘ഏകം സമയ’’ന്തി വുത്തേപി ‘‘ഏകസ്മിം സമയേ’’തി അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

ഭഗവാതി ഗരു. ഗരുഞ്ഹി ലോകേ ഭഗവാതി വദന്തി. അയഞ്ച സബ്ബഗുണവിസിട്ഠതായ സബ്ബസത്താനം ഗരു, തസ്മാ ഭഗവാതി വേദിതബ്ബോ. പോരാണേഹിപി വുത്തം –

‘‘ഭഗവാതി വചനം സേട്ഠം, ഭഗവാതി വചനമുത്തമം;

ഗരു ഗാരവയുത്തോ സോ, ഭഗവാ തേന വുച്ചതീ’’തി.

അപി ച –

‘‘ഭാഗ്യവാ ഭഗ്ഗവാ യുത്തോ, ഭഗേഹി ച വിഭത്തവാ;

ഭത്തവാ വന്തഗമനോ, ഭവേസു ഭഗവാ തതോ’’തി.

ഇമിസ്സാ ഗാഥായ വസേനസ്സ പദസ്സ വിത്ഥാരഅത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. സോ ച വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ ബുദ്ധാനുസ്സതിനിദ്ദേസേ വുത്തോയേവ.

ഏത്താവതാ ചേത്ഥ ഏവം മേ സുതന്തി വചനേന യഥാസുതം ധമ്മം ദസ്സേന്തോ ഭഗവതോ ധമ്മകായം പച്ചക്ഖം കരോതി. തേന ‘‘നയിദം അതിക്കന്തസത്ഥുകം പാവചനം, അയം വോ സത്ഥാ’’തി സത്ഥു അദസ്സനേന ഉക്കണ്ഠിതം ജനം സമസ്സാസേതി.

ഏകം സമയം ഭഗവാതി വചനേന തസ്മിം സമയേ ഭഗവതോ അവിജ്ജമാനഭാവം ദസ്സേന്തോ രൂപകായപരിനിബ്ബാനം സാധേതി. തേന ‘‘ഏവംവിധസ്സ നാമ അരിയധമ്മസ്സ ദേസകോ ദസബലധരോ വജിരസങ്ഘാത സമാനകായോ സോപി ഭഗവാ പരിനിബ്ബുതോ, കേന അഞ്ഞേന ജീവിതേ ആസാ ജനേതബ്ബാ’’തി ജീവിതമദമത്തം ജനം സംവേജേതി, സദ്ധമ്മേ ചസ്സ ഉസ്സാഹം ജനേതി.

ഏവന്തി ച ഭണന്തോ ദേസനാസമ്പത്തിം നിദ്ദിസതി. മേ സുതന്തി സാവകസമ്പത്തിം. ഏകം സമയന്തി കാലസമ്പത്തിം. ഭഗവാതി ദേസകസമ്പത്തിം.

അന്തരാ ച രാജഗഹം അന്തരാ ച നാളന്ദന്തി അന്തരാ-സദ്ദോ കാരണഖണചിത്തവേമജ്ഝവിവരാദീസു ദിസ്സതി. ‘‘തദന്തരം കോ ജാനേയ്യ അഞ്ഞത്ര തഥാഗതാ’’തി (അ. നി. ൬.൪൪) ച, ‘‘ജനാ സങ്ഗമ്മ മന്തേന്തി മഞ്ച തഞ്ച കിമന്തര’’ന്തി (സം. നി. ൧.൨൨൮) ച ആദീസു ഹി കാരണേ അന്തരാ-സദ്ദോ. ‘‘അദ്ദസ മം, ഭന്തേ, അഞ്ഞതരാ ഇത്ഥീ വിജ്ജന്തരികായ ഭാജനം ധോവന്തീ’’തിആദീസു (മ. നി. ൨.൧൪൯) ഖണേ. ‘‘യസ്സന്തരതോ ന സന്തി കോപാ’’തിആദീസു (ഉദാ. ൨൦) ചിത്തേ. ‘‘അന്തരാ വോസാനമാപാദീ’’തിആദീസു (ചൂളവ. ൩൫൦) വേമജ്ഝേ. ‘‘അപി ചായം, ഭിക്ഖവേ, തപോദാ ദ്വിന്നം മഹാനിരയാനം അന്തരികായ ആഗച്ഛതീ’’തിആദീസു (പാരാ. ൨൩൧) വിവരേ. സ്വായമിധ വിവരേ വത്തതി, തസ്മാ രാജഗഹസ്സ ച നാളന്ദായ ച വിവരേതി ഏവമേത്ഥത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. അന്തരാ-സദ്ദേന പന യുത്തത്താ ഉപയോഗവചനം കതം. ഈദിസേസു ച ഠാനേസു അക്ഖരചിന്തകാ ‘‘അന്തരാ ഗാമഞ്ച നദിഞ്ച യാതീ’’തി ഏവം ഏകമേവ അന്തരാസദ്ദം പയുജ്ജന്തി, സോ ദുതിയപദേനപി യോജേതബ്ബോ ഹോതി, അയോജിയമാനേ ഉപയോഗവചനം ന പാപുണാതി. ഇധ പന യോജേത്വായേവ വുത്തോതി.

അദ്ധാനമഗ്ഗപ്പടിപന്നോ ഹോതീതി അദ്ധാനസങ്ഖാതം മഗ്ഗം പടിപന്നോ ഹോതി, ‘‘ദീഘമഗ്ഗ’’ന്തി അത്ഥോ. അദ്ധാനഗമനസമയസ്സ ഹി വിഭങ്ഗേ ‘‘അഡ്ഢയോജനം ഗച്ഛിസ്സാമീതി ഭുഞ്ജിതബ്ബ’’ന്തിആദിവചനതോ (പാചി. ൨൧൮) അഡ്ഢയോജനമ്പി അദ്ധാനമഗ്ഗോ ഹോതി. രാജഗഹതോ പന നാളന്ദാ യോജനമേവ.

മഹതാ ഭിക്ഖുസങ്ഘേന സദ്ധിന്തി ‘മഹതാ’തി ഗുണമഹത്തേനപി മഹതാ, സങ്ഖ്യാമഹത്തേനപി മഹതാ. സോ ഹി ഭിക്ഖുസങ്ഘോ ഗുണേഹിപി മഹാ അഹോസി, അപ്പിച്ഛതാദിഗുണസമന്നാഗതത്താ. സങ്ഖ്യായപി മഹാ, പഞ്ചസതസങ്ഖ്യത്താ. ഭിക്ഖൂനം സങ്ഘോ ‘ഭിക്ഖുസങ്ഘോ’, തേന ഭിക്ഖുസങ്ഘേന. ദിട്ഠിസീലസാമഞ്ഞസങ്ഘാതസങ്ഖാതേന സമണഗണേനാതി അത്ഥോ. സദ്ധിന്തി ഏകതോ.

പഞ്ചമത്തേഹി ഭിക്ഖുസതേഹീതി പഞ്ചമത്താ ഏതേസന്തി പഞ്ചമത്താനി. മത്താതി പമാണം വുച്ചതി, തസ്മാ യഥാ ‘‘ഭോജനേ മത്തഞ്ഞൂ’’തി വുത്തേ ‘‘ഭോജനേ മത്തം ജാനാതി, പമാണം ജാനാതീ’’തി അത്ഥോ ഹോതി, ഏവമിധാപി – ‘‘തേസം ഭിക്ഖുസതാനം പഞ്ചമത്താ പഞ്ചപമാണ’’ന്തി ഏവമത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. ഭിക്ഖൂനം സതാനി ഭിക്ഖുസതാനി, തേഹി പഞ്ചമത്തേഹി ഭിക്ഖുസതേഹി.

സുപ്പിയോപി ഖോ പരിബ്ബാജകോതി സുപ്പിയോതി തസ്സ നാമം. പി-കാരോ മഗ്ഗപ്പടിപന്നസഭാഗതായ പുഗ്ഗലസമ്പിണ്ഡനത്ഥോ. ഖോ-കാരോ പദസന്ധികരോ, ബ്യഞ്ജനസിലിട്ഠതാവസേന വുത്തോ. പരിബ്ബാജകോതി സഞ്ജയസ്സ അന്തേവാസീ ഛന്നപരിബ്ബാജകോ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – ‘‘യദാ ഭഗവാ തം അദ്ധാനമഗ്ഗം പടിപന്നോ, തദാ സുപ്പിയോപി പരിബ്ബാജകോ പടിപന്നോ അഹോസീ’’തി. അതീതകാലത്ഥോ ഹേത്ഥ ഹോതി-സദ്ദോ.

സദ്ധിം അന്തേവാസിനാ ബ്രഹ്മദത്തേന മാണവേനാതി – ഏത്ഥ അന്തേ വസതീതി അന്തേവാസീ. സമീപചാരോ സന്തികാവചരോ സിസ്സോതി അത്ഥോ. ബ്രഹ്മദത്തോതി തസ്സ നാമം. മാണവോതി സത്തോപി ചോരോപി തരുണോപി വുച്ചതി.

‘‘ചോദിതാ ദേവദൂതേഹി, യേ പമജ്ജന്തി മാണവാ;

തേ ദീഘരത്തം സോചന്തി, ഹീനകായൂപഗാ നരാ’’തി. (മ. നി. ൩.൨൭൧) –

ആദീസു ഹി സത്തോ മാണവോതി വുത്തോ. ‘‘മാണവേഹിപി സമാഗച്ഛന്തി കതകമ്മേഹിപി അകതകമ്മേഹിപീ’’തിആദീസു (മ. നി. ൨.൧൪൯) ചോരോ. ‘‘അമ്ബട്ഠോ മാണവോ, അങ്ഗകോ മാണവോ’’തിആദീസു (ദീ. നി. ൧.൩൧൬) തരുണോ ‘മാണവോ’തി വുത്തോ. ഇധാപി അയമേവത്ഥോ. ഇദഞ്ഹി വുത്തം ഹോതി – ബ്രഹ്മദത്തേന നാമ തരുണന്തേവാസിനാ സദ്ധിന്തി.

തത്രാതി തസ്മിം അദ്ധാനമഗ്ഗേ, തേസു വാ ദ്വീസു ജനേസു. സുദന്തി നിപാതമത്തം. അനേകപരിയായേനാതി പരിയായ-സദ്ദോ താവ വാരദേസനാകാരണേസു വത്തതി. ‘‘കസ്സ നു ഖോ, ആനന്ദ, അജ്ജ പരിയായോ ഭിക്ഖുനിയോ ഓവദിതു’’ന്തിആദീസു (മ. നി. ൩.൩൯൮) ഹി വാരേ പരിയായസദ്ദോ വത്തതി. ‘‘മധുപിണ്ഡികപരിയായോത്വേവ നം ധാരേഹീ’’തിആദീസു (മ. നി. ൧.൨൦൫) ദേസനായം. ‘‘ഇമിനാപി ഖോ, തേ രാജഞ്ഞ, പരിയായേന ഏവം ഹോതൂ’’തിആദീസു (ദീ. നി. ൨.൪൧൧) കാരണേ. സ്വായമിധാപി കാരണേ വത്തതി, തസ്മാ അയമേത്ഥ അത്ഥോ – ‘‘അനേകവിധേന കാരണേനാ’’തി, ‘‘ബഹൂഹി കാരണേഹീ’’തി വുത്തം ഹോതി.

ബുദ്ധസ്സ അവണ്ണം ഭാസതീതി അവണ്ണവിരഹിതസ്സ അപരിമാണവണ്ണസമന്നാഗതസ്സാപി ബുദ്ധസ്സ ഭഗവതോ – ‘‘യം ലോകേ ജാതിവുഡ്ഢേസു കത്തബ്ബം അഭിവാദനാദിസാമീചികമ്മം ‘സാമഗ്ഗിരസോ’തി വുച്ചതി, തം സമണസ്സ ഗോതമസ്സ നത്ഥി തസ്മാ അരസരൂപോ സമണോ ഗോതമോ, നിബ്ഭോഗോ, അകിരിയവാദോ, ഉച്ഛേദവാദോ, ജേഗുച്ഛീ, വേനയികോ, തപസ്സീ, അപഗബ്ഭോ. നത്ഥി സമണസ്സ ഗോതമസ്സ ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മോ അലമരിയഞാണദസ്സനവിസേസോ. തക്കപരിയാഹതം സമണോ ഗോതമോ ധമ്മം ദേസേതി, വീമംസാനുചരിതം, സയംപടിഭാനം. സമണോ ഗോതമോ ന സബ്ബഞ്ഞൂ, ന ലോകവിദൂ, ന അനുത്തരോ, ന അഗ്ഗപുഗ്ഗലോ’’തി. ഏവം തം തം അകാരണമേവ കാരണന്തി വത്വാ തഥാ തഥാ അവണ്ണം ദോസം നിന്ദം ഭാസതി.

