൧. സുത്തന്തഭാജനീയം ഉദ്ദേസവാരവണ്ണനാ

൩൫൫. ഇദാനി തദനന്തരേ സതിപട്ഠാനവിഭങ്ഗേ ചത്താരോതി ഗണനപരിച്ഛേദോ. തേന ന തതോ ഹേട്ഠാ ന ഉദ്ധന്തി സതിപട്ഠാനപരിച്ഛേദം ദീപേതി. സതിപട്ഠാനാതി തയോ സതിപട്ഠാനാ – സതിഗോചരോപി, തിധാ പടിപന്നേസു സാവകേസു സത്ഥുനോ പടിധാനുനയവീതിവത്തതാപി, സതിപി. ‘‘ചതുന്നം, ഭിക്ഖവേ, സതിപട്ഠാനാനം സമുദയഞ്ച അത്ഥങ്ഗമഞ്ച ദേസേസ്സാമി. തം സുണാഥ…പേ… കോ ച, ഭിക്ഖവേ, കായസ്സ സമുദയോ? ആഹാരസമുദയാ കായസ്സ സമുദയോ’’തിആദീസു (സം. നി. ൫.൪൦൮) ഹി സതിഗോചരോ സതിപട്ഠാനന്തി വുച്ചതി. തഥാ ‘‘കായോ ഉപട്ഠാനം, നോ സതി. സതി ഉപട്ഠാനഞ്ചേവ സതി ചാ’’തിആദീസു (പടി. മ. ൩.൩൫). തസ്സത്ഥോ – പതിട്ഠാതി അസ്മിന്തി പട്ഠാനം. കാ പതിട്ഠാതി? സതി. സതിയാ പട്ഠാനം സതിപട്ഠാനം, പധാനം ഠാനന്തി വാ പട്ഠാനം; സതിയാ പട്ഠാനം സതിപട്ഠാനം ഹത്ഥിട്ഠാനഅസ്സട്ഠാനാദീനി വിയ.

‘‘തയോ സതിപട്ഠാനാ യദരിയോ സേവതി, യദരിയോ സേവമാനോ സത്ഥാ ഗണം അനുസാസിതുമരഹതീ’’തി (മ. നി. ൩.൩൦൪, ൩൧൧) ഏത്ഥ തിധാ പടിപന്നേസു സാവകേസു സത്ഥുനോ പടിഘാനുനയവീതിവത്തതാ സതിപട്ഠാനന്തി വുത്താ. തസ്സത്ഥോ – പട്ഠപേതബ്ബതോ പട്ഠാനം, പവത്തയിതബ്ബതോതി അത്ഥോ. കേന പട്ഠപേതബ്ബതോതി? സതിയാ; സതിയാ പട്ഠാനം സതിപട്ഠാനം. ‘‘ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗേ പരിപൂരേന്തീ’’തിആദീസു (മ. നി. ൩.൧൪൭) പന സതിയേവ സതിപട്ഠാനന്തി വുച്ചതി. തസ്സത്ഥോ – പതിട്ഠാതീതി പട്ഠാനം, ഉപട്ഠാതി ഓക്കന്ദിത്വാ പക്ഖന്ദിത്വാ പവത്തതീതി അത്ഥോ; സതിയേവ പട്ഠാനട്ഠേന സതിപട്ഠാനം; അഥവാ സരണട്ഠേന സതി, ഉപട്ഠാനട്ഠേന പട്ഠാനം. ഇതി സതി ച സാ പട്ഠാനഞ്ചാതിപി സതിപട്ഠാനം. ഇദമിധ അധിപ്പേതം. യദി ഏവം, കസ്മാ സതിപട്ഠാനാതി ബഹുവചനം കതന്തി? സതിയാ ബഹുത്താ; ആരമ്മണഭേദേന ഹി ബഹുകാ താ സതിയോതി.

കസ്മാ പന ഭഗവതാ ചത്താരോവ സതിപട്ഠാനാ വുത്താ, അനൂനാ അനധികാതി? വേനേയ്യഹിതത്താ. തണ്ഹാചരിതദിട്ഠിചരിതസമഥയാനികവിപസ്സനായാനികേസു ഹി മന്ദതിക്ഖവസേന ദ്വിധാ പവത്തേസു മന്ദസ്സ തണ്ഹാചരിതസ്സ ഓളാരികം കായാനുപസ്സനാസതിപട്ഠാനം വിസുദ്ധിമഗ്ഗോ, തിക്ഖസ്സ സുഖുമം വേദനാനുപസ്സനാസതിപട്ഠാനം. ദിട്ഠിചരിതസ്സപി മന്ദസ്സ നാതിപ്പഭേദഗതം ചിത്താനുപസ്സനാസതിപട്ഠാനം വിസുദ്ധിമഗ്ഗോ, തിക്ഖസ്സ അതിപ്പഭേദഗതം ധമ്മാനുപസ്സനാസതിപട്ഠാനം. സമഥയാനികസ്സ ച മന്ദസ്സ അകിച്ഛേന അധിഗന്തബ്ബനിമിത്തം പഠമം സതിപട്ഠാനം വിസുദ്ധിമഗ്ഗോ, തിക്ഖസ്സ ഓളാരികാരമ്മണേ അസണ്ഠഹനതോ ദുതിയം. വിപസ്സനായാനികസ്സാപി മന്ദസ്സ നാതിപ്പഭേദഗതാരമ്മണം തതിയം, തിക്ഖസ്സ അതിപ്പഭേദഗതാരമ്മണം ചതുത്ഥം. ഇതി ചത്താരോവ വുത്താ, അനൂനാ അനധികാതി.

സുഭസുഖനിച്ചഅത്തഭാവവിപല്ലാസപ്പഹാനത്ഥം വാ. കായോ ഹി അസുഭോ. തത്ഥ സുഭവിപല്ലാസവിപല്ലത്ഥാ സത്താ. തേസം തത്ഥ അസുഭഭാവദസ്സനേന തസ്സ വിപല്ലാസസ്സ പഹാനത്ഥം പഠമം സതിപട്ഠാനം വുത്തം. സുഖം, നിച്ചം, അത്താതി ഗഹിതേസുപി ച വേദനാദീസു വേദനാ ദുക്ഖാ, ചിത്തം അനിച്ചം, ധമ്മാ അനത്താ. ഏതേസു ച സുഖനിച്ചഅത്തഭാവവിപല്ലാസവിപല്ലത്ഥാ സത്താ. തേസം തത്ഥ ദുക്ഖാദിഭാവദസ്സനേന തേസം വിപല്ലാസാനം പഹാനത്ഥം സേസാനി തീണി വുത്താനീതി. ഏവം സുഭസുഖനിച്ചഅത്തഭാവവിപല്ലാസപ്പഹാനത്ഥം വാ ചത്താരോവ വുത്താ അനൂനാ അനധികാതി വേദിതബ്ബാ. ന കേവലഞ്ച വിപല്ലാസപഹാനത്ഥമേവ, അഥ ഖോ ചതുരോഘയോഗാസവഗന്ഥഉപാദാനഅഗതിപ്പഹാനത്ഥമ്പി ചതുബ്ബിധാഹാരപരിഞ്ഞത്ഥഞ്ച ചത്താരോവ വുത്താതി വേദിതബ്ബാ. അയം താവ പകരണനയോ.

അട്ഠകഥായം പന ‘‘സരണവസേന ചേവ ഏകത്തസമോസരണവസേന ച ഏകമേവ സതിപട്ഠാനം ആരമ്മണവസേന ചത്താരോതി ഏതദേവ വുത്തം. യഥാ ഹി ചതുദ്വാരേ നഗരേ പാചീനതോ ആഗച്ഛന്താ പാചീനദിസായ ഉട്ഠാനകം ഭണ്ഡം ഗഹേത്വാ പാചീനദ്വാരേന നഗരമേവ പവിസന്തി, ദക്ഖിണതോ, പച്ഛിമതോ, ഉത്തരതോ ആഗച്ഛന്താ ഉത്തരദിസായ ഉട്ഠാനകം ഭണ്ഡം ഗഹേത്വാ ഉത്തരദ്വാരേന നഗരമേവ പവിസന്തി, ഏവം സമ്പദമിദം വേദിതബ്ബം. നഗരം വിയ ഹി നിബ്ബാനമഹാനഗരം, ദ്വാരം വിയ അട്ഠങ്ഗികോ ലോകുത്തരമഗ്ഗോ. പാചീനദിസാദയോ വിയ കായാദയോ.

യഥാ പാചീനതോ ആഗച്ഛന്താ പാചീനദിസായ ഉട്ഠാനകം ഭണ്ഡം ഗഹേത്വാ പാചീനദ്വാരേന നഗരമേവ പവിസന്തി, ഏവം കായാനുപസ്സനാമുഖേന ആഗച്ഛന്താ ചുദ്ദസവിധേന കായാനുപസ്സനം ഭാവേത്വാ കായാനുപസ്സനാഭാവനാനുഭാവനിബ്ബത്തേന അരിയമഗ്ഗേന ഏകം നിബ്ബാനമേവ ഓസരന്തി. യഥാ ദക്ഖിണതോ ആഗച്ഛന്താ ദക്ഖിണദിസായ ഉട്ഠാനകം ഭണ്ഡം ഗഹേത്വാ ദക്ഖിണദ്വാരേന നഗരമേവ പവിസന്തി, ഏവം വേദനാനുപസ്സനാമുഖേന ആഗച്ഛന്താ നവവിധേന വേദനാനുപസ്സനം ഭാവേത്വാ വേദനാനുപസ്സനാഭാവനാനുഭാവനിബ്ബത്തേന അരിയമഗ്ഗേന ഏകം നിബ്ബാനമേവ ഓസരന്തി. യഥാ പച്ഛിമതോ ആഗച്ഛന്താ പച്ഛിമദിസായ ഉട്ഠാനകം ഭണ്ഡം ഗഹേത്വാ പച്ഛിമദ്വാരേന നഗരമേവ പവിസന്തി, ഏവം ചിത്താനുപസ്സനാമുഖേന ആഗച്ഛന്താ സോളസവിധേന ചിത്താനുപസ്സനം ഭാവേത്വാ ചിത്താനുപസ്സനാഭാവനാനുഭാവനിബ്ബത്തേന അരിയമഗ്ഗേന ഏകം നിബ്ബാനമേവ ഓസരന്തി. യഥാ ഉത്തരതോ ആഗച്ഛന്താ ഉത്തരദിസായ ഉട്ഠാനകം ഭണ്ഡം ഗഹേത്വാ ഉത്തരദ്വാരേന നഗരമേവ പവിസന്തി, ഏവം ധമ്മാനുപസ്സനാമുഖേന ആഗച്ഛന്താ പഞ്ചവിധേന ധമ്മാനുപസ്സനം ഭാവേത്വാ ധമ്മാനുപസ്സനാഭാവനാനുഭാവനിബ്ബത്തേന അരിയമഗ്ഗേന ഏകം നിബ്ബാനമേവ ഓസരന്തീതി. ഏവം സരണവസേന ചേവ ഏകത്തസമോസരണവസേന ച ഏകമേവ സതിപട്ഠാനം ആരമ്മണവസേന ചത്താരോതി വുത്താതി വേദിതബ്ബാ.

ഇധ ഭിക്ഖൂതി ഏത്ഥ കിഞ്ചാപി ഭഗവതാ ദേവലോകേ നിസീദിത്വാ അയം സതിപട്ഠാനവിഭങ്ഗോ കഥിതോ, ഏകഭിക്ഖുപി തത്ഥ ഭഗവതോ സന്തികേ നിസിന്നകോ നാമ നത്ഥി. ഏവം സന്തേപി യസ്മാ ഇമേ ചത്താരോ സതിപട്ഠാനേ ഭിക്ഖൂ ഭാവേന്തി, ഭിക്ഖുഗോചരാ ഹി ഏതേ, തസ്മാ ഇധ ഭിക്ഖൂതി ആലപതി. കിം പനേതേ സതിപട്ഠാനേ ഭിക്ഖൂയേവ ഭാവേന്തി, ന ഭിക്ഖുനീആദയോതി? ഭിക്ഖുനീആദയോപി ഭാവേന്തി. ഭിക്ഖൂ പന അഗ്ഗപരിസാ. ഇതി അഗ്ഗപരിസത്താ ഇധ ഭിക്ഖൂതി ആലപതി. പടിപത്തിയാ വാ ഭിക്ഖുഭാവദസ്സനതോ ഏവമാഹ. യോ ഹി ഇമം പടിപത്തിം പടിപജ്ജതി, സോ ഭിക്ഖു നാമ ഹോതി. പടിപന്നകോ ഹി ദേവോ വാ ഹോതു മനുസ്സോ വാ, ഭിക്ഖൂതി സങ്ഖം ഗച്ഛതിയേവ. യഥാഹ –

‘‘അലങ്കതോ ചേപി സമഞ്ചരേയ്യ,

സന്തോ ദന്തോ നിയതോ ബ്രഹ്മചാരീ;

സബ്ബേസു ഭൂതേസു നിധായ ദണ്ഡം,

സോ ബ്രാഹ്മണോ സോ സമണോ സ ഭിക്ഖൂ’’തി. (ധ. പ. ൧൪൨);

കായാനുപസ്സനാഉദ്ദേസവണ്ണനാ

അജ്ഝത്തന്തി നിയകജ്ഝത്തം അധിപ്പേതം. തസ്മാ അജ്ഝത്തം കായേതി അത്തനോ കായേതി അത്ഥോ. തത്ഥ കായേതി രൂപകായേ. രൂപകായോ ഹി ഇധ അങ്ഗപച്ചങ്ഗാനം കേസാദീനഞ്ച ധമ്മാനം സമൂഹട്ഠേന, ഹത്ഥികായഅസ്സകായരഥകായാദയോ വിയ, കായോതി അധിപ്പേതോ. യഥാ ച സമൂഹട്ഠേന ഏവം കുച്ഛിതാനം ആയട്ഠേന. കുച്ഛിതാനഞ്ഹി പരമജേഗുച്ഛാനം സോ ആയോതിപി കായോ. ആയോതി ഉപ്പത്തിദേസോ. തത്രായം വചനത്ഥോ – ആയന്തി തതോതി ആയോ. കേ ആയന്തി? കുച്ഛിതാ കേസാദയോ. ഇതി കുച്ഛിതാനം കേസാദീനം ആയോതി കായോ.

കായാനുപസ്സീതി കായം അനുപസ്സനസീലോ, കായം വാ അനുപസ്സമാനോ കായേതി ച വത്വാപി പുന കായാനുപസ്സീതി ദുതിയം കായഗ്ഗഹണം അസമ്മിസ്സതോ വവത്ഥാനഘനവിനിബ്ഭോഗാദിദസ്സനത്ഥം കതന്തി വേദിതബ്ബം. തേന ന കായേ വേദനാനുപസ്സീ ചിത്തധമ്മാനുപസ്സീ വാ; അഥ ഖോ കായേ കായാനുപസ്സീ യേവാതി കായസങ്ഖാതേ വത്ഥുസ്മിം കായാനുപസ്സനാകാരസ്സേവ ദസ്സനേന അസമ്മിസ്സതോ വവത്ഥാനം ദസ്സിതം ഹോതി. തഥാ ന കായേ അങ്ഗപച്ചങ്ഗവിനിമുത്തഏകധമ്മാനുപസ്സീ, നാപി കേസലോമാദിവിനിമുത്തഇത്ഥിപുരിസാനുപസ്സീ. യോപി ചേത്ഥ കേസലോമാദികോ ഭൂതുപാദായസമൂഹസങ്ഖാതോ കായോ, തത്ഥാപി ന ഭൂതുപാദായവിനിമുത്തഏകധമ്മാനുപസ്സീ; അഥ ഖോ രഥസമ്ഭാരാനുപസ്സകോ വിയ അങ്ഗപച്ചങ്ഗസമൂഹാനുപസ്സീ, നഗരാവയവാനുപസ്സകോ വിയ കേസലോമാദിസമൂഹാനുപസ്സീ, കദലിക്ഖന്ധപത്തവട്ടിവിനിഭുഞ്ജകോ വിയ രിത്തമുട്ഠിവിനിവേഠകോ വിയ ച ഭൂതുപാദായസമൂഹാനുപസ്സീയേവാതി നാനപ്പകാരതോ സമൂഹവസേന കായസങ്ഖാതസ്സ വത്ഥുനോ ദസ്സനേന ഘനവിനിബ്ഭോഗോ ദസ്സിതോ ഹോതി. ന ഹേത്ഥ യഥാവുത്തസമൂഹവിനിമുത്തോ കായോ വാ ഇത്ഥീ വാ പുരിസോ വാ അഞ്ഞോ വാ കോചി ധമ്മോ ദിസ്സതി. യഥാവുത്തധമ്മസമൂഹമത്തേയേവ പന തഥാ തഥാ സത്താ മിച്ഛാഭിനിവേസം കരോന്തി. തേനാഹു പോരാണാ –

‘‘യം പസ്സതി ന തം ദിട്ഠം, യം ദിട്ഠം തം ന പസ്സതി;

അപസ്സം ബജ്ഝതേ മൂള്ഹോ, ബജ്ഝമാനോ ന മുച്ചതീ’’തി.

ഘനവിനിബ്ഭോഗാദിദസ്സനത്ഥന്തി വുത്തം. ആദിസദ്ദേന ചേത്ഥ അയമ്പി അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ – അയഞ്ഹി ഏതസ്മിം കായേ കായാനുപസ്സീയേവ, ന അഞ്ഞധമ്മാനുപസ്സീ. കിം വുത്തം ഹോതി? യഥാ അനുദകഭൂതായപി മരീചിയാ ഉദകാനുപസ്സിനോ ഹോന്തി, ന ഏവം അനിച്ചദുക്ഖാനത്തഅസുഭഭൂതേയേവ ഇമസ്മിം കായേ നിച്ചസുഖഅത്തസുഭഭാവാനുപസ്സീ; അഥ ഖോ കായാനുപസ്സീ അനിച്ചദുക്ഖാനത്തഅസുഭാകാരസമൂഹാനുപസ്സീയേവാതി വുത്തം ഹോതി. അഥ വാ യ്വായം മഹാസതിപട്ഠാനേ ‘‘ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു അരഞ്ഞഗതോ വാ…പേ… സോ സതോവ അസ്സസതീ’’തിആദിനാ (ദീ. നി. ൨.൩൭൪; മ. നി. ൧.൧൦൭) നയേന അസ്സാസപസ്സാസാദിചുണ്ണകജാതഅട്ഠികപരിയോസാനോ കായോ വുത്തോ, യോ ച ‘‘ഇധേകച്ചോ പഥവീകായം അനിച്ചതോ അനുപസ്സതി, തഥാ ആപോകായം, തേജോകായം, വായോകായം, കേസകായം, ലോമകായം, ഛവികായം, ചമ്മകായം, മംസകായം, രുധിരകായം, ന്ഹാരുകായം, അട്ഠികായം, അട്ഠിമിഞ്ജകായ’’ന്തി പടിസമ്ഭിദായം കായോ വുത്തോ, തസ്സ സബ്ബസ്സ ഇമസ്മിംയേവ കായേ അനുപസ്സനതോ കായേ കായാനുപസ്സീതി ഏവമ്പി അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ.

അഥ വാ കായേ അഹന്തി വാ മമന്തി വാ ഏവം ഗഹേതബ്ബസ്സ കസ്സചി അനനുപസ്സനതോ, തസ്സ തസ്സേവ പന കേസലോമാദികസ്സ നാനാധമ്മസമൂഹസ്സ അനുപസ്സനതോ കായേ കേസാദിധമ്മസമൂഹസങ്ഖാതേ കായാനുപസ്സീതി ഏവമത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. അപിച ‘‘ഇമസ്മിം കായേ അനിച്ചതോ അനുപസ്സതി, നോ നിച്ചതോ’’തിആദിനാ (പടി. മ. ൩.൩൫) അനുക്കമേന പടിസമ്ഭിദായം ആഗതനയസ്സ സബ്ബസ്സേവ അനിച്ചലക്ഖണാദിനോ ആകാരസമൂഹസങ്ഖാതസ്സ കായസ്സ അനുപസ്സനതോപി കായേ കായാനുപസ്സീതി ഏവമ്പി അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ.

തഥാ ഹി അയം കായേ കായാനുപസ്സനാപടിപദം പടിപന്നോ ഭിക്ഖു ഇമം കായം അനിച്ചാനുപസ്സനാദീനം സത്തന്നം അനുപസ്സനാനം വസേന അനിച്ചതോ അനുപസ്സതി നോ നിച്ചതോ, ദുക്ഖതോ അനുപസ്സതി നോ സുഖതോ, അനത്തതോ അനുപസ്സതി നോ അത്തതോ, നിബ്ബിന്ദതി നോ നന്ദതി, വിരജ്ജതി നോ രജ്ജതി, നിരോധേതി നോ സമുദേതി, പടിനിസ്സജ്ജതി നോ ആദിയതി. സോ തം അനിച്ചതോ അനുപസ്സന്തോ നിച്ചസഞ്ഞം പജഹതി, ദുക്ഖതോ അനുപസ്സന്തോ സുഖസഞ്ഞം പജഹതി, അനത്തതോ അനുപസ്സന്തോ അത്തസഞ്ഞം പജഹതി, നിബ്ബിന്ദന്തോ നന്ദിം പജഹതി, വിരജ്ജന്തോ രാഗം പജഹതി, നിരോധേന്തോ സമുദയം പജഹതി, പടിനിസ്സജ്ജന്തോ ആദാനം പജഹതീതി (പടി. മ. ൩.൩൫) വേദിതബ്ബോ.

വിഹരതീതി ചതൂസു ഇരിയാപഥവിഹാരേസു അഞ്ഞതരവിഹാരസമായോഗപരിദീപനമേതം, ഏകം ഇരിയാപഥബാധനം അപരേന ഇരിയാപഥേന വിച്ഛിന്ദിത്വാ അപതമാനം അത്തഭാവം ഹരതി പവത്തേതീതി അത്ഥോ.

ബഹിദ്ധാ കായേതി പരസ്സ കായേ. അജ്ഝത്തബഹിദ്ധാ കായേതി കാലേന അത്തനോ കായേ, കാലേന പരസ്സ കായേ. പഠമനയേന ഹി അത്തനോ കായേ കായപരിഗ്ഗഹോ വുത്തോ, ദുതിയനയേന പരസ്സ കായേ, തതിയനയേന കാലേന അത്തനോ കാലേന പരസ്സ കായേ. അജ്ഝത്തബഹിദ്ധാ പന ഘടിതാരമ്മണം നാമ നത്ഥി. പഗുണകമ്മട്ഠാനസ്സ പന അപരാപരം സഞ്ചരണകാലോ ഏത്ഥ കഥിതോ. ആതാപീതി കായപരിഗ്ഗാഹകവീരിയസമായോഗപരിദീപനമേതം. സോ ഹി യസ്മാ തസ്മിം സമയേ യം തം വീരിയം തീസു ഭവേസു കിലേസാനം ആതാപനതോ ആതാപോതി വുച്ചതി, തേന സമന്നാഗതോ ഹോതി, തസ്മാ ആതാപീതി വുച്ചതി.

സമ്പജാനോതി കായപരിഗ്ഗാഹകേന സമ്പജഞ്ഞസങ്ഖാതേന ഞാണേന സമന്നാഗതോ. സതിമാതി കായപരിഗ്ഗാഹികായ സതിയാ സമന്നാഗതോ. അയം പന യസ്മാ സതിയാ ആരമ്മണം പരിഗ്ഗഹേത്വാ പഞ്ഞായ അനുപസ്സതി, ന ഹി സതിവിരഹിതസ്സ അനുപസ്സനാ നാമ അത്ഥി, തേനേവാഹ – ‘‘സതിഞ്ച ഖ്വാഹം, ഭിക്ഖവേ, സബ്ബത്ഥികം വദാമീ’’തി (സം. നി. ൫.൨൩൪), തസ്മാ ഏത്ഥ ‘‘കായേ കായാനുപസ്സീ വിഹരതീ’’തി ഏത്താവതാ കായാനുപസ്സനാസതിപട്ഠാനകമ്മട്ഠാനം വുത്തം ഹോതി. അഥ വാ യസ്മാ അനാതാപിനോ അന്തോസങ്ഖേപോ അന്തരായകരോ ഹോതി, അസമ്പജാനോ ഉപായപരിഗ്ഗഹേ അനുപായപരിവജ്ജനേ ച സമ്മുയ്ഹതി, മുട്ഠസ്സതീ ഉപായാപരിച്ചാഗേ അനുപായാപരിഗ്ഗഹേ ച അസമത്ഥോവ ഹോതി, തേനസ്സ തം കമ്മട്ഠാനം ന സമ്പജ്ജതി; തസ്മാ യേസം ധമ്മാനം ആനുഭാവേന തം സമ്പജ്ജതി തേസം ദസ്സനത്ഥം ‘‘ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ’’തി ഇദം വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം.

