൧. ദുക്ഖസച്ചനിദ്ദേസവണ്ണനാ

ജാതിനിദ്ദേസോ

൧൯൦. ഇദാനി സങ്ഖേപതോ ഉദ്ദിട്ഠാനി ദുക്ഖാദീനി വിഭജിത്വാ ദസ്സേതും അയം തത്ഥ കതമം ദുക്ഖം അരിയസച്ചം ജാതിപി ദുക്ഖാതി നിദ്ദേസവാരോ ആരദ്ധോ. തത്ഥ ജാതി വേദിതബ്ബാ, ജാതിയാ ദുക്ഖട്ഠോ വേദിതബ്ബോ; ജരാ, മരണം, സോകോ, പരിദേവോ, ദുക്ഖം, ദോമനസ്സം, ഉപായാസോ, അപ്പിയസമ്പയോഗോ, പിയവിപ്പയോഗോ വേദിതബ്ബോ; അപ്പിയസമ്പയോഗസ്സ പിയവിപ്പയോഗസ്സ ദുക്ഖട്ഠോ വേദിതബ്ബോ; ഇച്ഛാ വേദിതബ്ബാ, ഇച്ഛായ ദുക്ഖട്ഠോ വേദിതബ്ബോ; ഖന്ധാ വേദിതബ്ബാ, ഖന്ധാനം ദുക്ഖട്ഠോ വേദിതബ്ബോ.

തത്ഥ ദുക്ഖസ്സ അരിയസച്ചസ്സ കഥനത്ഥായ അയം മാതികാ – ഇദഞ്ഹി ദുക്ഖം നാമ അനേകം നാനപ്പകാരം, സേയ്യഥിദം – ദുക്ഖദുക്ഖം, വിപരിണാമദുക്ഖം, സങ്ഖാരദുക്ഖം, പടിച്ഛന്നദുക്ഖം, അപ്പടിച്ഛന്നദുക്ഖം, പരിയായദുക്ഖം, നിപ്പരിയായദുക്ഖന്തി.

തത്ഥ കായികചേതസികാ ദുക്ഖവേദനാ സഭാവതോ ച നാമതോ ച ദുക്ഖത്താ ‘ദുക്ഖദുക്ഖം’ നാമ. സുഖവേദനാ വിപരിണാമേന ദുക്ഖുപ്പത്തിഹേതുതോ ‘വിപരിണാമദുക്ഖം’ നാമ. ഉപേക്ഖാവേദനാ ചേവ അവസേസാ ച തേഭൂമകാ സങ്ഖാരാ ഉദയബ്ബയപീളിതത്താ ‘സങ്ഖാരദുക്ഖം’ നാമ. തഥാ പീളനം പന മഗ്ഗഫലാനമ്പി അത്ഥി. തസ്മാ ഏതേ ധമ്മാ ദുക്ഖസച്ചപരിയാപന്നത്തേന സങ്ഖാരദുക്ഖം നാമാതി വേദിതബ്ബാ. കണ്ണസൂലദന്തസൂലരാഗജപരിളാഹദോസജപരിളാഹാദി കായികചേതസികോ ആബാധോ പുച്ഛിത്വാ ജാനിതബ്ബതോ ഉപക്കമസ്സ ച അപാകടഭാവതോ ‘പടിച്ഛന്നദുക്ഖം’ നാമ, അപാകടദുക്ഖന്തിപി വുച്ചതി. ദ്വത്തിംസകമ്മകാരണാദിസമുട്ഠാനോ ആബാധോ അപുച്ഛിത്വാവ ജാനിതബ്ബതോ ഉപക്കമസ്സ ച പാകടഭാവതോ ‘അപ്പടിച്ഛന്നദുക്ഖം’ നാമ, പാകടദുക്ഖന്തിപി വുച്ചതി. ഠപേത്വാ ദുക്ഖദുക്ഖം സേസം ദുക്ഖസച്ചവിഭങ്ഗേ ആഗതം ജാതിആദി സബ്ബമ്പി തസ്സ തസ്സ ദുക്ഖസ്സ വത്ഥുഭാവതോ ‘പരിയായദുക്ഖം’ നാമ. ദുക്ഖദുക്ഖം ‘നിപ്പരിയായദുക്ഖം’ നാമ.

തത്ഥ പരിയായദുക്ഖം നിപ്പരിയായദുക്ഖന്തി ഇമസ്മിം പദദ്വയേ ഠത്വാ ദുക്ഖം അരിയസച്ചം കഥേതബ്ബം. അരിയസച്ചഞ്ച നാമേതം പാളിയം സങ്ഖേപതോപി ആഗച്ഛതി വിത്ഥാരതോപി. സങ്ഖേപതോ ആഗതട്ഠാനേ സങ്ഖേപേനപി വിത്ഥാരേനപി കഥേതും വട്ടതി. വിത്ഥാരതോ ആഗതട്ഠാനേ പന വിത്ഥാരേനേവ കഥേതും വട്ടതി, ന സങ്ഖേപേന. തം ഇദം ഇമസ്മിം ഠാനേ വിത്ഥാരേന ആഗതന്തി വിത്ഥാരേനേവ കഥേതബ്ബം. തസ്മാ യം തം നിദ്ദേസവാരേ ‘‘തത്ഥ കതമം ദുക്ഖം അരിയസച്ചം? ജാതിപി ദുക്ഖാ’’തിആദീനി പദാനി ഗഹേത്വാ ‘‘ജാതി വേദിതബ്ബാ, ജാതിയാ ദുക്ഖട്ഠോ വേദിതബ്ബോ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ ജാതിആദീനി താവ ‘‘തത്ഥ കതമാ ജാതി? യാ തേസം തേസം സത്താനം തമ്ഹി തമ്ഹി സത്തനികായേ ജാതി സഞ്ജാതീ’’തി ഇമസ്സ പന പദഭാജനീയസ്സ വസേന വേദിതബ്ബാനി.

