൧. സുത്തന്തഭാജനീയവണ്ണനാ

൩൯൦. ഇദാനി തദനന്തരേ സമ്മപ്പധാനവിഭങ്ഗേ ചത്താരോതി ഗണനപരിച്ഛേദോ. തേന ന തതോ ഹേട്ഠാ ന ഉദ്ധന്തി സമ്മപ്പധാനപരിച്ഛേദം ദീപേതി. സമ്മപ്പധാനാതി കാരണപ്പധാനാ ഉപായപ്പധാനാ യോനിസോപധാനാ. ഇധ ഭിക്ഖൂതി ഇമസ്മിം സാസനേ പടിപന്നകോ ഭിക്ഖു. അനുപ്പന്നാനന്തി അനിബ്ബത്താനം. പാപകാനന്തി ലാമകാനം. അകുസലാനം ധമ്മാനന്തി അകോസല്ലസമ്ഭൂതാനം ധമ്മാനം. അനുപ്പാദായാതി ന ഉപ്പാദനത്ഥായ. ഛന്ദം ജനേതീതി കത്തുകമ്യതാസങ്ഖാതം കുസലച്ഛന്ദം ജനേതി ഉപ്പാദേതി. വായമതീതി പയോഗം പരക്കമം കരോതി. വീരിയം ആരഭതീതി കായികചേതസികം വീരിയം കരോതി. ചിത്തം പഗ്ഗണ്ഹാതീതി തേനേവ സഹജാതവീരിയേന ചിത്തം ഉക്ഖിപതി. പദഹതീതി പധാനവീരിയം കരോതി. പടിപാടിയാ പനേതാനി ചത്താരിപി പദാനി ആസേവനാഭാവനാബഹുലീകമ്മസാതച്ചകിരിയാഹി യോജേതബ്ബാനി.

ഉപ്പന്നാനം പാപകാനന്തി അനുപ്പന്നന്തി അവത്തബ്ബതം ആപന്നാനം പാപധമ്മാനം. പഹാനായാതി പജഹനത്ഥായ. അനുപ്പന്നാനം കുസലാനം ധമ്മാനന്തി അനിബ്ബത്താനം കോസല്ലസമ്ഭൂതാനം ധമ്മാനം. ഉപ്പാദായാതി ഉപ്പാദനത്ഥായ. ഉപ്പന്നാനന്തി നിബ്ബത്താനം. ഠിതിയാതി ഠിതത്ഥായ. അസമ്മോസായാതി അനസ്സനത്ഥം. ഭിയ്യോഭാവായാതി പുനപ്പുനം ഭാവായ. വേപുല്ലായാതി വിപുലഭാവായ. ഭാവനായാതി വഡ്ഢിയാ. പാരിപൂരിയാതി പരിപൂരണത്ഥായ. അയം താവ ചതുന്നം സമ്മപ്പധാനാനം ഉദ്ദേസവാരവസേന ഏകപദികോ അത്ഥുദ്ധാരോ.

൩൯൧. ഇദാനി പടിപാടിയാ താനി പദാനി ഭാജേത്വാ ദസ്സേതും കഥഞ്ച ഭിക്ഖു അനുപ്പന്നാനന്തിആദിനാ നയേന നിദ്ദേസവാരോ ആരദ്ധോ. തത്ഥ യം ഹേട്ഠാ ധമ്മസങ്ഗഹേ ആഗതസദിസം, തം തസ്സ വണ്ണനായം വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം. യം പന തസ്മിം അനാഗതം, തത്ഥ ഛന്ദനിദ്ദേസേ താവ യോ ഛന്ദോതി യോ ഛന്ദനിയവസേന ഛന്ദോ. ഛന്ദികതാതി ഛന്ദികഭാവോ, ഛന്ദകരണാകാരോ വാ. കത്തുകമ്യതാതി കത്തുകാമതാ. കുസലോതി ഛേകോ. ധമ്മച്ഛന്ദോതി സഭാവച്ഛന്ദോ. അയഞ്ഹി ഛന്ദോ നാമ തണ്ഹാഛന്ദോ, ദിട്ഠിഛന്ദോ, വീരിയഛന്ദോ, ധമ്മച്ഛന്ദോതി ബഹുവിധോ നാനപ്പകാരകോ. തേസു ധമ്മച്ഛന്ദോതി ഇമസ്മിം ഠാനേ കത്തുകമ്യതാകുസലധമ്മച്ഛന്ദോ അധിപ്പേതോ.

ഇമം ഛന്ദം ജനേതീതി ഛന്ദം കുരുമാനോവ ഛന്ദം ജനേതി നാമ. സഞ്ജനേതീതി ഉപസഗ്ഗേന പദം വഡ്ഢിതം. ഉട്ഠപേതീതി ഛന്ദം കുരുമാനോവ തം ഉട്ഠപേതി നാമ. സമുട്ഠപേതീതി ഉപസഗ്ഗേന പദം വഡ്ഢിതം. നിബ്ബത്തേതീതി ഛന്ദം കുരുമാനോവ തം നിബ്ബത്തേതി നാമ. അഭിനിബ്ബത്തേതീതി ഉപസഗ്ഗേന പദം വഡ്ഢിതം. അപിച ഛന്ദം കരോന്തോവ ഛന്ദം ജനേതി നാമ. തമേവ സതതം കരോന്തോ സഞ്ജനേതി നാമ. കേനചിദേവ അന്തരായേന പതിതം പുന ഉക്ഖിപന്തോ ഉട്ഠപേതി നാമ. പബന്ധട്ഠിതിം പാപേന്തോ സമുട്ഠപേതി നാമ. തം പാകടം കരോന്തോ നിബ്ബത്തേതി നാമ. അനോസക്കനതായ അലീനവുത്തിതായ അനോലീനവുത്തിതായ അഭിമുഖഭാവേന നിബ്ബത്തേന്തോ അഭിനിബ്ബത്തേതി നാമ.

൩൯൪. വീരിയനിദ്ദേസേ വീരിയം കരോന്തോവ വീരിയം ആരഭതി നാമ. ദുതിയപദം ഉപസഗ്ഗേന വഡ്ഢിതം. വീരിയം കരോന്തോയേവ ച ആസേവതി ഭാവേതി നാമ. പുനപ്പുനം കരോന്തോ വഹുലീകരോതി. ആദിതോവ കരോന്തോ ആരഭതി. പുനപ്പുനം കരോന്തോ സമാരഭതി. ഭാവനാവസേന ഭജന്തോ ആസേവതി. വഡ്ഢേന്തോ ഭാവേതി. സബ്ബകിച്ചേസു തദേവ ബഹുലീകരോന്തോ ബഹുലീകരോതീതി വേദിതബ്ബോ.

