൧. അഭിധമ്മഭാജനീയവണ്ണനാ

൨൧൯. ഇദാനി തദനന്തരേ ഇന്ദ്രിയവിഭങ്ഗേ ബാവീസതീതി ഗണനപരിച്ഛേദോ. ഇന്ദ്രിയാനീതി പരിച്ഛിന്നധമ്മനിദസ്സനം. ഇദാനി താനി സരൂപതോ ദസ്സേന്തോ ചക്ഖുന്ദ്രിയന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ ചക്ഖുദ്വാരേ ഇന്ദട്ഠം കാരേതീതി ചക്ഖുന്ദ്രിയം. സോതഘാനജിവ്ഹാകായദ്വാരേ ഇന്ദട്ഠം കാരേതീതി കായിന്ദ്രിയം. വിജാനനലക്ഖണേ ഇന്ദട്ഠം കാരേതീതി മനിന്ദ്രിയം. ഇത്ഥിഭാവേ ഇന്ദട്ഠം കാരേതീതി ഇത്ഥിന്ദ്രിയം. പുരിസഭാവേ ഇന്ദട്ഠം കാരേതീതി പുരിസിന്ദ്രിയം. അനുപാലനലക്ഖണേ ഇന്ദട്ഠം കാരേതീതി ജീവിതിന്ദ്രിയം. സുഖലക്ഖണേ ഇന്ദട്ഠം കാരേതീതി സുഖിന്ദ്രിയം. ദുക്ഖസോമനസ്സ ദോമനസ്സ ഉപേക്ഖാലക്ഖണേ ഇന്ദട്ഠം കാരേതീതി ഉപേക്ഖിന്ദ്രിയം. അധിമോക്ഖലക്ഖണേ ഇന്ദട്ഠം കാരേതീതി സദ്ധിന്ദ്രിയം. പഗ്ഗഹലക്ഖണേ ഇന്ദട്ഠം കാരേതീതി വീരിയിന്ദ്രിയം. ഉപട്ഠാനലക്ഖണേ ഇന്ദട്ഠം കാരേതീതി സതിന്ദ്രിയം. അവിക്ഖേപലക്ഖണേ ഇന്ദട്ഠം കാരേതീതി സമാധിന്ദ്രിയം. ദസ്സനലക്ഖണേ ഇന്ദട്ഠം കാരേതീതി പഞ്ഞിന്ദ്രിയം. അനഞ്ഞാതഞ്ഞസ്സാമീതി പവത്തേ ജാനനലക്ഖണേ ഇന്ദട്ഠം കാരേതീതി അനഞ്ഞാതഞ്ഞസ്സാമീതിന്ദ്രിയം. ഞാതാനംയേവ ധമ്മാനം പുന ആജാനനേ ഇന്ദട്ഠം കാരേതീതി അഞ്ഞിന്ദ്രിയം. അഞ്ഞാതാവീഭാവേ ഇന്ദട്ഠം കാരേതീതി അഞ്ഞാതാവിന്ദ്രിയം.

ഇധ സുത്തന്തഭാജനീയം നാമ ന ഗഹിതം. കസ്മാ? സുത്തന്തേ ഇമായ പടിപാടിയാ ബാവീസതിയാ ഇന്ദ്രിയാനം അനാഗതത്താ. സുത്തന്തസ്മിഞ്ഹി കത്ഥചി ദ്വേ ഇന്ദ്രിയാനി കഥിതാനി, കത്ഥചി തീണി, കത്ഥചി പഞ്ച. ഏവം പന നിരന്തരം ദ്വാവീസതി ആഗതാനി നാമ നത്ഥി. അയം താവേത്ഥ അട്ഠകഥാനയോ. അയം പന അപരോ നയോ – ഏതേസു ഹി

അത്ഥതോ ലക്ഖണാദീഹി, കമതോ ച വിജാനിയാ;

ഭേദാഭേദാ തഥാ കിച്ചാ, ഭൂമിതോ ച വിനിച്ഛയം.