൧൯൧. തത്രായം അത്ഥവണ്ണനാ – തേസം തേസം സത്താനന്തി അയം സങ്ഖേപതോ അനേകേസം സത്താനം സാധാരണനിദ്ദേസോ. യാ ദേവദത്തസ്സ ജാതി, യാ സോമദത്തസ്സ ജാതീതി ഏവഞ്ഹി ദിവസമ്പി കഥിയമാനേ നേവ സത്താ പരിയാദാനം ഗച്ഛന്തി, ന സബ്ബം അപരത്ഥദീപനം സിജ്ഝതി. ഇമേഹി പന ദ്വീഹി പദേഹി ന കോചി സത്തോ അപരിയാദിന്നോ ഹോതി, ന കിഞ്ചി അപരത്ഥദീപനം ന സിജ്ഝതി. തേന വുത്തം – ‘‘യാ തേസം തേസം സത്താന’’ന്തി. തമ്ഹി തമ്ഹീതി അയം ജാതിഗതിവസേന അനേകേസം സത്തനികായാനം സാധാരണനിദ്ദേസോ. സത്തനികായേതി സത്താനം നികായേ, സത്തഘടായം സത്തസമൂഹേതി അത്ഥോ.

ജാതീതി അയം ജാതിസദ്ദോ അനേകത്ഥോ. തഥാ ഹേസ ‘‘ഏകമ്പി ജാതിം, ദ്വേപി ജാതിയോ’’തി (പാരാ. ൧൨; മ. നി. ൨.൨൫൭) ഏത്ഥ ഭവേ ആഗതോ. ‘‘അത്ഥി വിസാഖേ, നിഗണ്ഠാ നാമ സമണജാതികാ’’തി (അ. നി. ൩.൭൧) ഏത്ഥ നികായേ. ‘‘തിരിയാ നാമ തിണജാതി നാഭിയാ ഉഗ്ഗന്ത്വാ നഭം ആഹച്ച ഠിതാ അഹോസീ’’തി (അ. നി. ൫.൧൯൬) ഏത്ഥ പഞ്ഞത്തിയം. ‘‘ജാതി ദ്വീഹി ഖന്ധേഹി സങ്ഗഹിതാ’’തി (ധാതു. ൭൧) ഏത്ഥ സങ്ഖതലക്ഖണേ. ‘‘യം, ഭിക്ഖവേ, മാതുകുച്ഛിമ്ഹി പഠമം ചിത്തം ഉപ്പന്നം, പഠമം വിഞ്ഞാണം പാതുഭൂതം, തദുപാദായ സാവസ്സ ജാതീ’’തി (മഹാവ. ൧൨൪) ഏത്ഥ പടിസന്ധിയം. ‘‘സമ്പതിജാതോ, ആനന്ദ, ബോധിസത്തോ’’തി (മ. നി. ൩.൨൦൭) ഏത്ഥ പസൂതിയം. ‘‘അനുപക്കുട്ഠോ ജാതിവാദേനാ’’തി (ദീ. നി. ൧.൩൩൧) ഏത്ഥ കുലേ. ‘‘യതോഹം, ഭഗിനി, അരിയായ ജാതിയാ ജാതോ’’തി (മ. നി. ൨.൩൫൧) ഏത്ഥ അരിയസീലേ. ഇധ പനായം സവികാരേസു പഠമാഭിനിബ്ബത്തക്ഖന്ധേസു വത്തതി. തസ്മാ ജായമാനകവസേന ജാതീതി ഇദമേത്ഥ സഭാവപച്ചത്തം. സഞ്ജായനവസേന സഞ്ജാതീതി ഉപസഗ്ഗേന പദം വഡ്ഢിതം. ഓക്കമനവസേന ഓക്കന്തി. ജായനട്ഠേന വാ ജാതി, സാ അപരിപുണ്ണായതനവസേന യുത്താ. സഞ്ജായനട്ഠേന സഞ്ജാതി, സാ പരിപുണ്ണായതനവസേന യുത്താ. ഓക്കമനട്ഠേന ഓക്കന്തി, സാ അണ്ഡജജലാബുജവസേന യുത്താ. തേ ഹി അണ്ഡകോസഞ്ച വത്ഥികോസഞ്ച ഓക്കമന്തി, ഓക്കമന്താപി പവിസന്താ വിയ പടിസന്ധിം ഗണ്ഹന്തി. അഭിനിബ്ബത്തനട്ഠേന അഭിനിബ്ബത്തി. സാ സംസേദജഓപപാതികവസേന യുത്താ. തേ ഹി പാകടാ ഏവ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തന്തി. അയം താവ സമ്മുതികഥാ.

ഇദാനി പരമത്ഥകഥാ ഹോതി. ഖന്ധാ ഏവ ഹി പരമത്ഥതോ പാതുഭവന്തി, ന സത്താ. തത്ഥ ച ഖന്ധാനന്തി ഏകവോകാരഭവേ ഏകസ്സ, ചതുവോകാരഭവേ ചതുന്നം, പഞ്ചവോകാരഭവേ പഞ്ചന്നം ഗഹണം വേദിതബ്ബം. പാതുഭാവോതി ഉപ്പത്തി. ആയതനാനന്തി ഏത്ഥ തത്ര തത്ര ഉപ്പജ്ജമാനായതനവസേന സങ്ഗഹോ വേദിതബ്ബോ. പടിലാഭോതി സന്തതിയം പാതുഭാവോയേവ; പാതുഭവന്താനേവ ഹി താനി പടിലദ്ധാനി നാമ ഹോന്തി. അയം വുച്ചതി ജാതീതി അയം ജാതി നാമ കഥിയതി. സാ പനേസാ തത്ഥ തത്ഥ ഭവേ പഠമാഭിനിബ്ബത്തിലക്ഖണാ, നീയ്യാതനരസാ, അതീതഭവതോ ഇധ ഉമ്മുജ്ജനപച്ചുപട്ഠാനാ, ഫലവസേന ദുക്ഖവിചിത്തതാപച്ചുപട്ഠാനാ വാ.