യഥാ ച ബുദ്ധസ്സ, ഏവം ധമ്മസ്സാപി തം തം അകാരണമേവ കാരണതോ വത്വാ – ‘‘സമണസ്സ ഗോതമസ്സ ധമ്മോ ദുരക്ഖാതോ, ദുപ്പടിവേദിതോ, അനിയ്യാനികോ, അനുപസമസംവത്തനികോ’’തി തഥാ തഥാ അവണ്ണം ഭാസതി.

യഥാ ച ധമ്മസ്സ, ഏവം സങ്ഘസ്സാപി യം വാ തം വാ അകാരണമേവ കാരണതോ വത്വാ – ‘‘മിച്ഛാപടിപന്നോ സമണസ്സ ഗോതമസ്സ സാവകസങ്ഘോ, കുടിലപടിപന്നോ, പച്ചനീകപടിപദം അനനുലോമപടിപദം അധമ്മാനുലോമപടിപദം പടിപന്നോ’’തി തഥാ തഥാ അവണ്ണം ഭാസതി.

അന്തേവാസീ പനസ്സ – ‘‘അമ്ഹാകം ആചരിയോ അപരാമസിതബ്ബം പരാമസതി, അനക്കമിതബ്ബം അക്കമതി, സ്വായം അഗ്ഗിം ഗിലന്തോ വിയ, ഹത്ഥേന അസിധാരം പരാമസന്തോ വിയ, മുട്ഠിനാ സിനേരും പദാലേതുകാമോ വിയ, കകചദന്തപന്തിയം കീളമാനോ വിയ, പഭിന്നമദം ചണ്ഡഹത്ഥിം ഹത്ഥേന ഗണ്ഹന്തോ വിയ ച വണ്ണാരഹസ്സേവ രതനത്തയസ്സ അവണ്ണം ഭാസമാനോ അനയബ്യസനം പാപുണിസ്സതി. ആചരിയേ ഖോ പന ഗൂഥം വാ അഗ്ഗിം വാ കണ്ടകം വാ കണ്ഹസപ്പം വാ അക്കമന്തേ, സൂലം വാ അഭിരൂഹന്തേ, ഹലാഹലം വാ വിസം ഖാദന്തേ, ഖാരോദകം വാ പക്ഖലന്തേ, നരകപപാതം വാ പപതന്തേ, ന അന്തേവാസിനാ തം സബ്ബമനുകാതബ്ബം ഹോതി. കമ്മസ്സകാ ഹി സത്താ അത്തനോ കമ്മാനുരൂപമേവ ഗതിം ഗച്ഛന്തി. നേവ പിതാ പുത്തസ്സ കമ്മേന ഗച്ഛതി, ന പുത്തോ പിതു കമ്മേന, ന മാതാ പുത്തസ്സ, ന പുത്തോ മാതുയാ, ന ഭാതാ ഭഗിനിയാ, ന ഭഗിനീ ഭാതു, ന ആചരിയോ അന്തേവാസിനോ, ന അന്തേവാസീ ആചരിയസ്സ കമ്മേന ഗച്ഛതി. മയ്ഹഞ്ച ആചരിയോ തിണ്ണം രതനാനം അവണ്ണം ഭാസതി, മഹാസാവജ്ജോ ഖോ പനാരിയൂപവാദോതി. ഏവം യോനിസോ ഉമ്മുജ്ജിത്വാ ആചരിയവാദം മദ്ദമാനോ സമ്മാകാരണമേവ കാരണതോ അപദിസന്തോ അനേകപരിയായേന തിണ്ണം രതനാനം വണ്ണം ഭാസിതുമാരദ്ധോ, യഥാ തം പണ്ഡിതജാതികോ കുലപുത്തോ’’. തേന വുത്തം – ‘‘സുപ്പിയസ്സ പന പരിബ്ബാജകസ്സ അന്തേവാസീ ബ്രഹ്മദത്തോ മാണവോ അനേകപരിയായേന ബുദ്ധസ്സ വണ്ണം ഭാസതി, ധമ്മസ്സ വണ്ണം ഭാസതി, സങ്ഘസ്സ വണ്ണം ഭാസതീ’’തി.

തത്ഥ വണ്ണന്തി വണ്ണ-സദ്ദോ സണ്ഠാന-ജാതി-രൂപായതന-കാരണ-പമാണ-ഗുണ-പസംസാദീസു ദിസ്സതി. തത്ഥ ‘‘മഹന്തം സപ്പരാജവണ്ണം അഭിനിമ്മിനിത്വാ’’തിആദീസു (സം. നി. ൧.൧൪൨) സണ്ഠാനം വുച്ചതി. ‘‘ബ്രാഹ്മണോവ സേട്ഠോ വണ്ണോ, ഹീനോ അഞ്ഞോ വണ്ണോ’’തിആദീസു (മ. നി. ൨.൪൦൨) ജാതി. ‘‘പരമായ വണ്ണപോക്ഖരതായ സമന്നാഗതോ’’തിആദീസു (ദീ. നി. ൧.൩൦൩) രൂപായതനം.

‘‘ന ഹരാമി ന ഭഞ്ജാമി, ആരാ സിങ്ഘാമി വാരിജം;

അഥ കേന നു വണ്ണേന, ഗന്ധത്ഥേനോതി വുച്ചതീ’’തി. (സം. നി. ൧.൨൩൪) –

ആദീസു കാരണം. ‘‘തയോ പത്തസ്സ വണ്ണാ’’തിആദീസു (പാരാ. ൬൦൨) പമാണം. ‘‘കദാ സഞ്ഞൂള്ഹാ പന, തേ ഗഹപതി, ഇമേ സമണസ്സ ഗോതമസ്സ വണ്ണാ’’തിആദീസു (മ. നി. ൨.൭൭) ഗുണോ. ‘‘വണ്ണാരഹസ്സ വണ്ണം ഭാസതീ’’തിആദീസു (അ. നി. ൨.൧൩൫) പസംസാ. ഇധ ഗുണോപി പസംസാപി. അയം കിര തം തം ഭൂതമേവ കാരണം അപദിസന്തോ അനേകപരിയായേന രതനത്തയസ്സ ഗുണൂപസഞ്ഹിതം പസംസം അഭാസി. തത്ഥ – ‘‘ഇതിപി സോ ഭഗവാ അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ’’തിആദിനാ (പാരാ. ൧) നയേന, ‘‘യേ ഭിക്ഖവേ, ബുദ്ധേ പസന്നാ അഗ്ഗേ തേ പസന്നാ’’തിആദിനാ ‘‘ഏകപുഗ്ഗലോ, ഭിക്ഖവേ, ലോകേ ഉപ്പജ്ജമാനോ ഉപ്പജ്ജതി…പേ… അസമോ അസമസമോ’’തിആദിനാ (അ. നി. ൧.൧൭൪) ച നയേന ബുദ്ധസ്സ വണ്ണോ വേദിതബ്ബോ. ‘‘സ്വാക്ഖാതോ ഭഗവതാ ധമ്മോ’’തി (ദീ. നി. ൨.൧൫൯) ച ‘‘ആലയസമുഗ്ഘാതോ വട്ടുപച്ഛേദോ’’തി (ഇതി. ൯൦, അ. നി. ൪.൩൪) ച, ‘‘യേ ഭിക്ഖവേ, അരിയേ അട്ഠങ്ഗികേ മഗ്ഗേ പസന്നാ, അഗ്ഗേ തേ പസന്നാ’’തി ച ഏവമാദീഹി നയേഹി ധമ്മസ്സ വണ്ണോ വേദിതബ്ബോ. ‘‘സുപ്പടിപന്നോ ഭഗവതോ സാവകസങ്ഘോ’’തി (ദീ. നി. ൨.൧൫൯) ച, ‘‘യേ, ഭിക്ഖവേ, സങ്ഘേ പസന്നാ, അഗ്ഗേ തേ പസന്നാ’’തി (അ. നി. ൪.൩൪) ച ഏവമാദീഹി പന നയേഹി സങ്ഘസ്സ വണ്ണോ വേദിതബ്ബോ. പഹോന്തേന പന ധമ്മകഥികേന പഞ്ചനികായേ നവങ്ഗം സത്ഥുസാസനം ചതുരാസീതിധമ്മക്ഖന്ധസഹസ്സാനി ഓഗാഹിത്വാ ബുദ്ധാദീനം വണ്ണോ പകാസേതബ്ബോ. ഇമസ്മിഞ്ഹി ഠാനേ ബുദ്ധാദീനം ഗുണേ പകാസേന്തോ അതിത്ഥേന പക്ഖന്ദോ ധമ്മകഥികോതി ന സക്കാ വത്തും. ഈദിസേസു ഹി ഠാനേസു ധമ്മകഥികസ്സ ഥാമോ വേദിതബ്ബോ. ബ്രഹ്മദത്തോ പന മാണവോ അനുസ്സവാദിമത്തസമ്ബന്ധിതേന അത്തനോ ഥാമേന രതനത്തയസ്സ വണ്ണം ഭാസതി.

ഇതിഹ തേ ഉഭോ ആചരിയന്തേവാസീതി ഏവം തേ ദ്വേ ആചരിയന്തേവാസികാ. അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സാതി അഞ്ഞോ അഞ്ഞസ്സ. ഉജുവിപച്ചനീകവാദാതി ഈസകമ്പി അപരിഹരിത്വാ ഉജുമേവ വിവിധപച്ചനീകവാദാ, അനേകവാരം വിരുദ്ധവാദാ ഏവ ഹുത്വാതി അത്ഥോ. ആചരിയേന ഹി രതനത്തയസ്സ അവണ്ണേ ഭാസിതേ അന്തേവാസീ വണ്ണം ഭാസതി, പുന ഇതരോ അവണ്ണം, ഇതരോ വണ്ണന്തി ഏവം ആചരിയോ സാരഫലകേ വിസരുക്ഖആണിം ആകോടയമാനോ വിയ പുനപ്പുനം രതനത്തയസ്സ അവണ്ണം ഭാസതി. അന്തേവാസീ പന സുവണ്ണരജതമണിമയായ ആണിയാ തം ആണിം പടിബാഹയമാനോ വിയ പുനപ്പുനം രതനത്തയസ്സ വണ്ണം ഭാസതി. തേന വുത്തം – ‘‘ഉജുവിപച്ചനീകവാദാ’’തി.

ഭഗവന്തം പിട്ഠിതോ പിട്ഠിതോ അനുബന്ധാ ഹോന്തി ഭിക്ഖുസങ്ഘഞ്ചാതി ഭഗവന്തഞ്ച ഭിക്ഖുസങ്ഘഞ്ച പച്ഛതോ പച്ഛതോ ദസ്സനം അവിജഹന്താ ഇരിയാപഥാനുബന്ധനേന അനുബന്ധാ ഹോന്തി, സീസാനുലോകിനോ ഹുത്വാ അനുഗതാ ഹോന്തീതി അത്ഥോ.

കസ്മാ പന ഭഗവാ തം അദ്ധാനം പടിപന്നോ? കസ്മാ ച സുപ്പിയോ അനുബന്ധോ? കസ്മാ ച സോ രതനത്തയസ്സ അവണ്ണം ഭാസതീതി? ഭഗവാ താവ തസ്മിം കാലേ രാജഗഹപരിവത്തകേസു അട്ഠാരസസു മഹാവിഹാരേസു അഞ്ഞതരസ്മിം വസിത്വാ പാതോവ സരീരപ്പടിജഗ്ഗനം കത്വാ ഭിക്ഖാചാരവേലായം ഭിക്ഖുസങ്ഘപരിവുതോ രാജഗഹേ പിണ്ഡായ ചരതി. സോ തം ദിവസം ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ സുലഭപിണ്ഡപാതം കത്വാ പച്ഛാഭത്തം പിണ്ഡപാതപടിക്കന്തോ ഭിക്ഖുസങ്ഘം പത്തചീവരം ഗാഹാപേത്വാ – ‘‘നാളന്ദം ഗമിസ്സാമീ’’തി, രാജഗഹതോ നിക്ഖമിത്വാ തം അദ്ധാനം പടിപന്നോ. സുപ്പിയോപി ഖോ തസ്മിം കാലേ രാജഗഹപരിവത്തകേ അഞ്ഞതരസ്മിം പരിബ്ബാജകാരാമേ വസിത്വാ പരിബ്ബാജകപരിവുതോ രാജഗഹേ ഭിക്ഖായ ചരതി. സോപി തം ദിവസം പരിബ്ബാജകപരിസായ സുലഭഭിക്ഖം കത്വാ ഭുത്തപാതരാസോ പരിബ്ബാജകേ പരിബ്ബാജകപരിക്ഖാരം ഗാഹാപേത്വാ – നാളന്ദം ഗമിസ്സാമിച്ചേവ ഭഗവതോ തം മഗ്ഗം പടിപന്നഭാവം അജാനന്തോവ അനുബന്ധോ. സചേ പന ജാനേയ്യ നാനുബന്ധേയ്യ. സോ അജാനിത്വാവ ഗച്ഛന്തോ ഗീവം ഉക്ഖിപിത്വാ ഓലോകയമാനോ ഭഗവന്തം അദ്ദസ ബുദ്ധസിരിയാ സോഭമാനം രത്തകമ്ബലപരിക്ഖിത്തമിവ ജങ്ഗമകനകഗിരിസിഖരം.