൩൯൫. ചിത്തപഗ്ഗഹനിദ്ദേസേ വീരിയപഗ്ഗഹേന യോജേന്തോ ചിത്തം പഗ്ഗണ്ഹാതി, ഉക്ഖിപതീതി അത്ഥോ. പുനപ്പുനം പഗ്ഗണ്ഹന്തോ സമ്പഗ്ഗണ്ഹാതി. ഏവം സമ്പഗ്ഗഹിതം യഥാ ന പതതി തഥാ നം വീരിയുപത്ഥമ്ഭേന ഉപത്ഥമ്ഭേന്തോ ഉപത്ഥമ്ഭേതി. ഉപത്ഥമ്ഭിതമ്പി ഥിരഭാവത്ഥായ പുനപ്പുനം ഉപത്ഥമ്ഭേന്തോ പച്ചുപത്ഥമ്ഭേതി നാമ.

൪൦൬. ഠിതിയാതിപദസ്സ നിദ്ദേസേ സബ്ബേസമ്പി അസമ്മോസാദീനം ഠിതിവേവചനഭാവം ദസ്സേതും യാ ഠിതി സോ അസമ്മോസോതിആദി വുത്തം. ഏത്ഥ ഹി ഹേട്ഠിമം ഹേട്ഠിമം പദം ഉപരിമസ്സ ഉപരിമസ്സ പദസ്സ അത്ഥോ, ഉപരിമം ഉപരിമം പദം ഹേട്ഠിമസ്സ ഹേട്ഠിമസ്സ അത്ഥോതിപി വത്തും വട്ടതി. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനത്ഥമേവാതി. അയം താവ പാളിവണ്ണനാ.

അയം പനേത്ഥ വിനിച്ഛയകഥാ. അയഞ്ഹി സമ്മപ്പധാനകഥാ നാമ ദുവിധാ – ലോകിയാ ലോകുത്തരാ ച. തത്ഥ ലോകിയാ സബ്ബപുബ്ബഭാഗേ ഹോതി. സാ കസ്സപസംയുത്തപരിയായേന ലോകിയമഗ്ഗക്ഖണേ വേദിതബ്ബാ. വുത്തഞ്ഹി തത്ഥ –

‘‘ചത്താരോ മേ, ആവുസോ, സമ്മപ്പധാനാ. കതമേ ചത്താരോ?

ഇധാവുസോ, ഭിക്ഖു ‘അനുപ്പന്നാ മേ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ ഉപ്പജ്ജമാനാ അനത്ഥായ സംവത്തേയ്യു’ന്തി ആതപ്പം കരോതി; ‘ഉപ്പന്നാ മേ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ അപ്പഹീയമാനാ അനത്ഥായ സംവത്തേയ്യു’ന്തി ആതപ്പം കരോതി; ‘അനുപ്പന്നാ മേ കുസലാ ധമ്മാ അനുപ്പജ്ജമാനാ അനത്ഥായ സംവത്തേയ്യു’ന്തി ആതപ്പം കരോതി. ‘ഉപ്പന്നാ മേ കുസലാ ധമ്മാ നിരുജ്ഝമാനാ അനത്ഥായ സംവത്തേയ്യു’ന്തി ആതപ്പം കരോതീ’’തി (സം. നി. ൨.൧൪൫).

ഏത്ഥ ച ‘അനുപ്പന്നാ മേ കുസലാ ധമ്മാ’തി സമഥവിപസ്സനാ ചേവ മഗ്ഗോ ച. ഉപ്പന്നാ കുസലാ നാമ സമഥവിപസ്സനാവ. മഗ്ഗോ പന സകിം ഉപ്പജ്ജിത്വാ നിരുജ്ഝമാനോ അനത്ഥായ സംവത്തനകോ നാമ നത്ഥി. സോ ഹി ഫലസ്സ പച്ചയം ദത്വാവ നിരുജ്ഝതി. പുരിമസ്മിം വാ സമഥവിപസ്സനാവ ഗഹേതബ്ബാതി വുത്തം, തം പന ന യുത്തം.

തത്ഥ ‘‘ഉപ്പന്നാ സമഥവിപസ്സനാ നിരുജ്ഝമാനാ അനത്ഥായ സംവത്തന്തീ’’തി അത്ഥസ്സ ആവിഭാവത്ഥം ഇദം വത്ഥു – ഏകോ കിര ഖീണാസവത്ഥേരോ ‘മഹാചേതിയഞ്ച മഹാബോധിഞ്ച വന്ദിസ്സാമീ’തി സമാപത്തിലാഭിനാ ഭണ്ഡഗാഹകസാമണേരേന സദ്ധിം ജനപദതോ മഹാവിഹാരം ആഗന്ത്വാ വിഹാരപരിവേണം പാവിസി; സായന്ഹസമയേ മഹാഭിക്ഖുസങ്ഘേ ചേതിയം വന്ദമാനേ ചേതിയം വന്ദനത്ഥായ ന നിക്ഖമി. കസ്മാ? ഖീണാസവാനഞ്ഹി തീസു രതനേസു മഹന്തം ഗാരവം ഹോതി. തസ്മാ ഭിക്ഖുസങ്ഘേ വന്ദിത്വാ പടിക്കന്തേ മനുസ്സാനം സായമാസഭുത്തവേലായ സാമണേരമ്പി അജാനാപേത്വാ ‘ചേതിയം വന്ദിസ്സാമീ’തി ഏകകോവ നിക്ഖമി. സാമണേരോ ‘കിം നു ഖോ ഥേരോ അവേലായ ഏകകോവ ഗച്ഛതി, ജാനിസ്സാമീ’തി ഉപജ്ഝായസ്സ പദാനുപദികോവ നിക്ഖമി. ഥേരോ അനാവജ്ജനേന തസ്സ ആഗമനം അജാനന്തോ ദക്ഖിണദ്വാരേന മഹാചേതിയങ്ഗണം ആരുള്ഹോ. സാമണേരോപി അനുപദംയേവ ആരുള്ഹോ.