ഇദാനി ‘ജാതിയാ ദുക്ഖട്ഠോ വേദിതബ്ബോ’തി അയഞ്ഹി ജാതി സയം ന ദുക്ഖാ, ദുക്ഖുപ്പത്തിയാ പന വത്ഥുഭാവേന ദുക്ഖാതി വുത്താ. കതരദുക്ഖസ്സ പനായം വത്ഥൂതി? യം തം ബാലപണ്ഡിതസുത്താദീസു (മ. നി. ൩.൨൪൬ ആദയോ) ഭഗവതാപി ഉപമാവസേന പകാസിതം ആപായികംദുക്ഖം, യഞ്ച സുഗതിയം മനുസ്സലോകേ ഗബ്ഭോക്കന്തിമൂലകാദിഭേദം ദുക്ഖം ഉപ്പജ്ജതി, തസ്സ സബ്ബസ്സാപി ഏസാ വത്ഥു. തത്രിദം ഗബ്ഭോക്കന്തിമൂലകാദിഭേദം ദുക്ഖം – അയഞ്ഹി സത്തോ മാതുകുച്ഛിമ്ഹി നിബ്ബത്തമാനോ ന ഉപ്പലപദുമപുണ്ഡരീകാദീസു നിബ്ബത്തതി. അഥ ഖോ ഹേട്ഠാ ആമാസയസ്സ ഉപരി പക്കാസയസ്സ ഉദരപടലപിട്ഠികണ്ഡകാനം വേമജ്ഝേ പരമസമ്ബാധേ തിബ്ബന്ധകാരേ നാനാകുണപഗന്ധപരിഭാവിതേ അസുചിപരമദുഗ്ഗന്ധപവനവിചരിതേ അധിമത്തജേഗുച്ഛേ കുച്ഛിപ്പദേസേ പൂതിമച്ഛപൂതികുമ്മാസചന്ദനികാദീസു കിമി വിയ നിബ്ബത്തതി. സോ തത്ഥ നിബ്ബത്തോ ദസ മാസേ മാതുകുച്ഛിസമ്ഭവേന ഉസ്മനാ പുടപാകം വിയ പച്ചമാനോ പിട്ഠപിണ്ഡി വിയ സേദിയമാനോ സമിഞ്ജനപസാരണാദിരഹിതോ അധിമത്തം ദുക്ഖം പച്ചനുഭോതീതി. ഇദം താവ ‘ഗബ്ഭോക്കന്തിമൂലകം’ ദുക്ഖം.

യം പന സോ മാതു സഹസാ ഉപക്ഖലനഗമനനിസീദനഉട്ഠാനപരിവത്തനാദീസു സുരാധുത്തഹത്ഥഗതോ ഏളകോ വിയ അഹിഗുണ്ഠികഹത്ഥഗതോ സപ്പപോതകോ വിയ ച ആകഡ്ഢനപരികഡ്ഢനഓധുനനനിദ്ധുനനാദിനാ ഉപക്കമേന അധിമത്തം ദുക്ഖമനുഭവതി, യഞ്ച മാതു സീതുദകപാനകാലേ സീതനരകൂപപന്നോ വിയ, ഉണ്ഹയാഗുഭത്താദിഅജ്ഝോഹരണകാലേ അങ്ഗാരവുട്ഠിസമ്പരികിണ്ണോ വിയ, ലോണമ്ബിലാദിഅജ്ഝോഹരണകാലേ ഖാരാപടിച്ഛകാദികമ്മകാരണപ്പത്തോ വിയ തിബ്ബം ദുക്ഖമനുഭോതി – ഇദം ‘ഗബ്ഭപരിഹരണമൂലകം’ ദുക്ഖം.

യം പനസ്സ മൂള്ഹഗബ്ഭായ മാതുയാ മിത്താമച്ചസുഹജ്ജാദീഹിപി അദസ്സനാരഹേ ദുക്ഖുപ്പത്തിട്ഠാനേ ഛേദനഫാലനാദീഹി ദുക്ഖം ഉപ്പജ്ജതി – ഇദം ‘ഗബ്ഭവിപത്തിമൂലകം’ ദുക്ഖം. യം വിജായമാനായ മാതുയാ കമ്മജേഹി വാതേഹി പരിവത്തേത്വാ നരകപപാതം വിയ അതിഭയാനകം യോനിമഗ്ഗം പടിപാതിയമാനസ്സ പരമസമ്ബാധേന യോനിമുഖേന താളച്ഛിഗ്ഗളേന വിയ നിക്കഡ്ഢിയമാനസ്സ മഹാനാഗസ്സ നരകസത്തസ്സ വിയ ച സങ്ഘാടപബ്ബതേഹി വിചുണ്ണിയമാനസ്സ ദുക്ഖം ഉപ്പജ്ജതി – ഇദം ‘വിജായനമൂലകം’ ദുക്ഖം. യം പന ജാതസ്സ തരുണവണസദിസസ്സ സുകുമാരസരീരസ്സ ഹത്ഥഗ്ഗഹണന്ഹാപനധോവനചോളപരിമജ്ജനാദികാലേ സൂചിമുഖഖുരധാരവിജ്ഝനഫാലനസദിസം ദുക്ഖം ഉപ്പജ്ജതി – ഇദം മാതുകുച്ഛിതോ ‘ബഹി നിക്ഖമനമൂലകം’ ദുക്ഖം. യം തതോ പരം പവത്തിയം അത്തനാവ അത്താനം വധന്തസ്സ, അചേലകവതാദിവസേന ആതാപനപരിതാപനാനുയോഗമനുയുത്തസ്സ, കോധവസേന അഭുഞ്ജന്തസ്സ, ഉബ്ബന്ധന്തസ്സ ച ദുക്ഖം ഹോതി – ഇദം ‘അത്തൂപക്കമമൂലകം’ ദുക്ഖം.

യം പന പരതോ വധബന്ധനാദീനി അനുഭവന്തസ്സ ദുക്ഖം ഉപ്പജ്ജതി – ഇദം ‘പരൂപക്കമമൂലകം’ ദുക്ഖന്തി. ഇതി ഇമസ്സ സബ്ബസ്സാപി ദുക്ഖസ്സ അയം ജാതി വത്ഥുമേവ ഹോതീതി. തേനേതം വുച്ചതി –

ജായേഥ നോ ചേ നരകേസു സത്തോ,

തത്ഥഗ്ഗിദാഹാദികമപ്പസയ്ഹം;

ലഭേഥ ദുക്ഖം നു കുഹിം പതിട്ഠം,

ഇച്ചാഹ ദുക്ഖാതി മുനീധ ജാതി.