ഇതി കായാനുപസ്സനാസതിപട്ഠാനം സമ്പയോഗങ്ഗഞ്ച ദസ്സേത്വാ ഇദാനി പഹാനങ്ഗം ദസ്സേതും വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സന്തി വുത്തം. തത്ഥ വിനേയ്യാതി തദങ്ഗവിനയേന വാ വിക്ഖമ്ഭനവിനയേന വാ വിനയിത്വാ. ലോകേതി ഏത്ഥ യ്വായം അജ്ഝത്താദിഭേദോ കായോ പരിഗ്ഗഹിതോ സ്വേവ ഇധ ലോകോ നാമ. തസ്മിം ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം വിനയിത്വാതി അത്ഥോ. യസ്മാ പനേത്ഥ അഭിജ്ഝാഗഹണേന കാമച്ഛന്ദോ, ദോമനസ്സഗ്ഗഹണേന ബ്യാപാദോ സങ്ഗഹം ഗച്ഛതി, തസ്മാ നീവരണപരിയാപന്നബലവധമ്മദ്വയദസ്സനേന നീവരണപ്പഹാനം വുത്തം ഹോതീതി വേദിതബ്ബം.

വിസേസേന ചേത്ഥ അഭിജ്ഝാവിനയേന കായസമ്പത്തിമൂലകസ്സ അനുരോധസ്സ, ദോമനസ്സവിനയേന കായവിപത്തിമൂലകസ്സ വിരോധസ്സ, അഭിജ്ഝാവിനയേന ച കായേ അഭിരതിയാ, ദോമനസ്സവിനയേന കായഭാവനായ അനഭിരതിയാ, അഭിജ്ഝാവിനയേന കായേ അഭൂതാനം സുഭസുഖഭാവാദീനം പക്ഖേപസ്സ, ദോമനസ്സവിനയേന കായേ ഭൂതാനം അസുഭാസുഖഭാവാദീനം അപനയനസ്സ ച പഹാനം വുത്തം. തേന യോഗാവചരസ്സ യോഗാനുഭാവോ യോഗസമത്ഥതാ ച ദീപിതാ ഹോതി. യോഗാനുഭാവോ ഹി ഏസ യദിദം അനുരോധവിരോധവിപ്പമുത്തോ, അരതിരതിസഹോ, അഭൂതപക്ഖേപഭൂതാപനയനവിരഹിതോ ച ഹോതി. അനുരോധവിരോധവിപ്പമുത്തോ ചേസ അരതിരതിസഹോ അഭൂതം അപക്ഖിപന്തോ ഭൂതഞ്ച അനപനേന്തോ യോഗസമത്ഥോ ഹോതീതി.

അപരോ നയോ – ‘‘കായേ കായാനുപസ്സീ’’തി ഏത്ഥ അനുപസ്സനായ കമ്മട്ഠാനം വുത്തം. വിഹരതീതി ഏത്ഥ വുത്തവിഹാരേന കമ്മട്ഠാനികസ്സ കായപരിഹരണം. ആതാപീതിആദീസു ആതാപേന സമ്മപ്പധാനം, സതിസമ്പജഞ്ഞേന സബ്ബത്ഥികകമ്മട്ഠാനം, കമ്മട്ഠാനപരിഹരണൂപായോ വാ; സതിയാ വാ കായാനുപസ്സനാവസേന പടിലദ്ധസമഥോ, സമ്പജഞ്ഞേന വിപസ്സനാ, അഭിജ്ഝാദോമനസ്സവിനയേന ഭാവനാഫലം വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. അയം താവ കായാനുപസ്സനാസതിപട്ഠാനുദ്ദേസസ്സ അത്ഥവണ്ണനാ.

വേദനാനുപസ്സനാദിഉദ്ദേസവണ്ണനാ

വേദനാനുപസ്സനാസതിപട്ഠാനുദ്ദേസാദീസുപി അജ്ഝത്താദീനി വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബാനി. ഏതേസുപി ഹി അത്തനോ വേദനാദീസു, പരസ്സ വേദനാദീസു, കാലേന അത്തനോ കാലേന പരസ്സ വേദനാദീസൂതി തിവിധോ പരിഗ്ഗഹോ വുത്തോ. വേദനാസു വേദനാനുപസ്സീതിആദീസു ച വേദനാദീനം പുനവചനേ പയോജനം കായാനുപസ്സനായം വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം. വേദനാസു വേദനാനുപസ്സീ, ചിത്തേ ചിത്താനുപസ്സീ, ധമ്മേസു ധമ്മാനുപസ്സീതി ഏത്ഥ പന വേദനാതി തിസ്സോ വേദനാ. താ ച ലോകിയാ ഏവ; ചിത്തമ്പി ലോകിയം, തഥാ ധമ്മാ. തേസം വിഭാഗോ നിദ്ദേസവാരേ പാകടോ ഭവിസ്സതി. കേവലം പനിധ യഥാ വേദനാ അനുപസ്സിതബ്ബാ തഥാ അനുപസ്സന്തോ ‘‘വേദനാസു വേദനാനുപസ്സീ’’തി വേദിതബ്ബോ. ഏസ നയോ ചിത്തധമ്മേസു. കഥഞ്ച വേദനാ അനുപസ്സിതബ്ബാതി? സുഖാ താവ വേദനാ ദുക്ഖതോ, ദുക്ഖാ സല്ലതോ, അദുക്ഖമസുഖാ അനിച്ചതോ. യഥാഹ –

‘‘യോ സുഖം ദുക്ഖതോ അദ്ദ, ദുക്ഖമദ്ദക്ഖി സല്ലതോ;

അദുക്ഖമസുഖം സന്തം, അദ്ദക്ഖി നം അനിച്ചതോ;

സ വേ സമ്മദസോ ഭിക്ഖു, ഉപസന്തോ ചരിസ്സതീ’’തി. (സം. നി. ൪.൨൫൩);

സബ്ബാ ഏവ ചേതാ ദുക്ഖാതിപി അനുപസ്സിതബ്ബാ. വുത്തഞ്ചേതം – ‘‘യം കിഞ്ചി വേദയിതം തം ദുക്ഖസ്മിന്തി വദാമീ’’തി (സം. നി. ൪.൨൫൯). സുഖദുക്ഖതോപി ച അനുപസ്സിതബ്ബാ, യഥാഹ – ‘‘സുഖാ ഖോ, ആവുസോ വിസാഖ, വേദനാ ഠിതിസുഖാ, വിപരിണാമദുക്ഖാ’’തി (മ. നി. ൧.൪൬൫) സബ്ബം വിത്ഥാരേതബ്ബം. അപിച അനിച്ചാദിസത്താനുപസ്സനാവസേനപി (പടി. മ. ൩.൩൫) അനുപസ്സിതബ്ബാ. സേസം നിദ്ദേസവാരേയേവ പാകടം ഭവിസ്സതി.

ചിത്തധമ്മേസുപി ചിത്തം താവ ആരമ്മണാധിപതിസഹജാതഭൂമികമ്മവിപാകകിരിയാദിനാനത്തഭേദാനം അനിച്ചാദിനുപസ്സനാനം നിദ്ദേസവാരേ ആഗതസരാഗാദിഭേദാനഞ്ച വസേന അനുപസ്സിതബ്ബം. ധമ്മാ സലക്ഖണസാമഞ്ഞലക്ഖണാനം സുഞ്ഞതാധമ്മസ്സ അനിച്ചാദിസത്താനുപസ്സനാനം നിദ്ദേസവാരേ ആഗതസന്താസന്താദിഭേദാനഞ്ച വസേന അനുപസ്സിതബ്ബാ. സേസം വുത്തനയമേവ. കാമഞ്ചേത്ഥ യസ്സ കായസങ്ഖാതേ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം പഹീനം, തസ്സ വേദനാദിലോകേസുപി തം പഹീനമേവ. നാനാപുഗ്ഗലവസേന പന നാനാചിത്തക്ഖണികസതിപട്ഠാനഭാവനാവസേന ച സബ്ബത്ഥ വുത്തം. യതോ വാ ഏകത്ഥ പഹീനം, സേസേസുപി പഹീനം ഹോതി. തേനേവസ്സ തത്ഥ പഹാനദസ്സനത്ഥമ്പി ഏവം വുത്തന്തി വേദിതബ്ബന്തി.

ഉദ്ദേസവാരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

കായാനുപസ്സനാനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൩൫൬. ഇദാനി സേയ്യഥാപി നാമ ഛേകോ വിലീവകാരകോ ഥൂലകിലഞ്ജസണ്ഹകിലഞ്ജചങ്കോടകപേളാപുടാദീനി ഉപകരണാനി കത്തുകാമോ ഏകം മഹാവേളും ലഭിത്വാ ചതുധാ ഛിന്ദിത്വാ തതോ ഏകേകം വേളുഖണ്ഡം ഗഹേത്വാ ഫാലേത്വാ തം തം ഉപകരണം കരേയ്യ, യഥാ വാ പന ഛേകോ സുവണ്ണകാരോ നാനാവിഹിതം പിളന്ധനവികതിം കത്തുകാമോ സുപരിസുദ്ധം സുവണ്ണഘടികം ലഭിത്വാ ചതുധാ ഭിന്ദിത്വാ തതോ ഏകേകം കോട്ഠാസം ഗഹേത്വാ തം തം പിളന്ധനം കരേയ്യ, ഏവമേവ ഭഗവാ സതിപട്ഠാനദേസനായ സത്താനം അനേകപ്പകാരം വിസേസാധിഗമം കത്തുകാമോ ഏകമേവ സമ്മാസതിം ‘‘ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാ – ഇധ ഭിക്ഖു അജ്ഝത്തം കായേ കായാനുപസ്സീ വിഹരതീ’’തിആദിനാ നയേന ആരമ്മണവസേന ചതുധാ ഭിന്ദിത്വാ തതോ ഏകേകം സതിപട്ഠാനം ഗഹേത്വാ വിഭജന്തോ കഥഞ്ച ഭിക്ഖു അജ്ഝത്തം കായേതിആദിനാ നയേന നിദ്ദേസവാരം വത്തുമാരദ്ധോ.

തത്ഥ കഥഞ്ചാതിആദി വിത്ഥാരേതും കഥേതുകമ്യതാപുച്ഛാ. അയം പനേത്ഥ സങ്ഖേപത്ഥോ – കേന ച ആകാരേന കേന പകാരേന ഭിക്ഖു അജ്ഝത്തം കായേ കായാനുപസ്സീ വിഹരതീതി? സേസപുച്ഛാവാരേസുപി ഏസേവ നയോ. ഇധ ഭിക്ഖൂതി ഇമസ്മിം സാസനേ ഭിക്ഖു. അയഞ്ഹേത്ഥ ഇധ-സദ്ദോ അജ്ഝത്താദിവസേന സബ്ബപ്പകാരകായാനുപസ്സനാനിബ്ബത്തകസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ സന്നിസ്സയഭൂതസാസനപരിദീപനോ അഞ്ഞസാസനസ്സ തഥാഭാവപടിസേധനോ ച. വുത്തഞ്ഹേതം – ‘‘ഇധേവ, ഭിക്ഖവേ, സമണോ…പേ… സുഞ്ഞാ പരപ്പവാദാ സമണേഭി അഞ്ഞേഹീ’’തി (മ. നി. ൧.൧൩൯; അ. നി. ൪.൨൪൧). തേന വുത്തം ‘‘ഇമസ്മിം സാസനേ ഭിക്ഖൂ’’തി.

അജ്ഝത്തം കായന്തി അത്തനോ കായം. ഉദ്ധം പാദതലാതി പാദതലതോ ഉപരി. അധോ കേസമത്ഥകാതി കേസഗ്ഗതോ ഹേട്ഠാ. തചപരിയന്തന്തി തിരിയം തചപരിച്ഛിന്നം. പൂരം നാനപ്പകാരസ്സ അസുചിനോ പച്ചവേക്ഖതീതി നാനപ്പകാരകേസാദിഅസുചിഭരിതോ അയം കായോതി പസ്സതി. കഥം? അത്ഥി ഇമസ്മിം കായേ കേസാ…പേ… മുത്തന്തി. തത്ഥ അത്ഥീതി സംവിജ്ജന്തി. ഇമസ്മിന്തി യ്വായം ഉദ്ധം പാദതലാ അധോ കേസമത്ഥകാ തിരിയം തചപരിയന്തോ പൂരോ നാനപ്പകാരസ്സ അസുചിനോതി വുച്ചതി തസ്മിം. കായേതി സരീരേ. സരീരഞ്ഹി അസുചിസഞ്ചയതോ കുച്ഛിതാനം കേസാദീനഞ്ചേവ ചക്ഖുരോഗാദീനഞ്ച രോഗസതാനം ആയഭൂതതോ കായോതി വുച്ചതി.

കേസാ ലോമാതി ഏതേ കേസാദയോ ദ്വത്തിംസാകാരാ. തത്ഥ അത്ഥി ഇമസ്മിം കായേ കേസാ, അത്ഥി ഇമസ്മിം കായേ ലോമാതി ഏവം സമ്ബന്ധോ വേദിതബ്ബോ. ഇമസ്മിഞ്ഹി പാദതലതോ പട്ഠായ ഉപരി, കേസമത്ഥകാ പട്ഠായ ഹേട്ഠാ, തചതോ പട്ഠായ തിരിയന്തതോതി ഏത്തകേ ബ്യാമമത്തേ കളേവരേ സബ്ബാകാരേനപി വിചിനന്തോ ന കോചി കിഞ്ചി മുത്തം വാ മണിം വാ വേളുരിയം വാ അഗരും വാ കുങ്കുമം വാ കപ്പൂരം വാ വാസചുണ്ണാദിം വാ അണുമത്തമ്പി സുചിഭാവം പസ്സതി, അഥ ഖോ പരമദുഗ്ഗന്ധജേഗുച്ഛം അസ്സിരീകദസ്സനം നാനപ്പകാരം കേസലോമാദിഭേദം അസുചിംയേവ പസ്സതി. തേന വുത്തം – അത്ഥി ഇമസ്മിം കായേ കേസാ ലോമാ…പേ… മുത്തന്തി. അയമേത്ഥ പദസമ്ബന്ധതോ വണ്ണനാ.

ഇമം പന കമ്മട്ഠാനം ഭാവേത്വാ അരഹത്തം പാപുണിതുകാമേന കുലപുത്തേന ആദിതോവ ചതുബ്ബിധം സീലം സോധേത്വാ സുപരിസുദ്ധസീലേ പതിട്ഠിതേന, യ്വായം ദസസു പലിബോധേസു പലിബോധോ അത്ഥി തം ഉപച്ഛിന്ദിത്വാ, പടിക്കൂലമനസികാരകമ്മട്ഠാനഭാവനായ പഠമജ്ഝാനം നിബ്ബത്തേത്വാ, ഝാനം പാദകം കത്വാ വിപസ്സനം പട്ഠപേത്വാ, അരഹത്തം അനാഗാമിഫലാദീസു വാ അഞ്ഞതരം പത്തസ്സ സബ്ബന്തിമേന പരിച്ഛേദേന സാട്ഠകഥായ പാളിയാ കതപരിചയസ്സ തന്തിആചരിയസ്സാപി കല്യാണമിത്തസ്സ സന്തികേ ഉഗ്ഗഹേതബ്ബം. വിസുദ്ധം തഥാരൂപം കല്യാണമിത്തം ഏകവിഹാരേ അലഭന്തേന തസ്സ വസനട്ഠാനം ഗന്ത്വാ ഉഗ്ഗഹേതബ്ബം. തത്ഥ ചതുബ്ബിധസീലവിസോധനഞ്ചേവ (വിസുദ്ധി. ൧.൧൯) പലിബോധോ (വിസുദ്ധി. ൧.൪൧) ച പലിബോധുപച്ഛേദോ ച ആചരിയസ്സ സന്തികം ഉപസങ്കമനവിധാനഞ്ച സബ്ബമ്പി വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ വിത്ഥാരതോ കഥിതം. തസ്മാ തം തത്ഥ കഥിതനയേനേവ വേദിതബ്ബം.

ആചരിയേന പന കമ്മട്ഠാനം കഥേന്തേന തിവിധേന കഥേതബ്ബം. ഏകോ ഭിക്ഖു പകതിയാ ഉഗ്ഗഹിതകമ്മട്ഠാനോ ഹോതി. തസ്സ ഏകം ദ്വേ നിസജ്ജവാരേ സജ്ഝായം കാരേത്വാ കഥേതബ്ബം. ഏകോ സന്തികേ വസിത്വാ ഉഗ്ഗണ്ഹിതുകാമോ ഹോതി. തസ്സ ആഗതാഗതവേലായ കഥേതബ്ബം. ഏകോ ഉഗ്ഗണ്ഹിത്വാ അഞ്ഞത്ഥ ഗന്തുകാമോ ഹോതി. തസ്സ നാതിപപഞ്ചം നാതിസങ്ഖേപം കത്വാ നിജ്ജടം നിഗ്ഗണ്ഠികം കമ്മട്ഠാനം കഥേതബ്ബം. കഥേന്തേന കിം ആചിക്ഖിതബ്ബന്തി? സത്തധാ ഉഗ്ഗഹകോസല്ലം ദസധാ ച മനസികാരകോസല്ലം ആചിക്ഖിതബ്ബം.

തത്ഥ വചസാ മനസാ വണ്ണതോ സണ്ഠാനതോ ദിസതോ ഓകാസതോ പരിച്ഛേദതോതി ഏവം സത്തധാ ഉഗ്ഗഹകോസല്ലം ആചിക്ഖിതബ്ബം. ഇമസ്മിഞ്ഹി പടിക്കൂലമനസികാരകമ്മട്ഠാനേ യോപി തിപിടകോ ഹോതി, തേനപി മനസികാരകാലേ പഠമം വാചായ സജ്ഝായോ കാതബ്ബോ. ഏകച്ചസ്സ ഹി സജ്ഝായം കരോന്തസ്സേവ കമ്മട്ഠാനം പാകടം ഹോതി, മലയവാസീമഹാദേവത്ഥേരസ്സ സന്തികേ ഉഗ്ഗഹിതകമ്മട്ഠാനാനം ദ്വിന്നം ഥേരാനം വിയ. ഥേരോ കിര തേഹി കമ്മട്ഠാനം യാചിതോ ‘ചത്താരോ മാസേ ഇമം ഏവം സജ്ഝായം കരോഥാ’തി ദ്വത്തിസാകാരപാളിം അദാസി. തേ, കിഞ്ചാപി തേസം ദ്വേ തയോ നികായാ പഗുണാ, പദക്ഖിണഗ്ഗാഹിതായ പന ചത്താരോ മാസേ ദ്വത്തിംസാകാരം സജ്ഝായന്താവ സോതാപന്നാ അഹേസും.

തസ്മാ കമ്മട്ഠാനം കഥേന്തേന ആചരിയേന അന്തേവാസികോ വത്തബ്ബോ – ‘പഠമം താവ വാചായ സജ്ഝായം കരോഹീ’തി. കരോന്തേന ച തചപഞ്ചകാദീനി പരിച്ഛിന്ദിത്വാ അനുലോമപടിലോമവസേന സജ്ഝായോ കാതബ്ബോ. ‘‘കേസാ ലോമാ നഖാ ദന്താ തചോ’’തി ഹി വത്വാ പുന പടിലോമതോ ‘‘തചോ ദന്താ നഖാ ലോമാ കേസാ’’തി വത്തബ്ബം. തദനന്തരം വക്കപഞ്ചകേ ‘‘മംസം ന്ഹാരു അട്ഠി അട്ഠിമിഞ്ജം വക്ക’’ന്തി വത്വാ പുന പടിലോമതോ ‘‘വക്കം അട്ഠിമിഞ്ജം അട്ഠി ന്ഹാരു മംസം തചോ ദന്താ നഖാ ലോമാ കേസാ’’തി വത്തബ്ബം. തതോ പപ്ഫാസപഞ്ചകേ ‘‘ഹദയം യകനം കിലോമകം പിഹകം പപ്ഫാസ’’ന്തി വത്വാ പുന പടിലോമതോ ‘‘പപ്ഫാസം പിഹകം കിലോമകം യകനം ഹദയം വക്കം അട്ഠിമിഞ്ജം അട്ഠി ന്ഹാരു മംസം തചോ ദന്താ നഖാ ലോമാ കേസാ’’തി വത്തബ്ബം.

തതോ ഇമം തന്തിം അനാരുള്ഹമ്പി പടിസമ്ഭിദാമഗ്ഗേ (പടി. മ. ൧.൪) ആഗതം മത്ഥലുങ്ഗം കരീസാവസാനേ തന്തിം ആരോപേത്വാ ഇമസ്മിം മത്ഥലുങ്ഗപഞ്ചകേ ‘‘അന്തം അന്തഗുണം ഉദരിയം കരീസം മത്ഥലുങ്ഗ’’ന്തി വത്വാ പുന പടിലോമതോ ‘‘മത്ഥലുങ്ഗം കരീസം ഉദരിയം അന്തഗുണം അന്തം പപ്ഫാസം പിഹകം കിലോമകം യകനം ഹദയം വക്കം അട്ഠിമിഞ്ജം അട്ഠി ന്ഹാരു മംസം തചോ ദന്താ നഖാ ലോമാ കേസാ’’തി വത്തബ്ബം.

തതോ മേദഛക്കേ ‘‘പിത്തം സേമ്ഹം പുബ്ബോ ലോഹിതം സേദോ മേദോ’’തി വത്വാ പുന പടിലോമതോ ‘‘മേദോ സേദോ ലോഹിതം പുബ്ബോ സേമ്ഹം പിത്തം മത്ഥലുങ്ഗം കരീസം ഉദരിയം അന്തഗുണം അന്തം പപ്ഫാസം പിഹകം കിലോമകം യകനം ഹദയം വക്കം അട്ഠിമിഞ്ജം അട്ഠി ന്ഹാരു മംസം തചോ ദന്താ നഖാ ലോമാ കേസാ’’തി വത്തബ്ബം.

തതോ മുത്തഛക്കേ ‘‘അസ്സു വസാ ഖേളോ സിങ്ഘാണികാ ലസികാ മുത്ത’’ന്തി വത്വാ പുന പടിലോമതോ ‘‘മുത്തം ലസികാ സിങ്ഘാണികാ ഖേളോ വസാ അസ്സു മേദോ സേദോ ലോഹിതം പുബ്ബോ സേമ്ഹം പിത്തം മത്ഥലുങ്ഗം കരീസം ഉദരിയം അന്തഗുണം അന്തം പപ്ഫാസം പിഹകം കിലോമകം യകനം ഹദയം വക്കം അട്ഠിമിഞ്ജം അട്ഠി ന്ഹാരു മംസം തചോ ദന്താ നഖാ ലോമാ കേസാ’’തി ഏവം കാലസതമ്പി കാലസഹസ്സമ്പി കാലസതസഹസ്സമ്പി വാചായ സജ്ഝായോ കാതബ്ബോ. വചസാ സജ്ഝായേന ഹി കമ്മട്ഠാനതന്തി പഗുണാ ഹോതി; ന ഇതോ ചിതോ ച ചിത്തം വിധാവതി; കോട്ഠാസാ പാകടാ ഹോന്തി, ഹത്ഥസങ്ഖലികാ വിയ ഖായന്തി, വതിപാദപന്തി വിയ ച ഖായന്തി. യഥാ ച പന വചസാ, തഥേവ മനസാപി സജ്ഝായോ കാതബ്ബോ. വചസാ സജ്ഝായോ ഹി മനസാ സജ്ഝായസ്സ പച്ചയോ ഹോതി. മനസാ സജ്ഝായോ ലക്ഖണപടിവേധസ്സ പച്ചയോ ഹോതി. ലക്ഖണപടിവേധോ മഗ്ഗഫലപടിവേധസ്സ പച്ചയോ ഹോതി.