മഹാഥേരോ മഹാചേതിയം ഉല്ലോകേത്വാ ബുദ്ധാരമ്മണം പീതിം ഗഹേത്വാ സബ്ബം ചേതസോ സമന്നാഹരിത്വാ ഹട്ഠപഹട്ഠോ മഹാചേതിയം വന്ദതി. സാമണേരോ ഥേരസ്സ വന്ദനാകാരം ദിസ്വാ ‘ഉപജ്ഝായോ മേ അതിവിയ പസന്നചിത്തോ വന്ദതി; കിം നു ഖോ പുപ്ഫാനി ലഭിത്വാ പൂജം കരേയ്യാ’തി ചിന്തേസി. ഥേരേ വന്ദിത്വാ ഉട്ഠായ സിരസി അഞ്ജലിം ഠപേത്വാ മഹാചേതിയം ഉല്ലോകേത്വാ ഠിതേ സാമണേരോ ഉക്കാസിത്വാ അത്തനോ ആഗതഭാവം ജാനാപേസി. ഥേരോ പരിവത്തേത്വാ ഓലോകേന്തോ ‘‘കദാ ആഗതോസീ’’തി പുച്ഛി. ‘‘തുമ്ഹാകം ചേതിയം വന്ദനകാലേ, ഭന്തേ; അതിവിയ പസന്നാ ചേതിയം വന്ദിത്ഥ; കിന്നു ഖോ പുപ്ഫാനി ലഭിത്വാ പൂജേയ്യാഥാ’’തി? ‘‘ആമ, സാമണേര, ഇമസ്മിം ചേതിയേ വിയ അഞ്ഞത്ര ഏത്തകം ധാതുനിധാനം നാമ നത്ഥി. ഏവരൂപം അസദിസം മഹാഥൂപം പുപ്ഫാനി ലഭിത്വാ കോ ന പൂജേയ്യാ’’തി? ‘‘തേന ഹി, ഭന്തേ, അധിവാസേഥ, ആഹരിസ്സാമീ’’തി താവദേവ ഝാനം സമാപജ്ജിത്വാ ഇദ്ധിയാ ഹിമവന്തം ഗന്ത്വാ വണ്ണഗന്ധസമ്പന്നാനി പുപ്ഫാനി ഗഹേത്വാ പരിസ്സാവനം പൂരേത്വാ മഹാഥേരേ ദക്ഖിണമുഖതോ പച്ഛിമമുഖേ അസമ്പത്തേയേവ ആഗന്ത്വാ പുപ്ഫപരിസ്സാവനം ഹത്ഥേ ഠപേത്വാ ‘‘പൂജേഥ ഭന്തേ’’തി ആഹ. ഥേരോ ‘‘അതിമന്ദാനി നോ, സാമണേര, പുപ്ഫാനീ’’തി ആഹ. ‘‘ഗച്ഛഥ, ഭന്തേ, ഭഗവതോ ഗുണേ ആവജ്ജേത്വാ പൂജേഥാ’’തി.

ഥേരോ പച്ഛിമമുഖനിസ്സിതേന സോപാനേന ആരുയ്ഹ കുച്ഛിവേദികാഭൂമിയം പുപ്ഫപൂജം കാതും ആരദ്ധോ. വേദികാഭൂമി പരിപുണ്ണാ; പുപ്ഫാനി പതിത്വാ ദുതിയഭൂമിയം ജണ്ണുപ്പമാണേന ഓധിനാ പൂരയിംസു. തതോ ഓതരിത്വാ പാദപിട്ഠികപന്തിം പൂജേസി; സാപി പരിപൂരി; പരിപുണ്ണഭാവം ഞത്വാ ഹേട്ഠിമതലേ വികിരന്തോ അഗമാസി; സബ്ബം ചേതിയങ്ഗണം പരിപൂരി; തസ്മിം പരിപുണ്ണേ ‘‘സാമണേര, പുപ്ഫാനി ന ഖീയന്തീ’’തി ആഹ. ‘‘പരിസ്സാവനം, ഭന്തേ, അധോമുഖം കരോഥാ’’തി. അധോമുഖം കത്വാ ചാലേസി. തദാ പുപ്ഫാനി ഖീണാനി. ഥേരോ പരിസ്സാവനം സാമണേരസ്സ ദത്വാ സദ്ധിം ഹത്ഥിപാകാരേന ചേതിയം തിക്ഖത്തും പദക്ഖിണം കത്വാ ചതൂസു ഠാനേസു വന്ദിത്വാ പരിവേണം ഗച്ഛന്തോ ചിന്തേസി – ‘യാവ മഹിദ്ധികോ വതായം സാമണേരോ; സക്ഖിസ്സതി നു ഖോ ഇമം ഇദ്ധാനുഭാവം രക്ഖിതുന്തി? തതോ ‘ന സക്ഖിസ്സതീ’തി ദിസ്വാ സാമണേരം ആഹ – ‘‘സാമണേര, ത്വം ഇദാനി മഹിദ്ധികോ; ഏവരൂപം പന ഇദ്ധിം നാസേത്വാ പച്ഛിമകാലേ കാണപേസകാരിയാ ഹത്ഥേന മദ്ദിതംകഞ്ജിയം പിവിസ്സസീ’’തി. ദഹരകഭാവസ്സ നാമേസ ദോസോ യം സോ ഉപജ്ഝായസ്സ കഥായ സംവേജേത്വാ ‘കമ്മട്ഠാനം മേ, ഭന്തേ, ആചിക്ഖഥാ’തി ന യാചി; ‘അമ്ഹാകം ഉപജ്ഝായോ കിം വദതീ’തി തം പന അസുണന്തോ വിയ അഗമാസി.

ഥേരോ മഹാചേതിയഞ്ച മഹാബോധിഞ്ച വന്ദിത്വാ സാമണേരം പത്തചീവരം ഗാഹാപേത്വാ അനുപുബ്ബേന കുടേളിതിസ്സമഹാവിഹാരം അഗമാസി. സാമണേരോ ഉപജ്ഝായസ്സ പദാനുപദികോ ഹുത്വാ ഭിക്ഖാചാരം ന ഗച്ഛതി. ‘‘കതരം ഗാമം പവിസഥ, ഭന്തേ’’തി പുച്ഛിത്വാ പന ‘ഇദാനി മേ ഉപജ്ഝായോ ഗാമദ്വാരം സമ്പത്തോ ഭവിസ്സതീ’തി ഞത്വാ അത്തനോ ച ഉപജ്ഝായസ്സ ച പത്തചീവരം ഗഹേത്വാ ആകാസേനാഗന്ത്വാ ഥേരസ്സ പത്തചീവരം ദത്വാ പിണ്ഡായ പവിസതി. ഥേരോ സബ്ബകാലം ഓവദതി – ‘‘സാമണേര, മാ ഏവമകാസി; പുഥുജ്ജനിദ്ധി നാമ ചലാ അനിബദ്ധാ; അസപ്പായം രൂപാദിആരമ്മണം ലഭിത്വാ അപ്പമത്തകേനേവ ഭിജ്ജതി; സന്തായ സമാപത്തിയാ പരിഹീനാ ബ്രഹ്മചരിയവാസേ സന്ഥമ്ഭിതും ന സക്കോന്തീ’’തി. സാമണേരോ ‘കിം കഥേതി മയ്ഹം ഉപജ്ഝായോ’തി സോതും ന ഇച്ഛതി, തഥേവ കരോതി. ഥേരോ അനുപുബ്ബേന ചേതിയവന്ദനം കരോന്തോ കമ്മുപേന്ദവിഹാരം നാമ ഗതോ. തത്ഥ വസന്തേപി ഥേരേ സാമണേരോ തഥേവ കരോതി.