ദുക്ഖം തിരച്ഛേസു കസാപതോദ-

ദണ്ഡാഭിഘാതാദിഭവം അനേകം;

യം തം കഥം തത്ഥ ഭവേയ്യ ജാതിം,

വിനാ തഹിം ജാതി തതോപി ദുക്ഖാ.

പേതേസു ദുക്ഖം പന ഖുപ്പിപാസാ-

വാതാതപാദിപ്പഭവം വിചിത്തം;

യസ്മാ അജാതസ്സ ന തത്ഥ അത്ഥി,

തസ്മാപി ദുക്ഖം മുനി ജാതിമാഹ.

തിബ്ബന്ധകാരേ ച അസയ്ഹസീതേ,

ലോകന്തരേ യം അസുരേസു ദുക്ഖം;

ന തം ഭവേ തത്ഥ ന ചസ്സ ജാതി,

യതോ അയം ജാതി തതോപി ദുക്ഖാ.

യഞ്ചാപി ഗൂഥനരകേ വിയ മാതുഗബ്ഭേ,

സത്തോ വസം ചിരമതോ ബഹി നിക്ഖമനഞ്ച;

പപ്പോതി ദുക്ഖമതിഘോരമിദമ്പി നത്ഥി,

ജാതിം വിനാ ഇതിപി ജാതിരയഞ്ഹി ദുക്ഖാ.

കിം ഭാസിതേന ബഹുനാ നനു യം കുഹിഞ്ചി,

അത്ഥീധ കിഞ്ചിദപി ദുക്ഖമിദം കദാചി;

നേവത്ഥി ജാതിവിരഹേ യദതോ മഹേസീ,

ദുക്ഖാതി സബ്ബപഠമം ഇമമാഹ ജാതിന്തി.

ജരാനിദ്ദേസോ

൧൯൨. ജരാനിദ്ദേസേ ജരാതി സഭാവപച്ചത്തം. ജീരണതാതി ആകാരനിദ്ദേസോ. ഖണ്ഡിച്ചന്തിആദയോ തയോ കാലാതിക്കമേ കിച്ചനിദ്ദേസാ. പച്ഛിമാ ദ്വേ പകതിനിദ്ദേസാ. അയഞ്ഹി ജരാതി ഇമിനാ പദേന സഭാവതോ ദീപിതാ, തേനസ്സാ ഇദം സഭാവപച്ചത്തം. ജീരണതാതി ഇമിനാ ആകാരതോ, തേനസ്സായം ആകാരനിദ്ദേസോ. ഖണ്ഡിച്ചന്തി ഇമിനാ കാലാതിക്കമേ ദന്തനഖാനം ഖണ്ഡിതഭാവകരണകിച്ചതോ. പാലിച്ചന്തി ഇമിനാ കേസലോമാനം പലിതഭാവകരണകിച്ചതോ. വലിത്തചതാതി ഇമിനാ മംസം മിലാപേത്വാ തചേ വലിത്തഭാവകരണകിച്ചതോ ദീപിതാ. തേനസ്സാ ഇമേ ഖണ്ഡിച്ചന്തി ആദയോ തയോ കാലാതിക്കമേ കിച്ചനിദ്ദേസാ. തേഹി ഇമേസം വികാരാനം ദസ്സനവസേന പാകടീഭൂതാതി പാകടജരാ ദസ്സിതാ. യഥേവ ഹി ഉദകസ്സ വാ വാതസ്സ വാ അഗ്ഗിനോ വാ തിണരുക്ഖാദീനം സംസഗ്ഗപലിഭഗ്ഗതായ വാ ഝാമതായ വാ ഗതമഗ്ഗോ പാകടോ ഹോതി, ന ച സോ ഗതമഗ്ഗോ താനേവ ഉദകാദീനി, ഏവമേവ ജരായ ദന്താദീസു ഖണ്ഡിച്ചാദിവസേന ഗതമഗ്ഗോ പാകടോ, ചക്ഖും ഉമ്മീലേത്വാപി ഗയ്ഹതി. ന ച ഖണ്ഡിച്ചാദീനേവ ജരാ; ന ഹി ജരാ ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യാ ഹോതി.

ആയുനോ സംഹാനി ഇന്ദ്രിയാനം പരിപാകോതി ഇമേഹി പന പദേഹി കാലാതിക്കമേയേവ അഭിബ്യത്തായ ആയുക്ഖയചക്ഖാദിഇന്ദ്രിയപരിപാകസങ്ഖാതായ പകതിയാ ദീപിതാ. തേനസ്സിമേ പച്ഛിമാ ദ്വേ പകതിനിദ്ദേസാതി വേദിതബ്ബാ. തത്ഥ യസ്മാ ജരം പത്തസ്സ ആയു ഹായതി തസ്മാ ജരാ ‘‘ആയുനോ സംഹാനീ’’തി ഫലൂപചാരേന വുത്താ. യസ്മാ ദഹരകാലേ സുപ്പസന്നാനി സുഖുമമ്പി അത്തനോ വിസയം സുഖേനേവ ഗണ്ഹനസമത്ഥാനി ചക്ഖാദീനി ഇന്ദ്രിയാനി ജരം പത്തസ്സ പരിപക്കാനി ആലുളിതാനി അവിസദാനി ഓളാരികമ്പി അത്തനോ വിസയം ഗഹേതും അസമത്ഥാനി ഹോന്തി, തസ്മാ ‘‘ഇന്ദ്രിയാനം പരിപാകോ’’തി ഫലൂപചാരേനേവ വുത്താ.