‘വണ്ണതോ’തി കേസാദീനം വണ്ണോ വവത്ഥപേതബ്ബോ. ‘സണ്ഠാനതോ’തി തേസംയേവ സണ്ഠാനം വവത്ഥപേതബ്ബം. ‘ദിസതോ’തി ഇമസ്മിം സരീരേ നാഭിതോ ഉദ്ധം ഉപരിമാ ദിസാ, അധോ ഹേട്ഠിമാ ദിസാ. തസ്മാ ‘‘അയം കോട്ഠാസോ ഇമിസ്സാ നാമ ദിസായാ’’തി ദിസാ വവത്ഥപേതബ്ബാ. ‘ഓകാസതോ’തി ‘‘അയം കോട്ഠാസോ ഇമസ്മിം നാമ ഓകാസേ പതിട്ഠിതോ’’തി ഏവം തസ്സ തസ്സ ഓകാസോ വവത്ഥപേതബ്ബോ. ‘പരിച്ഛേദതോ’തി സഭാഗപരിച്ഛേദോ വിസഭാഗപരിച്ഛേദോതി ദ്വേ പരിച്ഛേദാ. തത്ഥ ‘‘അയം കോട്ഠാസോ ഹേട്ഠാ ച ഉപരി ച തിരിയഞ്ച ഇമിനാ നാമ പരിച്ഛിന്നോ’’തി ഏവം സഭാഗപരിച്ഛേദോ വേദിതബ്ബോ. ‘‘കേസാ ന ലോമാ, ലോമാപി ന കേസാ’’തി ഏവം അമിസ്സീകതവസേന വിസഭാഗപരിച്ഛേദോ വേദിതബ്ബോ.

ഏവം സത്തധാ ഉഗ്ഗഹകോസല്ലം ആചിക്ഖന്തേന പന ‘‘ഇദം കമ്മട്ഠാനം അസുകസ്മിം സുത്തേ പടിക്കൂലവസേന കഥിതം, അസുകസ്മിം ധാതുവസേനാ’’തി ഞത്വാ ആചിക്ഖിതബ്ബം. ഇദഞ്ഹി മഹാസതിപട്ഠാനേ (ദീ. നി. ൨.൩൭൨; മ. നി. ൧.൧൦൫ ആദയോ) പടിക്കൂലവസേനേവ കഥിതം, മഹാഹത്ഥിപദോപമ (മ. നി. ൧.൩൦൦ ആദയോ) -മഹാരാഹുലോവാദ (മ. നി. ൨.൧൧൩ ആദയോ) -ധാതുവിഭങ്ഗേസു (മ. നി. ൩.൩൪൨ ആദയോ) ധാതുവസേന കഥിതം. കായഗതാസതിസുത്തേ (മ. നി. ൩.൧൫൩ ആദയോ) പന യസ്സ വണ്ണതോ ഉപട്ഠാതി, തം സന്ധായ ചത്താരി ഝാനാനി വിഭത്താനി. തത്ഥ ധാതുവസേന കഥിതം വിപസ്സനാകമ്മട്ഠാനം ഹോതി, പടിക്കൂലവസേന കഥിതം സമഥകമ്മട്ഠാനം. തദേതം ഇധ സമഥകമ്മട്ഠാനം അവിസേസതോ സബ്ബസാധാരണവസേന കഥിതന്തി വദന്തിയേവാതി.

ഏവം സത്തധാ ഉഗ്ഗഹകോസല്ലം ആചിക്ഖിത്വാ ‘‘അനുപുബ്ബതോ, നാതിസീഘതോ, നാതിസണികതോ, വിക്ഖേപപടിബാഹനതോ, പണ്ണത്തിസമതിക്കമനതോ, അനുപുബ്ബമുഞ്ചനതോ, അപ്പനാതോ, തയോ ച സുത്തന്താ’’തി ഏവം ദസധാ മനസികാരകോസല്ലം ആചിക്ഖിതബ്ബം. തത്ഥ ‘അനുപുബ്ബതോ’തി ഇദഞ്ഹി സജ്ഝായകരണതോ പട്ഠായ അനുപടിപാടിയാ മനസികാതബ്ബം, ന ഏകന്തരികായ. ഏകന്തരികായ ഹി മനസികരോന്തോ യഥാ നാമ അകുസലോ പുരിസോ ദ്വത്തിംസപദം നിസ്സേണിം ഏകന്തരികായ ആരോഹന്തോ കിലന്തകായോ പതതി, ന ആരോഹനം സമ്പാദേതി; ഏവമേവ ഭാവനാസമ്പത്തിവസേന അധിഗന്തബ്ബസ്സ അസ്സാദസ്സ അനധിഗമാ കിലന്തചിത്തോ പതതി, ന ഭാവനം സമ്പാദേതി.

അനുപുബ്ബതോ മനസികരോന്തേനാപി ച ‘നാതിസീഘതോ’ മനസികാതബ്ബം. അതിസീഘതോ മനസികരോതോ ഹി യഥാ നാമ തിയോജനം മഗ്ഗം പടിപജ്ജിത്വാ ഓക്കമനവിസ്സജ്ജനം അസല്ലക്ഖേത്വാ സീഘേന ജവേന സത്തക്ഖത്തുമ്പി ഗമനാഗമനം കരോതോ പുരിസസ്സ കിഞ്ചാപി അദ്ധാനം പരിക്ഖയം ഗച്ഛതി, അഥ ഖോ പുച്ഛിത്വാവ ഗന്തബ്ബം ഹോതി; ഏവമേവ കേവലം കമ്മട്ഠാനം പരിയോസാനം പാപുണാതി, അവിഭൂതം പന ഹോതി, ന വിസേസം ആവഹതി. തസ്മാ നാതിസീഘതോ മനസികാതബ്ബം.

യഥാ ച നാതിസീഘതോ ഏവം ‘നാതിസണികതോ’പി. അതിസണികതോ മനസികരോതോ ഹി യഥാ നാമ തദഹേവ തിയോജനം മഗ്ഗം ഗന്തുകാമസ്സ പുരിസസ്സ അന്തരാമഗ്ഗേ രുക്ഖപബ്ബതഗഹനാദീസു വിലമ്ബമാനസ്സ മഗ്ഗോ പരിക്ഖയം ന ഗച്ഛതി, ദ്വീഹതീഹേന പരിയോസാപേതബ്ബോ ഹോതി; ഏവമേവ കമ്മട്ഠാനം പരിയോസാനം ന ഗച്ഛതി, വിസേസാധിഗമസ്സ പച്ചയോ ന ഹോതി.

‘വിക്ഖേപപടിബാഹനതോ’തി കമ്മട്ഠാനം വിസ്സജ്ജേത്വാ ബഹിദ്ധാ പുഥുത്താരമ്മണേ ചേതസോ വിക്ഖേപോ പടിബാഹിതബ്ബോ. അപ്പടിബാഹതോ ഹി യഥാ നാമ ഏകപദികം പപാതമഗ്ഗം പടിപന്നസ്സ പുരിസസ്സ അക്കമനപദം അസല്ലക്ഖേത്വാ ഇതോ ചിതോ ച വിലോകയതോ പദവാരോ വിരജ്ഝതി, തതോ സതപോരിസേ പപാതേ പതിതബ്ബം ഹോതി; ഏവമേവ ബഹിദ്ധാ വിക്ഖേപേ സതി കമ്മട്ഠാനം പരിഹായതി, പരിധംസതി. തസ്മാ വിക്ഖേപപടിബാഹനതോ മനസികാതബ്ബം.

‘പണ്ണത്തിസമതിക്കമനതോ’തി യാ അയം ‘‘കേസാ ലോമാ’’തി ആദികാ പണ്ണത്തി തം അതിക്കമിത്വാ പടിക്കൂലന്തി ചിത്തം ഠപേതബ്ബം. യഥാ ഹി ഉദകദുല്ലഭകാലേ മനുസ്സാ അരഞ്ഞേ ഉദപാനം ദിസ്വാ തത്ഥ താലപണ്ണാദികം കിഞ്ചിദേവ സഞ്ഞാണം ബന്ധിത്വാ തേന സഞ്ഞാണേന ആഗന്ത്വാ ന്ഹായന്തി ചേവ പിവന്തി ച, യദാ പന തേസം അഭിണ്ഹസഞ്ചാരേന ആഗതാഗതപദം പാകടം ഹോതി, തദാ സഞ്ഞാണേന കിച്ചം ന ഹോതി, ഇച്ഛിതിച്ഛിതക്ഖണേ ഗന്ത്വാ ന്ഹായന്തി ചേവ പിവന്തി ച; ഏവമേവ പുബ്ബഭാഗേ ‘കേസാ ലോമാ’തി പണ്ണത്തിവസേന മനസികരോതോ പടിക്കൂലഭാവോ പാകടോ ഹോതി. അഥ ‘കേസാ ലോമാ’തി പണ്ണത്തിം സമതിക്കമിത്വാ പടിക്കൂലഭാവേയേവ ചിത്തം ഠപേതബ്ബം.

‘അനുപുബ്ബമുഞ്ചനതോ’തി യോ യോ കോട്ഠാസോ ന ഉപട്ഠാതി, തം തം മുഞ്ചന്തേന അനുപുബ്ബമുഞ്ചനതോ മനസികാതബ്ബം. ആദികമ്മികസ്സ ഹി ‘കേസാ’തി മനസികരോതോ മനസികാരോ ഗന്ത്വാ ‘മുത്ത’ന്തി ഇമം പരിയോസാനകോട്ഠാസമേവ ആഹച്ച തിട്ഠതി. ‘മുത്ത’ന്തി ച മനസികരോതോ മനസികാരോ ഗന്ത്വാ ‘കേസാ’തി ഇമം ആദികോട്ഠാസമേവ ആഹച്ച തിട്ഠതി. അഥസ്സ മനസികരോതോ കേചി കോട്ഠാസാ ഉപട്ഠഹന്തി, കേചി ന ഉപട്ഠഹന്തി. തേന യേ യേ ഉപട്ഠഹന്തി തേസു തേസു താവ കമ്മം കാതബ്ബം, യാവ ദ്വീസു ഉപട്ഠിതേസു തേസമ്പി ഏകോ സുട്ഠുതരം ഉപട്ഠഹതി. ഏവം ഉപട്ഠിതം പന തമേവ പുനപ്പുനം മനസികരോന്തേന അപ്പനാ ഉപ്പാദേതബ്ബാ.

തത്രായം ഉപമാ – യഥാ ഹി ദ്വത്തിംസതാലകേ താലവനേ വസന്തം മക്കടം ഗഹേതുകാമോ ലുദ്ദോ ആദിമ്ഹി ഠിതതാലസ്സ പണ്ണം സരേന വിജ്ഝിത്വാ ഉക്കുട്ഠിം കരേയ്യ; അഥ സോ മക്കടോ പടിപാടിയാ തസ്മിം തസ്മിം താലേ പതിത്വാ പരിയന്തതാലമേവ ഗച്ഛേയ്യ; തത്ഥപി ഗന്ത്വാ ലുദ്ദേന തഥേവ കതേ പുന തേനേവ നയേന ആദിതാലം ആഗച്ഛേയ്യ; സോ ഏവം പുനപ്പുനം പടിപാടിയാ ഗച്ഛന്തോ ഉക്കുട്ഠുക്കുട്ഠിട്ഠാനേയേവ ഉട്ഠഹിത്വാ പുന അനുക്കമേന ഏകസ്മിം താലേ നിപതിത്വാ തസ്സ വേമജ്ഝേ മകുളതാലപണ്ണസൂചിം ദള്ഹം ഗഹേത്വാ വിജ്ഝിയമാനോപി ന ഉട്ഠഹേയ്യ, ഏവംസമ്പദമിദം ദട്ഠബ്ബം.

തത്രിദം ഓപമ്മസംസന്ദനം – യഥാ ഹി താലവനേ ദ്വത്തിംസതാലാ, ഏവം ഇമസ്മിം കായേ ദ്വത്തിംസ കോട്ഠാസാ; മക്കടോ വിയ ചിത്തം; ലുദ്ദോ വിയ യോഗാവചരോ; മക്കടസ്സ ദ്വത്തിംസതാലകേ താലവനേ നിവാസോ വിയ യോഗിനോ ചിത്തസ്സ ദ്വത്തിംസകോട്ഠാസകേ കായേ ആരമ്മണവസേന അനുസംചരണം; ലുദ്ദേന ആദിമ്ഹി ഠിതതാലസ്സ പണ്ണം സരേന വിജ്ഝിത്വാ ഉക്കുട്ഠിയാ കതായ മക്കടസ്സ തസ്മിം തസ്മിം താലേ പതിത്വാ പരിയന്തതാലഗമനം വിയ യോഗിനോ ‘കേസാ’തി മനസികാരേ ആരദ്ധേ പടിപാടിയാ ഗന്ത്വാ പരിയോസാനകോട്ഠാസേ ഏവ ചിത്തസ്സ സണ്ഠാനം; പുന പച്ചാഗമനേപി ഏസേവ നയോ; പുനപ്പുനം പടിപാടിയാ ഗച്ഛമാനസ്സ മക്കടസ്സ ഉക്കുട്ഠുക്കുട്ഠിട്ഠാനേ ഉട്ഠാനം വിയ പുനപ്പുനം മനസികരോതോ കേസുചി കേസുചി ഉപട്ഠിതേസു അനുപട്ഠഹന്തേ വിസ്സജ്ജേത്വാ ഉപട്ഠിതേസു പരികമ്മകരണം; അനുക്കമേന ഏകസ്മിം താലേ നിപതിത്വാ തസ്സ വേമജ്ഝേ മകുളതാലപണ്ണസൂചിം ദള്ഹം ഗഹേത്വാ വിജ്ഝിയമാനസ്സാപി അനുട്ഠാനം വിയ അവസാനേ ദ്വീസു ഉപട്ഠിതേസു യോ സുട്ഠുതരം ഉപട്ഠാതി തമേവ പുനപ്പുനം മനസികരിത്വാ അപ്പനായ ഉപ്പാദനം.

അപരാപി ഉപമാ – യഥാ നാമ പിണ്ഡപാതികോ ഭിക്ഖു ദ്വത്തിംസകുലം ഗാമം ഉപനിസ്സായ വസന്തോ പഠമഗേഹേ ഏവ ദ്വേ ഭിക്ഖാ ലഭിത്വാ പരതോ ഏകം വിസ്സജ്ജേയ്യ; പുനദിവസേ തിസ്സോ ലഭിത്വാ പരതോ ദ്വേ വിസ്സജ്ജേയ്യ; തതിയദിവസേ ആദിമ്ഹിയേവ പത്തപൂരം ലഭിത്വാ ആസനസാലം ഗന്ത്വാ പരിഭുഞ്ജേയ്യ, ഏവംസമ്പദമിദം ദട്ഠബ്ബം. ദ്വത്തിംസകുലഗാമോ വിയ ഹി ദ്വത്തിംസാകാരോ; പിണ്ഡപാതികോ വിയ യോഗാവചരോ; തസ്സ തം ഗാമം ഉപനിസ്സായ വാസോ വിയ യോഗിനോ ദ്വത്തിംസാകാരേ പരികമ്മകരണം; പഠമഗേഹേ ദ്വേ ഭിക്ഖാ ലഭിത്വാ പരതോ ഏകിസ്സാ വിസ്സജ്ജനം വിയ ദുതിയദിവസേ തിസ്സോ ലഭിത്വാ പരതോ ദ്വിന്നം വിസ്സജ്ജനം വിയ ച മനസികരോതോ മനസികരോതോ അനുപട്ഠഹന്തേ അനുപട്ഠഹന്തേ വിസ്സജ്ജേത്വാ ഉപട്ഠിതേസു ഉപട്ഠിതേസു യാവ കോട്ഠാസദ്വയേ പരികമ്മകരണം; തതിയദിവസേ ആദിമ്ഹിയേവ പത്തപൂരം ലഭിത്വാ ആസനസാലായം നിസീദിത്വാ പരിഭോഗോ വിയ ദ്വീസു യോ സുട്ഠുതരം ഉപട്ഠഹതി തമേവ പുനപ്പുനം മനസികരിത്വാ അപ്പനായ ഉപ്പാദനം.

‘അപ്പനാതോ’തി അപ്പനാകോട്ഠാസതോ. കേസാദീസു ഏകേകസ്മിം കോട്ഠാസേ അപ്പനാ ഹോതീതി വേദിതബ്ബാതി അയമേത്ഥ അധിപ്പായോ.

‘തയോ ച സുത്തന്താ’തി അധിചിത്തം, സീതിഭാവോ, ബോജ്ഝങ്ഗകോസല്ലന്തി ഇമേ തയോ സുത്തന്താ വീരിയസമാധിയോജനത്ഥം വേദിതബ്ബാതി അയമേത്ഥ അധിപ്പായോ. തത്ഥ –

‘‘അധിചിത്തമനുയുത്തേന, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനാ തീണി നിമിത്താനി കാലേന കാലം മനസികാതബ്ബാനി…കാലേന കാലം സമാധിനിമിത്തം മനസികാതബ്ബം, കാലേന കാലം പഗ്ഗഹനിമിത്തം മനസികാതബ്ബം, കാലേന കാലം ഉപേക്ഖാനിമിത്തം മനസികാതബ്ബം. സചേ, ഭിക്ഖവേ, അധിചിത്തമനുയുത്തോ ഭിക്ഖു ഏകന്തം സമാധിനിമിത്തംയേവ മനസികരേയ്യ, ഠാനം തം ചിത്തം കോസജ്ജായ സംവത്തേയ്യ. സചേ, ഭിക്ഖവേ, അധിചിത്തമനുയുത്തോ ഭിക്ഖു ഏകന്തം പഗ്ഗഹനിമിത്തംയേവ മനസികരേയ്യ, ഠാനം തം ചിത്തം ഉദ്ധച്ചായ സംവത്തേയ്യ. സചേ, ഭിക്ഖവേ, അധിചിത്തമനുയുത്തോ ഭിക്ഖു ഏകന്തം ഉപേക്ഖാനിമിത്തംയേവ മനസികരേയ്യ, ഠാനം തം ചിത്തം ന സമ്മാസമാധിയേയ്യ ആസവാനം ഖയായ. യതോ ച ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അധിചിത്തമനുയുത്തോ ഭിക്ഖു കാലേന കാലം സമാധിനിമിത്തം, പഗ്ഗഹനിമിത്തം, ഉപേക്ഖാനിമിത്തം മനസികരോതി, തം ഹോതി ചിത്തം മുദു ച കമ്മനിയഞ്ച പഭസ്സരഞ്ച, ന ച പഭങ്ഗു, സമ്മാ സമാധിയതി ആസവാനം ഖയായ.

‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, സുവണ്ണകാരോ വാ സുവണ്ണകാരന്തേവാസീ വാ ഉക്കം ബന്ധതി, ഉക്കം ബന്ധിത്വാ ഉക്കാമുഖം ആലിമ്പേതി, ഉക്കാമുഖം ആലിമ്പേത്വാ സണ്ഡാസേന ജാതരൂപം ഗഹേത്വാ ഉക്കാമുഖേ പക്ഖിപേയ്യ, ഉക്കാമുഖേ പക്ഖിപിത്വാ കാലേന കാലം അഭിധമതി, കാലേന കാലം ഉദകേന പരിപ്ഫോസേതി, കാലേന കാലം അജ്ഝുപേക്ഖതി. സചേ, ഭിക്ഖവേ, സുവണ്ണകാരോ വാ സുവണ്ണകാരന്തേവാസീ വാ തം ജാതരൂപം ഏകന്തം അഭിധമേയ്യ, ഠാനം തം ജാതരൂപം ഡഹേയ്യ. സചേ, ഭിക്ഖവേ, സുവണ്ണകാരോ വാ സുവണ്ണകാരന്തേവാസീ വാ തം ജാതരൂപം ഏകന്തം ഉദകേന പരിപ്ഫോസേയ്യ, ഠാനം തം ജാതരൂപം നിബ്ബായേയ്യ. സചേ, ഭിക്ഖവേ, സുവണ്ണകാരോ വാ സുവണ്ണകാരന്തേവാസീ വാ തം ജാതരൂപം ഏകന്തം അജ്ഝുപേക്ഖേയ്യ, ഠാനം തം ജാതരൂപം ന സമ്മാ പരിപാകം ഗച്ഛേയ്യ.

‘‘യതോ ച ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സുവണ്ണകാരോ വാ സുവണ്ണകാരന്തേവാസീ വാ തം ജാതരൂപം കാലേന കാലം അഭിധമതി, കാലേന കാലം ഉദകേന പരിപ്ഫോസേതി, കാലേന കാലം അജ്ഝുപേക്ഖതി, തം ഹോതി ജാതരൂപം മുദു ച കമ്മനിയഞ്ച പഭസ്സരഞ്ച, ന ച പഭങ്ഗു, സമ്മാ ഉപേതി കമ്മായ; യസ്സാ യസ്സാ ച പിളന്ധനവികതിയാ ആകങ്ഖതി – യദി പട്ടികായ യദി കുണ്ഡലായ യദി ഗീവേയ്യകായ യദി സുവണ്ണമാലായ, തഞ്ചസ്സ അത്ഥം അനുഭോതി.

‘‘ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അധിചിത്തമനുയുത്തേന…പേ… സമ്മാ സമാധിയതി ആസവാനം ഖയായ; യസ്സ യസ്സ ച അഭിഞ്ഞാസച്ഛികരണീയസ്സ ധമ്മസ്സ ചിത്തം അഭിനിന്നാമേതി അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികിരിയായ, തത്ര തത്രേവ സക്ഖിഭബ്ബതം പാപുണാതി സതി സതിആയതനേ’’തി (അ. നി. ൩.൧൦൩) ഇദം സുത്തം അധിചിത്തന്തി വേദിതബ്ബം.

‘‘ഛഹി, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു ഭബ്ബോ അനുത്തരം സീതിഭാവം സച്ഛികാതും. കതമേഹി ഛഹി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു യസ്മിം സമയേ ചിത്തം നിഗ്ഗഹേതബ്ബം തസ്മിം സമയേ ചിത്തം നിഗ്ഗണ്ഹാതി, യസ്മിം സമയേ ചിത്തം പഗ്ഗഹേതബ്ബം തസ്മിം സമയേ ചിത്തം പഗ്ഗണ്ഹാതി, യസ്മിം സമയേ ചിത്തം സമ്പഹംസിതബ്ബം തസ്മിം സമയേ ചിത്തം സമ്പഹംസേതി, യസ്മിം സമയേ ചിത്തം അജ്ഝുപേക്ഖിതബ്ബം തസ്മിം സമയേ ചിത്തം അജ്ഝുപേക്ഖതി, പണീതാധിമുത്തികോ ച ഹോതി നിബ്ബാനാഭിരതോ ച. ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഛഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു ഭബ്ബോ അനുത്തരം സീതിഭാവം സച്ഛികാതു’’ന്തി (അ. നി. ൬.൮൫) ഇദം സുത്തം സീതിഭാവോതി വേദിതബ്ബം.

ബോജ്ഝങ്ഗകോസല്ലം പന ‘‘ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, യസ്മിം സമയേ ലീനം ചിത്തം ഹോതി, അകാലോ തസ്മിം സമയേ പസ്സദ്ധിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസ്സ ഭാവനായാ’’തി (സം. നി. ൫.൨൩൪) സംയുത്തമഹാവഗ്ഗേ ബോജ്ഝങ്ഗസംയുത്തേ ആഗതമേവ.