അഥേകദിവസം ഏകാ പേസകാരധീതാ അഭിരൂപാ പഠമവയേ ഠിതാ കമ്മുപേന്ദഗാമതോ നിക്ഖമിത്വാ പദുമസ്സരം ഓരുയ്ഹ ഗായമാനാ പുപ്ഫാനി ഭഞ്ജതി. തസ്മിം സമയേ സാമണേരോ പദുമസ്സരമത്ഥകേന ഗച്ഛതി ഗച്ഛന്തോ പന, സക്കരലസികായ കാണമക്ഖികാ വിയ, തസ്സാ ഗീതസദ്ദേ ബജ്ഝി; താവദേവ ഇദ്ധി അന്തരഹിതാ, ഛിന്നപക്ഖോ കാകോ വിയ അഹോസി. സന്തസമാപത്തിബലേന പന തത്ഥേവ ഉദകപിട്ഠേ അപതിത്വാ സിമ്ബലിതൂലം വിയ പതമാനം അനുപുബ്ബേന പദുമസ്സരതീരേ അട്ഠാസി. സോ വേഗേന ഗന്ത്വാ ഉപജ്ഝായസ്സ പത്തചീവരം ദത്വാ നിവത്തി. മഹാഥേരോ ‘പഗേവേതം മയാ ദിട്ഠം, നിവാരിയമാനോപി ന നിവത്തിസ്സതീ’തി കിഞ്ചി അവത്വാ പിണ്ഡായ പാവിസി.

സാമണേരോ ഗന്ത്വാ പദുമസ്സരതീരേ അട്ഠാസി തസ്സാ പച്ചുത്തരണം ആഗമയമാനോ. സാപി സാമണേരം ആകാസേന ഗച്ഛന്തഞ്ച പുനാഗന്ത്വാ ഠിതഞ്ച ദിസ്വാ ‘അദ്ധാ ഏസ മം നിസ്സായ ഉക്കണ്ഠിതോ’തി ഞത്വാ ‘പടിക്കമ സാമണേരാ’തി ആഹ. സോപി പടിപക്കമി. ഇതരാ പച്ചുത്തരിത്വാ സാടകം നിവാസേത്വാ തം ഉപസങ്കമിത്വാ ‘കിം, ഭന്തേ’തി പുച്ഛി. സോ തമത്ഥം ആരോചേസി. സാ ബഹൂഹി കാരണേഹി ഘരാവാസേ ആദീനവം ബ്രഹ്മചരിയവാസേ ആനിസംസഞ്ച ദസ്സേത്വാ ഓവദമാനാപി തസ്സ ഉക്കണ്ഠം വിനോദേതും അസക്കോന്തീ ‘അയം മമ കാരണാ ഏവരൂപായ ഇദ്ധിയാ പരിഹീനോ; ന ദാനി യുത്തം പരിച്ചജിതു’ന്തി. ‘ഇധേവ തിട്ഠാ’തി വത്വാ ഘരം ഗന്ത്വാ മാതാപിതൂനം തം പവത്തിം ആരോചേസി. തേപി ആഗന്ത്വാ നാനപ്പകാരം ഓവദമാനാ വചനം അഗ്ഗണ്ഹന്തം ആഹംസു – ‘‘ത്വം അമ്ഹേ ഉച്ചാകുലാതി മാ സല്ലക്ഖേസി. മയം പേസകാരാ. സക്ഖിസ്സസി പേസകാരകമ്മം കാതു’’ന്തി? സാമണേരോ ആഹ – ‘‘ഉപാസക, ഗിഹീഭൂതോ നാമ പേസകാരകമ്മം വാ കരേയ്യ നളകാരകമ്മം വാ, കിം ഇമിനാ, മാ സാടകമത്തേ ലോഭം കരോഥാ’’തി. പേസകാരകോ ഉദരേ ബദ്ധസാടകം ദത്വാ ഘരം നേത്വാ ധീതരം അദാസി.

സോ പേസകാരകമ്മം ഉഗ്ഗണ്ഹിത്വാ പേസകാരേഹി സദ്ധിം സാലായ കമ്മം കരോതി. അഞ്ഞേസം ഇത്ഥിയോ പാതോവ ഭത്തം സമ്പാദേത്വാ ആഹരിംസു. തസ്സ ഭരിയാ ന താവ ആഗച്ഛതി. സോ ഇതരേസു കമ്മം വിസ്സജ്ജേത്വാ ഭുഞ്ജമാനേസു തസരം വട്ടേന്തോ നിസീദി. സാ പച്ഛാ ആഗമാസി. അഥ നം സോ ‘അതിചിരേന ആഗതാസീ’തി തജ്ജേസി. മാതുഗാമോ ച നാമ അപി ചക്കവത്തിരാജാനം അത്തനി പടിബദ്ധചിത്തം ഞത്വാ ദാസം വിയ സല്ലക്ഖേതി. തസ്മാ സാ ഏവമാഹ – ‘‘അഞ്ഞേസം ഘരേ ദാരുപണ്ണലോണാദീനി സന്നിഹിതാനി; ബാഹിരതോ ആഹരിത്വാ ദായകാ പേസകാരകാപി അത്ഥി. അഹം പന ഏകികാ; ത്വമ്പി ‘മയ്ഹം ഘരേ ഇദം അത്ഥി, ഇദം നത്ഥീ’തി ന ജാനാസി. സചേ ഇച്ഛസി ഭുഞ്ജ, നോ ചേ ഇച്ഛസി മാ ഭുഞ്ജാ’’തി. സോ ‘ന കേവലം ഉസ്സൂരേ ഭത്തം ആഹരസി, വാചായപി മം ഘട്ടേസീ’തി കുജ്ഝിത്വാ അഞ്ഞം പഹരണം അപസ്സന്തോ തമേവ തസരദണ്ഡകം തസരതോ ലുഞ്ചിത്വാ ഖിപി. സാ തം ആഗച്ഛന്തം ദിസ്വാ ഈസകം പരിവത്തി. തസരദണ്ഡകസ്സ ച കോടി നാമ തിഖിണാ ഹോതി. സാ തസ്സാ പരിവത്തമാനായ അക്ഖികോടിയം പവിസിത്വാ അട്ഠാസി. സാ ഉഭോഹി ഹത്ഥേഹി വേഗേന അക്ഖിം അഗ്ഗഹേസി. ഭിന്നട്ഠാനതോ ലോഹിതം പഗ്ഘരതി.

സോ തസ്മിം കാലേ ഉപജ്ഝായസ്സ വചനം അനുസ്സരി ‘ഇദം സന്ധായ മം ഉപജ്ഝായോ ‘‘അനാഗതേ കാലേ കാണപേസകാരിയാ ഹത്ഥേന മദ്ദിതം കഞ്ജിയം പിവിസ്സസീ’’തി ആഹ. ഇദം ഥേരേന ദിട്ഠം ഭവിസ്സതി. അഹോ ദീഘദസ്സീ അയ്യോ’തി മഹാസദ്ദേന രോദിതും ആരഭി. തമേനം അഞ്ഞേ ‘‘അലം, ആവുസോ, മാ രോദി; അക്ഖി നാമ ഭിന്നം ന സക്കാ രോദനേന പടിപാകതികം കാതു’’ന്തി ആഹംസു. സോ ‘‘നാഹം ഏതമത്ഥം രോദാമി; അപിച ഖോ ഇദം സന്ധായ രോദാമീ’’തി സബ്ബം പവത്തിം പടിപാടിയാ കഥേസി. ഏവം ഉപ്പന്നാ സമഥവിപസ്സനാ നിരുജ്ഝമാനാ അനത്ഥായ സംവത്തന്തി.