സാ പനേസാ ഏവം നിദ്ദിട്ഠാ സബ്ബാപി ജരാ പാകടാ പടിച്ഛന്നാതി ദുവിധാ ഹോതി. തത്ഥ ദന്താദീസു ഖണ്ഡാദിഭാവദസ്സനതോ രൂപധമ്മേസു ജരാ ‘പാകടജരാ’ നാമ. അരൂപധമ്മേസു പന ജരാ താദിസസ്സ വികാരസ്സ അദസ്സനതോ ‘പടിച്ഛന്നജരാ’ നാമ. തത്ഥ യ്വായം ഖണ്ഡാദിഭാവോ ദിസ്സതി, സോ താദിസാനം ദന്താദീനം സുവിഞ്ഞേയ്യത്താ വണ്ണോയേവ. തം ചക്ഖുനാ ദിസ്വാ മനോദ്വാരേന ചിന്തേത്വാ ‘‘ഇമേ ദന്താ ജരായ പഹടാ’’തി ജരം ജാനാതി, ഉദകട്ഠാനേ ബദ്ധാനി ഗോസിങ്ഗാദീനി ഓലോകേത്വാ ഹേട്ഠാ ഉദകസ്സ അത്ഥിഭാവം ജാനനം വിയ. പുന അവീചി സവീചീതി ഏവമ്പി അയം ജരാ ദുവിധാ ഹോതി. തത്ഥ മണികനകരജതപവാളചന്ദസൂരിയാദീനം മന്ദദസകാദീസു പാണീനം വിയ ച പുപ്ഫഫലപല്ലവാദീസു അപാണീനം വിയ ച അന്തരന്തരാ വണ്ണവിസേസാദീനം ദുബ്ബിഞ്ഞേയ്യത്താ ജരാ ‘അവീചിജരാ’ നാമ, നിരന്തരജരാതി അത്ഥോ. തതോ അഞ്ഞേസു പന യഥാവുത്തേസു അന്തരന്തരാ വണ്ണവിസേസാദീനം സുവിഞ്ഞേയ്യത്താ ജരാ ‘സവീചിജരാ’ നാമ.

തത്ഥ സവീചിജരാ ഉപാദിന്നാനുപാദിന്നകവസേന ഏവം ദീപേതബ്ബാ – ദഹരകുമാരകാനഞ്ഹി പഠമമേവ ഖീരദന്താ നാമ ഉട്ഠഹന്തി, ന തേ ഥിരാ. തേസു പന പതിതേസു പുന ദന്താ ഉട്ഠഹന്തി. തേ പഠമമേവ സേതാ ഹോന്തി, ജരാവാതേന പന പഹടകാലേ കാളകാ ഹോന്തി. കേസാ പന പഠമമേവ തമ്ബാപി ഹോന്തി കാളകാപി സേതാപി. ഛവി പന സലോഹിതികാ ഹോതി. വഡ്ഢന്താനം വഡ്ഢന്താനം ഓദാതാനം ഓദാതഭാവോ, കാളകാനം കാളകഭാവോ പഞ്ഞായതി, ജരാവാതേന പന പഹടകാലേ വളിം ഗണ്ഹാതി. സബ്ബമ്പി സസ്സം വപിതകാലേ സേതം ഹോതി, പച്ഛാ നീലം, ജരാവാതേന പന പഹടകാലേ പണ്ഡുകം ഹോതി. അമ്ബങ്കുരേനാപി ദീപേതും വട്ടതി ഏവ. അയം വുച്ചതി ജരാതി അയം ജരാ നാമ കഥിയതി. സാ പനേസാ ഖന്ധപരിപാകലക്ഖണാ, മരണൂപനയനരസാ, യോബ്ബനവിനാസപച്ചുപട്ഠാനാ.

‘ജരായ ദുക്ഖട്ഠോ വേദിതബ്ബോ’തി ഏത്ഥ പന അയമ്പി സയം ന ദുക്ഖാ, ദുക്ഖസ്സ പന വത്ഥുഭാവേന ദുക്ഖാതി വുത്താ. കതരസ്സ ദുക്ഖസ്സ? കായദുക്ഖസ്സ ചേവ ദോമനസ്സദുക്ഖസ്സ ച. ജിണ്ണസ്സ ഹി അത്തഭാവോ ജരസകടം വിയ ദുബ്ബലോ ഹോതി, ഠാതും വാ ഗന്തും വാ നിസീദിതും വാ വായമന്തസ്സ ബലവം കായദുക്ഖം ഉപ്പജ്ജതി; പുത്തദാരേ യഥാപുരേ അസല്ലക്ഖേന്തേ ദോമനസ്സം ഉപ്പജ്ജതി. ഇതി ഇമേസം ദ്വിന്നമ്പി ദുക്ഖാനം വത്ഥുഭാവേന ദുക്ഖാതി വേദിതബ്ബാ. അപിച –

അങ്ഗാനം സിഥിലഭാവാ, ഇന്ദ്രിയാനം വികാരതോ;

യോബ്ബനസ്സ വിനാസേന, ബലസ്സ ഉപഘാതതോ.

വിപ്പവാസാ സതാദീനം, പുത്തദാരേഹി അത്തനോ;

അപസാദനീയതോ ചേവ, ഭീയ്യോ ബാലത്തപത്തിയാ.

പപ്പോതി ദുക്ഖം യം മച്ചോ, കായികം മാനസം തഥാ;

സബ്ബമേതം ജരാഹേതു, യസ്മാ തസ്മാ ജരാ ദുഖാതി.

മരണനിദ്ദേസോ

൧൯൩. മരണനിദ്ദേസേ ചവനകവസേന ചുതി; ഏകചതുപഞ്ചക്ഖന്ധായ ചുതിയാ സാമഞ്ഞവചനമേതം. ചവനതാതി ഭാവവചനേന ലക്ഖണനിദസ്സനം. ഭേദോതി ചുതിഖന്ധാനം ഭങ്ഗുപ്പത്തിപരിദീപനം. അന്തരധാനന്തി ഘടസ്സ വിയ ഭിന്നസ്സ ഭിന്നാനം ചുതിഖന്ധാനം യേന കേനചി പരിയായേന ഠാനാഭാവപരിദീപനം. മച്ചു മരണന്തി മച്ചുസങ്ഖാതം മരണം. കാലോ നാമ അന്തകോ, തസ്സ കിരിയാ കാലകിരിയാ. ഏത്താവതാ സമ്മുതിയാ മരണം ദീപിതം ഹോതി.