ഇതി ഇദം സത്തവിധം ഉഗ്ഗഹകോസല്ലം സുഗ്ഗഹിതം കത്വാ ഇമഞ്ച ദസവിധം മനസികാരകോസല്ലം സുട്ഠു വവത്ഥപേത്വാ തേന യോഗിനാ ഉഭയകോസല്ലവസേന കമ്മട്ഠാനം സാധുകം ഉഗ്ഗഹേതബ്ബം. സചേ പനസ്സ ആചരിയേന സദ്ധിം ഏകവിഹാരേയേവ ഫാസു ഹോതി, ഏവം വിത്ഥാരേന അകഥാപേത്വാ കമ്മട്ഠാനമനുയുഞ്ജന്തേന വിസേസം ലഭിത്വാ ഉപരൂപരി കഥാപേതബ്ബം. അഞ്ഞത്ഥ വസിതുകാമേന യഥാവുത്തേന വിധിനാ വിത്ഥാരതോ കഥാപേത്വാ പുനപ്പുനം പരിവത്തേത്വാ സബ്ബം ഗണ്ഠിട്ഠാനം ഛിന്ദിത്വാ കമ്മട്ഠാനഭാവനായ അനനുരൂപം സേനാസനം പഹായ മഹാവാസതാദിഅട്ഠാരസദോസവജ്ജിതേ അനുരൂപേ വിഹാരേ വിഹരന്തേന ഖുദ്ദകപലിബോധുപച്ഛേദം കത്വാ യോ താവ രാഗചരിതോ ഹോതി, തേന യസ്മാ രാഗോ പഹാതബ്ബോ, തസ്മാ പടിക്കൂലമനസികാരേ പരികമ്മം കാതബ്ബം.

കരോന്തേന പന കേസേസു താവ നിമിത്തം ഗഹേതബ്ബം. കഥം? ഏകം വാ ദ്വേ വാ കേസേ ലുഞ്ചിത്വാ ഹത്ഥതലേ ഠപേത്വാ വണ്ണോ താവ വവത്ഥപേതബ്ബോ. ഛിന്നട്ഠാനേപി കേസേ ഓലോകേതും വട്ടതി; ഉദകപത്തേ വാ യാഗുപത്തേ വാ ഓലോകേതുമ്പി വട്ടതിയേവ. കാളകകാലേ ദിസ്വാ കാളകാതി മനസികാതബ്ബാ; സേതകാലേ സേതാതി. മിസ്സകകാലേ പന ഉസ്സദവസേന മനസികാതബ്ബാ ഹോന്തി. യഥാ ച കേസേസു, ഏവം സകലേപി തചപഞ്ചകേ ദിസ്വാവ നിമിത്തം ഗഹേതബ്ബം. ഏവം നിമിത്തം ഗഹേത്വാ സബ്ബകോട്ഠാസേസു വണ്ണസണ്ഠാനദിസോകാസപരിച്ഛേദവസേന വവത്ഥപേത്വാ വണ്ണസണ്ഠാനഗന്ധആസയോകാസവസേന പഞ്ചധാ പടിക്കൂലതോ വവത്ഥപേതബ്ബാ.

തത്രായം സബ്ബകോട്ഠാസേസു അനുപുബ്ബകഥാ – കേസാ താവ പകതിവണ്ണേന കാളകാ അദ്ദാരിട്ഠകവണ്ണാ, സണ്ഠാനതോ ദീഘവട്ടലികാ തുലാദണ്ഡസണ്ഠാനാ, ദിസതോ ഉപരിമദിസായ ജാതാ, ഓകാസതോ ഉഭോസു പസ്സേസു കണ്ണചൂളികാഹി, പുരതോ നലാടന്തേന, പച്ഛതോ ഗലവാടകേന പരിച്ഛിന്നാ. സീസകടാഹവേഠനം അല്ലചമ്മം കേസാനം ഓകാസോ. പരിച്ഛേദതോ കേസാ സീസവേഠനചമ്മേ വീഹഗ്ഗമത്തം പവിസിത്വാ പതിട്ഠിതേന ഹേട്ഠാ അത്തനോ മൂലതലേന, ഉപരി ആകാസേന, തിരിയം അഞ്ഞമഞ്ഞേന പരിച്ഛിന്നാ. ദ്വേ കേസാ ഏകതോ നത്ഥീതി അയം സഭാഗപരിച്ഛേദോ.

‘കേസാ ന ലോമാ, ലോമാ ന കേസാ’തി ഏവം അവസേസേഹി ഏകതിംസകോട്ഠാസേഹി അമിസ്സീകതാ കേസാ നാമ പാടിയേക്കോ കോട്ഠാസോതി അയം വിസഭാഗപരിച്ഛേദോ. ഇദം കേസാനം വണ്ണാദിതോ വവത്ഥാപനം.

ഇദം പന തേസം വണ്ണാദിവസേന പഞ്ചധാ പടിക്കൂലതോ വവത്ഥാപനം – കേസാ ച നാമേതേ വണ്ണതോപി പടിക്കൂലാ, സണ്ഠാനതോപി ഗന്ധതോപി ആസയതോപി ഓകാസതോപി പടിക്കൂലാ. മനുഞ്ഞേപി ഹി യാഗുപത്തേ വാ ഭത്തപത്തേ വാ കേസവണ്ണം കിഞ്ചി ദിസ്വാ ‘കേസമിസ്സകമിദം, ഹരഥ ന’ന്തി ജിഗുച്ഛന്തി. ഏവം കേസാ വണ്ണതോ പടിക്കൂലാ. രത്തിം ഭുഞ്ജന്താപി കേസസണ്ഠാനം അക്കവാകം വാ മകചിവാകം വാ ഛുപിത്വാപി തഥേവ ജിഗുച്ഛന്തി. ഏവം സണ്ഠാനതോ പടിക്കൂലാ.

തേലമക്ഖനപുപ്ഫധൂമാദിസങ്ഖാരവിരഹിതാനഞ്ച കേസാനം ഗന്ധോ പരമജേഗുച്ഛോ ഹോതി, തതോ ജേഗുച്ഛതരോ അഗ്ഗിമ്ഹി പക്ഖിത്താനം. കേസാ ഹി വണ്ണസണ്ഠാനതോ അപ്പടിക്കൂലാപി സിയും, ഗന്ധേന പന പടിക്കൂലായേവ. യഥാ ഹി ദഹരസ്സ കുമാരസ്സ വച്ചം വണ്ണതോ ഹളിദ്ദിവണ്ണം, സണ്ഠാനതോപി ഹലിദ്ദിപിണ്ഡസണ്ഠാനം; സങ്ഖാരട്ഠാനേ ഛഡ്ഡിതഞ്ച ഉദ്ധുമാതകകാളസുനഖസരീരം വണ്ണതോ താലപക്കവണ്ണം, സണ്ഠാനതോ വട്ടേത്വാ വിസ്സട്ഠമുദിങ്ഗസണ്ഠാനം, ദാഠാപിസ്സ സുമനമകുളസദിസാതി ഉഭയമ്പി വണ്ണസണ്ഠാനതോ സിയാ അപ്പടിക്കൂലം, ഗന്ധേന പന പടിക്കൂലമേവ; ഏവം കേസാപി സിയും വണ്ണസണ്ഠാനതോ അപ്പടിക്കൂലാ, ഗന്ധേന പന പടിക്കൂലാ ഏവാതി.

യഥാ പന അസുചിട്ഠാനേ ഗാമനിസ്സന്ദേന ജാതാനി സൂപേയ്യപണ്ണാനി നാഗരികമനുസ്സാനം ജേഗുച്ഛാനി ഹോന്തി അപരിഭോഗാനി, ഏവം കേസാപി പുബ്ബലോഹിതമുത്തകരീസപിത്തസേമ്ഹാദിനിസ്സന്ദേന ജാതത്താ അതിജേഗുച്ഛാതി ഇദം നേസം ‘ആസയതോ’ പാടികുല്യം. ഇമേ ച കേസാ നാമ ഗൂഥരാസിമ്ഹി ഉട്ഠിതകണ്ണികം വിയ ഏകത്തിംസകോട്ഠാസരാസിമ്ഹി ജാതാ. തേ സുസാനസങ്കാരട്ഠാനാദീസു ജാതസാകം വിയ, പരിഖാദീസു ജാതകമലകുവലയാദിപുപ്ഫം വിയ ച അസുചിട്ഠാനേ ജാതത്താ പരമജേഗുച്ഛാതി ഇദം തേസം ‘ഓകാസതോ’ പാടിക്കൂല്യം.

യഥാ ച കേസാനം, ഏവം സബ്ബകോട്ഠാസാനം വണ്ണസണ്ഠാനഗന്ധാസയോകാസവസേന പഞ്ചധാ പടിക്കൂലതാ വവത്ഥപേതബ്ബാ. വണ്ണസണ്ഠാനദിസോകാസപരിച്ഛേദവസേന പന സബ്ബേപി വിസും വിസും വവത്ഥപേതബ്ബാ.

തത്ഥ ലോമാ താവ പകതിവണ്ണതോ ന കേസാ വിയ അസമ്ഭിന്നകാളകാ, കാളപിങ്ഗലാ പന ഹോന്തി; സണ്ഠാനതോ ഓനതഗ്ഗതാലമൂലസണ്ഠാനാ; ദിസതോ ദ്വീസു ദിസാസു ജാതാ; ഓകാസതോ ഠപേത്വാ കേസാനം പതിട്ഠിതോകാസഞ്ച ഹത്ഥപാദതലാനി ച യേഭുയ്യേന അവസേസസരീരവേഠനചമ്മേ ജാതാ; പരിച്ഛേദതോ സരീരവേഠനചമ്മേ ലിക്ഖാമത്തം പവിസിത്വാ പതിട്ഠിതേന ഹേട്ഠാ അത്തനോ മൂലതലേന, ഉപരി ആകാസേന, തിരിയം അഞ്ഞമഞ്ഞേന പരിച്ഛിന്നാ. ദ്വേ ലോമാ ഏകതോ നത്ഥി. അയം തേസം സഭാഗപരിച്ഛേദോ. വിസഭാഗപരിച്ഛേദോ പന കേസസദിസോയേവ.

നഖാതി വീസതിയാ നഖപട്ടാനം നാമം. തേ സബ്ബേപി വണ്ണതോ സേതാ; സണ്ഠാനതോ മച്ഛസകലികസണ്ഠാനാ; ദിസതോ പാദനഖാ ഹേട്ഠിമദിസായ ജാതാ, ഹത്ഥനഖാ ഉപരിമദിസായാതി ദ്വീസു ദിസാസു ജാതാ; ഓകാസതോ അങ്ഗുലീനം അഗ്ഗപിട്ഠേസു പതിട്ഠിതാ; പരിച്ഛേദതോ ദ്വീസു ദിസാസു അങ്ഗുലികോടിമംസേഹി, അന്തോ അങ്ഗുലിപിട്ഠിമംസേന, ബഹി ചേവ അഗ്ഗേ ച ആകാസേന, തിരിയം അഞ്ഞമഞ്ഞേന പരിച്ഛിന്നാ. ദ്വേ നഖാ ഏകതോ നത്ഥി. അയം നേസം സഭാഗപരിച്ഛേദോ. വിസഭാഗപരിച്ഛേദോ പന കേസസദിസോയേവ.

ദന്താതി പരിപുണ്ണദന്തസ്സ ദ്വത്തിംസ ദന്തട്ഠികാനി. തേപി വണ്ണതോ സേതാ; സണ്ഠാനതോ അനേകസണ്ഠാനാ. തേസഞ്ഹി ഹേട്ഠിമായ താവ ദന്തപാളിയാ മജ്ഝേ ചത്താരോ ദന്താ മത്തികാപിണ്ഡേ പടിപാടിയാ ഠപിതഅലാബുബീജസണ്ഠാനാ. തേസം ഉഭോസു പസ്സേസു ഏകേകോ ഏകമൂലകോ ഏകകോടികോ മല്ലികമകുളസണ്ഠാനോ. തതോ ഏകേകോ ദ്വിമൂലകോ ദ്വികോടികോ യാനകഉപത്ഥമ്ഭനികസണ്ഠാനോ. തതോ ദ്വേ ദ്വേ തിമൂലാ തികോടികാ. തതോ ദ്വേ ദ്വേ ചതുമൂലാ ചതുകോടികാതി. ഉപരിമപാളിയാപി ഏസേവ നയോ. ദിസതോ ഉപരിമദിസായ ജാതാ. ഓകാസതോ ദ്വീസു ഹനുകട്ഠികേസു പതിട്ഠിതാ. പരിച്ഛേദതോ ഹേട്ഠാ ഹനുകട്ഠികേ പതിട്ഠിതേന അത്തനോ മൂലതലേന, ഉപരി ആകാസേന, തിരിയം അഞ്ഞമഞ്ഞേന പരിച്ഛിന്നാ. ദ്വേ ദന്താ ഏകതോ നത്ഥി. അയം നേസം സഭാഗപരിച്ഛേദോ. വിസഭാഗപരിച്ഛേദോ പന കേസസദിസോയേവ.

തചോതി സകലസരീരം വേഠേത്വാ ഠിതചമ്മം. തസ്സ ഉപരി കാളസാമപീതാദിവണ്ണാ ഛവി നാമ, യാ സകലസരീരതോപി സങ്കഡ്ഢിയമാനാ ബദരട്ഠിമത്താ ഹോതി. തചോ പന വണ്ണതോ സേതോയേവ. സോ ചസ്സ സേതഭാവോ അഗ്ഗിജാലാഭിഘാതപഹരണപഹാരാദീഹി വിദ്ധംസിതായ ഛവിയാ പാകടോ ഹോതി. സണ്ഠാനതോ സരീരസണ്ഠാനോവ ഹോതി. അയമേത്ഥ സങ്ഖേപോ.

വിത്ഥാരതോ പന പാദങ്ഗുലിത്തചോ കോസകാരകകോസസണ്ഠാനോ. പിട്ഠിപാദത്തചോ പുടബന്ധഉപാഹനസണ്ഠാനോ. ജങ്ഘത്തചോ ഭത്തപുടകതാലപണ്ണസണ്ഠാനോ. ഊരുത്തചോ തണ്ഡുലഭരിതദീഘത്ഥവികസണ്ഠാനോ. ആനിസദത്തചോ ഉദകപൂരിതപടപരിസ്സാവനസണ്ഠാനോ. പിട്ഠിത്തചോ ഫലകോനദ്ധചമ്മസണ്ഠാനോ. കുച്ഛിത്തചോ വീണാദോണികോനദ്ധചമ്മസണ്ഠാനോ. ഉരത്തചോ യേഭുയ്യേന ചതുരസ്സസണ്ഠാനോ. ഉഭയബാഹുത്തചോ തൂണീരോനദ്ധചമ്മസണ്ഠാനോ. പിട്ഠിഹത്ഥത്തചോ ഖുരകോസകസണ്ഠാനോ, ഫണകത്ഥവികസണ്ഠാനോ വാ. ഹത്ഥങ്ഗുലിത്തചോ കുഞ്ചികാകോസകസണ്ഠാനോ. ഗീവത്തചോ ഗലകഞ്ചുകസണ്ഠാനോ. മുഖത്തചോ ഛിദ്ദാവച്ഛിദ്ദോ കീടകുലാവകസണ്ഠാനോ. സീസത്തചോ പത്തത്ഥവികസണ്ഠാനോതി.

തചപരിഗ്ഗണ്ഹകേന ച യോഗാവചരേന ഉത്തരോട്ഠതോ പട്ഠായ ഉപരി മുഖം ഞാണം പേസേത്വാ പഠമം താവ മുഖം പരിയോനന്ധിത്വാ ഠിതചമ്മം വവത്ഥപേതബ്ബം. തതോ നലാടട്ഠിചമ്മം. തതോ ഥവികായ പക്ഖിത്തപത്തസ്സ ച ഥവികായ ച അന്തരേന ഹത്ഥമിവ സീസട്ഠികസ്സ ച സീസചമ്മസ്സ ച അന്തരേന ഞാണം പേസേത്വാ അട്ഠികേന സദ്ധിം ചമ്മസ്സ ഏകാബദ്ധഭാവം വിയോജേന്തേന സീസചമ്മം വവത്ഥപേതബ്ബം. തതോ ഖന്ധചമ്മം. തതോ അനുലോമേന പടിലോമേന ച ദക്ഖിണഹത്ഥചമ്മം. അഥ തേനേവ നയേന വാമഹത്ഥചമ്മം. തതോ പിട്ഠിചമ്മം. തം തം വവത്ഥപേത്വാ അനുലോമേന ച പടിലോമേന ച ദക്ഖിണപാദചമ്മം. അഥ തേനേവ നയേന വാമപാദചമ്മം. തതോ അനുക്കമേനേവ വത്ഥിഉദരഹദയഗീവചമ്മാനി വവത്ഥപേതബ്ബാനി. അഥ ഗീവാചമ്മാനന്തരം ഹേട്ഠിമഹനുചമ്മം വവത്ഥപേത്വാ അധരോട്ഠപരിയോസാനം പാപേത്വാ നിട്ഠപേതബ്ബം. ഏവം ഓളാരികോളാരികം പരിഗ്ഗണ്ഹന്തസ്സ സുഖുമമ്പി പാകടം ഹോതി.

ദിസതോ ദ്വീസു ദിസാസു ജാതോ. ഓകാസതോ സകലസരീരം പരിയോനന്ധിത്വാ ഠിതോ. പരിച്ഛേദതോ ഹേട്ഠാ പതിട്ഠിതതലേന, ഉപരി ആകാസേന പരിച്ഛിന്നോ. അയമസ്സ സഭാഗപരിച്ഛേദോ. വിസഭാഗപരിച്ഛേദോ പന കേസസദിസോയേവ.

മംസന്തി നവ മംസപേസിസതാനി. തം സബ്ബമ്പി വണ്ണതോ രത്തം കിംസുകപുപ്ഫസദിസം; സണ്ഠാനതോ ജങ്ഘപിണ്ഡികമംസം താലപണ്ണപുടഭത്തസണ്ഠാനം, ഊരുമംസം നിസദപോതകസണ്ഠാനം, ആനിസദമംസം ഉദ്ധനകോടിസണ്ഠാനം, പിട്ഠിമംസം താലഗുളപടലസണ്ഠാനം, ഫാസുകദ്വയമംസം പോത്ഥലികായ കുച്ഛിയം തനുമത്തികാലേപനസണ്ഠാനം, ഥനമംസം വട്ടേത്വാ അവക്ഖിത്തമത്തികാപിണ്ഡസണ്ഠാനം, ബാഹുദ്വയമംസം ദിഗുണം കത്വാ ഠപിതനിച്ചമ്മമഹാമൂസികസണ്ഠാനം. ഏവം ഓളാരികോളാരികം മംസം പരിഗ്ഗണ്ഹന്തസ്സ സുഖുമമ്പി പാകടം ഹോതി. ദിസതോ ദ്വീസു ദിസാസു ജാതം. ഓകാസതോ സാധികാനി തീണി അട്ഠിസതാനി അനുലിമ്പേത്വാ ഠിതം. പരിച്ഛേദതോ ഹേട്ഠാ അട്ഠിസങ്ഘാതേ പതിട്ഠിതതലേന, ഉപരി തചേന, തിരിയം അഞ്ഞമഞ്ഞേന പരിച്ഛിന്നം. അയമസ്സ സഭാഗപരിച്ഛേദോ. വിസഭാഗപരിച്ഛേദോ പന കേസസദിസോവ.

‘ന്ഹാരൂ’തി നവ ന്ഹാരുസതാനി. വണ്ണതോ സബ്ബേപി ന്ഹാരൂ സേതാ; സണ്ഠാനതോ നാനാസണ്ഠാനാ. ഏതേസു ഹി ഗീവായ ഉപരിഭാഗതോ പട്ഠായ പഞ്ച മഹാന്ഹാരൂ സരീരം വിനദ്ധമാനാ ഹദയസ്സ പുരിമപസ്സേന ഓതിണ്ണാ, പഞ്ച പച്ഛിമപസ്സേന, പഞ്ച ദക്ഖിണപസ്സേന, പഞ്ച വാമപസ്സേന, ദക്ഖിണഹത്ഥം വിനദ്ധമാനാപി ഹത്ഥസ്സ പുരിമപസ്സേന പഞ്ച, പച്ഛിമപസ്സേന പഞ്ച, തഥാ വാമഹത്ഥം വിനദ്ധമാനാപി. ദക്ഖിണപാദം വിനദ്ധമാനാപി പാദസ്സ പുരിമപസ്സേന പഞ്ച, പച്ഛിമപസ്സേന പഞ്ച, തഥാ വാമപാദം വിനദ്ധമാനാപീതി. ഏവം സരീരധാരകാ നാമ സട്ഠി മഹാന്ഹാരൂ കായം വിനദ്ധമാനാ ഓതിണ്ണാ, യേ കണ്ഡരാതിപി വുച്ചന്തി. തേ സബ്ബേപി കന്ദലമകുളസണ്ഠാനാ.

അഞ്ഞേ പന തം തം പദേസം അജ്ഝോത്ഥരിത്വാ ഠിതാ തതോ സുഖുമതരാ സുത്തരജ്ജുകസണ്ഠാനാ. അഞ്ഞേ തതോ സുഖുമതരാ പൂതിലതാസണ്ഠാനാ. അഞ്ഞേ തതോ സുഖുമതരാ മഹാവീണാതന്തിസണ്ഠാനാ. അഞ്ഞേ ഥൂലസുത്തകസണ്ഠാനാ. ഹത്ഥപാദപിട്ഠിയം ന്ഹാരൂ സകുണപാദസണ്ഠാനാ. സീസന്ഹാരൂ ദാരകാനം സീസജാലകസണ്ഠാനാ. പിട്ഠിന്ഹാരൂ ആതപേ പസാരിതഅല്ലജാലസണ്ഠാനാ. അവസേസാ തംതംഅങ്ഗപച്ചങ്ഗാനുഗതാ ന്ഹാരൂ സരീരേ പടിമുക്കജാലകഞ്ചുകസണ്ഠാനാ. ദിസതോ ദ്വീസു ദിസാസു ജാതാ. ഓകാസതോ സകലസരീരേ അട്ഠീനി ആബന്ധിത്വാ ഠിതാ. പരിച്ഛേദതോ ഹേട്ഠാ തിണ്ണം അട്ഠിസതാനം ഉപരി പതിട്ഠിതതലേഹി, ഉപരി മംസചമ്മാനി ആഹച്ച ഠിതപദേസേഹി, തിരിയം അഞ്ഞമഞ്ഞേന പരിച്ഛിന്നാ. അയം നേസം സഭാഗപരിച്ഛേദോ. വിസഭാഗപരിച്ഛേദോ പന കേസസദിസോയേവ.

അട്ഠീതി ഠപേത്വാ ദ്വത്തിംസ ദന്തട്ഠീനി അവസേസാനി ചതുസട്ഠി ഹത്ഥട്ഠീനി, ചതുസട്ഠി പാദട്ഠീനി, ചതുസട്ഠി മംസനിസ്സിതാനി മുദുഅട്ഠീനി, ദ്വേ പണ്ഹികട്ഠീനി, ഏകേകസ്മിം പാദേ ദ്വേ ഗോപ്ഫകട്ഠീനി, ദ്വേ ജങ്ഘട്ഠീനി, ദ്വേ ജണ്ണുകട്ഠീനി, ദ്വേ ഊരുട്ഠീനി, ദ്വേ കടിട്ഠീനി, അട്ഠാരസ പിട്ഠികണ്ടകട്ഠീനി, ചതുവീസതി ഫാസുകട്ഠീനി, ചുദ്ദസ ഉരട്ഠീനി, ഏകം ഹദയട്ഠി, ദ്വേ അക്ഖകട്ഠീനി, ദ്വേ കോട്ഠട്ഠീനി, ദ്വേ ബാഹട്ഠീനി, ദ്വേ ദ്വേ അഗ്ഗബാഹട്ഠീനി, സത്ത ഗീവട്ഠീനി, ദ്വേ ഹനുകട്ഠീനി, ഏകം നാസികട്ഠി, ദ്വേ അക്ഖിട്ഠീനി, ദ്വേ കണ്ണട്ഠീനി, ഏകം നലാടട്ഠി, ഏകം മുദ്ധട്ഠി, നവ സീസകപാലട്ഠീനീതി ഏവം തിമത്താനി അട്ഠിസതാനി.