അപരമ്പി വത്ഥു – തിംസമത്താ ഭിക്ഖൂ കല്യാണിയം മഹാചേതിയം വന്ദിത്വാ അടവിമഗ്ഗേന മഹാമഗ്ഗം ഓതരമാനാ അന്തരാമഗ്ഗേ ഝാമക്ഖേത്തേ കമ്മം കത്വാ ആഗച്ഛന്തം ഏകം മനുസ്സം അദ്ദസംസു. തസ്സ സരീരം മസിമക്ഖിതം ഹോതി, മസിമക്ഖിതമേവ ച ഏകം കാസാവം കച്ഛം പീളേത്വാ നിവത്ഥം. ഓലോകിയമാനോ ഝാമഖാണുകോ വിയ ഖായതി. സോ ദിവസഭാഗേ കമ്മം കത്വാ ഉപഡ്ഢഝായമാനാനം ദാരൂനം കലാപം ഉക്ഖിപിത്വാ പിട്ഠിയം വിപ്പകിണ്ണേഹി കേസേഹി കുമ്മഗ്ഗേന ആഗന്ത്വാ ഭിക്ഖൂനം സമ്മുഖേ അട്ഠാസി. സാമണേരാ ദിസ്വാ അഞ്ഞമഞ്ഞം ഓലോകയമാനാ ‘‘ആവുസോ, തുയ്ഹം പിതാ, തുയ്ഹം മഹാപിതാ, തുയ്ഹം മാതുലോ’’തി ഹസമാനാ ഗന്ത്വാ ‘‘കോ നാമോസി ത്വം, ഉപാസകാ’’തി നാമം പുച്ഛിംസു. സോ നാമം പുച്ഛിതോ വിപ്പടിസാരീ ഹുത്വാ ദാരുകലാപം ഛഡ്ഡേത്വാ വത്ഥം സംവിധായ നിവാസേത്വാ മഹാഥേരേ വന്ദിത്വാ ‘‘തിട്ഠഥ താവ, ഭന്തേ’’തി ആഹ. മഹാഥേരാ അട്ഠംസു.

ദഹരസാമണേരാ ആഗന്ത്വാ മഹാഥേരാനം സമ്മുഖാപി പരിഹാസം കരോന്തി. ഉപാസകോ ആഹ – ‘‘ഭന്തേ, തുമ്ഹേ മം പസ്സിത്വാ പരിഹസഥ; ഏത്തകേനേവ മത്ഥകം പത്തമ്ഹാതി സല്ലക്ഖേഥ. അഹമ്പി പുബ്ബേ തുമ്ഹാദിസോവ സമണോ അഹോസിം. തുമ്ഹാകം പന ചിത്തേകഗ്ഗതാമത്തമ്പി നത്ഥി. അഹം ഇമസ്മിം സാസനേ മഹിദ്ധികോ മഹാനുഭാവോ അഹോസിം; ആകാസം ഗഹേത്വാ പഥവിം കരോമി, പഥവിം ആകാസം; ദൂരം ഗണ്ഹിത്വാ സന്തികം കരോമി, സന്തികം ദൂരം; ചക്കവാളസഹസ്സം ഖണേന വിനിവിജ്ഝാമി. ഹത്ഥേ മേ പസ്സഥ; ഇദാനി പന മക്കടഹത്ഥസദിസാ. അഹം ഇമേഹേവ ഹത്ഥേഹി ഇധ നിസിന്നോവ ചന്ദിമസൂരിയേ പരാമസിം. ഇമേസംയേവ പാദാനം ചന്ദിമസൂരിയേ പാദകഥലികം കത്വാ നിസീദിം. ഏവരൂപാ മേ ഇദ്ധി പമാദേന അന്തരഹിതാ. തുമ്ഹേ മാ പമജ്ജിത്ഥ. പമാദേന ഹി ഏവരൂപം ബ്യസനം പാപുണന്തി. അപ്പമത്താ വിഹരന്താ ജാതിജരാമരണസ്സ അന്തം കരോന്തി. തസ്മാ തുമ്ഹേ മഞ്ഞേവ ആരമ്മണം കരിത്വാ അപ്പമത്താ ഹോഥ, ഭന്തേ’’തി തജ്ജേത്വാ ഓവാദമദാസി. തേ തസ്സ കഥേന്തസ്സേവ സംവേഗം ആപജ്ജിത്വാ വിപസ്സമാനാ തിംസ ജനാ തത്ഥേവ അരഹത്തം പാപുണിംസൂതി. ഏവമ്പി ഉപ്പന്നാ സമഥവിപസ്സനാ നിരുജ്ഝമാനാ അനത്ഥായ സംവത്തന്തീതി വേദിതബ്ബാ. അയം താവ ലോകിയസമ്മപ്പധാനകഥായ വിനിച്ഛയോ.

ലോകുത്തരമഗ്ഗക്ഖണേ പനേതം ഏകമേവ വീരിയം ചതുകിച്ചസാധനവസേന ചത്താരി നാമാനി ലഭതി. തത്ഥ അനുപ്പന്നാനന്തി അസമുദാചാരവസേന വാ അനനുഭൂതാരമ്മണവസേന വാ അനുപ്പന്നാനം; അഞ്ഞഥാ ഹി അനമതഗ്ഗേ സംസാരേ അനുപ്പന്നാ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ നാമ നത്ഥി. അനുപ്പന്നാ പന ഉപ്പജ്ജമാനാപി ഏതേയേവ ഉപ്പജ്ജന്തി, പഹീയമാനാപി ഏതേയേവ പഹീയന്തി.

തത്ഥ ഏകച്ചസ്സ വത്തവസേന കിലേസാ ന സമുദാചരന്തി. ഏകച്ചസ്സ ഗന്ഥധുതങ്ഗസമാധിവിപസ്സനാ നവകമ്മികാനം അഞ്ഞതരവസേന. കഥം? ഏകച്ചോ ഹി വത്തസമ്പന്നോ ഹോതി. തസ്സ ദ്വാസീതിഖുദ്ദകവത്താനി (ചൂളവ. ൨൪൩ ആദയോ), ചുദ്ദസ മഹാവത്താനി (ചൂളവ. ൩൫൬ ആദയോ), ചേതിയങ്ഗണബോധിയങ്ഗണപാനീയമാളഉപോസഥാഗാരആഗന്തുകഗമികവത്താനി ച കരോന്തസ്സേവ കിലേസാ ഓകാസം ന ലഭന്തി; അപരഭാഗേ പനസ്സ വത്തം വിസ്സജ്ജേത്വാ ഭിന്നവത്തസ്സ വിചരതോ അയോനിസോമനസികാരഞ്ചേവ സതിവോസ്സഗ്ഗഞ്ച ആഗമ്മ ഉപ്പജ്ജന്തി. ഏവം അസമുദാചാരവസേന അനുപ്പന്നാ ഉപ്പജ്ജന്തി നാമ.