ഇദാനി പരമത്ഥേന ദീപേതും ഖന്ധാനം ഭേദോതിആദിമാഹ. പരമത്ഥേന ഹി ഖന്ധായേവ ഭിജ്ജന്തി, ന സത്തോ നാമ കോചി മരതി. ഖന്ധേസു പന ഭിജ്ജമാനേസു സത്തോ മരതി ഭിന്നേസു മതോതി വോഹാരോ ഹോതി. ഏത്ഥ ച ചതുപഞ്ചവോകാരവസേന ഖന്ധാനം ഭേദോ, ഏകവോകാരവസേന കളേവരസ്സ നിക്ഖേപോ; ചതുവോകാരവസേന വാ ഖന്ധാനം ഭേദോ, സേസദ്വയവസേന കളേവരസ്സ നിക്ഖേപോ വേദിതബ്ബോ. കസ്മാ? ഭവദ്വയേപി രൂപകായസങ്ഖാതസ്സ കളേവരസ്സ സമ്ഭവതോ. യസ്മാ വാ ചാതുമഹാരാജികാദീസു ഖന്ധാ ഭിജ്ജന്തേവ, ന കിഞ്ചി നിക്ഖിപതി, തസ്മാ തേസം വസേന ഖന്ധാനം ഭേദോ. മനുസ്സാദീസു കളേവരസ്സ നിക്ഖേപോ. ഏത്ഥ ച കളേവരസ്സ നിക്ഖേപകരണതോ മരണം ‘‘കളേവരസ്സ നിക്ഖേപോ’’തി വുത്തം.

ജീവിതിന്ദ്രിയസ്സ ഉപച്ഛേദോതി ഇമിനാ ഇന്ദ്രിയബദ്ധസ്സേവ മരണം നാമ ഹോതി, അനിന്ദ്രിയബദ്ധസ്സ മരണം നാമ നത്ഥീതി ദസ്സേതി. ‘സസ്സം മതം, രുക്ഖോ മതോ’തി ഇദം പന വോഹാരമത്തമേവ. അത്ഥതോ പന ഏവരൂപാനി വചനാനി സസ്സാദീനം ഖയവയഭാവമേവ ദീപേന്തി. ഇദം വുച്ചതി മരണന്തി ഇദം സബ്ബമ്പി മരണം നാമ കഥിയതി.

അപിചേത്ഥ ഖണികമരണം, സമ്മുതിമരണം, സമുച്ഛേദമരണന്തി അയമ്പി ഭേദോ വേദിതബ്ബോ. തത്ഥ ‘ഖണികമരണം’ നാമ പവത്തേ രൂപാരൂപധമ്മാനം ഭേദോ. ‘തിസ്സോ മതോ, ഫുസ്സോ മതോ’തി ഇദം ‘സമ്മുതിമരണം’ നാമ. ഖീണാസവസ്സ അപ്പടിസന്ധികാ കാലകിരിയാ ‘സമുച്ഛേദമരണം’ നാമ. ഇമസ്മിം പനത്ഥേ സമ്മുതിമരണം അധിപ്പേതം. ജാതിക്ഖയമരണം, ഉപക്കമമരണം, സരസമരണം, ആയുക്ഖയമരണം, പുഞ്ഞക്ഖയമരണന്തിപി തസ്സേവ നാമം. തയിദം ചുതിലക്ഖണം, വിയോഗരസം, വിപ്പവാസപച്ചുപട്ഠാനം.

‘മരണസ്സ ദുക്ഖട്ഠോ വേദിതബ്ബോ’തി ഏത്ഥ പന ഇദമ്പി സയം ന ദുക്ഖം, ദുക്ഖസ്സ പന വത്ഥുഭാവേന ദുക്ഖന്തി വുത്തം. മരണന്തികാപി ഹി സാരീരികാ വേദനാ, പടിവാതേ ഗഹിതാ ആദിത്തതിണുക്കാ വിയ, സരീരം നിദഹന്തി. നരകനിമിത്താദീനം ഉപട്ഠാനകാലേ ബലവദോമനസ്സം ഉപ്പജ്ജതി. ഇതി ഇമേസം ദ്വിന്നമ്പി ദുക്ഖാനം വത്ഥുഭാവേന ദുക്ഖന്തി വേദിതബ്ബം. അപി ച –

പാപസ്സ പാപകമ്മാദി, നിമിത്തമനുപസ്സതോ;

ഭദ്ദസ്സാപസഹന്തസ്സ, വിയോഗം പിയവത്ഥുകം.

മീയമാനസ്സ യം ദുക്ഖം, മാനസം അവിസേസതോ;

സബ്ബേസഞ്ചാപി യം സന്ധി-ബന്ധനച്ഛേദനാദികം.

വിതുജ്ജമാനമമ്മാനം, ഹോതി ദുക്ഖം സരീരജം;

അസയ്ഹമപ്പടികാരം, ദുക്ഖസ്സേതസ്സിദം യതോ;

മരണം വത്ഥു തേനേതം, ദുക്ഖമിച്ചേവ ഭാസിതന്തി.

അപിച ഇമാനി ജാതിജരാമരണാനി നാമ ഇമേസം സത്താനം വധകപച്ചാമിത്താ വിയ ഓതാരം ഗവേസന്താനി വിചരന്തി. യഥാ ഹി പുരിസസ്സ തീസു പച്ചാമിത്തേസു ഓതാരാപേക്ഖേസു വിചരന്തേസു ഏകോ വദേയ്യ – ‘‘അഹം അസുകഅരഞ്ഞസ്സ നാമ വണ്ണം കഥേത്വാ ഏതം ആദായ തത്ഥ ഗമിസ്സാമി, ഏത്ഥ മയ്ഹം ദുക്കരം നത്ഥീ’’തി. ദുതിയോ വദേയ്യ ‘‘അഹം തവ ഏതം ഗഹേത്വാ ഗതകാലേ പോഥേത്വാ ദുബ്ബലം കരിസ്സാമി, ഏത്ഥ മയ്ഹം ദുക്കരം നത്ഥീ’’തി. തതിയോ വദേയ്യ – ‘‘തയാ ഏതസ്മിം പോഥേത്വാ ദുബ്ബലേ കതേ തിണ്ഹേന അസിനാ സീസച്ഛേദനം നാമ മയ്ഹം ഭാരോ ഹോതൂ’’തി. തേ ഏവം വത്വാ തഥാ കരേയ്യും.