താനി സബ്ബാനിപി വണ്ണതോ സേതാനി, സണ്ഠാനതോ നാനാസണ്ഠാനാനി. തത്ഥ ഹി അഗ്ഗപാദങ്ഗുലിട്ഠീനി കതകബീജസണ്ഠാനാനി. തദനന്തരാനി മജ്ഝപബ്ബട്ഠീനി പനസട്ഠിസണ്ഠാനാനി. മൂലപബ്ബട്ഠീനി പണവസണ്ഠാനാനി. പിട്ഠിപാദട്ഠീനി കോട്ഠിതകന്ദലകന്ദരാസിസണ്ഠാനാനി. പണ്ഹികട്ഠി ഏകട്ഠിതാലഫലബീജസണ്ഠാനം. ഗോപ്ഫകട്ഠീനി ബന്ധകീളാഗോളകസണ്ഠാനാനി. ജങ്ഘട്ഠീനം ഗോപ്ഫകട്ഠീസു പതിട്ഠിതട്ഠാനം അനപനീതതചസിന്ദികളീരസണ്ഠാനം. ഖുദ്ദകജങ്ഘട്ഠികം ധനുകദണ്ഡസണ്ഠാനം, മഹന്തം മിലാതസപ്പപിട്ഠിസണ്ഠാനം. ജണ്ണുകട്ഠി ഏകതോ പരിക്ഖീണഫേണകസണ്ഠാനം.

തത്ഥ ജങ്ഘട്ഠികസ്സ പതിട്ഠിതട്ഠാനം അതിഖിണഗ്ഗഗോസിങ്ഗസണ്ഠാനം. ഊരുട്ഠി ദുത്തച്ഛിതവാസിഫരസുദണ്ഡകസണ്ഠാനം. തസ്സ കടിട്ഠിമ്ഹി പതിട്ഠിതട്ഠാനം കീളാഗോളകസണ്ഠാനം. തേന കടിട്ഠിനോ പതിട്ഠിതട്ഠാനം അഗ്ഗച്ഛിന്നമഹാപുന്നാഗഫലസണ്ഠാനം. കടിട്ഠീനി ദ്വേപി ഏകാബദ്ധാനി ഹുത്വാ കുമ്ഭകാരകഉദ്ധനസണ്ഠാനാനി, പാടിയേക്കം കമ്മാരകൂടയോത്തകസണ്ഠാനാനി. കോടിയം ഠിതആനിസദട്ഠി അധോമുഖം കത്വാ ഗഹിതസപ്പഫണസണ്ഠാനം സത്തസു ഠാനേസു ഛിദ്ദാവഛിദ്ദം. പിട്ഠികണ്ടകട്ഠീനി അബ്ഭന്തരതോ ഉപരൂപരി ഠപിതസീസകപട്ടവേഠകസണ്ഠാനാനി, ബാഹിരതോ വട്ടനാവളിസണ്ഠാനാനി. തേസം അന്തരന്തരാ കകചദന്തസദിസാ ദ്വേ തയോ കണ്ടകാ ഹോന്തി. ചതുവീസതിയാ ഫാസുകട്ഠീസു അപരിപുണ്ണാനി അപരിപുണ്ണാസിതസണ്ഠാനാനി, പരിപുണ്ണാനി പരിപുണ്ണാസിതസണ്ഠാനാനി. സബ്ബാനിപി ഓദാതകുക്കുടസ്സ പസാരിതപക്ഖസണ്ഠാനാനി.

ചുദ്ദസ ഉരട്ഠീനി ജിണ്ണസന്ദമാനികപഞ്ജരസണ്ഠാനാനി. ഹദയട്ഠി ദബ്ബിഫണസണ്ഠാനം. അക്ഖകട്ഠീനി ഖുദ്ദകലോഹവാസിദണ്ഡസണ്ഠാനാനി. കോട്ഠട്ഠീനി ഏകതോ പരിക്ഖീണസീഹളകുദാലസണ്ഠാനാനി. ബാഹുട്ഠീനി ആദാസദണ്ഡകസണ്ഠാനാനി. അഗ്ഗബാഹുട്ഠീനി യമകതാലകന്ദസണ്ഠാനാനി. മണിബന്ധട്ഠീനി ഏകതോ അല്ലീയാപേത്വാ ഠപിതസീസകപട്ടവേഠകസണ്ഠാനാനി. പിട്ഠിഹത്ഥട്ഠീനി കോട്ടിതകന്ദലകന്ദരാസിസണ്ഠാനാനി. ഹത്ഥങ്ഗുലീസു മൂലപബ്ബട്ഠീനി പണവസണ്ഠാനാനി; മജ്ഝപബ്ബട്ഠീനി അപരിപുണ്ണപനസട്ഠിസണ്ഠാനാനി; അഗ്ഗപബ്ബട്ഠീനി കതകബീജസണ്ഠാനാനി. സത്ത ഗീവട്ഠീനി ദണ്ഡേന വിജ്ഝിത്വാ പടിപാടിയാ ഠപിതവംസകളീരചക്കലികസണ്ഠാനാനി. ഹേട്ഠിമഹനുകട്ഠി കമ്മാരാനം അയോകൂടയോത്തകസണ്ഠാനം, ഉപരിമം അവലേഖനസത്ഥകസണ്ഠാനം.

അക്ഖികൂപനാസാകൂപട്ഠീനി അപനീതമിഞ്ജതരുണതാലട്ഠിസണ്ഠാനാനി. നലാടട്ഠി അധോമുഖഠപിതസങ്ഖഥാലകകപാലസണ്ഠാനം. കണ്ണചൂളികട്ഠീനി ന്ഹാപിതഖുരകോസകസണ്ഠാനാനി. നലാടകണ്ണചൂളികാനം ഉപരി പട്ടബന്ധനോകാസേ അട്ഠി സങ്കുടിതഘടപുണ്ണപടലഖണ്ഡസണ്ഠാനം. മുദ്ധട്ഠി മുഖച്ഛിന്നവങ്കനാളികേരസണ്ഠാനം. സീസട്ഠീനി സിബ്ബേത്വാ ഠപിതജജ്ജരലാബുകടാഹസണ്ഠാനാനി.

ദിസതോ ദ്വീസു ദിസാസു ജാതാനി. ഓകാസതോ അവിസേസേന സകലസരീരേ ഠിതാനി. വിസേസേന പനേത്ഥ സീസട്ഠീനി ഗീവട്ഠീസു പതിട്ഠിതാനി, ഗീവട്ഠീനി പിട്ഠികണ്ടകട്ഠീസു, പിട്ഠികണ്ടകട്ഠീനി കടിട്ഠീസു, കടിട്ഠീനി ഊരുട്ഠീസു, ഊരുട്ഠീനി ജണ്ണുകട്ഠീസു, ജണ്ണുകട്ഠീനി ജങ്ഘട്ഠീസു, ജങ്ഘട്ഠീനി ഗോപ്ഫകട്ഠീസു, ഗോപ്ഫകട്ഠീനി പിട്ഠിപാദട്ഠീസു പതിട്ഠിതാനി. പരിച്ഛേദതോ അന്തോ അട്ഠിമിഞ്ജേന, ഉപരി മംസേന, അഗ്ഗേ മൂലേ ച അഞ്ഞമഞ്ഞേന പരിച്ഛിന്നാനി. അയം നേസം സഭാഗപരിച്ഛേദോ. വിസഭാഗപരിച്ഛേദോ പന കേസസദിസോവ.

അട്ഠിമിഞ്ജന്തി തേസം തേസം അട്ഠീനം അബ്ഭന്തരഗതം മിഞ്ജം. തം വണ്ണതോ സേതം. സണ്ഠാനതോ മഹന്തമഹന്താനം അട്ഠീനം അബ്ഭന്തരഗതം വേളുനാളിയം പക്ഖിത്തസേദിതമഹാവേത്തഗ്ഗസണ്ഠാനം, ഖുദ്ദാനുഖുദ്ദകാനം അബ്ഭന്തരഗതം വേളുയട്ഠിപബ്ബേസു പക്ഖിത്തസേദിതതനുവേത്തഗ്ഗസണ്ഠാനം. ദിസതോ ദ്വീസു ദിസാസു ജാതം. ഓകാസതോ അട്ഠീനം അബ്ഭന്തരേ പതിട്ഠിതം. പരിച്ഛേദതോ അട്ഠീനം അബ്ഭന്തരതലേഹി പരിച്ഛിന്നം. അയമസ്സ സഭാഗപരിച്ഛേദോ. വിസഭാഗപരിച്ഛേദോ പന കേസസദിസോവ.

വക്കന്തി ഏകബന്ധനാ ദ്വേ മംസപിണ്ഡാ. തം വണ്ണതോ മന്ദരത്തം പാളിഭദ്ദകട്ഠിവണ്ണം. സണ്ഠാനതോ ദാരകാനം യമകകീളാഗോളകസണ്ഠാനം, ഏകവണ്ടപടിബദ്ധഅമ്ബഫലദ്വയസണ്ഠാനം വാ. ദിസതോ ഉപരിമായ ദിസായ ജാതം. ഓകാസതോ ഗലവാടകാ നിക്ഖന്തേന ഏകമൂലേന ഥോകം ഗന്ത്വാ ദ്വിധാ ഭിന്നേന ഥൂലന്ഹാരുനാ വിനിബദ്ധം ഹുത്വാ ഹദയമംസം പരിക്ഖിപിത്വാ ഠിതം. പരിച്ഛേദതോ വക്കം വക്കഭാഗേന പരിച്ഛിന്നം. അയമസ്സ സഭാഗപരിച്ഛേദോ. വിസഭാഗപരിച്ഛേദോ പന കേസസദിസോവ.

ഹദയന്തി ഹദയമംസം. തം വണ്ണതോ രത്തം പദുമപത്തപിട്ഠിവണ്ണം. സണ്ഠാനതോ ബാഹിരപത്താനി അപനേത്വാ അധോമുഖഠപിതപദുമമകുളസണ്ഠാനം. ബഹി മട്ഠം; അന്തോ കോസാതകീഫലസ്സ അബ്ഭന്തരസദിസം. പഞ്ഞവന്താനം ഥോകം വികസിതം, മന്ദപഞ്ഞാനം മകുളിതമേവ. അന്തോ ചസ്സ പുന്നാഗട്ഠിപതിട്ഠാനമത്തോ ആവാടകോ ഹോതി, യത്ഥ അഡ്ഢപസതമത്തം ലോഹിതം സണ്ഠാതി; യം നിസ്സായ മനോധാതു മനോവിഞ്ഞാണധാതു ച വത്തന്തി. തം പനേതം രാഗചരിതസ്സ രത്തം ഹോതി, ദോസചരിതസ്സ കാളകം, മോഹചരിതസ്സ മംസധോവനുദകസദിസം, വിതക്കചരിതസ്സ കുലത്ഥയൂസവണ്ണം, സദ്ധാചരിതസ്സ കണികാരപുപ്ഫവണ്ണം, പഞ്ഞാചരിതസ്സ അച്ഛം വിപ്പസന്നം അനാവിലം പണ്ഡരം പരിസുദ്ധം നിദ്ധോതജാതിമണി വിയ ജുതിമന്തം ഖായതി. ദിസതോ ഉപരിമായ ദിസായ ജാതം. ഓകാസതോ സരീരബ്ഭന്തരേ ദ്വിന്നം ഥനാനം മജ്ഝേ പതിട്ഠിതം. പരിച്ഛേദതോ ഹദയം ഹദയഭാഗേന പരിച്ഛിന്നം. അയമസ്സ സഭാഗപരിച്ഛേദോ. വിസഭാഗപരിച്ഛേദോ പന കേസസദിസോവ.

യകനന്തി യമകമംസപടലം. തം വണ്ണതോ രത്തപണ്ഡുകധാതുകം, നാതിരത്തകുമുദസ്സ പത്തപിട്ഠിവണ്ണം. സണ്ഠാനതോ മൂലേ ഏകം, അഗ്ഗേ യമകം കോവിളാരപത്തസണ്ഠാനം. തഞ്ച ദന്ധാനം ഏകമേവ ഹോതി മഹന്തം, പഞ്ഞവന്താനം ദ്വേ വാ തീണി വാ ഖുദ്ദകാനി. ദിസതോ ഉപരിമദിസായ ജാതം. ഓകാസതോ ദ്വിന്നം ഥനാനം അബ്ഭന്തരേ ദക്ഖിണപസ്സം നിസ്സായ ഠിതം. പരിച്ഛേദതോ യകനം യകനഭാഗേന പരിച്ഛിന്നം. അയമസ്സ സഭാഗപരിച്ഛേദോ. വിസഭാഗപരിച്ഛേദോ പന കേസസദിസോവ.

കിലോമകന്തി പടിച്ഛന്നാപടിച്ഛന്നഭേദതോ ദുവിധം പരിയോനഹനമംസം. തം ദുവിധമ്പി വണ്ണതോ സേതം, ദുകൂലപിലോതികവണ്ണം. സണ്ഠാനതോ അത്തനോ ഓകാസസണ്ഠാനം. ദിസതോ പടിച്ഛന്നകിലോമകം ഉപരിമായ ദിസായ ജാതം. ഇതരം ദ്വീസു ദിസാസു ജാതം. ഓകാസതോ പടിച്ഛന്നകിലോമകം ഹദയഞ്ച വക്കഞ്ച പടിച്ഛാദേത്വാ ഠിതം. അപടിച്ഛന്നകിലോമകം സകലസരീരേ ചമ്മസ്സ ഹേട്ഠതോ മംസം പരിയോനദ്ധിത്വാ ഠിതം. പരിച്ഛേദതോ ഹേട്ഠാ മംസേന, ഉപരി ചമ്മേന, തിരിയം കിലോമകഭാഗേന പരിച്ഛിന്നം. അയമസ്സ സഭാഗപരിച്ഛേദോ. വിസഭാഗപരിച്ഛേദോ പന കേസസദിസോവ.

പിഹകന്തി ഉദരജിവ്ഹാമംസം. തം വണ്ണതോ നീലം നിഗ്ഗുണ്ഡികപുപ്ഫവണ്ണം. സണ്ഠാനതോ സത്തങ്ഗുലപ്പമാണം അബന്ധനം കാളവച്ഛകജിവ്ഹാസണ്ഠാനം. ദിസതോ ഉപരിമായ ദിസായ ജാതം. ഓകാസതോ ഹദയസ്സ വാമപസ്സേ ഉദരപടലസ്സ മത്ഥകപസ്സം നിസ്സായ ഠിതം, യസ്മിം പഹരണപ്പഹാരേന ബഹി നിക്ഖന്തേ സത്താനം ജീവിതക്ഖയോ ഹോതി. പരിച്ഛേദതോ പിഹകഭാഗേന പരിച്ഛിന്നം. അയമസ്സ സഭാഗപരിച്ഛേദോ. വിസഭാഗപരിച്ഛേദോ പന കേസസദിസോവ.

പപ്ഫാസന്തി ദ്വത്തിംസമംസഖണ്ഡപ്പഭേദം പപ്ഫാസമംസം. തം വണ്ണതോ രത്തം നാതിപക്കഉദുമ്ബരഫലവണ്ണം. സണ്ഠാനതോ വിസമച്ഛിന്നബഹലപൂവഖണ്ഡസണ്ഠാനം. അബ്ഭന്തരേ അസിതപീതാനം അഭാവേ ഉഗ്ഗതേന കമ്മജതേജുസ്മനാ അബ്ഭാഹതത്താ സങ്ഖാദിതപലാലപിണ്ഡമിവ നിരസം നിരോജം. ദിസതോ ഉപരിമായ ദിസായ ജാതം. ഓകാസതോ സരീരബ്ഭന്തരേ ദ്വിന്നം ഥനാനമന്തരേ ഹദയഞ്ച യകനഞ്ച പടിച്ഛാദേത്വാ ഓലമ്ബന്തം ഠിതം. പരിച്ഛേദതോ ഫപ്ഫാസഭാഗേന പരിച്ഛിന്നം. അയമസ്സ സഭാഗപരിച്ഛേദോ. വിസഭാഗപരിച്ഛേദോ പന കേസസദിസോവ.

അന്തന്തി പുരിസസ്സ ദ്വത്തിംസ ഹത്ഥാ, ഇത്ഥിയാ അട്ഠവീസതിഹത്ഥാ ഏകവീസതിയാ ഠാനേസു ഓഭഗ്ഗാ അന്തവട്ടി. തദേതം വണ്ണതോ സേതം സക്ഖരസുധാവണ്ണം. സണ്ഠാനതോ ലോഹിതദോണിയം ആഭുജിത്വാ ഠപിതസീസച്ഛിന്നസപ്പസണ്ഠാനം. ദിസതോ ദ്വീസു ദിസാസു ജാതം. ഓകാസതോ ഉപരി ഗലവാടകേ ഹേട്ഠാ ച കരീസമഗ്ഗേ വിനിബന്ധത്താ ഗലവാടകകരീസമഗ്ഗപരിയന്തേ സരീരബ്ഭന്തരേ ഠിതം. പരിച്ഛേദതോ അന്തഭാഗേന പരിച്ഛിന്നം. അയമസ്സ സഭാഗപരിച്ഛേദോ. വിസഭാഗപരിച്ഛേദോ പന കേസസദിസോവ.

അന്തഗുണന്തി അന്തഭോഗട്ഠാനേസു ബന്ധനം. തം വണ്ണതോ സേതം ദകസീതലികമൂലവണ്ണം. സണ്ഠാനതോ ദകസീതലികമൂലസണ്ഠാനമേവ. ദിസതോ ദ്വീസു ദിസാസു ജാതം. ഓകാസതോ കുദാളഫരസുകമ്മാദീനി കരോന്താനം യന്താകഡ്ഢനകാലേ യന്തസുത്തമിവ, യന്തഫലകാനി അന്തഭോഗേ ഏകതോ അഗളന്തേ ആബന്ധിത്വാ പാദപുഞ്ഛനരജ്ജുമണ്ഡലകസ്സ അന്തരാ തം സിബ്ബേത്വാ ഠിതരജ്ജുകാ വിയ ഏകവീസതിയാ ഠാനേസു അന്തഭോഗാനം അന്തരാ ഠിതം. പരിച്ഛേദതോ അന്തഗുണഭാഗേന പരിച്ഛിന്നം. അയമസ്സ സഭാഗപരിച്ഛേദോ. വിസഭാഗപരിച്ഛേദോ പന കേസസദിസോവ.

ഉദരിയന്തി ഉദരേ ഭവം അസിതപിതഖായിതസായിതം. തം വണ്ണതോ അജ്ഝോഹടാഹാരവണ്ണം. സണ്ഠാനതോ പരിസ്സാവനേ സിഥിലബന്ധതണ്ഡുലസണ്ഠാനം. ദിസതോ ഉപരിമായ ദിസായ ജാതം. ഓകാസതോ ഉദരേ ഠിതം. ഉദരം നാമ ഉഭതോ നിപ്പീളിയമാനസ്സ അല്ലസാടകസ്സ മജ്ഝേ സഞ്ജാതഫോടകസദിസം അന്തപടലം; ബഹി മട്ഠം, അന്തോ മംസകസമ്ബുകപലിവേഠനകിലിട്ഠപാവാരകപുപ്ഫകസദിസം, കുഥിതപനസതചസ്സ അബ്ഭന്തരസദിസന്തിപി വത്തും വട്ടതി; യത്ഥ തക്കോടകാ, ഗണ്ഡുപ്പാദകാ, താലഹീരകാ, സൂചിമുഖകാ, പടതന്തസുത്തകാ ഇച്ചേവമാദിദ്വത്തിംസകുലപ്പഭേദാ കിമയോ ആകുലബ്യാകുലാ സണ്ഡസണ്ഡചാരിനോ ഹുത്വാ നിവസന്തി; യേ പാനഭോജനാദിമ്ഹി അവിജ്ജമാനേ ഉല്ലങ്ഘിത്വാ വിരവന്താ ഹദയമംസം അഭിഹനന്തി, പാനഭോജനാദിഅജ്ഝോഹരണവേലായ ച ഉദ്ധംമുഖാ ഹുത്വാ പഠമജ്ഝോഹടേ ദ്വേ തയോ ആലോപേ തുരിതതുരിതാ വിലുമ്പന്തി; യം തേസം കിമീനം സൂതിഘരം, വച്ചകുടി, ഗിലാനസാലാ, സുസാനഞ്ച ഹോതി.

യത്ഥ സേയ്യഥാപി നാമ ചണ്ഡാലഗാമദ്വാരേ ചന്ദനികായ നിദാഘസമയേ ഥൂലഫുസിതകേ ദേവേ വസ്സന്തേ ഉദകേന വുയ്ഹമാനം മുത്തകരീസചമ്മഅട്ഠിന്ഹാരുഖണ്ഡഖേളസിങ്ഘാണികലോഹിതപ്പഭുതി നാനാകുണപജാതം നിപതിത്വാ കദ്ദമോദകാലുളിതം ദ്വീഹതീഹച്ചയേന സഞ്ജാതകിമികുലം സൂരിയാതപവേഗസന്താപകുഥിതം ഉപരി ഫേണപുബ്ബുലകേ മുഞ്ചന്തം അഭിനീലവണ്ണം പരമദുഗ്ഗന്ധജേഗുച്ഛം നേവ ഉപഗന്തും ന ദട്ഠും അരഹരൂപതം ആപജ്ജിത്വാ തിട്ഠതി, പഗേവ ഘായിതും വാ സായിതും വാ; ഏവമേവ നാനപ്പകാരപാനഭോജനാദിദന്തമുസലസഞ്ചുണ്ണിതം ജിവ്ഹാഹത്ഥപരിവത്തിതഖേളലാലാപലിബുദ്ധം തങ്ഖണവിഗതവണ്ണഗന്ധരസാദിസമ്പദം തന്തവായഖലിസുവാനവമഥുസദിസം നിപതിത്വാ പിത്തസേമ്ഹവാതപലിവേഠിതം ഹുത്വാ ഉദരഗ്ഗിസന്താപവേഗകുഥിതം കിമികുലാകുലം ഉപരൂപരി ഫേണപുബ്ബുലകാനി മുഞ്ചന്തം പരമകസമ്ബുദുഗ്ഗന്ധജേഗുച്ഛഭാവം ആപജ്ജിത്വാ തിട്ഠതി; യം സുത്വാപി പാനഭോജനാദീസു അമനുഞ്ഞതാ സണ്ഠാതി, പഗേവ പഞ്ഞാചക്ഖുനാ അവലോകേത്വാ, യത്ഥ ച പതിതം പാനഭോജനാദി പഞ്ചധാ വിഭാഗം ഗച്ഛതി – ഏകം ഭാഗം പാണകാ ഖാദന്തി, ഏകം ഭാഗം ഉദരഗ്ഗി ഝാപേതി, ഏകോ ഭാഗോ മുത്തം ഹോതി, ഏകോ കരീസം, ഏകോ രസഭാവം ആപജ്ജിത്വാ സോണിതമംസാദീനി ഉപബ്രൂഹയതി. പരിച്ഛേദതോ ഉദരപടലേന ചേവ ഉദരിയഭാഗേന ച പരിച്ഛിന്നം. അയമസ്സ സഭാഗപരിച്ഛേദോ. വിസഭാഗപരിച്ഛേദോ പന കേസസദിസോവ.