ഏകച്ചോ ഗന്ഥയുത്തോ ഹോതി; ഏകമ്പി നികായം ഗണ്ഹാതി, ദ്വേപി, തയോപി, ചത്താരോപി, പഞ്ചപി. തസ്സേവ തേപിടകം ബുദ്ധവചനം അത്ഥവസേന പാളിവസേന അനുസന്ധിവസേന പുബ്ബാപരവസേന ഗണ്ഹന്തസ്സ സജ്ഝായന്തസ്സ ചിന്തേന്തസ്സ വാചേന്തസ്സ ദേസേന്തസ്സ പകാസേന്തസ്സ കിലേസാ ഓകാസം ന ലഭന്തി; അപരഭാഗേ പനസ്സ ഗന്ഥകമ്മം പഹായ കുസീതസ്സ വിചരതോ അയോനിസോമനസികാരസതിവോസ്സഗ്ഗേ ആഗമ്മ ഉപ്പജ്ജന്തി. ഏവമ്പി അസമുദാചാരവസേന അനുപ്പന്നാ ഉപ്പജ്ജന്തി നാമ.

ഏകച്ചോ പന ധുതങ്ഗധരോ ഹോതി, തേരസ ധുതങ്ഗഗുണേ സമാദായ വത്തതി. തസ്സ ധുതങ്ഗഗുണേ പരിഹരന്തസ്സ കിലേസാ ഓകാസം ന ലഭന്തി; അപരഭാഗേ പനസ്സ ധുതങ്ഗാനി വിസ്സജ്ജേത്വാ ബാഹുല്ലായ ആവട്ടസ്സ വിചരതോ അയോനിസോമനസികാരസതിവോസ്സഗ്ഗേ ആഗമ്മ ഉപ്പജ്ജന്തി. ഏവമ്പി അസമുദാചാരവസേന അനുപ്പന്നാ ഉപ്പജ്ജന്തി നാമ.

ഏകച്ചോ പന അട്ഠസു സമാപത്തീസു ചിണ്ണവസീ ഹോതി. തസ്സ പഠമജ്ഝാനാദീസു ആവജ്ജനവസീആദീനം വസേന വിഹരന്തസ്സ കിലേസാ ഓകാസം ന ലഭന്തി; അപരഭാഗേ പനസ്സ പരിഹീനജ്ഝാനസ്സ വാ വിസ്സട്ഠജ്ഝാനസ്സ വാ ഭസ്സാദീസു അനുയുത്തസ്സ വിഹരതോ അയോനിസോമനസികാരസതിവോസ്സഗ്ഗേ ആഗമ്മ ഉപ്പജ്ജന്തി. ഏവമ്പി അസമുദാചാരവസേന അനുപ്പന്നാ കിലേസാ ഉപ്പജ്ജന്തി നാമ.

ഏകച്ചോ പന വിപസ്സകോ ഹോതി; സത്തസു വാ വിപസ്സനാസു അട്ഠാരസസു വാ മഹാവിപസ്സനാസു കമ്മം കരോന്തോ വിഹരതി. തസ്സേവം വിഹരതോ കിലേസാ ഓകാസം ന ലഭന്തി; അപരഭാഗേ പനസ്സ വിപസ്സനാകമ്മം പഹായ കായദള്ഹീബഹുലസ്സ വിഹരതോ അയോനിസോമനസികാരസതിവോസ്സഗ്ഗേ ആഗമ്മ ഉപ്പജ്ജന്തി. ഏവമ്പി അസമുദാചാരവസേന അനുപ്പന്നാ കിലേസാ ഉപ്പജ്ജന്തി നാമ.

ഏകച്ചോ പന നവകമ്മികോ ഹോതി, ഉപോസഥാഗാരഭോജനസാലാദീനി കരോതി. തസ്സ തേസം ഉപകരണാനി ചിന്തേന്തസ്സ കിലേസാ ഓകാസം ന ലഭന്തി; അപരഭാഗേ പനസ്സ നവകമ്മേ നിട്ഠിതേ വാ വിസ്സട്ഠേ വാ അയോനിസോമനസികാരസതിവോസ്സഗ്ഗേ ആഗമ്മ ഉപ്പജ്ജന്തി. ഏവമ്പി അസമുദാചാരവസേന അനുപ്പന്നാ കിലേസാ ഉപ്പജ്ജന്തി നാമ.

ഏകച്ചോ പന ബ്രഹ്മലോകാ ആഗതോ സുദ്ധസത്തോ ഹോതി. തസ്സ അനാസേവനായ കിലേസാ ഓകാസം ന ലഭന്തി; അപരഭാഗേ പനസ്സ ലദ്ധാസേവനസ്സ അയോനിസോമനസികാരസതിവോസ്സഗ്ഗേ ആഗമ്മ ഉപ്പജ്ജന്തി. ഏവമ്പി അസമുദാചാരവസേന അനുപ്പന്നാ കിലേസാ ഉപ്പജ്ജന്തി നാമ. ഏവം താവ അസമുചാരവസേന അനുപ്പന്നതാ വേദിതബ്ബാ.

കഥം അനനുഭൂതാരമ്മണവസേന? ഇധേകച്ചോ അനനുഭൂതപുബ്ബം മനാപിയാദിഭേദം ആരമ്മണം ലഭതി. തസ്സ തത്ഥ അയോനിസോമനസികാരസതിവോസ്സഗ്ഗേ ആഗമ്മ രാഗാദയോ കിലേസാ ഉപ്പജ്ജന്തി. ഏവം അനനുഭൂതാരമ്മണവസേന അനുപ്പന്നാ ഉപ്പജ്ജന്തി നാമ. ലോകുത്തരമഗ്ഗക്ഖണേ പന ഏകമേവ വീരിയം.