തസ്മിം കിര സമയേ ദസബലസ്സ സരീരതോ നിക്ഖമിത്വാ ഛബ്ബണ്ണരസ്മിയോ സമന്താ അസീതിഹത്ഥപ്പമാണേ പദേസേ ആധാവന്തി വിധാവന്തി രതനാവേളരതനദാമരതനചുണ്ണവിപ്പകിണ്ണം വിയ, പസാരിതരതനചിത്തകഞ്ചനപടമിവ, രത്തസുവണ്ണരസനിസിഞ്ചമാനമിവ, ഉക്കാസതനിപാതസമാകുലമിവ, നിരന്തരവിപ്പകിണ്ണകണികാരപുപ്ഫമിവ വായുവേഗക്ഖിത്തചീനപിട്ഠചുണ്ണമിവ, ഇന്ദധനുവിജ്ജുലതാതാരാഗണപ്പഭാവിസരവിപ്ഫുരിതവിച്ഛരിതമിവ ച തം വനന്തരം ഹോതി.

അസീതി അനുബ്യഞ്ജനാനുരഞ്ജിതഞ്ച പന ഭഗവതോ സരീരം വികസിതകമലുപ്പലമിവ, സരം സബ്ബപാലിഫുല്ലമിവ പാരിച്ഛത്തകം, താരാമരീചിവികസിതമിവ, ഗഗനതലം സിരിയാ അവഹസന്തമിവ, ബ്യാമപ്പഭാപരിക്ഖേപവിലാസിനീ ചസ്സ ദ്വത്തിംസവരലക്ഖണമാലാ ഗന്ഥേത്വാ ഠപിതദ്വത്തിംസചന്ദമാലായ ദ്വത്തിംസസൂരിയമാലായ പടിപാടിയാ ഠപിതദ്വത്തിംസചക്കവത്തിദ്വത്തിംസസക്കദേവരാജദ്വത്തിംസമഹാബ്രഹ്മാനം സിരിം സിരിയാ അഭിഭവന്തിമിവ. തഞ്ച പന ഭഗവന്തം പരിവാരേത്വാ ഠിതാ ഭിക്ഖൂ സബ്ബേവ അപ്പിച്ഛാ സന്തുട്ഠാ പവിവിത്താ അസംസട്ഠാ ചോദകാ പാപഗരഹിനോ വത്താരോ വചനക്ഖമാ സീലസമ്പന്നാ സമാധിപഞ്ഞാവിമുത്തിവിമുത്തിഞ്ഞാണദസ്സനസമ്പന്നാ. തേസം മജ്ഝേ ഭഗവാ രത്തകമ്ബലപാകാരപരിക്ഖിത്തോ വിയ കഞ്ചനഥമ്ഭോ, രത്തപദുമസണ്ഡമജ്ഝഗതാ വിയ സുവണ്ണനാവാ, പവാളവേദികാപരിക്ഖിത്തോ വിയ അഗ്ഗിക്ഖന്ധോ, താരാഗണപരിവാരിതോ വിയ പുണ്ണചന്ദോ മിഗപക്ഖീനമ്പി ചക്ഖൂനി പീണയതി, പഗേവ ദേവമനുസ്സാനം. തസ്മിഞ്ച പന ദിവസേ യേഭുയ്യേന അസീതിമഹാഥേരാ മേഘവണ്ണം പംസുകൂലം ഏകംസം കരിത്വാ കത്തരദണ്ഡം ആദായ സുവമ്മവമ്മിതാ വിയ ഗന്ധഹത്ഥിനോ വിഗതദോസാ വന്തദോസാ ഭിന്നകിലേസാ വിജടിതജടാ ഛിന്നബന്ധനാ ഭഗവന്തം പരിവാരയിംസു. സോ സയം വീതരാഗോ വീതരാഗേഹി, സയം വീതദോസോ വീതദോസേഹി, സയം വീതമോഹോ വീതമോഹേഹി, സയം വീതതണ്ഹോ വീതതണ്ഹേഹി, സയം നിക്കിലേസോ നിക്കിലേസേഹി, സയം ബുദ്ധോ അനുബുദ്ധേഹി പരിവാരിതോ; പത്തപരിവാരിതം വിയ കേസരം, കേസരപരിവാരിതാ വിയ കണ്ണികാ, അട്ഠനാഗസഹസ്സപരിവാരിതോ വിയ ഛദ്ദന്തോ നാഗരാജാ, നവുതിഹംസസഹസ്സപരിവാരിതോ വിയ ധതരട്ഠോ ഹംസരാജാ, സേനങ്ഗപരിവാരിതോ വിയ ചക്കവത്തിരാജാ, ദേവഗണപരിവാരിതോ വിയ സക്കോ ദേവരാജാ, ബ്രഹ്മഗണപരിവാരിതോ വിയ ഹാരിതോ മഹാബ്രഹ്മാ, അപരിമിതകാലസഞ്ചിതപുഞ്ഞബലനിബ്ബത്തായ അചിന്തേയ്യായ അനോപമായ ബുദ്ധലീലായ ചന്ദോ വിയ ഗഗനതലം തം മഗ്ഗം പടിപന്നോ ഹോതി.

അഥേവം ഭഗവന്തം അനോപമായ ബുദ്ധലീലായ ഗച്ഛന്തം ഭിക്ഖൂ ച ഓക്ഖിത്തചക്ഖൂ സന്തിന്ദ്രിയേ സന്തമാനസേ ഉപരിനഭേ ഠിതം പുണ്ണചന്ദം വിയ ഭഗവന്തംയേവ നമസ്സമാനേ ദിസ്വാവ പരിബ്ബാജകോ അത്തനോ പരിസം അവലോകേസി. സാ ഹോതി കാജദണ്ഡകേ ഓലമ്ബേത്വാ ഗഹിതോലുഗ്ഗവിലുഗ്ഗപിട്ഠകതിദണ്ഡമോരപിഞ്ഛമത്തികാപത്തപസിബ്ബകകുണ്ഡികാദിഅനേകപരിക്ഖാരഭാരഭരിതാ. ‘‘അസുകസ്സ ഹത്ഥാ സോഭണാ, അസുകസ്സ പാദാ’’തി ഏവമാദിനിരത്ഥകവചനാ മുഖരാ വികിണ്ണവാചാ അദസ്സനീയാ അപാസാദികാ. തസ്സ തം ദിസ്വാ വിപ്പടിസാരോ ഉദപാദി.

ഇദാനി തേന ഭഗവതോ വണ്ണോ വത്തബ്ബോ ഭവേയ്യ. യസ്മാ പനേസ ലാഭസക്കാരഹാനിയാ ചേവ പക്ഖഹാനിയാ ച നിച്ചമ്പി ഭഗവന്തം ഉസൂയതി. അഞ്ഞതിത്ഥിയാനഞ്ഹി യാവ ബുദ്ധോ ലോകേ നുപ്പജ്ജതി, താവദേവ ലാഭസക്കാരാ നിബ്ബത്തന്തി, ബുദ്ധുപ്പാദതോ പന പട്ഠായ പരിഹീനലാഭസക്കാരാ ഹോന്തി, സൂരിയുഗ്ഗമനേ ഖജ്ജോപനകാ വിയ നിസ്സിരീകതം ആപജ്ജന്തി. ഉപതിസ്സകോലിതാനഞ്ച സഞ്ജയസ്സ സന്തികേ പബ്ബജിതകാലേയേവ പരിബ്ബാജകാ മഹാപരിസാ അഹേസും, തേസു പന പക്കന്തേസു സാപി തേസം പരിസാ ഭിന്നാ. ഇതി ഇമേഹി ദ്വീഹി കാരണേഹി അയം പരിബ്ബാജകോ യസ്മാ നിച്ചമ്പി ഭഗവന്തം ഉസൂയതി, തസ്മാ തം ഉസൂയവിസുഗ്ഗാരം ഉഗ്ഗിരന്തോ രതനത്തയസ്സ അവണ്ണമേവ ഭാസതീതി വേദിതബ്ബോ.

൨. അഥ ഖോ ഭഗവാ അമ്ബലട്ഠികായം രാജാഗാരകേ ഏകരത്തിവാസം ഉപഗച്ഛി സദ്ധിം ഭിക്ഖുസങ്ഘേനാതി ഭഗവാ തായ ബുദ്ധലീലായ ഗച്ഛമാനോ അനുപുബ്ബേന അമ്ബലട്ഠികാദ്വാരം പാപുണിത്വാ സൂരിയം ഓലോകേത്വാ – ‘‘അകാലോ ദാനി ഗന്തും, അത്ഥസമീപം ഗതോ സൂരിയോ’’തി അമ്ബലട്ഠികായം രാജാഗാരകേ ഏകരത്തിവാസം ഉപഗച്ഛി.

തത്ഥ അമ്ബലട്ഠികാതി രഞ്ഞോ ഉയ്യാനം. തസ്സ കിര ദ്വാരസമീപേ തരുണഅമ്ബരുക്ഖോ അത്ഥി, തം ‘‘അമ്ബലട്ഠികാ’’തി വദന്തി. തസ്സ അവിദൂരേ ഭവത്താ ഉയ്യാനമ്പി അമ്ബലട്ഠികാ ത്വേവ സങ്ഖ്യം ഗതം. തം ഛായൂദകസമ്പന്നം പാകാരപരിക്ഖിത്തം സുയോജിതദ്വാരം മഞ്ജുസാ വിയ സുഗുത്തം. തത്ഥ രഞ്ഞോ കീളനത്ഥം പടിഭാനചിത്തവിചിത്തം അഗാരം അകംസു. തം ‘‘രാജാഗാരക’’ന്തി വുച്ചതി.

സുപ്പിയോപി ഖോതി സുപ്പിയോപി തസ്മിം ഠാനേ സൂരിയം ഓലോകേത്വാ – ‘‘അകാലോ ദാനി ഗന്തും, ബഹൂ ഖുദ്ദകമഹല്ലകാ പരിബ്ബാജകാ, ബഹുപരിസ്സയോ ച അയം മഗ്ഗോ ചോരേഹിപി വാളയക്ഖേഹിപി വാളമിഗേഹിപി. അയം ഖോ പന സമണോ ഗോതമോ ഉയ്യാനം പവിട്ഠോ, സമണസ്സ ച ഗോതമസ്സ വസനട്ഠാനേ ദേവതാ ആരക്ഖം ഗണ്ഹന്തി, ഹന്ദാഹമ്പി ഇധ ഏകരത്തിവാസം ഉപഗന്ത്വാ സ്വേവ ഗമിസ്സാമീ’’തി തദേവുയ്യാനം പാവിസി. തതോ ഭിക്ഖുസങ്ഘോ ഭഗവതോ വത്തം ദസ്സേത്വാ അത്തനോ അത്തനോ വസനട്ഠാനം സല്ലക്ഖേസി. പരിബ്ബാജകോപി ഉയ്യാനസ്സ ഏകപസ്സേ പരിബ്ബാജകപരിക്ഖാരേ ഓതാരേത്വാ വാസം ഉപഗച്ഛി സദ്ധിം അത്തനോ പരിസായ. പാളിയമാരൂള്ഹവസേനേവ പന – ‘‘സദ്ധിം അത്തനോ അന്തേവാസിനാ ബ്രഹ്മദത്തേന മാണവേനാ’’തി വുത്തം.

ഏവം വാസം ഉപഗതോ പന സോ പരിബ്ബാജകോ രത്തിഭാഗേ ദസബലം ഓലോകേസി. തസ്മിഞ്ച സമയേ സമന്താ വിപ്പകിണ്ണതാരകാ വിയ പദീപാ ജലന്തി, മജ്ഝേ ഭഗവാ നിസിന്നോ ഹോതി, ഭിക്ഖുസങ്ഘോ ച ഭഗവന്തം പരിവാരേത്വാ. തത്ഥ ഏകഭിക്ഖുസ്സപി ഹത്ഥകുക്കുച്ചം വാ പാദകുക്കുച്ചം വാ ഉക്കാസിതസദ്ദോ വാ ഖിപിതസദ്ദോ വാ നത്ഥി. സാ ഹി പരിസാ അത്തനോ ച സിക്ഖിതസിക്ഖതായ സത്ഥരി ച ഗാരവേനാതി ദ്വീഹി കാരണേഹി നിവാതേ പദീപസിഖാ വിയ നിച്ചലാ സന്നിസിന്നാവ അഹോസി. പരിബ്ബാജകോ തം വിഭൂതിം ദിസ്വാ അത്തനോ പരിസം ഓലോകേസി. തത്ഥ കേചി ഹത്ഥം ഖിപന്തി, കേചി പാദം, കേചി വിപ്പലപന്തി, കേചി നില്ലാലിതജിവ്ഹാ പഗ്ഘരിതഖേളാ, ദന്തേ ഖാദന്താ കാകച്ഛമാനാ ഘരുഘരുപസ്സാസിനോ സയന്തി. സോ രതനത്തയസ്സ ഗുണവണ്ണേ വത്തബ്ബേപി ഇസ്സാവസേന പുന അവണ്ണമേവ ആരഭി. ബ്രഹ്മദത്തോ പന വുത്തനയേനേവ വണ്ണം. തേന വുത്തം – ‘‘തത്രാപി സുദം സുപ്പിയോ പരിബ്ബാജകോ’’തി സബ്ബം വത്തബ്ബം. തത്ഥ തത്രാപീതി തസ്മിമ്പി, അമ്ബലട്ഠികായം ഉയ്യാനേതി അത്ഥോ.