കരീസന്തി വച്ചം. തം വണ്ണതോ യേഭുയ്യേന അജ്ഝോഹടാഹാരവണ്ണമേവ ഹോതി. സണ്ഠാനതോ ഓകാസസണ്ഠാനം. ദിസതോ ഹേട്ഠിമായ ദിസായ ജാതം. ഓകാസതോ പക്കാസയേ ഠിതം. പക്കാസയോ നാമ ഹേട്ഠാ നാഭിപിട്ഠികണ്ടകമൂലാനമന്തരേ അന്താവസാനേ ഉബ്ബേധേന അട്ഠങ്ഗുലമത്തോ വേളുനാളികസദിസോ, യത്ഥ സേയ്യഥാപി നാമ ഉപരൂപരി ഭൂമിഭാഗേ പതിതം വസ്സോദകം ഓഗളിത്വാ ഹേട്ഠാ ഭൂമിഭാഗം പൂരേത്വാ തിട്ഠതി; ഏവമേവ യം കിഞ്ചി ആമാസയേ പതിതം പാനഭോജനാദികം ഉദരഗ്ഗിനാ ഫേണുദ്ദേഹകം പക്കം പക്കം നിസദായ പിസിതമിവ സണ്ഹഭാവം ആപജ്ജിത്വാ അന്തബിലേന ഓഗളിത്വാ ഓഗളിത്വാ മദ്ദിത്വാ വേളുപബ്ബേ പക്ഖിപമാനപണ്ഡുമത്തികാ വിയ സന്നിചിതം ഹുത്വാ തിട്ഠതി. പരിച്ഛേദതോ പക്കാസയപടലേന ചേവ കരീസഭാഗേന ച പരിച്ഛിന്നം. അയമസ്സ സഭാഗപരിച്ഛേദോ. വിസഭാഗപരിച്ഛേദോ പന കേസസദിസോവ.

മത്ഥലുങ്ഗന്തി സീസകടാഹബ്ഭന്തരേ ഠിതമിഞ്ജരാസി. തം വണ്ണതോ സേതം അഹിച്ഛത്തകപിണ്ഡികവണ്ണം, ദധിഭാവം അസമ്പത്തദുട്ഠഖീരവണ്ണന്തിപി വത്തും വട്ടതി. സണ്ഠാനതോ ഓകാസസണ്ഠാനം. ദിസതോ ഉപരിമായ ദിസായ ജാതം. ഓകാസതോ സീസകടാഹബ്ഭന്തരേ ചത്താരോ സിബ്ബിനിമഗ്ഗേ നിസ്സായ സമോധാനേത്വാ ഠപിതാ ചത്താരോ പിട്ഠപിണ്ഡാ വിയ സമോഹിതം തിട്ഠതി. പരിച്ഛേദതോ സീസകടാഹസ്സ അബ്ഭന്തരതലേഹി ചേവ മത്ഥലുങ്ഗഭാഗേന ച പരിച്ഛിന്നം. അയമസ്സ സഭാഗപരിച്ഛേദോ. വിസഭാഗപരിച്ഛേദോ പന കേസസദിസോവ.

പിത്തന്തി ദ്വേ പിത്താനി – ബദ്ധപിത്തഞ്ച അബദ്ധപിത്തഞ്ച. തത്ഥ ബദ്ധപിത്തം വണ്ണതോ ബഹലമധുകതേലവണ്ണം, അബദ്ധപിത്തം മിലാതആകുലിതപുപ്ഫവണ്ണം. തം സണ്ഠാനതോ ഉഭയമ്പി ഓകാസസണ്ഠാനം. ദിസതോ ബദ്ധപിത്തം ഉപരിമായ ദിസായ ജാതം, ഇതരം ദ്വീസു ദിസാസു ജാതം. ഓകാസതോ അബദ്ധപിത്തം ഠപേത്വാ കേസലോമദന്തനഖാനം മംസവിനിമുത്തട്ഠാനഞ്ചേവ ഥദ്ധസുക്ഖചമ്മഞ്ച ഉദകമിവ തേലബിന്ദും അവസേസസരീരം ബ്യാപേത്വാ ഠിതം, യമ്ഹി കുപിതേ അക്ഖീനി പീതകാനി ഹോന്തി ഭമന്തി, ഗത്തം കമ്പതി കണ്ഡുയതി. ബദ്ധപിത്തം ഹദയപപ്ഫാസാനമന്തരേ യകനമംസം നിസ്സായ പതിട്ഠിതേ മഹാകോസാതകീകോസകസദിസേ പിത്തകോസകേ ഠിതം, യമ്ഹി കുപിതേ സത്താ ഉമ്മത്തകാ ഹോന്തി, വിപല്ലത്ഥചിത്താ ഹിരോത്തപ്പം ഛഡ്ഡേത്വാ അകത്തബ്ബം കരോന്തി, അഭാസിതബ്ബം ഭാസന്തി, അചിന്തേതബ്ബം ചിന്തേന്തി. പരിച്ഛേദതോ പിത്തഭാഗേന പരിച്ഛിന്നം. അയമസ്സ സഭാഗപരിച്ഛേദോ. വിസഭാഗപരിച്ഛേദോ പന കേസസദിസോവ.

സേമ്ഹന്തി സരീരബ്ഭന്തരേ ഏകപത്തപൂരപ്പമാണം സേമ്ഹം. തം വണ്ണതോ സേതം നാഗബലപണ്ണരസവണ്ണം. സണ്ഠാനതോ ഓകാസസണ്ഠാനം. ദിസതോ ഉപരിമായ ദിസായ ജാതം. ഓകാസതോ ഉദരപടലേ ഠിതം, യം പാനഭോജനാദീനി അജ്ഝോഹരണകാലേ സേയ്യഥാപി നാമ ഉദകേ സേവാലപണകം കട്ഠേ വാ കപാലേ വാ പതന്തേ ഛിജ്ജിത്വാ ദ്വിധാ ഹുത്വാ പുന അജ്ഝോത്ഥരിത്വാ തിട്ഠതി, ഏവമേവ പാനഭോജനാദിമ്ഹി നിപതന്തേ ഛിജ്ജിത്വാ ദ്വിധാ ഹുത്വാ പുന അജ്ഝോത്ഥരിത്വാ തിട്ഠതി; യമ്ഹി ച മന്ദീഭൂതേ പക്കഗണ്ഡോ വിയ പൂതികുക്കുടണ്ഡമിവ ച ഉദരം പരമജേഗുച്ഛം കുണപഗന്ധം ഹോതി; തതോ ഉഗ്ഗതേന ച ഗന്ധേന ഉദ്ദേകോപി മുഖമ്പി ദുഗ്ഗന്ധം പൂതികുണപസദിസം ഹോതി; സോ ച പുരിസോ ‘അപേഹി, ദുഗ്ഗന്ധം വായസീ’തി വത്തബ്ബതം ആപജ്ജതി; യഞ്ച വഡ്ഢിത്വാ ബഹലത്തമാപന്നം പിധാനഫലകമിവ വച്ചകുടിയാ ഉദരപടലസ്സ അബ്ഭന്തരേയേവ കുണപഗന്ധം സന്നിരുജ്ഝിത്വാ തിട്ഠതി. പരിച്ഛേദതോ സേമ്ഹഭാഗേന പരിച്ഛിന്നം. അയമസ്സ സഭാഗപരിച്ഛേദോ. വിസഭാഗപരിച്ഛേദോ പന കേസസദിസോവ.

പുബ്ബോതി പൂതിലോഹിതവസേന പവത്തപുബ്ബോ. സോ വണ്ണതോ പണ്ഡുപലാസവണ്ണോ, മതകസരീരേ പന പൂതിബഹലാചാമവണ്ണോ ഹോതി. സണ്ഠാനതോ ഓകാസസണ്ഠാനോ. ദിസതോ ദ്വീസു ദിസാസു ജാതോ. ഓകാസതോ പന പുബ്ബസ്സ ഓകാസോ നാമ നിബദ്ധോ നത്ഥി യത്ഥ സോ സന്നിചിതോ തിട്ഠേയ്യ; യത്ര യത്ര പന ഖാണുകണ്ടകപ്പഹരണഗ്ഗിജാലാദീഹി അഭിഹതേ സരീരപ്പദേസേ ലോഹിതം സണ്ഠഹിത്വാ പച്ചതി, ഗണ്ഡപിളകാദയോ വാ ഉപ്പജ്ജന്തി, തത്ര തത്രേവ തിട്ഠതി. പരിച്ഛേദതോ പുബ്ബഭാഗേന പരിച്ഛിന്നോ. അയമസ്സ സഭാഗപരിച്ഛേദോ. വിസഭാഗപരിച്ഛേദോ പന കേസസദിസോവ.

ലോഹിതന്തി ദ്വേ ലോഹിതാനി – സന്നിചിതലോഹിതഞ്ച സംസരണലോഹിതഞ്ച. തത്ഥ സന്നിചിതലോഹിതം വണ്ണതോ നിപക്കബഹലലാഖാരസവണ്ണം, സംസരണലോഹിതം അച്ഛലാഖാരസവണ്ണം. സണ്ഠാനതോ ഉഭയമ്പി ഓകാസസണ്ഠാനം. ദിസതോ സന്നിചിതലോഹിതം ഉപരിമായ ദിസായ ജാതം, ഇതരം ദ്വീസു ദിസാസു ജാതം. ഓകാസതോ സംസരണലോഹിതം, ഠപേത്വാ കേസലോമദന്തനഖാനം മംസവിനിമ്മുത്തട്ഠാനഞ്ചേവ ഥദ്ധസുക്ഖചമ്മഞ്ച, ധമനിജാലാനുസാരേന സബ്ബം ഉപാദിന്നകസരീരം ഫരിത്വാ ഠിതം; സന്നിചിതലോഹിതം യകനട്ഠാനസ്സ ഹേട്ഠാഭാഗം പൂരേത്വാ ഏകപത്തപൂരമത്തം ഹദയവക്കപപ്ഫാസാനം ഉപരി ഥോകം ഥോകം പഗ്ഘരന്തം വക്കഹദയയകനപപ്ഫാസേ തേമയമാനം ഠിതം. തസ്മിഞ്ഹി വക്കഹദയാദീനി അതേമേന്തേ സത്താ പിപാസിതാ ഹോന്തി. പരിച്ഛേദതോ ലോഹിതഭാഗേന പരിച്ഛിന്നം. അയമസ്സ സഭാഗപരിച്ഛേദോ. വിസഭാഗപരിച്ഛേദോ പന കേസസദിസോവ.

സേദോതി ലോമകൂപാദീഹി പഗ്ഘരണകആപോധാതു. സോ വണ്ണതോ വിപ്പസന്നതിലതേലവണ്ണോ. സണ്ഠാനതോ ഓകാസസണ്ഠാനോ. ദിസതോ ദ്വീസു ദിസാസു ജാതോ. ഓകാസതോ സേദസ്സോകാസോ നാമ നിബദ്ധോ നത്ഥി, യത്ഥ സോ ലോഹിതം വിയ സദാ തിട്ഠേയ്യ; യദാ പന അഗ്ഗിസന്താപസൂരിയസന്താപഉതുവികാരാദീഹി സരീരം സന്തപ്പതി തദാ ഉദകതോ അബ്ബുള്ഹമത്തവിസമച്ഛിന്നഭിസമൂളാലകുമുദനാളകലാപോ വിയ സബ്ബകേസലോമകൂപവിവരേഹി പഗ്ഘരതി. തസ്മാ തസ്സ സണ്ഠാനമ്പി കേസലോമകൂപവിവരാനംയേവ വസേന വേദിതബ്ബം. സേദപരിഗ്ഗണ്ഹകേന ച യോഗിനാ കേസലോമകൂപവിവരേ പൂരേത്വാ ഠിതവസേനേവ സേദോ മനസികാതബ്ബോ. പരിച്ഛേദതോ സേദഭാഗേന പരിച്ഛിന്നോ. അയമസ്സ സഭാഗപരിച്ഛേദോ. വിസഭാഗപരിച്ഛേദോ പന കേസസദിസോവ.

മേദോതി ഥിനസിനേഹോ. സോ വണ്ണതോ ഫാലിതഹലിദ്ദിവണ്ണോ. സണ്ഠാനതോ ഥൂലസരീരസ്സ താവ ചമ്മമംസന്തരേ ഠപിതഹലിദ്ദിവണ്ണദുകൂലപിലോതികസണ്ഠാനോ ഹോതി, കിസസരീരസ്സ ജങ്ഘമംസം ഊരുമംസം പിട്ഠികണ്ടകനിസ്സിതം പിട്ഠമംസം ഉദരവട്ടിമംസന്തി ഏതാനി നിസ്സായ ദിഗുണം തിഗുണം കത്വാ ഠപിതഹലിദ്ദിവണ്ണദുകൂലപിലോതികസണ്ഠാനോ. ദിസതോ ദ്വീസു ദിസാസു ജാതോ. ഓകാസതോ ഥൂലസ്സ സകലസരീരം ഫരിത്വാ, കിസസ്സ ജങ്ഘമംസാദീനി നിസ്സായ ഠിതോ, യം സിനേഹസങ്ഖം ഗതമ്പി പരമജേഗുച്ഛത്താ നേവ മുദ്ധനി തേലത്ഥായ, ന നാസാതേലാദീനം അത്ഥായ ഗണ്ഹന്തി. പരിച്ഛേദതോ ഹേട്ഠാ മംസേന, ഉപരി ചമ്മേന, തിരിയം മേദഭാഗേന പരിച്ഛിന്നോ. അയമസ്സ സഭാഗപരിച്ഛേദോ. വിസഭാഗപരിച്ഛേദോ പന കേസസദിസോവ.

അസ്സൂതി അക്ഖീഹി പഗ്ധരണകആപോധാതു. തം വണ്ണതോ വിപ്പസന്നതിലതേലവണ്ണം. സണ്ഠാനതോ ഓകാസസണ്ഠാനം. ദിസതോ ഉപരിമായ ദിസായ ജാതം. ഓകാസതോ അക്ഖികൂപകേസു ഠിതം. ന ചേതം പിത്തകോസകേ പിത്തമിവ അക്ഖികൂപകേസു സദാ സന്നിചിതം തിട്ഠതി; യദാ പന സത്താ സോമനസ്സജാതാ മഹാഹസിതം ഹസന്തി, ദോമനസ്സജാതാ രോദന്തി പരിദേവന്തി തഥാരൂപം വിസഭാഗാഹാരം ആഹരന്തി, യദാ ച നേസം അക്ഖീനി ധൂമരജപംസുകാദീഹി അഭിഹഞ്ഞന്തി, തദാ ഏതേഹി സോമനസ്സദോമനസ്സവിസഭാഗാഹാരഉതൂഹി സമുട്ഠഹിത്വാ അക്ഖികൂപകേ പൂരേത്വാ തിട്ഠതി വാ പഗ്ഘരതി വാ. അസ്സുപരിഗ്ഗണ്ഹകേന പന യോഗിനാ അക്ഖികൂപകേ പൂരേത്വാ ഠിതവസേനേവ പരിഗ്ഗണ്ഹിതബ്ബം. പരിച്ഛേദതോ അസ്സുഭാഗേന പരിച്ഛിന്നം. അയമസ്സ സഭാഗപരിച്ഛേദോ. വിസഭാഗപരിച്ഛേദോ പന കേസസദിസോവ.

വസാതി വിലീനസ്നേഹോ. സാ വണ്ണതോ നാളികേരതേലവണ്ണാ, ആചാമേ ആസിത്തതേലവണ്ണാതിപി വത്തും വട്ടതി. സണ്ഠാനതോ ന്ഹാനകാലേ പസന്നഉദകസ്സ ഉപരി പരിബ്ഭമന്തസിനേഹബിന്ദുവിസടസണ്ഠാനാ. ദിസതോ ദ്വീസു ദിസാസു ജാതാ. ഓകാസതോ യേഭുയ്യേന ഹത്ഥതലഹത്ഥപിട്ഠിപാദതലപാദപിട്ഠിനാസാപുടനലാടഅംസകൂടേസു ഠിതാ. ന ചേസാ ഏതേസു ഓകാസേസു സദാ വിലീനാവ ഹുത്വാ തിട്ഠതി; യദാ പന അഗ്ഗിസന്താപസൂരിയസന്താപഉതുവിസഭാഗധാതുവിസഭാഗേഹി തേ പദേസാ ഉസ്മാ ജാതാ ഹോന്തി, തദാ തത്ഥ ന്ഹാനകാലേ പസന്നഉദകൂപരി സിനേഹബിന്ദുവിസടോ വിയ ഇതോ ചിതോ ച സംസരതി. പരിച്ഛേദതോ വസാഭാഗേന പരിച്ഛിന്നാ. അയമസ്സാ സഭാഗപരിച്ഛേദോ. വിസഭാഗപരിച്ഛേദോ പന കേസസദിസോവ.

ഖേളോതി അന്തോമുഖേ ഫേണമിസ്സാ ആപോധാതു. സോ വണ്ണതോ സേതോ ഫേണവണ്ണോ. സണ്ഠാനതോ ഓകാസസണ്ഠാനോ, ഫേണസണ്ഠാനതോതിപി വത്തും വട്ടതി. ദിസതോ ഉപരിമായ ദിസായ ജാതോ. ഓകാസതോ ഉഭോഹി കപോലപസ്സേഹി ഓരുയ്ഹ ജിവ്ഹായ ഠിതോ. ന ചേസ ഏത്ഥ സദാ സന്നിചിതോ ഹുത്വാ തിട്ഠതി. യദാ പന സത്താ തഥാരൂപം ആഹാരം പസ്സന്തി വാ സരന്തി വാ ഉണ്ഹതിത്തകടുകലോണമ്ബിലാനം വാ കിഞ്ചി മുഖേ ഠപേന്തി, യദാ വാ നേസം ഹദയം ആകിലായതി, കിസ്മിഞ്ചിദേവ വാ ജിഗുച്ഛാ ഉപ്പജ്ജതി, തദാ ഖേളോ ഉപ്പജ്ജിത്വാ ഉഭോഹി കപോലപസ്സേഹി ഓരുയ്ഹ ജിവ്ഹായ സണ്ഠാതി. അഗ്ഗജിവ്ഹായ ചേസ തനുകോ ഹോതി, മൂലജിവ്ഹായ ബഹലോ; മുഖേ പക്ഖിത്തഞ്ച പുഥുകം വാ തണ്ഡുലം വാ അഞ്ഞം വാ കിഞ്ചി ഖാദനീയം, നദീപുളിനേ ഖതകൂപകസലിലം വിയ, പരിക്ഖയം അഗച്ഛന്തോവ തേമേതും സമത്ഥോ ഹോതി. പരിച്ഛേദതോ ഖേളഭാഗേന പരിച്ഛിന്നോ. അയമസ്സ സഭാഗപരിച്ഛേദോ. വിസഭാഗപരിച്ഛേദോ പന കേസസദിസോവ.

സിങ്ഘാണികാതി മത്ഥലുങ്ഗതോ പഗ്ഘരണകഅസുചി. സാ വണ്ണതോ തരുണതാലട്ഠിമിഞ്ജവണ്ണാ. സണ്ഠാനതോ ഓകാസസണ്ഠാനാ. ദിസതോ ഉപരിമായ ദിസായ ജാതാ. ഓകാസതോ നാസാപുടേ പൂരേത്വാ ഠിതാ. ന ചേസാ ഏത്ഥ സദാ സന്നിചിതാ ഹുത്വാ തിട്ഠതി; അഥ ഖോ യഥാ നാമ പുരിസോ പദുമിനീപത്തേന ദധിം ബന്ധിത്വാ ഹേട്ഠാ കണ്ടകേന വിജ്ഝേയ്യ, അഥ തേന ഛിദ്ദേന ദധിമത്ഥു ഗളിത്വാ ബഹി പതേയ്യ, ഏവമേവ യദാ സത്താ രോദന്തി വാ വിസഭാഗാഹാരഉതുവസേന വാ സഞ്ജാതധാതുക്ഖോഭാ ഹോന്തി, തദാ അന്തോസീസതോ പൂതിസേമ്ഹഭാവം ആപന്നം മത്ഥലുങ്ഗം ഗളിത്വാ താലുമത്ഥകവിവരേന ഓതരിത്വാ നാസാപുടേ പൂരേത്വാ തിട്ഠതി വാ പഗ്ഘരതി വാ. സിങ്ഘാണികാ പരിഗ്ഗണ്ഹകേന പന യോഗിനാ നാസാപുടേ പൂരേത്വാ ഠിതവസേനേവ പരിഗ്ഗണ്ഹിതബ്ബാ. പരിച്ഛേദതോ സിങ്ഘാണികാഭാഗേന പരിച്ഛിന്നാ. അയമസ്സ സഭാഗപരിച്ഛേദോ. വിസഭാഗപരിച്ഛേദോ പന കേസസദിസോവ.

ലസികാതി സരീരസന്ധീനം അബ്ഭന്തരേ പിച്ഛിലകുണപം. സാ വണ്ണതോ കണികാരനിയ്യാസവണ്ണാ. സണ്ഠാനതോ ഓകാസസണ്ഠാനാ. ദിസതോ ദ്വീസു ദിസാസു ജാതാ. ഓകാസതോ അട്ഠിസന്ധീനം അബ്ഭഞ്ജനകിച്ചം സാധയമാനാ അസീതിസതസന്ധീനം അബ്ഭന്തരേ ഠിതാ. യസ്സ ചേസാ മന്ദാ ഹോതി, തസ്സ ഉട്ഠഹന്തസ്സ നിസീദന്തസ്സ അഭിക്കമന്തസ്സ പടിക്കമന്തസ്സ സമ്മിഞ്ജന്തസ്സ പസാരേന്തസ്സ അട്ഠികാനി കടകടായന്തി, അച്ഛരാസദ്ദം കരോന്തോ വിയ വിചരതി, ഏകയോജനദ്വിയോജനമത്തമ്പി അദ്ധാനം ഗതസ്സ വായോധാതു കുപ്പതി, ഗത്താനി ദുക്ഖന്തി. യസ്സ പന ബഹുകാ ഹോതി തസ്സ ഉട്ഠാനനിസജ്ജാദീസു ന അട്ഠീനി കടകടായന്തി, ദീഘമ്പി അദ്ധാനം ഗതസ്സ ന വായോധാതു കുപ്പതി, ന ഗത്താനി ദുക്ഖന്തി. പരിച്ഛേദതോ ലസികാഭാഗേന പരിച്ഛിന്നാ. അയമസ്സ സഭാഗപരിച്ഛേദോ. വിസഭാഗപരിച്ഛേദോ പന കേസസദിസോവ.

മുത്തന്തി വണ്ണതോ മാസഖാരോദകവണ്ണം. സണ്ഠാനതോ അധോമുഖഠപിതഉദകകുമ്ഭന്തരഗതഉദകസണ്ഠാനം. ദിസതോ ഹേട്ഠിമായ ദിസായ ജാതം. ഓകാസതോ വത്ഥിസ്സ അബ്ഭന്തരേ ഠിതം. വത്ഥി നാമ വത്ഥിപുടോ വുച്ചതി, യത്ഥ സേയ്യഥാപി നാമ ചന്ദനികായ പക്ഖിത്തേ അമുഖേ രവണഘടേ ചന്ദനികരസോ പവിസതി, ന ചസ്സ പവിസനമഗ്ഗോ പഞ്ഞായതി; ഏവമേവ സരീരതോ മുത്തം പവിസതി, ന ചസ്സ പവിസനമഗ്ഗോ പഞ്ഞായതി, നിക്ഖമനമഗ്ഗോ പന പാകടോ ഹോതി; യമ്ഹി ച മുത്തസ്സ ഭരിതേ ‘പസ്സാവം കരോമാ’തി സത്താനം ആയൂഹനം ഹോതി. പരിച്ഛേദതോ വത്ഥിഅബ്ഭന്തരേന ചേവ മുത്തഭാഗേന ച പരിച്ഛിന്നം. അയമസ്സ സഭാഗപരിച്ഛേദോ. വിസഭാഗപരിച്ഛേദോ പന കേസസദിസോവ.