തത്ഥ പഠമപച്ചാമിത്തസ്സ അരഞ്ഞസ്സ വണ്ണം കഥേത്വാ തം ആദായ തത്ഥ ഗതകാലോ വിയ സുഹജ്ജഞാതിമണ്ഡലതോ നിക്കഡ്ഢിത്വാ യത്ഥ കത്ഥചി നിബ്ബത്താപനം നാമ ജാതിയാ കിച്ചം. ദുതിയസ്സ പോഥേത്വാ ദുബ്ബലകരണം വിയ നിബ്ബത്തക്ഖന്ധേസു നിപതിത്വാ പരാധീനമഞ്ചപരായണഭാവകരണം ജരായ കിച്ചം. തതിയസ്സ തിണ്ഹേന അസിനാ സീസച്ഛേദനം വിയ ജീവിതക്ഖയപാപനം മരണസ്സ കിച്ചന്തി വേദിതബ്ബം.

അപിചേത്ഥ ജാതിദുക്ഖം സാദീനവമഹാകന്താരപ്പവേസോ വിയ ദട്ഠബ്ബം. ജരാദുക്ഖം തത്ഥ അന്നപാനരഹിതസ്സ ദുബ്ബല്യം വിയ ദട്ഠബ്ബം. മരണദുക്ഖം ദുബ്ബലസ്സ ഇരിയാപഥപവത്തനേ വിഹതപരക്കമസ്സ വാളാദീഹി അനയബ്യസനാപാദനം വിയ ദട്ഠബ്ബന്തി.

സോകനിദ്ദേസോ

൧൯൪. സോകനിദ്ദേസേ ബ്യസതീതി ബ്യസനം; ഹിതസുഖം ഖിപതി വിദ്ധംസേതീതി അത്ഥോ. ഞാതീനം ബ്യസനം ഞാതിബ്യസനം; ചോരരോഗഭയാദീഹി ഞാതിക്ഖയോ ഞാതിവിനാസോതി അത്ഥോ. തേന ഞാതിബ്യസനേന ഫുട്ഠസ്സാതി അജ്ഝോത്ഥടസ്സ അഭിഭൂതസ്സ സമന്നാഗതസ്സാതി അത്ഥോ. സേസേസുപി ഏസേവ നയോ. അയം പന വിസേസോ – ഭോഗാനം ബ്യസനം ഭോഗബ്യസനം; രാജചോരാദിവസേന ഭോഗക്ഖയോ ഭോഗവിനാസോതി അത്ഥോ. രോഗോയേവ ബ്യസനം രോഗബ്യസനം; രോഗോ ഹി ആരോഗ്യം ബ്യസതി വിനാസേതീതി ബ്യസനം. സീലസ്സ ബ്യസനം സീലബ്യസനം; ദുസ്സീല്യസ്സേതം നാമം. സമ്മാദിട്ഠിം വിനാസയമാനാ ഉപ്പന്നാ ദിട്ഠിയേവ ബ്യസനം ദിട്ഠിബ്യസനം. ഏത്ഥ ച പുരിമാനി ദ്വേ അനിപ്ഫന്നാനി, പച്ഛിമാനി തീണി നിപ്ഫന്നാനി തിലക്ഖണബ്ഭാഹതാനി. പുരിമാനി ച തീണി നേവ കുസലാനി ന അകുസലാനി. സീലദിട്ഠിബ്യസനദ്വയം അകുസലം.

അഞ്ഞതരഞ്ഞതരേനാതി ഗഹിതേസു വാ യേന കേനചി അഗ്ഗഹിതേസു വാ മിത്താമച്ചബ്യസനാദീസു യേന കേനചി. സമന്നാഗതസ്സാതി സമനുബന്ധസ്സ അപരിമുച്ചമാനസ്സ. അഞ്ഞതരഞ്ഞതരേന ദുക്ഖധമ്മേനാതി യേന കേനചി സോകദുക്ഖസ്സ ഉപ്പത്തിഹേതുനാ. സോകോതി സോചനകവസേന സോകോ; ഇദം തേഹി കാരണേഹി ഉപജ്ജനകസോകസ്സ സഭാവപച്ചത്തം. സോചനാതി സോചനാകരോ. സോചിതത്തന്തി സോചിതഭാവോ. അന്തോസോകോതി അബ്ഭന്തരേ സോകോ. ദുതിയപദം ഉപസഗ്ഗവസേന വഡ്ഢിതം. സോ ഹി അബ്ഭന്തരേ സുക്ഖാപേന്തോ വിയ പരിസുക്ഖാപേന്തോ വിയ ഉപ്പജ്ജതീതി ‘‘അന്തോസോകോ അന്തോപരിസോകോ’’തി വുച്ചതി.

ചേതസോ പരിജ്ഝായനാതി ചിത്തസ്സ ഝായനാകാരോ. സോകോ ഹി ഉപ്പജ്ജമാനോ അഗ്ഗി വിയ ചിത്തം ഝാപേതി പരിദഹതി, ‘‘ചിത്തം മേ ഝാമം, ന മേ കിഞ്ചി പടിഭാതീ’’തി വദാപേതി. ദുക്ഖിതോ മനോ ദുമ്മനോ, തസ്സ ഭാവോ ദോമനസ്സം. അനുപവിട്ഠട്ഠേന സോകോവ സല്ലന്തി സോകസല്ലം. അയം വുച്ചതി സോകോതി അയം സോകോ നാമ കഥിയതി. സോ പനായം കിഞ്ചാപി അത്ഥതോ ദോമനസ്സവേദനാവ ഹോതി, ഏവം സന്തേപി അന്തോനിജ്ഝാനലക്ഖണോ, ചേതസോ പരിനിജ്ഝായനരസോ, അനുസോചനപച്ചുപട്ഠാനോ.

‘സോകസ്സ ദുക്ഖട്ഠോ വേദിതബ്ബോ’തി ഏത്ഥ പന അയം സഭാവദുക്ഖത്താ ചേവ ദുക്ഖസ്സ ച വത്ഥുഭാവേന ദുക്ഖോതി വുത്തോ. കതരദുക്ഖസ്സാതി? കായികദുക്ഖസ്സ ചേവ ജവനക്ഖണേ ച ദോമനസ്സദുക്ഖസ്സ. സോകവേഗേന ഹി ഹദയേ മഹാഗണ്ഡോ ഉട്ഠഹിത്വാ പരിപച്ചിത്വാ ഭിജ്ജതി, മുഖതോ വാ കാളലോഹിതം നിക്ഖമതി, ബലവം കായദുക്ഖം ഉപ്പജ്ജതി. ‘‘ഏത്തകാ മേ ഞാതയോ ഖയം ഗതാ, ഏത്തകാ മേ ഭോഗാ’’തി ചിന്തേന്തസ്സ ച ബലവം ദോമനസ്സം ഉപ്പജ്ജതി. ഇതി ഇമേസം ദ്വിന്നം ദുക്ഖാനം വത്ഥുഭാവേനപേസ ദുക്ഖോതി വേദിതബ്ബോ. അപിച –

സത്താനം ഹദയം സോകോ, സല്ലം വിയ വിതുജ്ജതി;

അഗ്ഗിതത്തോവ നാരാചോ, ഭുസഞ്ച ഡഹതേ പുന.