൩. സമ്ബഹുലാനന്തി ബഹുകാനം. തത്ഥ വിനയപരിയായേന തയോ ജനാ ‘‘സമ്ബഹുലാ’’തി വുച്ചന്തി. തതോ പരം സങ്ഘോ. സുത്തന്തപരിയായേന പന തയോ തയോവ തതോ പട്ഠായ സമ്ബഹുലാ. ഇധ സുത്തന്തപരിയായേന ‘‘സമ്ബഹുലാ’’തി വേദിതബ്ബാ. മണ്ഡലമാളേതി കത്ഥചി ദ്വേ കണ്ണികാ ഗഹേത്വാ ഹംസവട്ടകച്ഛന്നേന കതാ കൂടാഗാരസാലാപി ‘‘മണ്ഡലമാളോ’’തി വുച്ചതി, കത്ഥചി ഏകം കണ്ണികം ഗഹേത്വാ ഥമ്ഭപന്തിം പരിക്ഖിപിത്വാ കതാ ഉപട്ഠാനസാലാപി ‘‘മണ്ഡലമാളോ’’തി വുച്ചതി. ഇധ പന നിസീദനസാലാ ‘‘മണ്ഡലമാളോ’’തി വേദിതബ്ബോ. സന്നിസിന്നാനന്തി നിസജ്ജനവസേന. സന്നിപതിതാനന്തി സമോധാനവസേന. അയം സങ്ഖിയധമ്മോതി സങ്ഖിയാ വുച്ചതി കഥാ, കഥാധമ്മോതി അത്ഥോ. ഉദപാദീതി ഉപ്പന്നോ. കതമോ പന സോതി? അച്ഛരിയം ആവുസോതി ഏവമാദി. തത്ഥ അന്ധസ്സ പബ്ബതാരോഹണം വിയ നിച്ചം ന ഹോതീതി അച്ഛരിയം. അയം താവ സദ്ദനയോ. അയം പന അട്ഠകഥാനയോ – അച്ഛരായോഗ്ഗന്തി അച്ഛരിയം. അച്ഛരം പഹരിതും യുത്തന്തി അത്ഥോ. അഭൂതപുബ്ബം ഭൂതന്തി അബ്ഭുതം. ഉഭയം പേതം വിമ്ഹയസ്സേവാധിവചനം. യാവഞ്ചിദന്തി യാവ ച ഇദം തേന സുപ്പടിവിദിതതായ അപ്പമേയ്യത്തം ദസ്സേതി.

തേന ഭഗവതാ ജാനതാ…പേ… സുപ്പടിവിദിതാതി ഏത്ഥായം സങ്ഖേപത്ഥോ. യോ സോ ഭഗവാ സമതിംസ പാരമിയോ പൂരേത്വാ സബ്ബകിലേസേ ഭഞ്ജിത്വാ അനുത്തരം സമ്മാസമ്ബോധിം അഭിസമ്ബുദ്ധോ, തേന ഭഗവതാ തേസം തേസം സത്താനം ആസയാനുസയം ജാനതാ, ഹത്ഥതലേ ഠപിതം ആമലകം വിയ സബ്ബഞേയ്യധമ്മം പസ്സതാ.

അപി ച പുബ്ബേനിവാസാദീഹി ജാനതാ, ദിബ്ബേന ചക്ഖുനാ പസ്സതാ. തീഹി വിജ്ജാഹി ഛഹി വാ പന അഭിഞ്ഞാഹി ജാനതാ, സബ്ബത്ഥ അപ്പടിഹതേന സമന്തചക്ഖുനാ പസ്സതാ. സബ്ബധമ്മജാനനസമത്ഥായ വാ പഞ്ഞായ ജാനതാ, സബ്ബസത്താനം ചക്ഖുവിസയാതീതാനി തിരോകുട്ടാദിഗതാനിപി രൂപാനി അതിവിസുദ്ധേന മംസചക്ഖുനാ പസ്സതാ. അത്തഹിതസാധികായ വാ സമാധിപദട്ഠാനായ പടിവേധപഞ്ഞായ ജാനതാ, പരഹിതസാധികായ കരുണാപദട്ഠാനായ ദേസനാപഞ്ഞായ പസ്സതാ.

അരീനം ഹതത്താ പച്ചയാദീനഞ്ച അരഹത്താ അരഹതാ. സമ്മാ സാമഞ്ച സബ്ബധമ്മാനം ബുദ്ധത്താ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന അന്തരായികധമ്മേ വാ ജാനതാ, നിയ്യാനികധമ്മേ പസ്സതാ, കിലേസാരീനം ഹതത്താ അരഹതാ. സമ്മാ സാമഞ്ച സബ്ബധമ്മാനം ബുദ്ധത്താ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേനാതി. ഏവം ചതൂവേസാരജ്ജവസേന ചതൂഹാകാരേഹി ഥോമിതേന സത്താനം നാനാധിമുത്തികതാ നാനജ്ഝാസയതാ സുപ്പടിവിദിതാ യാവ ച സുട്ഠു പടിവിദിതാ.

ഇദാനിസ്സ സുപ്പടിവിദിതഭാവം ദസ്സേതും അയഞ്ഹീതിആദിമാഹ. ഇദം വുത്തം ഹോതി യാ ച അയം ഭഗവതാ ‘‘ധാതുസോ, ഭിക്ഖവേ, സത്താ സംസന്ദന്തി സമേന്തി, ഹീനാധിമുത്തികാ ഹീനാധിമുത്തികേഹി സദ്ധിം സംസന്ദന്തി സമേന്തി, കല്യാണാധിമുത്തികാ കല്യാണാധിമുത്തികേഹി സദ്ധിം സംസന്ദന്തി സമേന്തി. അതീതമ്പി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അദ്ധാനം ധാതുസോവ സത്താ സംസന്ദിംസു സമിംസു, ഹീനാധിമുത്തികാ ഹീനാധിമുത്തികേഹി…പേ… കല്യാണാധിമുത്തികാ കല്യാണാധിമുത്തികേഹി സദ്ധിം സംസന്ദിംസു സമിംസു, അനാഗതമ്പി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അദ്ധാനം…പേ… സംസന്ദിസ്സന്തി സമേസ്സന്തി, ഏതരഹിപി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പച്ചുപ്പന്നം അദ്ധാനം ധാതുസോവ സത്താ സംസന്ദന്തി സമേന്തി, ഹീനാധിമുത്തികാ ഹീനാധിമുത്തികേഹി…പേ… കല്യാണാധിമുത്തികാ കല്യാണാധിമുത്തികേഹി സദ്ധിം സംസന്ദന്തി സമേന്തീ’’തി ഏവം സത്താനം നാനാധിമുത്തികതാ, നാനജ്ഝാസയതാ, നാനാദിട്ഠികതാ, നാനാഖന്തിതാ, നാനാരുചിതാ, നാളിയാ മിനന്തേന വിയ തുലായ തുലയന്തേന വിയ ച നാനാധിമുത്തികതാഞാണേന സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണേന വിദിതാ, സാ യാവ സുപ്പടിവിദിതാ. ദ്വേപി നാമ സത്താ ഏകജ്ഝാസയാ ദുല്ലഭാ ലോകസ്മിം. ഏകസ്മിം ഗന്തുകാമേ ഏകോ ഠാതുകാമോ ഹോതി, ഏകസ്മിം പിവിതുകാമേ ഏകോ ഭുഞ്ജിതുകാമോ. ഇമേസു ചാപി ദ്വീസു ആചരിയന്തേവാസീസു അയഞ്ഹി ‘‘സുപ്പിയോ പരിബ്ബാജകോ…പേ… ഭഗവന്തം പിട്ഠിതോ പിട്ഠിതോ അനുബന്ധാ ഹോന്തി ഭിക്ഖുസങ്ഘഞ്ചാ’’തി. തത്ഥ ഇതിഹമേതി ഇതിഹ ഇമേ, ഏവം ഇമേതി അത്ഥോ. സേസം വുത്തനയമേവ.

൪. അഥ ഖോ ഭഗവാ തേസം ഭിക്ഖൂനം ഇമം സങ്ഖിയധമ്മം വിദിത്വാതി ഏത്ഥ വിദിത്വാതി സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണേന ജാനിത്വാ. ഭഗവാ ഹി കത്ഥചി മംസചക്ഖുനാ ദിസ്വാ ജാനാതി – ‘‘അദ്ദസാ ഖോ ഭഗവാ മഹന്തം ദാരുക്ഖന്ധം ഗങ്ഗായ നദിയാ സോതേന വുയ്ഹമാന’’ന്തിആദീസു (സം. നി. ൪.൨൪൧) വിയ. കത്ഥചി ദിബ്ബചക്ഖുനാ ദിസ്വാ ജാനാതി – ‘‘അദ്ദസാ ഖോ ഭഗവാ ദിബ്ബേന ചക്ഖുനാ വിസുദ്ധേന അതിക്കന്തമാനുസകേന താ ദേവതായോ സഹസ്സസ്സേവ പാടലിഗാമേ വത്ഥൂനി പരിഗണ്ഹന്തിയോ’’തിആദീസു (ദീ. നി. ൨.൧൫൨) വിയ. കത്ഥചി പകതിസോതേന സുത്വാ ജാനാതി – ‘‘അസ്സോസി ഖോ ഭഗവാ ആയസ്മതോ ആനന്ദസ്സ സുഭദ്ദേന പരിബ്ബാജകേന സദ്ധിം ഇമം കഥാസല്ലാപ’’ന്തിആദീസു (ദീ. നി. ൨.൨൧൩) വിയ. കത്ഥചി ദിബ്ബസോതേന സുത്വാ ജാനാതി – ‘‘അസ്സോസി ഖോ ഭഗവാ ദിബ്ബായ സോതധാതുയാ വിസുദ്ധായ അതിക്കന്തമാനുസികായ സന്ധാനസ്സ ഗഹപതിസ്സ നിഗ്രോധേന പരിബ്ബാജകേന സദ്ധിം ഇമം കഥാസല്ലാപ’’ന്തിആദീസു (ദീ. നി. ൩.൫൪) വിയ. ഇധ പന സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണേന സുത്വാ അഞ്ഞാസി. കിം കരോന്തോ അഞ്ഞാസി? പച്ഛിമയാമകിച്ചം, കിച്ചഞ്ച നാമേതം സാത്ഥകം, നിരത്ഥകന്തി ദുവിധം ഹോതി. തത്ഥ നിരത്ഥകകിച്ചം ഭഗവതാ ബോധിപല്ലങ്കേയേവ അരഹത്തമഗ്ഗേന സമുഗ്ഘാതം കതം. സാത്ഥകംയേവ പന ഭഗവതോ കിച്ചം ഹോതി. തം പഞ്ചവിധം – പുരേഭത്തകിച്ചം, പച്ഛാഭത്തകിച്ചം, പുരിമയാമകിച്ചം, മജ്ഝിമയാമകിച്ചം, പച്ഛിമയാമകിച്ചന്തി.