ഏവഞ്ഹി കേസാദികേ കോട്ഠാസേ വണ്ണസണ്ഠാനദിസോകാസപരിച്ഛേദവസേന വവത്ഥപേത്വാ അനുപുബ്ബതോ നാതിസീഘതോ നാതിസണികതോതിആദിനാ നയേന വണ്ണസണ്ഠാനഗന്ധാസയോകാസവസേന പഞ്ചധാ ‘പടിക്കൂലാ പടിക്കൂലാ’തി മനസികരോതോ പണ്ണത്തിസമതിക്കമവസേന, സേയ്യഥാപി ചക്ഖുമതോ പുരിസസ്സ ദ്വത്തിംസവണ്ണാനം കുസുമാനം ഏകസുത്തഗണ്ഠിതം മാലം ഓലോകേന്തസ്സ സബ്ബപുപ്ഫാനി അപുബ്ബാപരിയമിവ പാകടാനി ഹോന്തി, ഏവമേവ ‘‘അത്ഥി ഇമസ്മിം കായേ കേസാ’’തി ഇമം കായം ഓലോകേന്തസ്സ സബ്ബേ തേ ധമ്മാ അപുബ്ബാപരിയമിവ പാകടാ ഹോന്തി. തേന വുത്തം മനസികാരകോസല്ലകഥായം ‘‘ആദികമ്മികസ്സ ഹി ‘കേസാ’തി മനസികരോതോ മനസികാരോ ഗന്ത്വാ ‘മുത്ത’ന്തി ഇമം പരിയോസാനകോട്ഠാസമേവ ആഹച്ച തിട്ഠതീ’’തി.

സചേ പന ബഹിദ്ധാപി മനസികാരം ഉപസംഹരതി, അഥസ്സ ഏവം സബ്ബകോട്ഠാസേസു പാകടീഭൂതേസു ആഹിണ്ഡന്താ മനുസ്സതിരച്ഛാനാദയോ സത്താകാരം വിജഹിത്വാ കോട്ഠാസരാസിവസേനേവ ഉപട്ഠഹന്തി; തേഹി ച അജ്ഝോഹരിയമാനം പാനഭോജനാദി കോട്ഠാസരാസിമ്ഹി പക്ഖിപിയമാനമിവ ഉപട്ഠാതി. അഥസ്സ അനുപുബ്ബമുഞ്ചനാദിവസേന ‘പടികൂലാ പടികൂലാ’തി പുനപ്പുനം മനസികരോതോ അനുക്കമേന അപ്പനാ ഉപ്പജ്ജതി.

തത്ഥ കേസാദീനം വണ്ണസണ്ഠാനദിസോകാസപരിച്ഛേദവസേന ഉപട്ഠാനം ഉഗ്ഗഹനിമിത്തം, സബ്ബാകാരതോ പടികൂലവസേന ഉപട്ഠാനം പടിഭാഗനിമിത്തം. തം പുനപ്പുനം ആവജ്ജേന്തസ്സ മനസികരോന്തസ്സ തക്കാഹതം വിതക്കാഹതം കരോന്തസ്സ ചത്താരോ ഖന്ധാ പടികൂലാരമ്മണാ ഹോന്തി, പഠമജ്ഝാനവസേന അപ്പനാ പവത്തതി. പുബ്ബഭാഗേ പരികമ്മഉപചാരചിത്താനി സവിതക്കസവിചാരാനി സപ്പീതികാനി സോമനസ്സസഹഗതാനി പടികൂലനിമിത്താരമ്മണാനി; അപ്പനാപി സവിതക്കസവിചാരാ സപ്പീതികാ സോമനസ്സസഹഗതാവ. ഭൂമന്തരേന പന മഹഗ്ഗതാ രൂപാവചരാ ഹോന്തി. പടിക്കൂലേപി ച ഏതസ്മിം ആരമ്മണേ ആനിസംസദസ്സാവിതായ സോമനസ്സം ഉപ്പജ്ജതി, ഏകത്താരമ്മണബലേനേവ വാ തം ഉപ്പജ്ജതി. ദുതിയജ്ഝാനാദീനി പനേത്ഥ ന നിബ്ബത്തന്തി. കസ്മാ? ഓളാരികത്താ. ഇദഞ്ഹി ആരമ്മണം ഓളാരികം. വിതക്കബലേനേവേത്ഥ ചിത്തേകഗ്ഗതാ ജായതി, ന വിതക്കസമതിക്കമേനാതി. അയം താവ സമഥവസേന കമ്മട്ഠാനകഥാ.

അവിസേസതോ പന സാധാരണവസേന ഏവം വേദിതബ്ബം – ഇദഞ്ഹി കമ്മട്ഠാനം ഭാവേതുകാമേന കമ്മട്ഠാനം ഉഗ്ഗഹേത്വാ സജ്ഝായകാലേ ഏവ കേസാദീനം വണ്ണനിമിത്തസണ്ഠാനനിമിത്തദിസാനിമിത്തഓകാസനിമിത്തപരിച്ഛേദനിമിത്താനി വാചായ പോഥേത്വാ പോഥേത്വാ ഏകേകകോട്ഠാസേ ‘അയം ഏതംസരിക്ഖകോ’തി തിവിധേന സജ്ഝായോ കാതബ്ബോ. കഥം? തചപഞ്ചകേ താവ ഹേട്ഠാ വുത്തനയേനേവ അനുലോമതോ പഞ്ചാഹം, പടിലോമതോ പഞ്ചാഹം, അനുലോമപടിലോമതോ പഞ്ചാഹന്തി അദ്ധമാസം സജ്ഝായോ കാതബ്ബോ. തതോ ആചരിയസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ വക്കപഞ്ചകം ഉഗ്ഗണ്ഹിത്വാ തഥേവ അദ്ധമാസം സജ്ഝായോ കാതബ്ബോ. തതോ തേ ദസപി കോട്ഠാസേ ഏകതോ കത്വാ അദ്ധമാസം. പുന പപ്ഫാസപഞ്ചകാദീസുപി ഏകേകം ഉഗ്ഗണ്ഹിത്വാ അദ്ധമാസം. തതോ തേ പഞ്ചദസപി കോട്ഠാസേ അദ്ധമാസം. മത്ഥലുങ്ഗപഞ്ചകം അദ്ധമാസം. തതോ തേവീസതി കോട്ഠാസേ അദ്ധമാസം. മേദഛക്കം അദ്ധമാസം. തതോ തേ ഛബ്ബീസതിപി കോട്ഠാസേ ഏകതോ കത്വാ അദ്ധമാസം. മുത്തഛക്കം അദ്ധമാസം. തതോ സബ്ബേപി ദ്വത്തിംസ കോട്ഠാസേ ഏകതോ കത്വാ അദ്ധമാസന്തി ഏവം ഛ മാസേ സജ്ഝായോ കാതബ്ബോ.

തത്ഥ – ഉപനിസ്സയസമ്പന്നസ്സ സപ്പഞ്ഞസ്സ ഭിക്ഖുനോ കമ്മട്ഠാനം ഉഗ്ഗണ്ഹന്തസ്സേവ കോട്ഠാസാ ഉപട്ഠഹന്തി, ഏകച്ചസ്സ ന ഉപട്ഠഹന്തി. തേന ‘ന ഉപട്ഠഹന്തീ’തി വീരിയം ന വിസ്സജ്ജേതബ്ബം. യത്തകാ കോട്ഠാസാ ഉപട്ഠഹന്തി തത്തകേ ഗഹേത്വാ സജ്ഝായോ കാതബ്ബോ. ഏവം കമ്മട്ഠാനം കഥേന്തേന പന നേവ പഞ്ഞവതോ ന മന്ദപഞ്ഞസ്സ വസേന കഥേതബ്ബം, മജ്ഝിമപഞ്ഞസ്സ വസേന കഥേതബ്ബം. മജ്ഝിമപഞ്ഞസ്സ ഹി വസേന ആചരിയാ ഛഹി മാസേഹി പരിച്ഛിന്ദിത്വാ തന്തിം ഠപയിംസു. യസ്സ പന ഏത്താവതാപി കോട്ഠാസാ പാകടാ ന ഹോന്തി, തേന തതോ പരമ്പി സജ്ഝായോ കാതബ്ബോ ഏവ; നോ ച ഖോ അപരിച്ഛിന്ദിത്വാ, ഛ ഛ മാസേ പരിച്ഛിന്ദിത്വാവ കാതബ്ബോ.

സജ്ഝായം കരോന്തേന വണ്ണോ ന പച്ചവേക്ഖിതബ്ബോ, ന ലക്ഖണം മനസികാതബ്ബം, കോട്ഠാസവസേനേവ സജ്ഝായോ കാതബ്ബോ. ആചരിയേനാപി ‘വണ്ണവസേന സജ്ഝായം കരോഹീ’തി നിയമേത്വാ ന കഥേതബ്ബം. നിയമേത്വാ കഥിതേ കോ ദോസോതി? സമ്പത്തിയമ്പി വിപത്തിസഞ്ഞാആപജ്ജനം. സചേ ഹി ആചരിയേന ‘വണ്ണവസേന സജ്ഝായം കരോഹീ’തി വുത്തേ ഇമസ്സ ഭിക്ഖുനോ തഥാ കരോന്തസ്സ കമ്മട്ഠാനം വണ്ണതോ ന ഉപട്ഠാതി, പടികൂലവസേന വാ ധാതുവസേന വാ ഉപട്ഠാതി, അഥേസ ‘ന ഇദം കമ്മട്ഠാനം വിലക്ഖണ’ന്തി സഞ്ഞീ ഹോതി, ആചരിയേന കഥിതമേവ കപ്പേത്വാ ഗണ്ഹാതി. ‘പടികൂലവസേന സജ്ഝായം കരോഹീ’തി വുത്തേപി സചേ തസ്സ തഥാ കരോന്തസ്സ പടിക്കൂലതോ ന ഉപട്ഠാതി, വണ്ണവസേന വാ ധാതുവസേന വാ ഉപട്ഠാതി, അഥേസ ‘നയിദം കമ്മട്ഠാനം വിലക്ഖണ’ന്തി സഞ്ഞീ ഹോതി, ആചരിയേന കഥിതമേവ കപ്പേത്വാ ഗണ്ഹാതി. ‘ധാതുവസേന തം സജ്ഝായം കരോഹീ’തി വുത്തേപി സചേ തസ്സ തഥാ കരോന്തസ്സ ധാതുതോ ന ഉപട്ഠാതി, വണ്ണവസേന വാ പടികൂലവസേന വാ ഉപട്ഠാതി, അഥേസ ‘നയിദം കമ്മട്ഠാനം വിലക്ഖണ’ന്തി സഞ്ഞീ ഹോതി, ആചരിയേന കഥിതമേവ കപ്പേത്വാ ഗണ്ഹാതി. അയം ആചരിയേന നിയമേത്വാ കഥിതേ ദോസോ.

കിന്തി പന വത്തബ്ബോ ഹോതീതി? ‘കോട്ഠാസവസേന സജ്ഝായം കരോഹീ’തി വത്തബ്ബോ. കഥം? ‘കേസകോട്ഠാസോ ലോമകോട്ഠാസോതി സജ്ഝായം കരോഹീ’തി വത്തബ്ബോ. സചേ പനസ്സ ഏവം കോട്ഠാസവസേന സജ്ഝായം കരോന്തസ്സ വണ്ണതോ ഉപട്ഠാതി, അഥാനേന ഓവാദാചരിയസ്സ ആചിക്ഖിതബ്ബം – ‘അഹം ദ്വത്തിംസാകാരം കോട്ഠാസവസേന സജ്ഝായം കരോമി; മയ്ഹം പന വണ്ണതോ ഉപട്ഠാതീ’തി. ആചരിയേന ‘കമ്മട്ഠാനം വിയ അകമ്മട്ഠാനം, വിലക്ഖണം ഏത’ന്തി ന വിസംവാദേതബ്ബം. ‘സാധു, സപ്പുരിസ, പുബ്ബേ തയാ വണ്ണകസിണേ പരികമ്മം കതപുബ്ബം ഭവിസ്സതി. ഏതദേവ കമ്മട്ഠാനം തുയ്ഹം സപ്പായം. വണ്ണവസേനേവ സജ്ഝായം കരോഹീ’തി വത്തബ്ബോ. തേനപി വണ്ണവസേനേവ സജ്ഝായോ കാതബ്ബോ.

സോ ഏവം കരോന്തോ അജ്ഝത്തം നീലകം പീതകം ലോഹിതകം ഓദാതകന്തി ചത്താരി വണ്ണകസിണാനി ലഭതി. കഥം? തസ്സ ഹി കേസലോമപിത്തേസു ചേവ അക്ഖീനഞ്ച കാളകട്ഠാനേ വണ്ണം ‘നീലം നീല’ന്തി മനസികരോന്തസ്സ ചതുക്കപഞ്ചകജ്ഝാനാനി ഉപ്പജ്ജന്തി; ഝാനം പാദകം കത്വാ വിപസ്സനം പട്ഠപേത്വാ അരഹത്തം പാപുണാതി. മേദസ്മിം പന അക്ഖീനഞ്ച പീതകട്ഠാനേ വണ്ണം ‘പീതകം പീതക’ന്തി മനസികരോന്തസ്സ ചതുക്കപഞ്ചകജ്ഝാനാനി ഉപ്പജ്ജന്തി; ഝാനം പാദകം കത്വാ വിപസ്സനം പട്ഠപേത്വാ അരഹത്തം പാപുണാതി. മംസലോഹിതേസു പന അക്ഖീനഞ്ച രത്തട്ഠാനേ വണ്ണം ‘ലോഹിതകം ലോഹിതക’ന്തി മനസികരോന്തസ്സ ചതുക്കപഞ്ചകജ്ഝാനാനി ഉപ്പജ്ജന്തി; ഝാനം പാദകം കത്വാ വിപസ്സനം പട്ഠപേത്വാ അരഹത്തം പാപുണാതി. നഖദന്തചമ്മഅട്ഠീസു പന അക്ഖീനഞ്ച പണ്ഡരട്ഠാനേ വണ്ണം ‘ഓദാതം ഓദാത’ന്തി മനസികരോന്തസ്സ ചതുക്കപഞ്ചകജ്ഝാനാനി ഉപ്പജ്ജന്തി, ഝാനം പാദകം കത്വാ വിപസ്സനം പട്ഠപേത്വാ അരഹത്തം പാപുണാതി. ഇദം വണ്ണവസേന അഭിനിവിട്ഠസ്സ ഭിക്ഖുനോ യാവ അരഹത്താ നിഗമനം.

അപരസ്സ കോട്ഠാസവസേന സജ്ഝായം കരോന്തസ്സ പടികൂലതോ ഉപട്ഠാതി. അഥാനേന ഓവാദാചരിയസ്സ ആചിക്ഖിതബ്ബം. ആചരിയേന ‘കമ്മട്ഠാനം വിയ അകമ്മട്ഠാനം, വിലക്ഖണം ഏത’ന്തി ന വിസംവാദേതബ്ബം. ‘സാധു, സപ്പുരിസ, പുബ്ബേ തയാ പടികൂലമനസികാരേ യോഗോ കതോ ഭവിസ്സതി. ഏതദേവ കമ്മട്ഠാനം തുയ്ഹം സപ്പായം. പടികൂലവസേനേവ സജ്ഝായം കരോഹീ’തി വത്തബ്ബോ. തേനപി പടികൂലവസേന സജ്ഝായോ കാതബ്ബോ. തസ്സ കേസാ നാമ ‘അജഞ്ഞാ ദുഗ്ഗന്ധാ ജേഗുച്ഛാ പടികൂലാ’തി ഏവം പടികൂലവസേന സജ്ഝായം കരോന്തസ്സ പടികൂലാരമ്മണേ പഠമജ്ഝാനം നിബ്ബത്തതി. സോ ഝാനം പാദകം കത്വാ വിപസ്സനം പട്ഠപേത്വാ അരഹത്തം പാപുണാതി. ഇദം പടികൂലവസേന അഭിനിവിട്ഠസ്സ ഭിക്ഖുനോ യാവ അരഹത്താ നിഗമനം.

അപരസ്സ കോട്ഠാസവസേന സജ്ഝായം കരോന്തസ്സ ധാതുതോ ഉപട്ഠാതി. ധാതുതോ ഉപട്ഠഹന്തം കീദിസം ഹുത്വാ ഉപട്ഠാതീതി? കേസാ താവ വമ്മികമത്ഥകേ ജാതകുന്ഥതിണകാനി വിയ ഹുത്വാ ഉപട്ഠഹന്തി. ലോമാ പുരാണഗാമട്ഠാനേ ജാതദബ്ബതിണകാനി വിയ. നഖാ ദണ്ഡകേസു ഠപിതമധുകഫലട്ഠികോസകാ വിയ. ദന്താ മത്തികാപിണ്ഡേ പവേസേത്വാ ഠപിതഅലാബുബീജാനി വിയ. തചോ വീണാപബ്ബകേ പരിയോനദ്ധഅല്ലഗോചമ്മം വിയ, മംസം ഭിത്തിയം അനുലിത്തമത്തികാ വിയ. ന്ഹാരു ദബ്ബസമ്ഭാരബദ്ധവല്ലീ വിയ. അട്ഠി ഉസ്സാപേത്വാ ഠപിതഭിത്തിദബ്ബസമ്ഭാരോ വിയ. അട്ഠിമിഞ്ജം മഹാവേളുമ്ഹി പക്ഖിത്തസേദിതവേത്തഗ്ഗം വിയ. വക്കം, ഹദയം, യകനം, കിലോമകം, പിഹകം, പപ്ഫാസന്തി ഇമേ ഛ കോട്ഠാസാ സൂനകാരഘരം വിയ ഹുത്വാ ഉപട്ഠഹന്തി. ദ്വത്തിംസഹത്ഥം അന്തം ലോഹിതദോണിയം സംവേല്ലിത്വാ ഠപിതഘരസപ്പോ വിയ. അന്തഗുണം പാദപുഞ്ഛനകേ സിബ്ബിതരജ്ജുകാ വിയ. ഉദരിയം പരിസ്സാവനേ സിഥിലബന്ധതണ്ഡുലം വിയ. കരീസം വേണുപബ്ബേ പക്ഖിത്തപണ്ഡുമത്തികാ വിയ. മത്ഥലുങ്ഗം ഓമദ്ദിത്വാ ഠപിതാ ചത്താരോ തണ്ഡുലപിട്ഠപിണ്ഡാ വിയ. ദ്വാദസവിധാ ആപോധാതു പടിപാടിയാ ഠപിതേസു ദ്വാദസസു ഉദകസരാവകേസു പൂരിതഉദകം വിയ ഹുത്വാ ഉപട്ഠാതി.

അഥാനേന ഓവാദാചരിയസ്സ ആചിക്ഖിതബ്ബം. ആചരിയേന ‘കമ്മട്ഠാനം വിയ അകമ്മട്ഠാനം, വിലക്ഖണം ഏത’ന്തി ന വിസംവാദേതബ്ബം. ‘സാധു, സപ്പുരിസ, പുബ്ബേ തയാ ധാതുമനസികാരേ യോഗോ കതോ ഭവിസ്സതി. ഏതദേവ കമ്മട്ഠാനം തുയ്ഹം സപ്പായം. ധാതുവസേനേവ സജ്ഝായം കരോഹീ’തി വത്തബ്ബോ. തേനപി ധാതുവസേന സജ്ഝായോ കാതബ്ബോ.

തത്രിദം മനസികാരമുഖേനേവ സജ്ഝായവിധാനം – ഇധ ഭിക്ഖു ‘കേസാ സീസം പരിയോനദ്ധിത്വാ ഠിതചമ്മേ ജാതാ. തേ ന ജാനന്തി ‘മയം സീസം പരിയോനദ്ധിത്വാ ഠിതചമ്മേ ജാതാ’തി; സീസം പരിയോനദ്ധിത്വാ ഠിതചമ്മമ്പി ന ജാനാതി ‘കേസാ മയി ജാതാ’തി; അചേതനാ ഏതേ അബ്യാകതാ സുഞ്ഞാ ഥദ്ധാ പത്ഥിന്നാ പഥവീധാതു ഏസാ’തി മനസികരോതി. ‘ലോമാ സരീരം പരിയോനഹനചമ്മേ ജാതാ. തേ ന ജാനന്തി ‘മയം സരീരം പരിയോനഹനചമ്മേ ജാതാ’തി. സരീരം പരിയോനഹനചമ്മമ്പി ന ജാനാതി ‘ലോമാ മയി ജാതാ’തി ഏതേപി അചേതനാ. നഖാ അങ്ഗുലീനം അഗ്ഗേസു ജാതാ. തേ ന ജാനന്തി ‘മയം അങ്ഗുലീനം അഗ്ഗേസു ജാതാ’തി. അങ്ഗുലീനം അഗ്ഗാനിപി ന ജാനന്തി ‘നഖാ അമ്ഹേസു ജാതാ’തി. ഏതേപി അചേതനാ. ദന്താ ഹനുകട്ഠികേ ജാതാ. തേ ന ജാനന്തി ‘മയം ഹനുകട്ഠികേ ജാതാ’തി. ഹനുകട്ഠികമ്പി ന ജാനാതി ‘ദന്താ മയി ജാതാ’തി. ഏതേപി അചേതനാ. തചോ ന ജാനാതി ‘സരീരം മയാ പരിയോനദ്ധ’ന്തി. സരീരമ്പി ന ജാനാതി ‘അഹം തചേന പരിയോനദ്ധ’ന്തി. അയമ്പി അചേതനോ. മംസം ന ജാനാതി ‘മയാ സരീരം അനുലിത്ത’ന്തി. സരീരമ്പി ന ജാനാതി ‘അഹം മംസേന അനുലിത്ത’ന്തി. ഇദമ്പി അചേതനം. ന്ഹാരു ന ജാനാതി ‘അഹം അട്ഠിപുഞ്ജം ആബന്ധിത്വാ ഠിത’ന്തി. അട്ഠിപുഞ്ജോപി ന ജാനാതി ‘ന്ഹാരുജാലേനാഹം ആബദ്ധോ’തി. ഇദമ്പി അചേതനം.

സീസട്ഠി ന ജാനാതി ‘അഹം ഗീവട്ഠികേ പതിട്ഠിത’ന്തി. ഗീവട്ഠികമ്പി ന ജാനാതി ‘മയി സീസട്ഠികം പതിട്ഠിത’ന്തി. ഗീവട്ഠി ന ജാനാതി ‘അഹം പിട്ഠികണ്ടകേ ഠിത’ന്തി. പിട്ഠികണ്ടട്ഠികോപി കടിട്ഠികം ഊരുട്ഠികം ജങ്ഘട്ഠികം ഗോപ്ഫകട്ഠികം ന ജാനാതി ‘അഹം പണ്ഹികട്ഠികേ പതിട്ഠിത’ന്തി. പണ്ഹികട്ഠികമ്പി ന ജാനാതി ‘അഹം ഗോപ്ഫകട്ഠികം ഉക്ഖിപിത്വാ ഠിതന്തി…പേ… ഗീവട്ഠികം ന ജാനാതി ‘അഹം സീസട്ഠികം ഉക്ഖിപിത്വാ ഠിത’ന്തി.

പടിപാടിയാ അട്ഠീനി ഠിതാനി കോടിയാ,

അനേകസന്ധിയമിതോ ന കേഹിചി;

ബദ്ധോ നഹാരൂഹി ജരായ ചോദിതോ,

അചേതനോ കട്ഠകലിങ്ഗരൂപമോ.

‘ഇദമ്പി അചേതനം. അട്ഠിമിഞ്ജം; വക്കം…പേ… മത്ഥലുങ്ഗം അചേതനം അബ്യാകതം സുഞ്ഞം ഥദ്ധം പത്ഥിന്നം പഥവീധാതൂ’തി മനസികരോതി. ‘പിത്തം സേമ്ഹം…പേ… മുത്തം അചേതനം അബ്യാകതം സുഞ്ഞം യൂസഗതം ആപോധാതൂ’തി മനസികരോതി.