തത്ഥ ചക്ഖാദീനം താവ ‘‘ചക്ഖതീതി ചക്ഖൂ’’തിആദിനാ നയേന അത്ഥോ പകാസിതോ. പച്ഛിമേസു പന തീസു പഠമം ‘പുബ്ബഭാഗേ അനഞ്ഞാതം അമതം പദം ചതുസച്ചധമ്മം വാ ജാനിസ്സാമീ’തി ഏവം പടിപന്നസ്സ ഉപ്പജ്ജനതോ ഇന്ദ്രിയട്ഠസമ്ഭവതോ ച അനഞ്ഞാതഞ്ഞസ്സാമീതിന്ദ്രിയന്തി വുത്തം. ദുതിയം ആജാനനതോ ച ഇന്ദ്രിയട്ഠസമ്ഭവതോ ച അഞ്ഞിന്ദ്രിയം. തതിയം അഞ്ഞാതാവിനോ ചതൂസു സച്ചേസു നിട്ഠിതഞാണകിച്ചസ്സ ഖീണാസവസ്സേവ ഉപ്പജ്ജനതോ ഇന്ദ്രിയട്ഠസമ്ഭവതോ ച അഞ്ഞാതാവിന്ദ്രിയം.

കോ പനേസ ഇന്ദ്രിയട്ഠോ നാമാതി? ഇന്ദലിങ്ഗട്ഠോ ഇന്ദ്രിയട്ഠോ, ഇന്ദദേസിതട്ഠോ ഇന്ദ്രിയട്ഠോ, ഇന്ദദിട്ഠട്ഠോ ഇന്ദ്രിയട്ഠോ, ഇന്ദസിട്ഠട്ഠോ ഇന്ദ്രിയട്ഠോ, ഇന്ദജുട്ഠട്ഠോ ഇന്ദ്രിയട്ഠോ. സോ സബ്ബോപി ഇധ യഥായോഗം യുജ്ജതി. ഭഗവാ ഹി സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ പരമിസ്സരിയഭാവതോ ഇന്ദോ. കുസലാകുസലഞ്ച കമ്മം കമ്മേസു കസ്സചി ഇസ്സരിയാഭാവതോ. തേനേവേത്ഥ കമ്മസഞ്ജനിതാനി ഇന്ദ്രിയാനി കുസലാകുസലകമ്മം ഉല്ലിങ്ഗേന്തി. തേന ച സിട്ഠാനീതി ഇന്ദലിങ്ഗട്ഠേന ഇന്ദസിട്ഠട്ഠേന ച ഇന്ദ്രിയാനി. സബ്ബാനേവ പനേതാനി ഭഗവതാ യഥാഭൂതതോ പകാസിതാനി ച അഭിസമ്ബുദ്ധാനി ചാതി ഇന്ദദേസിതട്ഠേന ഇന്ദദിട്ഠട്ഠേന ച ഇന്ദ്രിയാനി. തേനേവ ഭഗവതാ മുനിന്ദേന കാനിചി ഗോചരാസേവനായ, കാനിചി ഭാവനാസേവനായ സേവിതാനീതി ഇന്ദജുട്ഠട്ഠേനപി ഇന്ദ്രിയാനി. അപിച ആധിപച്ചസങ്ഖാതേന ഇസ്സരിയട്ഠേനാപി ഏതാനി ഇന്ദ്രിയാനി. ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദിപ്പവത്തിയഞ്ഹി ചക്ഖാദീനം സിദ്ധമാധിപച്ചം; തസ്മിം തിക്ഖേ തിക്ഖത്താ മന്ദേ ച മന്ദത്താതി. അയം താവേത്ഥ ‘അത്ഥതോ’ വിനിച്ഛയോ.

‘ലക്ഖണാദീഹീ’തി ലക്ഖണരസപച്ചുപട്ഠാനപദട്ഠാനേഹിപി ചക്ഖാദീനം വിനിച്ഛയം വിജാനിയാതി അത്ഥോ. താനി നേസം ലക്ഖണാദീനി ഹേട്ഠാ വുത്തനയാനേവ. പഞ്ഞിന്ദ്രിയാദീനി ഹി ചത്താരി അത്ഥതോ അമോഹോയേവ. സേസാനി തത്ഥ സരൂപേനേവാഗതാനി.