തത്രിദം പുരേഭത്തകിച്ചം –

ഭഗവാ ഹി പാതോവ ഉട്ഠായ ഉപട്ഠാകാനുഗ്ഗഹത്ഥം സരീരഫാസുകത്ഥഞ്ച മുഖധോവനാദിസരീരപരികമ്മം കത്വാ യാവ ഭിക്ഖാചാരവേലാ താവ വിവിത്താസനേ വീതിനാമേത്വാ, ഭിക്ഖാചാരവേലായം നിവാസേത്വാ കായബന്ധനം ബന്ധിത്വാ ചീവരം പാരുപിത്വാ പത്തമാദായ കദാചി ഏകകോ, കദാചി ഭിക്ഖുസങ്ഘപരിവുതോ, ഗാമം വാ നിഗമം വാ പിണ്ഡായ പവിസതി; കദാചി പകതിയാ, കദാചി അനേകേഹി പാടിഹാരിയേഹി വത്തമാനേഹി. സേയ്യഥിദം, പിണ്ഡായ പവിസതോ ലോകനാഥസ്സ പുരതോ പുരതോ ഗന്ത്വാ മുദുഗതവാതാ പഥവിം സോധേന്തി, വലാഹകാ ഉദകഫുസിതാനി മുഞ്ചന്താ മഗ്ഗേ രേണും വൂപസമേത്വാ ഉപരി വിതാനം ഹുത്വാ തിട്ഠന്തി, അപരേ വാതാ പുപ്ഫാനി ഉപസംഹരിത്വാ മഗ്ഗേ ഓകിരന്തി, ഉന്നതാ ഭൂമിപ്പദേസാ ഓനമന്തി, ഓനതാ ഉന്നമന്തി, പാദനിക്ഖേപസമയേ സമാവ ഭൂമി ഹോതി, സുഖസമ്ഫസ്സാനി പദുമപുപ്ഫാനി വാ പാദേ സമ്പടിച്ഛന്തി. ഇന്ദഖീലസ്സ അന്തോ ഠപിതമത്തേ ദക്ഖിണപാദേ സരീരതോ ഛബ്ബണ്ണരസ്മിയോ നിക്ഖമിത്വാ സുവണ്ണരസപിഞ്ജരാനി വിയ ചിത്രപടപരിക്ഖിത്താനി വിയ ച പാസാദകൂടാഗാരാദീനി അലങ്കരോന്തിയോ ഇതോ ചിതോ ച ധാവന്തി, ഹത്ഥിഅസ്സവിഹങ്ഗാദയോ സകസകട്ഠാനേസു ഠിതായേവ മധുരേനാകാരേന സദ്ദം കരോന്തി, തഥാ ഭേരിവീണാദീനി തൂരിയാനി മനുസ്സാനഞ്ച കായൂപഗാനി ആഭരണാനി. തേന സഞ്ഞാണേന മനുസ്സാ ജാനന്തി – ‘‘അജ്ജ ഭഗവാ ഇധ പിണ്ഡായ പവിട്ഠോ’’തി. തേ സുനിവത്ഥാ സുപാരുതാ ഗന്ധപുപ്ഫാദീനി ആദായ ഘരാ നിക്ഖമിത്വാ അന്തരവീഥിം പടിപജ്ജിത്വാ ഭഗവന്തം ഗന്ധപുപ്ഫാദീഹി സക്കച്ചം പൂജേത്വാ വന്ദിത്വാ – ‘‘അമ്ഹാകം, ഭന്തേ, ദസ ഭിക്ഖൂ, അമ്ഹാകം വീസതി, പഞ്ഞാസം…പേ… സതം ദേഥാ’’തി യാചിത്വാ ഭഗവതോപി പത്തം ഗഹേത്വാ ആസനം പഞ്ഞപേത്വാ സക്കച്ചം പിണ്ഡപാതേന പടിമാനേന്തി. ഭഗവാ കതഭത്തകിച്ചോ തേസം സത്താനം ചിത്തസന്താനാനി ഓലോകേത്വാ തഥാ ധമ്മം ദേസേതി, യഥാ കേചി സരണഗമനേസു പതിട്ഠഹന്തി, കേചി പഞ്ചസു സീലേസു, കേചി സോതാപത്തിസകദാഗാമിഅനാഗാമിഫലാനം അഞ്ഞതരസ്മിം; കേചി പബ്ബജിത്വാ അഗ്ഗഫലേ അരഹത്തേതി. ഏവം മഹാജനം അനുഗ്ഗഹേത്വാ ഉട്ഠായാസനാ വിഹാരം ഗച്ഛതി. തത്ഥ ഗന്ത്വാ മണ്ഡലമാളേ പഞ്ഞത്തവരബുദ്ധാസനേ നിസീദതി, ഭിക്ഖൂനം ഭത്തകിച്ചപരിയോസാനം ആഗമയമാനോ. തതോ ഭിക്ഖൂനം ഭത്തകിച്ചപരിയോസാനേ ഉപട്ഠാകോ ഭഗവതോ നിവേദേതി. അഥ ഭഗവാ ഗന്ധകുടിം പവിസതി. ഇദം താവ പുരേഭത്തകിച്ചം.

അഥ ഭഗവാ ഏവം കതപുരേഭത്തകിച്ചോ ഗന്ധകുടിയാ ഉപട്ഠാനേ നിസീദിത്വാ പാദേ പക്ഖാലേത്വാ പാദപീഠേ ഠത്വാ ഭിക്ഖുസങ്ഘം ഓവദതി – ‘‘ഭിക്ഖവേ, അപ്പമാദേന സമ്പാദേഥ, ദുല്ലഭോ ബുദ്ധുപ്പാദോ ലോകസ്മിം, ദുല്ലഭോ മനുസ്സത്തപടിലാഭോ, ദുല്ലഭാ സമ്പത്തി, ദുല്ലഭാ പബ്ബജ്ജാ, ദുല്ലഭം സദ്ധമ്മസ്സവന’’ന്തി. തത്ഥ കേചി ഭഗവന്തം കമ്മട്ഠാനം പുച്ഛന്തി. ഭഗവാപി തേസം ചരിയാനുരൂപം കമ്മട്ഠാനം ദേതി. തതോ സബ്ബേപി ഭഗവന്തം വന്ദിത്വാ അത്തനോ അത്തനോ രത്തിട്ഠാനദിവാട്ഠാനാനി ഗച്ഛന്തി. കേചി അരഞ്ഞം, കേചി രുക്ഖമൂലം, കേചി പബ്ബതാദീനം അഞ്ഞതരം, കേചി ചാതുമഹാരാജികഭവനം…പേ… കേചി വസവത്തിഭവനന്തി. തതോ ഭഗവാ ഗന്ധകുടിം പവിസിത്വാ സചേ ആകങ്ഖതി, ദക്ഖിണേന പസ്സേന സതോ സമ്പജാനോ മുഹുത്തം സീഹസേയ്യം കപ്പേതി. അഥ സമസ്സാസിതകായോ വുട്ഠഹിത്വാ ദുതിയഭാഗേ ലോകം വോലോകേതി. തതിയഭാഗേ യം ഗാമം വാ നിഗമം വാ ഉപനിസ്സായ വിഹരതി തത്ഥ മഹാജനോ പുരേഭത്തം ദാനം ദത്വാ പച്ഛാഭത്തം സുനിവത്ഥോ സുപാരുതോ ഗന്ധപുപ്ഫാദീനി ആദായ വിഹാരേ സന്നിപതതി. തതോ ഭഗവാ സമ്പത്തപരിസായ അനുരൂപേന പാടിഹാരിയേന ഗന്ത്വാ ധമ്മസഭായം പഞ്ഞത്തവരബുദ്ധാസനേ നിസജ്ജ ധമ്മം ദേസേതി കാലയുത്തം സമയയുത്തം, അഥ കാലം വിദിത്വാ പരിസം ഉയ്യോജേതി, മനുസ്സാ ഭഗവന്തം വന്ദിത്വാ പക്കമന്തി. ഇദം പച്ഛാഭത്തകിച്ചം.

സോ ഏവം നിട്ഠിതപച്ഛാഭത്തകിച്ചോ സചേ ഗത്താനി ഓസിഞ്ചിതുകാമോ ഹോതി, ബുദ്ധാസനാ വുട്ഠായ ന്ഹാനകോട്ഠകം പവിസിത്വാ ഉപട്ഠാകേന പടിയാദിതഉദകേന ഗത്താനി ഉതും ഗണ്ഹാപേതി. ഉപട്ഠാകോപി ബുദ്ധാസനം ആനേത്വാ ഗന്ധകുടിപരിവേണേ പഞ്ഞപേതി. ഭഗവാ സുരത്തദുപട്ടം നിവാസേത്വാ കായബന്ധനം ബന്ധിത്വാ ഉത്തരാസങ്ഗം ഏകംസം കരിത്വാ തത്ഥ ഗന്ത്വാ നിസീദതി ഏകകോവ മുഹുത്തം പടിസല്ലീനോ, അഥ ഭിക്ഖൂ തതോ തതോ ആഗമ്മ ഭഗവതോ ഉപട്ഠാനം ആഗച്ഛന്തി. തത്ഥ ഏകച്ചേ പഞ്ഹം പുച്ഛന്തി, ഏകച്ചേ കമ്മട്ഠാനം, ഏകച്ചേ ധമ്മസ്സവനം യാചന്തി. ഭഗവാ തേസം അധിപ്പായം സമ്പാദേന്തോ പുരിമയാമം വീതിനാമേതി. ഇദം പുരിമയാമകിച്ചം.

പുരിമയാമകിച്ചപരിയോസാനേ പന ഭിക്ഖൂസു ഭഗവന്തം വന്ദിത്വാ പക്കന്തേസു സകലദസസഹസ്സിലോകധാതുദേവതായോ ഓകാസം ലഭമാനാ ഭഗവന്തം ഉപസങ്കമിത്വാ പഞ്ഹം പുച്ഛന്തി, യഥാഭിസങ്ഖതം അന്തമസോ ചതുരക്ഖരമ്പി. ഭഗവാ താസം ദേവതാനം പഞ്ഹം വിസ്സജ്ജേന്തോ മജ്ഝിമയാമം വീതിനാമേതി. ഇദം മജ്ഝിമയാമകിച്ചം.

പച്ഛിമയാമം പന തയോ കോട്ഠാസേ കത്വാ പുരേഭത്തതോ പട്ഠായ നിസജ്ജായ പീളിതസ്സ സരീരസ്സ കിലാസുഭാവമോചനത്ഥം ഏകം കോട്ഠാസം ചങ്കമേന വീതിനാമേതി. ദുതിയകോട്ഠാസേ ഗന്ധകുടിം പവിസിത്വാ ദക്ഖിണേന പസ്സേന സതോ സമ്പജാനോ സീഹസേയ്യം കപ്പേതി. തതിയകോട്ഠാസേ പച്ചുട്ഠായ നിസീദിത്വാ പുരിമബുദ്ധാനം സന്തികേ ദാനസീലാദിവസേന കതാധികാരപുഗ്ഗലദസ്സനത്ഥം ബുദ്ധചക്ഖുനാ ലോകം വോലോകേതി. ഇദം പച്ഛിമയാമകിച്ചം.

തസ്മിം പന ദിവസേ ഭഗവാ പുരേഭത്തകിച്ചം രാജഗഹേ പരിയോസാപേത്വാ പച്ഛാഭത്തേ മഗ്ഗം ആഗതോ, പുരിമയാമേ ഭിക്ഖൂനം കമ്മട്ഠാനം കഥേത്വാ, മജ്ഝിമയാമേ ദേവതാനം പഞ്ഹം വിസ്സജ്ജേത്വാ, പച്ഛിമയാമേ ചങ്കമം ആരുയ്ഹ ചങ്കമമാനോ പഞ്ചന്നം ഭിക്ഖുസതാനം ഇമം സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണം ആരബ്ഭ പവത്തം കഥം സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണേനേവ സുത്വാ അഞ്ഞാസീതി. തേന വുത്തം – ‘‘പച്ഛിമയാമകിച്ചം കരോന്തോ അഞ്ഞാസീ’’തി.

ഞത്വാ ച പനസ്സ ഏതദഹോസി – ‘‘ഇമേ ഭിക്ഖൂ മയ്ഹം സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണം ആരബ്ഭ ഗുണം കഥേന്തി, ഏതേസഞ്ച സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണകിച്ചം ന പാകടം, മയ്ഹമേവ പാകടം. മയി പന ഗതേ ഏതേ അത്തനോ കഥം നിരന്തരം ആരോചേസ്സന്തി, തതോ നേസം അഹം തം അട്ഠുപ്പത്തിം കത്വാ തിവിധം സീലം വിഭജന്തോ, ദ്വാസട്ഠിയാ ഠാനേസു അപ്പടിവത്തിയം സീഹനാദം നദന്തോ, പച്ചയാകാരം സമോധാനേത്വാ ബുദ്ധഗുണേ പാകടേ കത്വാ, സിനേരും ഉക്ഖിപേന്തോ വിയ സുവണ്ണകൂടേന നഭം പഹരന്തോ വിയ ച ദസസഹസ്സിലോകധാതുകമ്പനം ബ്രഹ്മജാലസുത്തന്തം അരഹത്തനികൂടേന നിട്ഠാപേന്തോ ദേസേസ്സാമി, സാ മേ ദേസനാ പരിനിബ്ബുതസ്സാപി പഞ്ചവസ്സസഹസ്സാനി സത്താനം അമതമഹാനിബ്ബാനം സമ്പാപികാ ഭവിസ്സതീ’’തി. ഏവം ചിന്തേത്വാ യേന മണ്ഡലമാളോ തേനുപസങ്കമീതി. യേനാതി യേന ദിസാഭാഗേന, സോ ഉപസങ്കമിതബ്ബോ. ഭുമ്മത്ഥേ വാ ഏതം കരണവചനം, യസ്മിം പദേസേ സോ മണ്ഡലമാളോ, തത്ഥ ഗതോതി അയമേത്ഥ അത്ഥോ.