ഇമേ ദ്വേ മഹാഭൂതേ പരിഗ്ഗണ്ഹന്തസ്സ ഉദരേ ഉസ്സദാ തേജോധാതു പാകടാ ഹോതി, നാസായ ഉസ്സദാ വായോധാതു പാകടാ ഹോതി. ഇമേ ചത്താരോ മഹാഭൂതേ പരിഗ്ഗണ്ഹന്തസ്സ ഉപാദാരൂപം പാകടം ഹോതി. മഹാഭൂതം നാമ ഉപാദാരൂപേന പരിച്ഛിന്നം, ഉപാദാരൂപം മഹാഭൂതേന. യഥാ ആതപോ നാമ ഛായായ പരിച്ഛിന്നോ, ഛായാ ആതപേന; ഏവമേവ മഹാഭൂതം ഉപാദാരൂപേന പരിച്ഛിന്നം, ഉപാദാരൂപം മഹാഭൂതേന. അഥസ്സ ഏവം ‘‘ചത്താരി മഹാഭൂതാനി തേവീസതി ഉപാദാരൂപാനി രൂപക്ഖന്ധോ’’തി രൂപക്ഖന്ധം പരിഗ്ഗണ്ഹന്തസ്സ ആയതനദ്വാരവസേന അരൂപിനോ ഖന്ധാ പാകടാ ഹോന്തി. ഇതി രൂപാരൂപപരിഗ്ഗഹോ പഞ്ചക്ഖന്ധാ ഹോന്തി, പഞ്ചക്ഖന്ധാ ദ്വാദസായതനാനി ഹോന്തി, ദ്വാദസായതനാനി അട്ഠാരസ ധാതുയോ ഹോന്തീതി ഖന്ധായതനധാതുവസേന യമകതാലകന്ധം ഫാലേന്തോ വിയ ദ്വേ കോട്ഠാസേ കത്വാ നാമരൂപം വവത്ഥപേതി.

സോ ‘‘ഇദം നാമരൂപം ന അഹേതു ന അപ്പച്ചയാ നിബ്ബത്തം, സഹേതു സപ്പച്ചയാ നിബ്ബത്തം. കോ പനസ്സ ഹേതു? കോ പന പച്ചയോ’’തി ഉപപരിക്ഖന്തോ ‘‘അവിജ്ജാപച്ചയാ തണ്ഹാപച്ചയാ കമ്മപച്ചയാ ആഹാരപച്ചയാ ചാ’’തി തസ്സ പച്ചയം വവത്ഥപേത്വാ ‘‘അതീതേപി പച്ചയാ ചേവ പച്ചയസമുപ്പന്നധമ്മാ ച അനാഗതേപി ഏതരഹിപി പച്ചയാ ചേവ പച്ചയസമുപ്പന്നധമ്മാ ച, തതോ ഉദ്ധം സത്തോ വാ പുഗ്ഗലോ വാ നത്ഥി, സുദ്ധസങ്ഖാരപുഞ്ജോ ഏവാ’’തി – ഏവം തീസു അദ്ധാസു കങ്ഖം വിതരതി. അയം പന വിപസ്സനാസങ്ഖാരസല്ലക്ഖണാ ഞാതപരിഞ്ഞാ നാമ.

ഏവം സങ്ഖാരേ സല്ലക്ഖേത്വാ ഠിതസ്സ പന ഭിക്ഖുസ്സ ദസബലസ്സ സാസനേ മൂലം ഓതിണ്ണം നാമ ഹോതി, പതിട്ഠാ ലദ്ധാ നാമ, ചൂളസോതാപന്നോ നാമ ഹോതി നിയതഗതികോ. തഥാരൂപം പന ഉതുസപ്പായം, പുഗ്ഗലസപ്പായം, ഭോജനസപ്പായം, ധമ്മസവണസപ്പായം ലഭിത്വാ ഏകാസനേ ഏകപല്ലങ്കവരഗതോ തീണി ലക്ഖണാനി ആരോപേത്വാ വിപസ്സനാപടിപാടിയാ സങ്ഖാരേ സമ്മസന്തോ അരഹത്തം ഗണ്ഹാതീതി ഇദം ധാതുവസേന അഭിനിവിട്ഠസ്സ ഭിക്ഖുനോ യാവ അരഹത്താ നിഗമനം.

യസ്സ പന നേവ വണ്ണതോ ഉപട്ഠാതി ന പടികൂലതോ ന സുഞ്ഞതോ തേന ‘ന മേ ഉപട്ഠാതീ’തി ന കമ്മട്ഠാനം വിസ്സജ്ജേത്വാ നിസീദിതബ്ബം, കോട്ഠാസമനസികാരേയേവ പന യോഗോ കാതബ്ബോ. പോരാണകത്ഥേരാ കിര ‘കോട്ഠാസമനസികാരോവ പമാണ’ന്തി ആഹംസു. ഇച്ചസ്സ പുനപ്പുനം കോട്ഠാസവസേന സജ്ഝായം കരോന്തസ്സ കോട്ഠാസാ പഗുണാ ഹോന്തി. കദാ പന പഗുണാ നാമ ഹോന്തീതി? യദാ ‘കേസാ’തി ആവജ്ജിതമത്തേ മനസികാരോ ഗന്ത്വാ ‘മത്ഥലുങ്ഗ’ന്തി അന്തിമകോട്ഠാസേ പതിട്ഠാതി, ‘മത്ഥലുങ്ഗ’ന്തി ആവജ്ജിതമത്തേ മനസികാരോ ആഗന്ത്വാ ‘കേസാ’തി ആദികോട്ഠാസേ പതിട്ഠാതി.

അഥസ്സ യഥാ നാമ ചക്ഖുമതോ പുരിസസ്സ ദ്വത്തിംസവണ്ണാനം പുപ്ഫാനം ഏകസുത്തഗന്ഥിതം മാലം ഓലോകേന്തസ്സ പടിപാടിയാ വാ പന നിഖാതേ ദ്വത്തിംസവതിപാദേ പടിക്കമിത്വാ ഓലോകേന്തസ്സ പടിപാടിയാവ ദ്വത്തിംസവണ്ണാനി പുപ്ഫാനി വതിപാദാ വാ പാകടാ ഹോന്തി, ഏവമേവ ദ്വത്തിംസ കോട്ഠാസാ ഉപട്ഠഹന്തി, വിചരന്താ തിരച്ഛാനഗതാപി മനുസ്സാപി സത്താതി ന ഉപട്ഠഹന്തി, കോട്ഠാസാതി ഉപട്ഠഹന്തി, ഖാദനീയഭോജനീയം കോട്ഠാസന്തരേ പക്ഖിപ്പമാനം വിയ ഹോതി.

കോട്ഠാസാനം പഗുണകാലതോ പട്ഠായ തീസു മുഖേസു ഏകേന മുഖേന വിമുച്ചിസ്സതി. കമ്മട്ഠാനം വണ്ണതോ വാ പടികൂലതോ വാ സുഞ്ഞതോ വാ ഉപട്ഠാതി. യഥാ നാമ പൂവേ പചിതുകാമാ ഇത്ഥീ മദ്ദിത്വാ ഠപിതപിട്ഠതോ യം യം ഇച്ഛതി തം തം പചതി, യഥാ വാ പന സമേ ഭൂമിപ്പദേസേ ഠപിതം ഉദകപൂരം കുമ്ഭം യതോ യതോ ആവിജ്ഝന്തി തതോ തതോവ ഉദകം നിക്ഖമതി; ഏവമേവ കോട്ഠാസാനം പഗുണകാലതോ പട്ഠായ തീസു മുഖേസു ഏകേന മുഖേന വിമുച്ചിസ്സതി. ആകങ്ഖമാനസ്സ വണ്ണതോ, ആകങ്ഖമാനസ്സ പടികൂലതോ, ആകങ്ഖമാനസ്സ സുഞ്ഞതോ കമ്മട്ഠാനം ഉപട്ഠഹിസ്സതിയേവ. അയം ഏത്തകോ ഉഗ്ഗഹസന്ധി നാമ. ഇമസ്മിം ഉഗ്ഗഹസന്ധിസ്മിം ഠത്വാ അരഹത്തം പത്താ ഭിക്ഖു ഗണനപഥം വീതിവത്താ.

യസ്സ പന ഉഗ്ഗഹസന്ധിസ്മിം കമ്മട്ഠാനം ന ഉപട്ഠാതി, തേന കമ്മട്ഠാനം ഉഗ്ഗഹേത്വാ, സചേ യത്ഥ ആചരിയോ വസതി, സോ ആവാസോ സപ്പായോ ഹോതി, ഇച്ചേതം കുസലം; നോ ചേ, സപ്പായട്ഠാനേ വസിതബ്ബം. വസന്തേന അട്ഠാരസ വിഹാരദോസേ (വിസുദ്ധി. ൧.൫൨) വജ്ജേത്വാ പഞ്ചങ്ഗസമന്നാഗതേ സേനാസനേ വസിതബ്ബം, സയമ്പി പഞ്ചങ്ഗസമന്നാഗതേന ഭവിതബ്ബം. തതോ പച്ഛാഭത്തം പിണ്ഡപാതപടിക്കന്തേന രത്തിട്ഠാനം വാ ദിവാട്ഠാനം വാ പവിസിത്വാ കമ്മട്ഠാനം മനസികാതബ്ബം.

കഥം? ആദിതോ താവ ഹേട്ഠാ വുത്തനയേനേവ അനുപുബ്ബതോ മനസികാതബ്ബം, ന ഏകന്തരികാ. അനുപുബ്ബതോ മനസികരോന്തോ ഹി ദ്വത്തിംസപദം നിസ്സേണിം പദപടിപാടിയാ അക്കമന്തോ പാസാദം ആരുയ്ഹ പാസാദാനിസംസം അനുഭവനകപുരിസോ വിയ ‘കേസാ ലോമാ’തി പടിപാടിയാ കമ്മട്ഠാനം മനസികരോന്തോ കമ്മട്ഠാനതോ ച ന പരിഹായതി, പാസാദാനിസംസസദിസേ ച നവ ലോകുത്തരധമ്മേ അനുഭവതി. അനുപുബ്ബതോ മനസികരോന്തേനാപി ച നാതിസീഘതോ നാതിസണികതോ മനസികാതബ്ബം. അതിസീഘതോ മനസികരോന്തസ്സ ഹി കിഞ്ചാപി കമ്മട്ഠാനം പഗുണം ഹോതി, അവിഭൂതം പന ഹോതി. തത്ഥ ഓപമ്മം ഹേട്ഠാ വുത്തമേവ.

അതിസണികതോ മനസികരോന്തസ്സ കമ്മട്ഠാനം പരിയോസാനം ന ഗച്ഛതി, അന്തരാവ ഓസക്കിതബ്ബം ഹോതി. യഥാ ഹി പുരിസോ തിയോജനം മഗ്ഗം സായം കച്ഛം ബന്ധിത്വാ പടിപന്നോ നിക്ഖന്തട്ഠാനതോ പട്ഠായ സീതലച്ഛായം ദിസ്വാ വിസ്സമതി, രമണീയം വാലികതലം ദിസ്വാ പിട്ഠിം പസാരേതി, വനപോക്ഖരണിം ദിസ്വാ പാനീയം പിവതി ന്ഹായതി, പബ്ബതം ദിസ്വാ ആരുയ്ഹ പബ്ബതരാമണേയ്യകം പസ്സതി, തം അന്തരായേവ സീഹോ വാ ബ്യഗ്ഘോ വാ ദീപി വാ ഹനതി, ചോരാ വാ പന വിലുപ്പന്തി ചേവ ഹനന്തി ച; ഏവമേവ അതിസണികം മനസികരോന്തസ്സ കമ്മട്ഠാനം പരിയോസാനം ന ഗച്ഛതി, അന്തരാവ ഓസക്കിതബ്ബം ഹോതി.

തസ്മാ നാതിസീഘം നാതിസണികം ഏകദിവസം തിംസവാരേ മനസികാതബ്ബം; പാതോവ ദസ വാരേ, മജ്ഝന്ഹികേ ദസവാരേ, സായന്ഹേ ദസ വാരേ സജ്ഝായോ കാതബ്ബോ, നോ കാതും ന വട്ടതി. യഥാ ഹി പാതോവ ഉട്ഠായ മുഖം നോ ധോവിതും ന വട്ടതി, ഖാദനീയം ഭോജനീയം നോ ഖാദിതും നോ ഭുഞ്ജിതും ന വട്ടതി; ഏതം പന വട്ടേയ്യ; ഇദമേവ ഏകന്തേന നോ കാതും ന വട്ടതി; കരോന്തോ മഹന്തം അത്ഥം ഗഹേത്വാ തിട്ഠതി. യഥാ ഹി ഏകസ്സ പുരിസസ്സ തീണി ഖേത്താനി; ഏകം ഖേത്തം അട്ഠകുമ്ഭം ദേതി, ഏകം സോളസ, ഏകം ദ്വത്തിംസ; തേന തീണിപി ഖേത്താനി പടിജഗ്ഗിതും അസക്കോന്തേന ദ്വേ ഛഡ്ഡേത്വാ ഏകം ദ്വത്തിംസകുമ്ഭദായകമേവ പടിജഗ്ഗിതബ്ബം; തത്ഥേവ കസനവപനനിദ്ദാനാദീനി കാതബ്ബാനി; തദേവസ്സ ഇതരേസു ദ്വീസു ഉട്ഠാനകദായം ദസ്സതി; ഏവമേവ സേസം മുഖധോവനാദികമ്മം ഛഡ്ഡേത്വാപി ഏത്ഥേവ കമ്മം കാതബ്ബം, നോ കാതും ന വട്ടതി. കരോന്തോ മഹന്തം അത്ഥം ഗണ്ഹിത്വാ തിട്ഠതീതി ഏത്താവതാ മജ്ഝിമാ പടിപദാ നാമ കഥിതാ.

ഏവം പടിപന്നേനാപി വിക്ഖേപോ പടിബാഹിതബ്ബോ. കമ്മട്ഠാനഞ്ഹി വിസ്സജ്ജേത്വാ ചിത്തേ ബഹിദ്ധാ വിക്ഖേപം ഗച്ഛന്തേ കമ്മട്ഠാനതോ പരിഹായതി, വട്ടഭയം സമതിക്കമിതും ന സക്കോതി. യഥാ ഹി ഏകോ പുരിസോ സഹസ്സുദ്ധാരം സാധേത്വാ വഡ്ഢിം ലഭിത്വാ അദ്ധാനം പടിപന്നോ അന്തരാമഗ്ഗേ കുമ്ഭീലമകരഗാഹരക്ഖസസമുട്ഠിതായ ഗമ്ഭീരഗിരികന്ദരായ ഉപരി അത്ഥതം ഏകപദികം ദണ്ഡകസേതും ആരുയ്ഹ ഗച്ഛന്തോ അക്കമനപദം വിസ്സജ്ജേത്വാ ഇതോ ചിതോ ച ഓലോകേന്തോ പരിപതിത്വാ കുമ്ഭീലാദിഭത്തം ഹോതി, ഏവമേവ അയമ്പി കമ്മട്ഠാനം വിസ്സജ്ജേത്വാ സചിത്തേ ബഹിദ്ധാ വിക്ഖേപം ഗച്ഛന്തേ കമ്മട്ഠാനതോ പരിഹായതി, വട്ടഭയം സമതിക്കമിതും ന സക്കോതി.

തത്രിദം ഓപമ്മസംസന്ദനം – പുരിസസ്സ സഹസ്സുദ്ധാരം സാധേത്വാ വഡ്ഢിം ലദ്ധകാലോ വിയ ഹി ഇമസ്സ ഭിക്ഖുനോ ആചരിയസന്തികേ കമ്മട്ഠാനസ്സ ഉഗ്ഗഹിതകാലോ; അന്തരാ ഗമ്ഭീരഗിരികന്ദരാ വിയ സംസാരോ; തസ്സ കുമ്ഭീലാദീഹി ദട്ഠകാലോ വിയ വട്ടമൂലകാനി മഹാദുക്ഖാനി; ഏകപദികദണ്ഡകസേതു വിയ ഇമസ്സ ഭിക്ഖുനോ സജ്ഝായവീഥി; തസ്സ പുരിസസ്സ ഏകപദികം ദണ്ഡകസേതും ആരുയ്ഹ അക്കമനപദം വിസ്സജ്ജേത്വാ ഇതോ ചിതോ ച ഓലോകേന്തസ്സ പരിപതിത്വാ കുമ്ഭീലാദീനം ഭത്തഭാവം ആപന്നകാലോ വിയ ഇമസ്സ ഭിക്ഖുനോ കമ്മട്ഠാനം വിസ്സജ്ജേത്വാ ബഹിദ്ധാ വിക്ഖിത്തചിത്തസ്സ കമ്മട്ഠാനതോ പരിഹായിത്വാ വട്ടഭയം സമതിക്കമിതും അസമത്ഥഭാവോ വേദിതബ്ബോ.

തസ്മാ കേസാ മനസികാതബ്ബാ. കേസേ മനസികരിത്വാ ചിത്തുപ്പാദസ്സ ബഹിദ്ധാ വിക്ഖേപം പടിബാഹിത്വാ സുദ്ധചിത്തേനേവ ‘ലോമാ നഖാ ദന്താ തചോ’തി മനസികാതബ്ബം. ഏവം മനസികരോന്തോ കമ്മട്ഠാനതോ ന പരിഹായതി, വട്ടഭയം സമതിക്കമതി. ഓപമ്മം പനേത്ഥ തദേവ പരിവത്തേത്വാ വേദിതബ്ബം. സഹസ്സുദ്ധാരം സാധേത്വാ വഡ്ഢിം ലഭിത്വാ ഛേകസ്സ പുരിസസ്സ ദണ്ഡകസേതും ആരുയ്ഹ നിവാസനപാരുപനം സംവിധായ ധാതുപത്ഥദ്ധകായം കത്വാ സോത്ഥിനാ പരതീരഗമനം വിയ ഛേകസ്സ ഭിക്ഖുനോ കേസേ മനസികരിത്വാ ചിത്തുപ്പാദസ്സ ബഹിദ്ധാ വിക്ഖേപം പടിബാഹിത്വാ സുദ്ധചിത്തേനേവ ‘ലോമാ നഖാ ദന്താ തചോ’തി മനസികരോന്തസ്സ കമ്മട്ഠാനതോ അപരിഹായിത്വാ വട്ടഭയം സമതിക്കമനം വേദിതബ്ബം.

ഏവം ബഹിദ്ധാ വിക്ഖേപം പടിബാഹന്തേനാപി ഹേട്ഠാ വുത്തനയേനേവ പണ്ണത്തിം സമതിക്കമനതോ മനസികാതബ്ബം. ‘കേസാ ലോമാ’തി പണ്ണത്തിം വിസ്സജ്ജേത്വാ ‘പടികൂലം പടികൂല’ന്തി സതി ഠപേതബ്ബാ. പഠമംയേവ പന പടികൂലതോ ന ഉപട്ഠാതി. യാവ ന ഉപട്ഠാതി താവ പണ്ണത്തി ന വിസ്സജ്ജേതബ്ബാ. യദാ ഉപട്ഠാതി തദാ പണ്ണത്തിം വിസ്സജ്ജേത്വാ ‘പടികൂല’ന്തി മനസികാതബ്ബം. കരോന്തേന ച ഹേട്ഠാ വുത്തനയേനേവ പഞ്ചഹാകാരേഹി പടികൂലതോ മനസികാതബ്ബാ. തചപഞ്ചകസ്മിഞ്ഹി വണ്ണസണ്ഠാനഗന്ധാസയോകാസവസേനേവ പഞ്ചവിധമ്പി പാടികൂല്യം ലബ്ഭതി. സേസേസുപി യം യം ലബ്ഭതി, തസ്സ തസ്സ വസേന മനസികാരോ പവത്തേതബ്ബോ.

തത്ഥ കേസാദയോ പഞ്ച കോട്ഠാസാ സുഭനിമിത്തം രാഗട്ഠാനിയം ഇട്ഠാരമ്മണന്തി സങ്ഖം ഗതാ. യേ കേചി രജ്ജനകസത്താ നാമ, സബ്ബേ തേ ഇമേസു പഞ്ചസു കോട്ഠാസേസു രജ്ജന്തി. അയം പന ഭിക്ഖു മഹാജനസ്സ രജ്ജനട്ഠാനേ ‘പടികൂല’ന്തി അപ്പനം പാപേതി. തത്ഥ അപ്പനാപ്പത്തിതോ പട്ഠായ പരതോ അകിലമന്തോവ അപ്പനം പാപുണാതി.

തത്രിദം ഓപമ്മം – യഥാ ഹി ഛേകോ ധനുഗ്ഗഹോ രാജാനം ആരാധേത്വാ സതസഹസ്സുട്ഠാനകം ഗാമവരം ലഭിത്വാ സന്നദ്ധപഞ്ചാവുധോ തത്ഥ ഗച്ഛന്തോ അന്തരാമഗ്ഗേ ദ്വത്തിംസ ചോരേ ദിസ്വാ തേസു പഞ്ചചോരജേട്ഠകേ ഘാതേയ്യ; തേസം ഘാതിതകാലതോ പട്ഠായ തേസു ദ്വേ ഏകമഗ്ഗം പടിപജ്ജമാനാ നാമ ന ഹോന്തി; ഏവംസമ്പദമിദം ദട്ഠബ്ബം. ധനുഗ്ഗഹസ്സ രാജാനം ആരാധേത്വാ ഗാമവരം ലദ്ധകാലോ വിയ ഹി ഇമസ്സ ഭിക്ഖുനോ ആചരിയസന്തികേ കമ്മട്ഠാനം ഉഗ്ഗഹേത്വാ ഠിതകാലോ; ദ്വത്തിംസ ചോരാ വിയ ദ്വത്തിംസ കോട്ഠാസാ; പഞ്ച ചോരജേട്ഠകാ വിയ കേസാദയോ പഞ്ച; ചോരജേട്ഠകാനം ഘാതിതകാലോ വിയ ഇമസ്സ ഭിക്ഖുനോ സബ്ബസത്താനം രജ്ജനട്ഠാനേ തചപഞ്ചകേ ‘പടികൂല’ന്തി അപ്പനായ പാപിതകാലോ; സേസചോരാനം പാണിപ്പഹാരേനേവ പലായിതകാലോ വിയ സേസകോട്ഠാസേസു അകിലമന്തസ്സേവ അപ്പനാപ്പത്തി വേദിതബ്ബാ.

ഏവം പണ്ണത്തിം സമതിക്കമന്തേന ച അനുപുബ്ബമുഞ്ചനതോ മനസികാരോ പവത്തേതബ്ബോ – കേസേ മനസികരോന്തേന മനസികരോന്തേനേവ കേസേസു സാപേക്ഖേന ഹുത്വാ ലോമേസു സതി പേസേതബ്ബാ. യാവ ലോമാ ന ഉപട്ഠഹന്തി താവ ‘കേസാ കേസാ’തി മനസികാതബ്ബാ. യദാ പന ലോമാ ഉപട്ഠഹന്തി തദാ കേസേ വിസ്സജ്ജേത്വാ ലോമേസു സതി ഉപട്ഠപേതബ്ബാ. ഏവം നഖാദീസുപി മനസികാരോ പവത്തേതബ്ബോ.

തത്രിദം ഓപമ്മം – യഥാ ഹി ജലൂകാ ഗച്ഛമാനാ യാവ പുരതോ പതിട്ഠം ന ലഭതി താവ പച്ഛതോ നങ്ഗുട്ഠേന ഗഹിതട്ഠാനം ന മുഞ്ചതി; യദാ പന പുരതോ പതിട്ഠം ലഭതി തദാ നങ്ഗുട്ഠം ഉക്ഖിപിത്വാ മുഖേന ഗഹിതട്ഠാനേ ഠപേതി; ഏവമേവ കേസേ മനസികരോന്തേന മനസികരോന്തേനേവ കേസേസു സാപേക്ഖേന ഹുത്വാ ലോമേസു സതി പേസേതബ്ബാ. യാവ ലോമാ ന ഉപട്ഠഹന്തി താവ ‘കേസാ കേസാ’തി മനസികാതബ്ബാ. യദാ ലോമാ ഉപട്ഠഹന്തി തദാ കേസേ വിസ്സജ്ജേത്വാ ലോമേസു സതി ഉപട്ഠപേതബ്ബാ. ഏവം നഖാദീസുപി മനസികാരോ പവത്തേതബ്ബോ.