‘കമതോ’തി അയമ്പി ദേസനാക്കമോവ. തത്ഥ അജ്ഝത്തധമ്മം പരിഞ്ഞായ അരിയഭൂമിപടിലാഭോ ഹോതീതി അത്തഭാവപരിയാപന്നാനി ചക്ഖുന്ദ്രിയാദീനി പഠമം ദേസിതാനി. സോ പനത്തഭാവോ യം ധമ്മം ഉപാദായ ഇത്ഥീതി വാ പുരിസോതി വാ സങ്ഖം ഗച്ഛതി, അയം സോതി നിദസ്സനത്ഥം തതോ ഇത്ഥിന്ദ്രിയം പുരിസിന്ദ്രിയഞ്ച. സോ ദുവിധോപി ജീവിതിന്ദ്രിയപടിബദ്ധവുത്തീതി ഞാപനത്ഥം തതോ ജീവിതിന്ദ്രിയം. യാവ തസ്സ പവത്തി താവ ഏതേസം വേദയിതാനം അനിവത്തി. യം കിഞ്ചി വേദയിതം സബ്ബം തം സുഖദുക്ഖന്തി ഞാപനത്ഥം തതോ സുഖിന്ദ്രിയാദീനി. തംനിരോധത്ഥം പന ഏതേ ധമ്മാ ഭാവേതബ്ബാതി പടിപത്തിദസ്സനത്ഥം തതോ സദ്ധാദീനി. ഇമായ പടിപത്തിയാ ഏസ ധമ്മോ പഠമം അത്തനി പാതുഭവതീതി പടിപത്തിയാ അമോഘഭാവദസ്സനത്ഥം തതോ അനഞ്ഞാതഞ്ഞസ്സാമീതിന്ദ്രിയം. തസ്സേവ ഫലത്താ തതോ അനന്തരം ഭാവേതബ്ബത്താ ച തതോ അഞ്ഞിന്ദ്രിയം. ഇതോ പരം ഭാവനായ ഇമസ്സ അധിഗമോ, അധിഗതേ ച പനിമസ്മിം നത്ഥി കിഞ്ചി ഉത്തരി കരണീയന്തി ഞാപനത്ഥം അന്തേ പരമസ്സാസഭൂതം അഞ്ഞാതാവിന്ദ്രിയം ദേസിതന്തി അയമേത്ഥ കമോ.

‘ഭേദാഭേദാ’തി ജീവിതിന്ദ്രിയസ്സേവ ചേത്ഥ ഭേദോ. തഞ്ഹി രൂപജീവിതിന്ദ്രിയം അരൂപജീവിതിന്ദ്രിയന്തി ദുവിധം ഹോതി. സേസാനം അഭേദോതി ഏവമേത്ഥ ഭേദാഭേദതോ വിനിച്ഛയം വിജാനിയാ.