പഞ്ഞത്തേ ആസനേ നിസീദീതി ബുദ്ധകാലേ കിര യത്ഥ യത്ഥ ഏകോപി ഭിക്ഖു വിഹരതി സബ്ബത്ഥ ബുദ്ധാസനം പഞ്ഞത്തമേവ ഹോതി. കസ്മാ? ഭഗവാ കിര അത്തനോ സന്തികേ കമ്മട്ഠാനം ഗഹേത്വാ ഫാസുകട്ഠാനേ വിഹരന്തേ മനസി കരോതി – ‘‘അസുകോ മയ്ഹം സന്തികേ കമ്മട്ഠാനം ഗഹേത്വാ ഗതോ, സക്ഖിസ്സതി നു ഖോ വിസേസം നിബ്ബത്തേതും നോ വാ’’തി. അഥ നം പസ്സതി കമ്മട്ഠാനം വിസ്സജ്ജേത്വാ അകുസലവിതക്കം വിതക്കയമാനം, തതോ ‘‘കഥഞ്ഹി നാമ മാദിസസ്സ സത്ഥു സന്തികേ കമ്മട്ഠാനം ഗഹേത്വാ വിഹരന്തം ഇമം കുലപുത്തം അകുസലവിതക്കാ അഭിഭവിത്വാ അനമതഗ്ഗേ വട്ടദുക്ഖേ സംസാരേസ്സന്തീ’’തി തസ്സ അനുഗ്ഗഹത്ഥം തത്ഥേവ അത്താനം ദസ്സേത്വാ തം കുലപുത്തം ഓവദിത്വാ ആകാസം ഉപ്പതിത്വാ പുന അത്തനോ വസനട്ഠാനമേവ ഗച്ഛതി. അഥേവം ഓവദിയമാനാ തേ ഭിക്ഖൂ ചിന്തയിംസു – ‘‘സത്ഥാ അമ്ഹാകം മനം ജാനിത്വാ ആഗന്ത്വാ അമ്ഹാകം സമീപേ ഠിതംയേവ അത്താനം ദസ്സേതി’’. തസ്മിം ഖണേ – ‘‘ഭന്തേ, ഇധ നിസീദഥ, ഇധ നിസീദഥാ’’തി ആസനപരിയേസനം നാമ ഭാരോതി. തേ ആസനം പഞ്ഞപേത്വാവ വിഹരന്തി. യസ്സ പീഠം അത്ഥി, സോ തം പഞ്ഞപേതി. യസ്സ നത്ഥി, സോ മഞ്ചം വാ ഫലകം വാ കട്ഠം വാ പാസാണം വാ വാലുകപുഞ്ജം വാ പഞ്ഞപേതി. തം അലഭമാനാ പുരാണപണ്ണാനിപി സങ്കഡ്ഢിത്വാ തത്ഥ പംസുകൂലം പത്ഥരിത്വാ ഠപേന്തി. ഇധ പന രഞ്ഞോ നിസീദനാസനമേവ അത്ഥി, തം പപ്ഫോടേത്വാ പഞ്ഞപേത്വാ പരിവാരേത്വാ തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ അധിമുത്തികഞാണമാരബ്ഭ ഗുണം ഥോമയമാനാ നിസീദിംസു. തം സന്ധായ വുത്തം – ‘‘പഞ്ഞത്തേ ആസനേ നിസീദീ’’തി.

ഏവം നിസിന്നോ പന ജാനന്തോയേവ കഥാസമുട്ഠാപനത്ഥം ഭിക്ഖൂ പുച്ഛി. തേ ചസ്സ സബ്ബം കഥയിംസു. തേന വുത്തം – ‘‘നിസജ്ജ ഖോ ഭഗവാ’’തിആദി. തത്ഥ കായ നുത്ഥാതി കതമായ നു കഥായ സന്നിസിന്നാ ഭവഥാതി അത്ഥോ. കായ നേത്ഥാതിപി പാളി, തസ്സാ കതമായ നു ഏത്ഥാതി അത്ഥോ കായ നോത്ഥാതിപി പാളി. തസ്സാപി പുരിമോയേവ അത്ഥോ.

അന്തരാകഥാതി, കമ്മട്ഠാനമനസികാരഉദ്ദേസപരിപുച്ഛാദീനം അന്തരാ അഞ്ഞാ ഏകാ കഥാ. വിപ്പകതാതി, മമ ആഗമനപച്ചയാ അപരിനിട്ഠിതാ സിഖം അപ്പത്താ. തേന കിം ദസ്സേതി? ‘‘നാഹം തുമ്ഹാകം കഥാഭങ്ഗത്ഥം ആഗതോ, അഹം പന സബ്ബഞ്ഞുതായ തുമ്ഹാകം കഥം നിട്ഠാപേത്വാ മത്ഥകപ്പത്തം കത്വാ ദസ്സാമീതി ആഗതോ’’തി നിസജ്ജേവ സബ്ബഞ്ഞുപവാരണം പവാരേതി. അയം ഖോ നോ, ഭന്തേ, അന്തരാകഥാ വിപ്പകതാ, അഥ ഭഗവാ അനുപ്പത്തോതി ഏത്ഥാപി അയമധിപ്പായോ. അയം ഭന്തേ അമ്ഹാകം ഭഗവതോ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണം ആരബ്ഭ ഗുണകഥാ വിപ്പകതാ, ന രാജകഥാദികാ തിരച്ഛാനകഥാ, അഥ ഭഗവാ അനുപ്പത്തോ; തം നോ ഇദാനി നിട്ഠാപേത്വാ ദേസേഥാതി.

ഏത്താവതാ ച യം ആയസ്മതാ ആനന്ദേന കമലകുവലയുജ്ജലവിമലസാധുരസസലിലായ പോക്ഖരണിയാ സുഖാവതരണത്ഥം നിമ്മലസിലാതലരചനവിലാസസോഭിതരതനസോപാനം, വിപ്പകിണ്ണമുത്താതലസദിസവാലുകാകിണ്ണപണ്ഡരഭൂമിഭാഗം തിത്ഥം വിയ സുവിഭത്തഭിത്തിവിചിത്രവേദികാപരിക്ഖിത്തസ്സ നക്ഖത്തപഥം ഫുസിതുകാമതായ വിയ, വിജമ്ഭിതസമുസ്സയസ്സ പാസാദവരസ്സ സുഖാരോഹണത്ഥം ദന്തമയസണ്ഹമുദുഫലകകഞ്ചനലതാവിനദ്ധമണിഗണപ്പഭാസമുദയുജ്ജലസോഭം സോപാനം വിയ, സുവണ്ണവലയനൂപുരാദിസങ്ഘട്ടനസദ്ദസമ്മിസ്സിതകഥിതഹസിതമധുരസ്സരഗേഹജനവിചരിതസ്സ ഉളാരിസ്സരിവിഭവസോഭിതസ്സ മഹാഘരസ്സ സുഖപ്പവേസനത്ഥം സുവണ്ണരജതമണിമുത്തപവാളാദിജുതിവിസ്സരവിജ്ജോതിതസുപ്പതിട്ഠിതവിസാലദ്വാരബാഹം മഹാദ്വാരം വിയ ച അത്ഥബ്യഞ്ജനസമ്പന്നസ്സ ബുദ്ധഗുണാനുഭാവസംസൂചകസ്സ ഇമസ്സ സുത്തസ്സ സുഖാവഗഹണത്ഥം കാലദേസദേസകവത്ഥുപരിസാപദേസപടിമണ്ഡിതം നിദാനം ഭാസിതം, തസ്സത്ഥവണ്ണനാ സമത്താതി.

൫. ഇദാനി – ‘‘മമം വാ, ഭിക്ഖവേ, പരേ അവണ്ണം ഭാസേയ്യു’’ന്തിആദിനാ നയേന ഭഗവതാ നിക്ഖിത്തസ്സ സുത്തസ്സ വണ്ണനായ ഓകാസോ അനുപ്പത്തോ. സാ പനേസാ സുത്തവണ്ണനാ. യസ്മാ സുത്തനിക്ഖേപം വിചാരേത്വാ വുച്ചമാനാ പാകടാ ഹോതി, തസ്മാ സുത്തനിക്ഖേപം താവ വിചാരയിസ്സാമ. ചത്താരോ ഹി സുത്തനിക്ഖേപാ – അത്തജ്ഝാസയോ, പരജ്ഝാസയോ, പുച്ഛാവസികോ, അട്ഠുപ്പത്തികോതി.

തത്ഥ യാനി സുത്താനി ഭഗവാ പരേഹി അനജ്ഝിട്ഠോ കേവലം അത്തനോ അജ്ഝാസയേനേവ കഥേസി; സേയ്യഥിദം, ആകങ്ഖേയ്യസുത്തം, വത്ഥസുത്തം, മഹാസതിപട്ഠാനം, മഹാസളായതനവിഭങ്ഗസുത്തം, അരിയവംസസുത്തം, സമ്മപ്പധാനസുത്തന്തഹാരകോ, ഇദ്ധിപാദഇന്ദ്രിയബലബോജ്ഝങ്ഗമഗ്ഗങ്ഗസുത്തന്തഹാരകോതി ഏവമാദീനി; തേസം അത്തജ്ഝാസയോ നിക്ഖേപോ.

യാനി പന ‘‘പരിപക്കാ ഖോ രാഹുലസ്സ വിമുത്തിപരിപാചനിയാ ധമ്മാ; യംനൂനാഹം രാഹുലം ഉത്തരിം ആസവാനം ഖയേ വിനേയ്യ’’ന്തി; (സം. നി. ൪.൧൨൧) ഏവം പരേസം അജ്ഝാസയം ഖന്തിം മനം അഭിനീഹാരം ബുജ്ഝനഭാവഞ്ച അവേക്ഖിത്വാ പരജ്ഝാസയവസേന കഥിതാനി; സേയ്യഥിദം, ചൂളരാഹുലോവാദസുത്തം, മഹാരാഹുലോവാദസുത്തം, ധമ്മചക്കപ്പവത്തനം, ധാതുവിഭങ്ഗസുത്തന്തി ഏവമാദീനി; തേസം പരജ്ഝാസയോ നിക്ഖേപോ.

ഭഗവന്തം പന ഉപസങ്കമിത്വാ ചതസ്സോ പരിസാ, ചത്താരോ വണ്ണാ, നാഗാ, സുപണ്ണാ, ഗന്ധബ്ബാ, അസുരാ, യക്ഖാ, മഹാരാജാനോ, താവതിംസാദയോ ദേവാ, മഹാബ്രഹ്മാതി ഏവമാദയോ – ‘‘ബോജ്ഝങ്ഗാ ബോജ്ഝങ്ഗാ’’തി, ഭന്തേ, വുച്ചന്തി. ‘‘നീവരണാ നീവരണാ’’തി, ഭന്തേ, വുച്ചന്തി; ‘‘ഇമേ നു ഖോ, ഭന്തേ, പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധാ’’. ‘‘കിം സൂധ വിത്തം പുരിസസ്സ സേട്ഠ’’ന്തിആദിനാ നയേന പഞ്ഹം പുച്ഛന്തി. ഏവം പുട്ഠേന ഭഗവതാ യാനി കഥിതാനി ബോജ്ഝങ്ഗസംയുത്താദീനി, യാനി വാ പനഞ്ഞാനിപി ദേവതാസംയുത്ത-മാരസംയുത്ത-ബ്രഹ്മസംയുത്ത-സക്കപഞ്ഹ-ചൂളവേദല്ല-മഹാവേദല്ല-സാമഞ്ഞഫല-ആളവക-സൂചിലോമ-ഖരലോമസുത്താദീനി; തേസം പുച്ഛാവസികോ നിക്ഖേപോ.

യാനി പന താനി ഉപ്പന്നം കാരണം പടിച്ച കഥിതാനി, സേയ്യഥിദം – ധമ്മദായാദം, ചൂളസീഹനാദം, ചന്ദൂപമം, പുത്തമംസൂപമം, ദാരുക്ഖന്ധൂപമം, അഗ്ഗിക്ഖന്ധൂപമം, ഫേണപിണ്ഡൂപമം, പാരിച്ഛത്തകൂപമന്തി ഏവമാദീനി; തേസം അട്ഠുപ്പത്തികോ നിക്ഖേപോ.

ഏവമേതേസു ചതൂസു നിക്ഖേപേസു ഇമസ്സ സുത്തസ്സ അട്ഠുപ്പത്തികോ നിക്ഖേപോ. അട്ഠുപ്പത്തിയാ ഹി ഇദം ഭഗവതാ നിക്ഖിത്തം. കതരായ അട്ഠുപ്പത്തിയാ? വണ്ണാവണ്ണേ. ആചരിയോ രതനത്തയസ്സ അവണ്ണം അഭാസി, അന്തേവാസീ വണ്ണം. ഇതി ഇമം വണ്ണാവണ്ണം അട്ഠുപ്പത്തിം കത്വാ ദേസനാകുസലോ ഭഗവാ – ‘‘മമം വാ, ഭിക്ഖവേ, പരേ അവണ്ണം ഭാസേയ്യു’’ന്തി ദേസനം ആരഭി. തത്ഥ മമന്തി, സാമിവചനം, മമാതി അത്ഥോ. വാസദ്ദോ വികപ്പനത്ഥോ. പരേതി, പടിവിരുദ്ധാ സത്താ. തത്രാതി യേ അവണ്ണം വദന്തി തേസു.