യേ ച ഏവം അനുപ്പന്നാ ഉപ്പജ്ജേയ്യും, തേ യഥാ നേവ ഉപ്പജ്ജന്തി, ഏവം നേസം അനുപ്പാദകിച്ചം ഉപ്പന്നാനഞ്ച പഹാനകിച്ചം സാധേതി. തസ്മാ ഉപ്പന്നാനം പാപകാനന്തി ഏത്ഥ പന ചതുബ്ബിധം ഉപ്പന്നം – വത്തമാനുപ്പന്നം, ഭുത്വാ വിഗതുപ്പന്നം, ഓകാസകതുപ്പന്നം, ഭൂമിലദ്ധുപ്പന്നന്തി. തത്ഥ യേ കിലേസാ വിജ്ജമാനാ ഉപ്പാദാദിസമങ്ഗിനോ – ഇദം വത്തമാനുപ്പന്നം നാമ. കമ്മേ പന ജവിതേ ആരമ്മണരസം അനുഭവിത്വാ നിരുദ്ധവിപാകോ ഭുത്വാ വിഗതം നാമ. കമ്മം ഉപ്പജ്ജിത്വാ നിരുദ്ധം ഭുത്വാ വിഗതം നാമ. തദുഭയമ്പി ഭുത്വാ വിഗതുപ്പന്നന്തി സങ്ഖം ഗച്ഛതി. കുസലാകുസലകമ്മം അഞ്ഞസ്സ കമ്മസ്സ വിപാകം പടിബാഹിത്വാ അത്തനോ വിപാകസ്സ ഓകാസം കരോതി. ഏവം കതേ ഓകാസേ വിപാകോ ഉപ്പജ്ജമാനോ ഓകാസകരണതോ പട്ഠായ ഉപ്പന്നോതി വുച്ചതി. ഇദം ഓകാസകതുപ്പന്നം നാമ.

പഞ്ചക്ഖന്ധാ പന വിപസ്സനായ ഭൂമി നാമ. തേ അതീതാദിഭേദാ ഹോന്തി. തേസു അനുസയിതകിലേസാ പന അതീതാ വാ അനാഗതാ വാ പച്ചുപ്പന്നാ വാതി ന വത്തബ്ബാ. അതീതക്ഖന്ധേസു അനുസയിതാപി ഹി അപ്പഹീനാവ ഹോന്തി. അനാഗതക്ഖന്ധേസു, പച്ചുപ്പന്നക്ഖന്ധേസു അനുസയിതാപി അപ്പഹീനാവ ഹോന്തി. ഇദം ഭൂമിലദ്ധുപ്പന്നം നാമ. തേനാഹു പോരാണാ – ‘‘താസു താസു ഭൂമീസു അസമുഗ്ഘാതിതാ കിലേസാ ഭൂമിലദ്ധുപ്പന്നാതി സങ്ഖം ഗച്ഛന്തീ’’തി.

അപരമ്പി ചതുബ്ബിധം ഉപ്പന്നം – സമുദാചാരുപ്പന്നം, ആരമ്മണാധിഗഹിതുപ്പന്നം, അവിക്ഖമ്ഭിതുപ്പന്നം, അസമുഗ്ധാതിതുപ്പന്നന്തി. തത്ഥ സമ്പതി വത്തമാനംയേവ ‘സമുദാചാരുപ്പന്നം’ നാമ. സകിം ചക്ഖൂനി ഉമ്മീലേത്വാ ആരമ്മണേ നിമിത്തേ ഗഹിതേ അനുസ്സരിതാനുസ്സരിതക്ഖണേ കിലേസാ നുപ്പജ്ജിസ്സന്തീതി ന വത്തബ്ബാ. കസ്മാ? ആരമ്മണസ്സ അധിഗഹിതത്താ. യഥാ കിം? യഥാ ഖീരരുക്ഖസ്സ കുഠാരിയാ ആഹതാഹതട്ഠാനേ ഖീരം ന നിക്ഖമിസ്സതീതി ന വത്തബ്ബം, ഏവം. ഇദം ‘ആരമ്മണാധിഗഹിതുപ്പന്നം’ നാമ. സമാപത്തിയാ അവിക്ഖമ്ഭിതകിലേസാ പന ഇമസ്മിം നാമ ഠാനേ നുപ്പജ്ജിസ്സന്തീതി ന വത്തബ്ബാ. കസ്മാ? അവിക്ഖമ്ഭിതത്താ. യഥാ കിം? യഥാ സചേ ഖീരരുക്ഖം കുഠാരിയാ ആഹനേയ്യും, ‘ഇമസ്മിം നാമ ഠാനേ ഖീരം ന നിക്ഖമേയ്യാ’തി ന വത്തബ്ബം, ഏവം. ഇദം ‘അവിക്ഖമ്ഭിതുപ്പന്നം’ നാമ. മഗ്ഗേന അസമുഗ്ഘാതിതകിലേസാ പന ഭവഗ്ഗേ നിബ്ബത്തസ്സാപി നുപ്പജ്ജിസ്സന്തീതി പുരിമനയേനേവ വിത്ഥാരേതബ്ബം. ഇദം ‘അസമുഗ്ഘാതിതുപ്പന്നം’ നാമ.

ഇമേസു ഉപ്പന്നേസു വത്തമാനുപ്പന്നം, ഭുത്വാവിഗതുപ്പന്നം, ഓകാസകതുപ്പന്നം, സമുദാചാരുപ്പന്നന്തി ചതുബ്ബിധം ഉപ്പന്നം ന മഗ്ഗവജ്ഝം; ഭൂമിലദ്ധുപ്പന്നം, ആരമ്മണാധിഗ്ഗഹിതുപ്പന്നം, അവിക്ഖമ്ഭിതുപ്പന്നം, അസമുഗ്ഘാതിതുപ്പന്നന്തി ചതുബ്ബിധം മഗ്ഗവജ്ഝം. മഗ്ഗോ ഹി ഉപ്പജ്ജമാനോ ഏതേ കിലേസേ പജഹതി. സോ യേ കിലേസേ പജഹതി, തേ അതീതാ വാ അനാഗതാ വാ പച്ചുപ്പന്നാ വാതി ന വത്തബ്ബാ. വുത്തമ്പി ചേതം –

‘‘ഹഞ്ചി അതീതേ കിലേസേ പജഹതി, തേന ഹി ഖീണം ഖേപേതി, നിരുദ്ധം നിരോധേതി, വിഗതം വിഗമേതി, അത്ഥങ്ഗതം അത്ഥം ഗമേതി, അതീതം യം നത്ഥി തം പജഹതി. ഹഞ്ചി അനാഗതേ കിലേസേ പജഹതി, തേന ഹി അജാതം പജഹതി, അനിബ്ബത്തം അനുപ്പന്നം അപാതുഭൂതം പജഹതി, അനാഗതം യം നത്ഥി തം പജഹതി. ഹഞ്ചി പച്ചുപ്പന്നേ കിലേസേ പജഹതി, തേന ഹി രത്തോ രാഗം പജഹതി, ദുട്ഠോ ദോസം, മൂള്ഹോ മോഹം, വിനിബദ്ധോ മാനം, പരാമട്ഠോ ദിട്ഠിം, വിക്ഖേപഗതോ ഉദ്ധച്ചം, അനിട്ഠങ്ഗതോ വിചികിച്ഛം, ഥാമഗതോ അനുസയം പജഹതി; കണ്ഹസുക്കധമ്മാ യുഗനദ്ധാ സമമേവ വത്തന്തി; സംകിലേസികാ മഗ്ഗഭാവനാ ഹോതി…പേ… തേന ഹി നത്ഥി മഗ്ഗഭാവനാ, നത്ഥി ഫലസച്ഛികിരിയാ, നത്ഥി കിലേസപ്പഹാനം, നത്ഥി ധമ്മാഭിസമയോ’തി. ‘അത്ഥി മഗ്ഗഭാവനാ…പേ… അത്ഥി ധമ്മാഭിസമയോ’തി. യഥാ കഥം വിയ? സേയ്യഥാപി തരുണോ രുക്ഖോ…പേ… അപാതുഭൂതാനേവ ന പാതുഭവന്തി’’തി (പടി. മ. ൩.൨൧).