‘കിച്ചാ’തി കിം ഇന്ദ്രിയാനം കിച്ചന്തി ചേ? ചക്ഖുന്ദ്രിയസ്സ താവ ‘‘ചക്ഖായതനം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണധാതുയാ തംസമ്പയുത്തകാനഞ്ച ധമ്മാനം ഇന്ദ്രിയപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി വചനതോ യം തം ഇന്ദ്രിയപച്ചയഭാവേന സാധേതബ്ബം അത്തനോ തിക്ഖമന്ദാദിഭാവേന ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദിധമ്മാനം തിക്ഖമന്ദാദിസങ്ഖാതം അത്താകാരാനുവത്താപനം ഇദം ‘കിച്ചം’. ഏവം സോതഘാനജിവ്ഹാകായാനം. മനിന്ദ്രിയസ്സ പന സഹജാതധമ്മാനം അത്തനോ വസവത്താപനം, ജീവിതിന്ദ്രിയസ്സ സഹജാതധമ്മാനുപാലനം, ഇത്ഥിന്ദ്രിയപുരിസിന്ദ്രിയാനം ഇത്ഥിപുരിസനിമിത്തകുത്താകപ്പാകാരാനുവിധാനം, സുഖദുക്ഖസോമനസ്സദോമനസ്സിന്ദ്രിയാനം സഹജാതധമ്മേ അഭിഭവിത്വാ യഥാസകം ഓളാരികാകാരാനുപാപനം, ഉപേക്ഖിന്ദ്രിയസ്സ സന്തപണീതമജ്ഝത്താകാരാനുപാപനം, സദ്ധാദീനം പടിപക്ഖാഭിഭവനം സമ്പയുത്തധമ്മാനഞ്ച പസന്നാകാരാദിഭാവസമ്പാപനം, അനഞ്ഞാതഞ്ഞസ്സാമീതിന്ദ്രിയസ്സ സംയോജനത്തയപ്പഹാനഞ്ചേവ സമ്പയുത്തകാനഞ്ച തപ്പഹാനാഭിമുഖഭാവകരണം, അഞ്ഞിന്ദ്രിയസ്സ കാമരാഗബ്യാപാദാദിതനുകരണപഹാനഞ്ചേവ സഹജാതാനഞ്ച അത്തനോ വസാനുവത്താപനം, അഞ്ഞാതാവിന്ദ്രിയസ്സ സബ്ബകിച്ചേസു ഉസ്സുക്കപ്പഹാനഞ്ചേവ അമതാഭിമുഖഭാവപച്ചയതാ ച സമ്പയുത്താനന്തി ഏവമേത്ഥ കിച്ചതോ വിനിച്ഛയം വിജാനിയാ.

‘ഭൂമിതോ’തി ചക്ഖുസോതഘാനജിവ്ഹാകായഇത്ഥിപുരിസസുഖദുക്ഖദോമനസ്സിന്ദ്രിയാനി ചേത്ഥ കാമാവചരാനേവ. മനിന്ദ്രിയജീവിതിന്ദ്രിയഉപേക്ഖിന്ദ്രിയാനി, സദ്ധാവീരിയസതിസമാധിപഞ്ഞിന്ദ്രിയാനി ച ചതുഭൂമിപരിയാപന്നാനി. സോമനസ്സിന്ദ്രിയം കാമാവചര-രൂപാവചര-ലോകുത്തരവസേന ഭൂമിത്തയപരിയാപന്നം. അവസാനേ തീണി ലോകുത്തരാനേവാതി ഏവം ഭൂമിതോ വിനിച്ഛയം വിജാനിയാ. ഏവഞ്ഹി വിജാനന്തോ –

സംവേഗബഹുലോ ഭിക്ഖു, ഠിതോ ഇന്ദ്രിയസംവരേ;

ഇന്ദ്രിയാനി പരിഞ്ഞായ, ദുക്ഖസ്സന്തം നിഗച്ഛതീതി.

൨൨൦. നിദ്ദേസവാരേ ‘‘യം ചക്ഖു ചതുന്നം മഹാഭൂതാന’’ന്തിആദി സബ്ബം ധമ്മസങ്ഗണിയം പദഭാജനേ (ധ. സ. അട്ഠ. ൫൯൫ ആദയോ) വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം. വീരിയിന്ദ്രിയസമാധിന്ദ്രിയനിദ്ദേസാദീസു ച സമ്മാവായാമോ മിച്ഛാവായാമോ സമ്മാസമാധി മിച്ഛാസമാധീതിആദീനി ന വുത്താനി. കസ്മാ? സബ്ബസങ്ഗാഹകത്താ. സബ്ബസങ്ഗാഹകാനി ഹി ഇധ ഇന്ദ്രിയാനി കഥിതാനി. ഏവം സന്തേപേത്ഥ ദസ ഇന്ദ്രിയാനി ലോകിയാനി കാമാവചരാനേവ, തീണി ലോകുത്തരാനി, നവ ലോകിയലോകുത്തരമിസ്സകാനീതി.

അഭിധമ്മഭാജനീയവണ്ണനാ.