ന ആഘാതോതിആദീഹി കിഞ്ചാപി തേസം ഭിക്ഖൂനം ആഘാതോയേവ നത്ഥി, അഥ ഖോ ആയതിം കുലപുത്താനം ഈദിസേസുപി ഠാനേസു അകുസലുപ്പത്തിം പടിസേധേന്തോ ധമ്മനേത്തിം ഠപേതി. തത്ഥ ആഹനതി ചിത്തന്തി ‘ആഘാതോ’; കോപസ്സേതം അധിവചനം. അപ്പതീതാ ഹോന്തി തേന അതുട്ഠാ അസോമനസ്സികാതി അപ്പച്ചയോ; ദോമനസ്സസ്സേതം അധിവചനം. നേവ അത്തനോ ന പരേസം ഹിതം അഭിരാധയതീതി അനഭിരദ്ധി; കോപസ്സേതം അധിവചനം. ഏവമേത്ഥ ദ്വീഹി പദേഹി സങ്ഖാരക്ഖന്ധോ, ഏകേന വേദനാക്ഖന്ധോതി ദ്വേ ഖന്ധാ വുത്താ. തേസം വസേന സേസാനമ്പി സമ്പയുത്തധമ്മാനം കാരണം പടിക്ഖിത്തമേവ.

ഏവം പഠമേന നയേന മനോപദോസം നിവാരേത്വാ, ദുതിയേന നയേന തത്ഥ ആദീനവം ദസ്സേന്തോ ആഹ – ‘‘തത്ര ചേ തുമ്ഹേ അസ്സഥ കുപിതാ വാ അനത്തമനാ വാ, തുമ്ഹം യേവസ്സ തേന അന്തരായോ’’തി. തത്ഥ ‘തത്ര ചേ തുമ്ഹേ അസ്സഥാ’തി തേസു അവണ്ണഭാസകേസു, തസ്മിം വാ അവണ്ണേ തുമ്ഹേ ഭവേയ്യാഥ ചേ; യദി ഭവേയ്യാഥാതി അത്ഥോ. ‘കുപിതാ’ കോപേന, അനത്തമനാ ദോമനസ്സേന. ‘തുമ്ഹം യേവസ്സ തേന അന്തരായോ’തി തുമ്ഹാകംയേവ തേന കോപേന, തായ ച അനത്തമനതായ പഠമജ്ഝാനാദീനം അന്തരായോ ഭവേയ്യ.

ഏവം ദുതിയേന നയേന ആദീനവം ദസ്സേത്വാ, തതിയേന നയേന വചനത്ഥസല്ലക്ഖണമത്തേപി അസമത്ഥതം ദസ്സേന്തോ – ‘‘അപി നു തുമ്ഹേ പരേസ’’ന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ പരേസന്തി യേസം കേസം ചി. കുപിതോ ഹി നേവ ബുദ്ധപച്ചേകബുദ്ധഅരിയസാവകാനം, ന മാതാപിതൂനം, ന പച്ചത്ഥികാനം സുഭാസിതദുബ്ഭാസിതസ്സ അത്ഥം ആജാനാതി. യഥാഹ –

‘‘കുദ്ധോ അത്ഥം ന ജാനാതി, കുദ്ധോ ധമ്മം ന പസ്സതി;

അന്ധം തമം തദാ ഹോതി, യം കോധോ സഹതേ നരം.

അനത്ഥജനനോ കോധോ, കോധോ ചിത്തപ്പകോപനോ;

ഭയമന്തരതോ ജാതം, തം ജനോ നാവബുജ്ഝതീ’’തി. (അ. നി. ൭.൬൪);

ഏവം സബ്ബഥാപി അവണ്ണേ മനോപദോസം നിസേധേത്വാ ഇദാനി പടിപജ്ജിതബ്ബാകാരം ദസ്സേന്തോ – ‘‘തത്ര തുമ്ഹേഹി അഭൂതം അഭൂതതോ’’തിആദിമാഹ.

തത്ഥ തത്ര തുമ്ഹേഹീതി, തസ്മിം അവണ്ണേ തുമ്ഹേഹി. അഭൂതം അഭൂതതോ നിബ്ബേഠേതബ്ബന്തി യം അഭൂതം, തം അഭൂതഭാവേനേവ അപനേതബ്ബം. കഥം? ഇതിപേതം അഭൂതന്തിആദിനാ നയേന. തത്രായം യോജനാ – ‘‘തുമ്ഹാകം സത്ഥാ ന സബ്ബഞ്ഞൂ, ധമ്മോ ദുരക്ഖാതോ, സങ്ഘോ ദുപ്പടിപന്നോ’’തിആദീനി സുത്വാ ന തുണ്ഹീ ഭവിതബ്ബം. ഏവം പന വത്തബ്ബം – ‘‘ഇതി പേതം അഭൂതം, യം തുമ്ഹേഹി വുത്തം, തം ഇമിനാപി കാരണേന അഭൂതം, ഇമിനാപി കാരണേന അതച്ഛം, ‘നത്ഥി ചേതം അമ്ഹേസു’, ‘ന ച പനേതം അമ്ഹേസു സംവിജ്ജതി’, സബ്ബഞ്ഞൂയേവ അമ്ഹാകം സത്ഥാ, സ്വാക്ഖാതോ ധമ്മോ, സുപ്പടിപന്നോ സങ്ഘോ, തത്ര ഇദഞ്ചിദഞ്ച കാരണ’’ന്തി. ഏത്ഥ ച ദുതിയം പദം പഠമസ്സ, ചതുത്ഥഞ്ച തതിയസ്സ വേവചനന്തി വേദിതബ്ബം. ഇദഞ്ച അവണ്ണേയേവ നിബ്ബേഠനം കാതബ്ബം, ന സബ്ബത്ഥ. യദി ഹി ‘‘ത്വം ദുസ്സീലോ, തവാചരിയോ ദുസ്സീലോ, ഇദഞ്ചിദഞ്ച തയാ കതം, തവാചരിയേന കത’’ന്തി വുത്തേ തുണ്ഹീഭൂതോ അധിവാസേതി, ആസങ്കനീയോ ഹോതി. തസ്മാ മനോപദോസം അകത്വാ അവണ്ണോ നിബ്ബേഠേതബ്ബോ. ‘‘ഓട്ഠോസി, ഗോണോസീ’’തിആദിനാ പന നയേന ദസഹി അക്കോസവത്ഥൂഹി അക്കോസന്തം പുഗ്ഗലം അജ്ഝുപേക്ഖിത്വാ അധിവാസനഖന്തിയേവ തത്ഥ കാതബ്ബാ.

൬. ഏവം അവണ്ണഭൂമിയം താദിലക്ഖണം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി വണ്ണഭൂമിയം ദസ്സേതും ‘‘മമം വാ, ഭിക്ഖവേ, പരേ വണ്ണം ഭാസേയ്യു’’ന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ പരേതി യേ കേചി പസന്നാ ദേവമനുസ്സാ. ആനന്ദന്തി ഏതേനാതി ആനന്ദോ, പീതിയാ ഏതം അധിവചനം. സുമനസ്സ ഭാവോ സോമനസ്സം, ചേതസികസുഖസ്സേതം അധിവചനം. ഉപ്പിലാവിനോ ഭാവോ ഉപ്പിലാവിതത്തം. കസ്സ ഉപ്പിലാവിതത്തന്തി? ചേതസോതി. ഉദ്ധച്ചാവഹായ ഉപ്പിലാപനപീതിയാ ഏതം അധിവചനം. ഇധാപി ദ്വീഹി പദേഹി സങ്ഖാരക്ഖന്ധോ, ഏകേന വേദനാക്ഖന്ധോ വുത്തോ.

ഏവം പഠമനയേന ഉപ്പിലാവിതത്തം നിവാരേത്വാ, ദുതിയേന തത്ഥ ആദീനവം ദസ്സേന്തോ – ‘‘തത്ര ചേ തുമ്ഹേ അസ്സഥാ’’തിആദിമാഹ. ഇധാപി തുമ്ഹം യേവസ്സ തേന അന്തരായോതി തേന ഉപ്പിലാവിതത്തേന തുമ്ഹാകംയേവ പഠമജ്ഝാനാദീനം അന്തരായോ ഭവേയ്യാതി അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. കസ്മാ പനേതം വുത്തം? നനു ഭഗവതാ –

‘‘ബുദ്ധോതി കിത്തയന്തസ്സ, കായേ ഭവതി യാ പീതി;

വരമേവ ഹി സാ പീതി, കസിണേനാപി ജമ്ബുദീപസ്സ.

ധമ്മോതി കിത്തയന്തസ്സ, കായേ ഭവതി യാ പീതി;

വരമേവ ഹി സാ പീതി, കസിണേനാപി ജമ്ബുദീപസ്സ.

സങ്ഘോതി കിത്തയന്തസ്സ, കായേ ഭവതി യാ പീതി;

വരമേവ ഹി സാ പീതി, കസിണേനാപി ജമ്ബുദീപസ്സാ’’തി ച.

‘‘യേ, ഭിക്ഖവേ, ബുദ്ധേ പസന്നാ, അഗ്ഗേ തേ പസന്നാ’’തി ച ഏവമാദീഹി അനേകസതേഹി സുത്തേഹി രതനത്തയേ പീതിസോമനസ്സമേവ വണ്ണിതന്തി. സച്ചം വണ്ണിതം, തം പന നേക്ഖമ്മനിസ്സിതം. ഇധ – ‘‘അമ്ഹാകം ബുദ്ധോ, അമ്ഹാകം ധമ്മോ’’തിആദിനാ നയേന ആയസ്മതോ ഛന്നസ്സ ഉപ്പന്നസദിസം ഗേഹസ്സിതം പീതിസോമനസ്സം അധിപ്പേതം. ഇദഞ്ഹി ഝാനാദിപടിലാഭായ അന്തരായകരം ഹോതി. തേനേവായസ്മാ ഛന്നോപി യാവ ബുദ്ധോ ന പരിനിബ്ബായി, താവ വിസേസം നിബ്ബത്തേതും നാസക്ഖി, പരിനിബ്ബാനകാലേ പഞ്ഞത്തേന പന ബ്രഹ്മദണ്ഡേന തജ്ജിതോ തം പീതിസോമനസ്സം പഹായ വിസേസം നിബ്ബത്തേസി. തസ്മാ അന്തരായകരംയേവ സന്ധായ ഇദം വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. അയഞ്ഹി ലോഭസഹഗതാ പീതി. ലോഭോ ച കോധസദിസോവ. യഥാഹ –

‘‘ലുദ്ധോ അത്ഥം ന ജാനാതി, ലുദ്ധോ ധമ്മം ന പസ്സതി;

അന്ധം തമം തദാ ഹോതി, യം ലോഭോ സഹതേ നരം.

അനത്ഥജനനോ ലോഭോ, ലോഭോ ചിത്തപ്പകോപനോ;

ഭയമന്തരതോ ജാതം, തം ജനോ നാവബുജ്ഝതീ’’തി. (ഇതിവു. ൮൮);

തതിയവാരോ പന ഇധ അനാഗതോപി അത്ഥതോ ആഗതോ യേവാതി വേദിതബ്ബോ. യഥേവ ഹി കുദ്ധോ, ഏവം ലുദ്ധോപി അത്ഥം ന ജാനാതീതി.

പടിപജ്ജിതബ്ബാകാരദസ്സനവാരേ പനായം യോജനാ – ‘‘തുമ്ഹാകം സത്ഥാ സബ്ബഞ്ഞൂ അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ, ധമ്മോ സ്വാക്ഖാതോ, സങ്ഘോ സുപ്പടിപന്നോ’’തിആദീനി സുത്വാ ന തുണ്ഹീ ഭവിതബ്ബം. ഏവം പന പടിജാനിതബ്ബം – ‘‘ഇതിപേതം ഭൂതം, യം തുമ്ഹേഹി വുത്തം, തം ഇമിനാപി കാരണേന ഭൂതം, ഇമിനാപി കാരണേന തച്ഛം. സോ ഹി ഭഗവാ ഇതിപി അരഹം, ഇതിപി സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ; ധമ്മോ ഇതിപി സ്വാക്ഖാതോ, ഇതിപി സന്ദിട്ഠികോ; സങ്ഘോ ഇതിപി സുപ്പടിപന്നോ, ഇതിപി ഉജുപ്പടിപന്നോ’’തി. ‘‘ത്വം സീലവാ’’തി പുച്ഛിതേനാപി സചേ സീലവാ, ‘‘സീലവാഹമസ്മീ’’തി പടിജാനിതബ്ബമേവ. ‘‘ത്വം പഠമസ്സ ഝാനസ്സ ലാഭീ…പേ… അരഹാ’’തി പുട്ഠേനാപി സഭാഗാനം ഭിക്ഖൂനംയേവ പടിജാനിതബ്ബം. ഏവഞ്ഹി പാപിച്ഛതാ ചേവ പരിവജ്ജിതാ ഹോതി, സാസനസ്സ ച അമോഘതാ ദീപിതാ ഹോതീതി. സേസം വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം.