ഇതി പാളിയം അജാതഫലരുക്ഖോ ആഗതോ; ജാതഫലരുക്ഖേന പന ദീപേതബ്ബം. യഥാ ഹി സഫലോ തരുണഅമ്ബരുക്ഖോ. തസ്സ ഫലാനി മനുസ്സാ പരിഭുഞ്ജേയ്യും, സേസാനി പാതേത്വാ പച്ഛിയോ പൂരേയ്യും. അഥഞ്ഞോ പുരിസോ തം ഫരസുനാ ഛിന്ദേയ്യ. തേനസ്സ നേവ അതീതാനി ഫലാനി നാസിതാനി ഹോന്തി, ന അനാഗതപച്ചുപ്പന്നാനി ച നാസിതാനി; അതീതാനി ഹി മനുസ്സേഹി പരിഭുത്താനി, അനാഗതാനി അനിബ്ബത്താനി ന സക്കാ നാസേതും. യസ്മിം പന സമയേ സോ ഛിന്നോ തദാ ഫലാനിയേവ നത്ഥീതി പച്ചുപ്പന്നാനിപി അനാസിതാനി. സചേ പന രുക്ഖോ അച്ഛിന്നോ അസ്സ, അഥസ്സ പഥവീരസഞ്ച ആപോരസഞ്ച ആഗമ്മ യാനി ഫലാനി നിബ്ബത്തേയ്യും, താനി നാസിതാനി ഹോന്തി. താനി ഹി അജാതാനേവ ന ജായന്തി, അനിബ്ബത്താനേവ ന നിബ്ബത്തന്തി, അപാതുഭൂതാനേവ ന പാതുഭവന്തി. ഏവമേവ മഗ്ഗോ നാപി അതീതാദിഭേദേ കിലേസേ പജഹതി, നാപി ന പജഹതി. യേസഞ്ഹി കിലേസാനം മഗ്ഗേന ഖന്ധേസു അപരിഞ്ഞാതേസു ഉപ്പത്തി സിയാ, മഗ്ഗേന ഉപ്പജ്ജിത്വാ ഖന്ധാനം പരിഞ്ഞാതത്താ തേ കിലേസാ അജാതാവ ന ജായന്തി, അനിബ്ബത്താവ ന നിബ്ബത്തന്തി, അപാതുഭൂതാവ ന പാതുഭവന്തി. തരുണപുത്തായ ഇത്ഥിയാ പുന അവിജായനത്ഥം ബ്യാധിതാനം രോഗവൂപസമത്ഥം പീതഭേസജ്ജേഹി ചാപി അയമത്ഥോ വിഭാവേതബ്ബോ. ഏവം മഗ്ഗോ യേ കിലേസേ പജഹതി, തേ അതീതാ വാ അനാഗതാ വാ പച്ചുപ്പന്നാ വാതി ന വത്തബ്ബാ. ന ച മഗ്ഗോ കിലേസേ ന പജഹതി. യേ പന മഗ്ഗോ കിലേസേ പജഹതി, തേ സന്ധായ ‘ഉപ്പന്നാനം പാപകാന’ന്തിആദി വുത്തം.

ന കേവലഞ്ച മഗ്ഗോ കിലേസേയേവ പജഹതി, കിലേസാനം പന അപ്പഹീനത്താ യേ ഉപ്പജ്ജേയ്യും ഉപാദിന്നക്ഖന്ധാ, തേപി പജഹതിയേവ. വുത്തമ്പി ചേതം ‘‘സോതാപത്തിമഗ്ഗഞാണേന അഭിസങ്ഖാരവിഞ്ഞാണസ്സ നിരോധേന സത്ത ഭവേ ഠപേത്വാ അനമതഗ്ഗേ സംസാരേ യേ ഉപ്പജ്ജേയ്യും നാമഞ്ച രൂപഞ്ച ഏത്ഥേതേ നിരുജ്ഝന്തീ’’തി (ചൂളനി. അജിതമാണവപുച്ഛാനിദ്ദേസ ൬) വിത്ഥാരോ. ഇതി മഗ്ഗോ ഉപാദിന്നതോ അനുപാദിന്നതോ ച വുട്ഠാതി. ഭവവസേന പന സോതാപത്തിമഗ്ഗോ അപായഭവതോ വുട്ഠാതി. സകദാഗാമിമഗ്ഗോ സുഗതിഭവേകദേസതോ; അനാഗാമിമഗ്ഗോ സുഗതികാമഭവതോ; വുട്ഠാതി അരഹത്തമഗ്ഗോ രൂപാരൂപഭവതോ വുട്ഠാതി, സബ്ബഭവേഹി വുട്ഠാതിയേവാതിപി വദന്തി.

അഥ മഗ്ഗക്ഖണേ കഥം അനുപ്പന്നാനം ഉപ്പാദായ ഭാവനാ ഹോതി? കഥം വാ ഉപ്പന്നാനം ഠിതിയാതി? മഗ്ഗപ്പവത്തിയാ ഏവ. മഗ്ഗോ ഹി പവത്തമാനോ പുബ്ബേ അനുപ്പന്നപുബ്ബത്താ അനുപ്പന്നോ നാമ വുച്ചതി. അനാഗതപുബ്ബഞ്ഹി ഠാനം ഗന്ത്വാ അനനുഭൂതപുബ്ബം വാ ആരമ്മണം അനുഭവിത്വാ വത്താരോ ഭവന്തി – ‘അനാഗതട്ഠാനം ആഗതമ്ഹ, അനനുഭൂതം ആരമ്മണം അനുഭവാമാ’തി. യാ ചസ്സ പവത്തി, അയമേവ ഠിതി നാമാതി ഠിതിയാ ഭാവേതീതി വത്തും വട്ടതി. ഏവമേതസ്സ ഭിക്ഖുനോ ഇദം ലോകുത്തരമഗ്ഗക്ഖണേ വീരിയം ‘‘അനുപ്പന്നാനം പാപകാനം അകുസലാനം ധമ്മാനം അനുപ്പാദായാ’’തിആദീനി ചത്താരി നാമാനി ലഭതി. അയം ലോകുത്തരമഗ്ഗക്ഖണേ സമ്മപ്പധാനകഥാ. ഏവമേത്ഥ ലോകിയലോകുത്തരമിസ്സകാ സമ്മപ്പധാനാ നിദ്ദിട്ഠാതി.

സുത്തന്തഭാജനീയവണ്ണനാ.