ചൂളസീലവണ്ണനാ

൭. അപ്പമത്തകം ഖോ പനേതം, ഭിക്ഖവേതി കോ അനുസന്ധി? ഇദം സുത്തം ദ്വീഹി പദേഹി ആബദ്ധം വണ്ണേന ച അവണ്ണേന ച. തത്ഥ അവണ്ണോ – ‘‘ഇതി പേതം അഭൂതം ഇതി പേതം അതച്ഛ’’ന്തി, ഏത്ഥേവ ഉദകന്തം പത്വാ അഗ്ഗിവിയ നിവത്തോ. വണ്ണോ പന ഭൂതം ഭൂതതോ പടിജാനിതബ്ബം – ‘‘ഇതി പേതം ഭൂത’’ന്തി ഏവം അനുവത്തതിയേവ. സോ പന ദുവിധോ ബ്രഹ്മദത്തേന ഭാസിതവണ്ണോ ച ഭിക്ഖുസങ്ഘേന അച്ഛരിയം ആവുസോതിആദിനാ നയേന ആരദ്ധവണ്ണോ ച. തേസു ഭിക്ഖുസങ്ഘേന വുത്തവണ്ണസ്സ ഉപരി സുഞ്ഞതാപകാസനേ അനുസന്ധിം ദസ്സേസ്സതി. ഇധ പന ബ്രഹ്മദത്തേന വുത്തവണ്ണസ്സ അനുസന്ധിം ദസ്സേതും ‘‘അപ്പമത്തകം ഖോ പനേതം, ഭിക്ഖവേ’’തി ദേസനാ ആരദ്ധാ.

തത്ഥ അപ്പമത്തകന്തി പരിത്തസ്സ നാമം. ഓരമത്തകന്തി തസ്സേവ വേവചനം. മത്താതി വുച്ചതി പമാണം. അപ്പം മത്താ ഏതസ്സാതി അപ്പമത്തകം. ഓരം മത്താ ഏതസ്സാതി ഓരമത്തകം. സീലമേവ സീലമത്തകം. ഇദം വുത്തം ഹോതി – ‘അപ്പമത്തകം ഖോ, പനേതം ഭിക്ഖവേ, ഓരമത്തകം സീലമത്തകം’ നാമ യേന ‘‘തഥാഗതസ്സ വണ്ണം വദാമീ’’തി ഉസ്സാഹം കത്വാപി വണ്ണം വദമാനോ പുഥുജ്ജനോ വദേയ്യാതി. തത്ഥ സിയാ – നനു ഇദം സീലം നാമ യോഗിനോ അഗ്ഗവിഭൂസനം? യഥാഹു പോരാണാ –

‘‘സീലം യോഗിസ്സ’ലങ്കാരോ, സീലം യോഗിസ്സ മണ്ഡനം;

സീലേഹി’ലങ്കതോ യോഗീ, മണ്ഡനേ അഗ്ഗതം ഗതോ’’തി.

ഭഗവതാപി ച അനേകേസു സുത്തസതേസു സീലം മഹന്തമേവ കത്വാ കഥിതം. യഥാഹ – ‘‘ആകങ്ഖേയ്യ ചേ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ‘സബ്രഹ്മചാരീനം പിയോ ചസ്സം മനാപോ ച ഗരു ച ഭാവനീയോ ചാ’തി, സീലേസ്വേവസ്സ പരിപൂരകാരീ’’തി (മ. നി. ൧.൬൫) ച.

‘‘കികീവ അണ്ഡം, ചമരീവ വാലധിം;

പിയംവ പുത്തം, നയനംവ ഏകകം.

തഥേവ സീലം, അനുരക്ഖമാനാ;

സുപേസലാ ഹോഥ, സദാ സഗാരവാ’’തി ച.

‘‘ന പുപ്ഫഗന്ധോ പടിവാതമേതി;

ന ചന്ദനം തഗ്ഗരമല്ലികാ വാ.

സതഞ്ച ഗന്ധോ പടിവാതമേതി;

സബ്ബാ ദിസാ സപ്പുരിസോ പവായതി.

ചന്ദനം തഗരം വാപി, ഉപ്പലം അഥ വസ്സികീ;

ഏതേസം ഗന്ധജാതാനം, സീലഗന്ധോ അനുത്തരോ.

അപ്പമത്തോ അയം ഗന്ധോ, യ്വായം തഗരചന്ദനം;

യോ ച സീലവതം ഗന്ധോ, വാതി ദേവേസു ഉത്തമോ.

തേസം സമ്പന്നസീലാനം, അപ്പമാദവിഹാരിനം;

സമ്മദഞ്ഞാ വിമുത്താനം, മാരോ മഗ്ഗം ന വിന്ദതീ’’തി ച. (ധ. പ. ൫൭);

‘‘സീലേ പതിട്ഠായ നരോ സപഞ്ഞോ, ചിത്തം പഞ്ഞഞ്ച ഭാവയം;

ആതാപീ നിപകോ ഭിക്ഖു, സോ ഇമം വിജടയേ ജട’’ന്തി ച. (സം. നി. ൧.൨൩);

‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, യേ കേചി ബീജഗാമഭൂതഗാമാ വുഡ്ഢിം വിരൂള്ഹിം വേപുല്ലം ആപജ്ജന്തി, സബ്ബേ തേ പഥവിം നിസ്സായ, പഥവിയം പതിട്ഠായ; ഏവമേതേ ബീജഗാമഭൂതഗാമാ വുഡ്ഢിം വിരൂള്ഹിം വേപുല്ലം ആപജ്ജന്തി. ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സീലം നിസ്സായ സീലേ പതിട്ഠായ സത്തബോജ്ഝങ്ഗേ ഭാവേന്തോ സത്തബോജ്ഝങ്ഗേ ബഹുലീകരോന്തോ വുഡ്ഢിം വിരൂള്ഹിം വേപുല്ലം പാപുണാതി ധമ്മേസൂ’’തി (സം. നി. ൫.൧൫൦) ച. ഏവം അഞ്ഞാനിപി അനേകാനി സുത്താനി ദട്ഠബ്ബാനി. ഏവമനേകേസു സുത്തസതേസു സീലം മഹന്തമേവ കത്വാ കഥിതം. തം ‘‘കസ്മാ ഇമസ്മിം ഠാനേ അപ്പമത്തക’’ന്തി ആഹാതി? ഉപരി ഗുണേ ഉപനിധായ. സീലഞ്ഹി സമാധിം ന പാപുണാതി, സമാധി പഞ്ഞം ന പാപുണാതി, തസ്മാ ഉപരിമം ഉപനിധായ ഹേട്ഠിമം ഓരമത്തകം നാമ ഹോതി. കഥം സീലം സമാധിം ന പാപുണാതി? ഭഗവാ ഹി അഭിസമ്ബോധിതോ സത്തമേ സംവച്ഛരേ സാവത്ഥിനഗര – ദ്വാരേ കണ്ഡമ്ബരുക്ഖമൂലേ ദ്വാദസയോജനേ രതനമണ്ഡപേ യോജനപ്പമാണേ രതനപല്ലങ്കേ നിസീദിത്വാ തിയോജനികേ ദിബ്ബസേതച്ഛത്തേ ധാരിയമാനേ ദ്വാദസയോജനായ പരിസായ അത്താദാനപരിദീപനം തിത്ഥിയമദ്ദനം – ‘‘ഉപരിമകായതോ അഗ്ഗിക്ഖന്ധോ പവത്തതി, ഹേട്ഠിമകായതോ ഉദകധാരാ പവത്തതി…പേ… ഏകേകലോമകൂപതോ അഗ്ഗിക്ഖന്ധോ പവത്തതി, ഏകേകലോമകൂപതോ ഉദകധാരാ പവത്തതി, ഛന്നം വണ്ണാന’’ന്തിആദിനയപ്പവത്തം യമകപാടിഹാരിയം ദസ്സേതി. തസ്സ സുവണ്ണവണ്ണസരീരതോ സുവണ്ണവണ്ണാ രസ്മിയോ ഉഗ്ഗന്ത്വാ യാവ ഭവഗ്ഗാ ഗച്ഛന്തി, സകലദസസഹസ്സചക്കവാളസ്സ അലങ്കരണകാലോ വിയ ഹോതി, ദുതിയാ ദുതിയാ രസ്മിയോ പുരിമായ പുരിമായ യമകയമകാ വിയ ഏകക്ഖണേ വിയ പവത്തന്തി.

ദ്വിന്നഞ്ച ചിത്താനം ഏകക്ഖണേ പവത്തി നാമ നത്ഥി. ബുദ്ധാനം പന ഭഗവന്താനം ഭവങ്ഗപരിവാസസ്സ ലഹുകതായ പഞ്ചഹാകാരേഹി ആചിണ്ണവസിതായ ച, താ ഏകക്ഖണേ വിയ പവത്തന്തി. തസ്സാ തസ്സാ പന രസ്മിയാ ആവജ്ജനപരികമ്മാധിട്ഠാനാനി വിസും വിസുംയേവ.

നീലരസ്മിഅത്ഥായ ഹി ഭഗവാ നീലകസിണം സമാപജ്ജതി, പീതരസ്മിഅത്ഥായ പീതകസിണം, ലോഹിതഓദാതരസ്മിഅത്ഥായ ലോഹിതഓദാതകസിണം, അഗ്ഗിക്ഖന്ധത്ഥായ തേജോകസിണം, ഉദകധാരത്ഥായ ആപോകസിണം സമാപജ്ജതി. സത്ഥാ ചങ്കമതി, നിമ്മിതോ തിട്ഠതി വാ നിസീദതി വാ സേയ്യം വാ കപ്പേതീതി സബ്ബം വിത്ഥാരേതബ്ബം. ഏത്ഥ ഏകമ്പി സീലസ്സ കിച്ചം നത്ഥി, സബ്ബം സമാധികിച്ചമേവ. ഏവം സീലം സമാധിം ന പാപുണാതി.

യം പന ഭഗവാ കപ്പസതസഹസ്സാധികാനി ചത്താരി അസങ്ഖ്യേയ്യാനി പാരമിയോ പൂരേത്വാ, ഏകൂനതിംസവസ്സകാലേ ചക്കവത്തിസിരീനിവാസഭൂതാ ഭവനാ നിക്ഖമ്മ അനോമാനദീതീരേ പബ്ബജിത്വാ, ഛബ്ബസ്സാനി പധാനയോഗം കത്വാ, വിസാഖപുണ്ണമായം ഉരുവേലഗാമേ സുജാതായ ദിന്നം പക്ഖിത്തദിബ്ബോജം മധുപായാസം പരിഭുഞ്ജിത്വാ, സായന്ഹസമയേ ദക്ഖിണുത്തരേന ബോധിമണ്ഡം പവിസിത്വാ അസ്സത്ഥദുമരാജാനം തിക്ഖത്തും പദക്ഖിണം കത്വാ, പുബ്ബുത്തരഭാഗേ ഠിതോ തിണസന്ഥാരം സന്ഥരിത്വാ, തിസന്ധിപല്ലങ്കം ആഭുജിത്വാ, ചതുരങ്ഗസമന്നാഗതം മേത്താകമ്മട്ഠാനം പുബ്ബങ്ഗമം കത്വാ, വീരിയാധിട്ഠാനം അധിട്ഠായ, ചുദ്ദസഹത്ഥപല്ലങ്കവരഗതോ സുവണ്ണപീഠേ ഠപിതം രജതക്ഖന്ധം വിയ പഞ്ഞാസഹത്ഥം ബോധിക്ഖന്ധം പിട്ഠിതോ കത്വാ, ഉപരി മണിഛത്തേന വിയ ബോധിസാഖായ ധാരിയമാനോ, സുവണ്ണവണ്ണേ ചീവരേ പവാളസദിസേസു ബോധിഅങ്കുരേസു പതമാനേസു, സൂരിയേ അത്ഥം ഉപഗച്ഛന്തേ മാരബലം വിധമിത്വാ, പഠമയാമേ പുബ്ബേനിവാസം അനുസ്സരിത്വാ, മജ്ഝിമയാമേ ദിബ്ബചക്ഖും വിസോധേത്വാ, പച്ചൂസകാലേ സബ്ബബുദ്ധാനമാചിണ്ണേ പച്ചയാകാരേ ഞാണം ഓതാരേത്വാ, ആനാപാനചതുത്ഥജ്ഝാനം നിബ്ബത്തേത്വാ, തദേവ പാദകം കത്വാ വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ, മഗ്ഗപടിപാടിയാ അധിഗതേന ചതുത്ഥമഗ്ഗേന സബ്ബകിലേസേ ഖേപേത്വാ സബ്ബബുദ്ധഗുണേ പടിവിജ്ഝി, ഇദമസ്സ പഞ്ഞാകിച്ചം. ഏവം സമാധി പഞ്ഞം ന പാപുണാതി.