സമാവഹതി ച ബ്യാധി-ജരാമരണഭേദനം;

ദുക്ഖമ്പി വിവിധം യസ്മാ, തസ്മാ ദുക്ഖോതി വുച്ചതീതി.

പരിദേവനിദ്ദേസോ

൧൯൫. പരിദേവനിദ്ദേസേ ‘മയ്ഹം ധീതാ, മയ്ഹം പുത്തോ’തി ഏവം ആദിസ്സ ആദിസ്സ ദേവന്തി രോദന്തി ഏതേനാതി ആദേവോ. തം തം വണ്ണം പരികിത്തേത്വാ പരികിത്തേത്വാ ദേവന്തി ഏതേനാതി പരിദേവോ. തതോ പരാനി ദ്വേ ദ്വേ പദാനി പുരിമദ്വയസ്സേവ ആകാരഭാവനിദ്ദേസവസേന വുത്താനി. വാചാതി വചനം. പലാപോതി തുച്ഛം നിരത്ഥകവചനം. ഉപഡ്ഢഭണിതഅഞ്ഞഭണിതാദിവസേന വിരൂപോ പലാപോ വിപ്പലാപോ. ലാലപ്പോതി പുനപ്പുനം ലപനം. ലാലപ്പനാകാരോ ലാലപ്പനാ. ലാലപ്പിതസ്സ ഭാവോ ലാലപ്പിതത്തം. അയം വുച്ചതി പരിദേവോതി അയം പരിദേവോ നാമ കഥിയതി. സോ ലാലപ്പനലക്ഖണോ, ഗുണദോസപരികിത്തനരസോ, സമ്ഭമപച്ചുപട്ഠാനോ.

‘പരിദേവസ്സ ദുക്ഖട്ഠോ വേദിതബ്ബോ’തി ഏത്ഥ പന അയമ്പി സയം ന ദുക്ഖോ, കായദുക്ഖദോമനസ്സദുക്ഖാനം പന വത്ഥുഭാവേന ദുക്ഖോതി വുത്തോ. പരിദേവന്തോ ഹി അത്തനോ ഖന്ധം മുട്ഠീഹി പോഥേതി, ഉഭോഹി ഹത്ഥേഹി ഉരം പഹരതി പിംസതി, സീസേന ഭിത്തിയാ സദ്ധിം യുജ്ഝതി. തേനസ്സ ബലവം കായദുക്ഖം ഉപ്പജ്ജതി. ‘ഏത്തകാ മേ ഞാതയോ ഖയം വയം അബ്ഭത്ഥം ഗതാ’തിആദീനി ചിന്തേതി. തേനസ്സ ബലവം ദോമനസ്സം ഉപ്പജ്ജതി. ഇതി ഇമേസം ദ്വിന്നമ്പി ദുക്ഖാനം വത്ഥുഭാവേന ദുക്ഖോതി വേദിതബ്ബോ. അപിച –

യം സോകസല്ലവിഹതോ പരിദേവമാനോ,

കണ്ഠോട്ഠതാലുതലസോസജമപ്പസയ്ഹം;

ഭിയ്യോധിമത്തമധിഗച്ഛതിയേവ ദുക്ഖം,

ദുക്ഖോതി തേന ഭഗവാ പരിദേവമാഹാതി.

ദുക്ഖദോമനസ്സനിദ്ദേസോ

൧൯൬-൭. ദുക്ഖദോമനസ്സനിദ്ദേസാ ഹേട്ഠാ ധമ്മസങ്ഗഹട്ഠകഥായം വണ്ണിതത്താ പാകടാ ഏവ. ലക്ഖണാദീനി പന തേസം തത്ഥ വുത്താനേവ.

‘ദുക്ഖസ്സ ദുക്ഖട്ഠോ വേദിതബ്ബോ, ദോമനസ്സസ്സ ദുക്ഖട്ഠോ വേദിതബ്ബോ’തി ഏത്ഥ പന ഉഭയമ്പേതം സയഞ്ച ദുക്ഖത്താ കായികചേതസികദുക്ഖാനഞ്ച വത്ഥുഭാവേന ദുക്ഖന്തി വുത്തം. ഹത്ഥപാദാനഞ്ഹി കണ്ണനാസികാനഞ്ച ഛേദനദുക്ഖേന ദുക്ഖിതസ്സ, അനാഥസാലായം ഉച്ഛിട്ഠകപാലം പുരതോ കത്വാ നിപന്നസ്സ, വണമുഖേഹി പുളുവകേസു നിക്ഖമന്തേസു ബലവം കായദുക്ഖം ഉപ്പജ്ജതി; നാനാരങ്ഗരത്തവത്ഥമനുഞ്ഞാലങ്കാരം നക്ഖത്തം കീളന്തം മഹാജനം ദിസ്വാ ബലവദോമനസ്സം ഉപ്പജ്ജതി. ഏവം താവ ദുക്ഖസ്സ ദ്വിന്നമ്പി ദുക്ഖാനം വത്ഥുഭാവോ വേദിതബ്ബോ. അപിച –

പീളേതി കായികമിദം, ദുക്ഖം ദുക്ഖഞ്ച മാനസം ഭിയ്യോ;

ജനയതി യസ്മാ തസ്മാ, ദുക്ഖന്തി വിസേസതോ വുത്തന്തി.

ചേതോദുക്ഖസമപ്പിതാ പന കേസേ പകിരിയ ഉരാനി പതിപിസേന്തി, ആവട്ടന്തി, വിവട്ടന്തി, ഛിന്നപപാതം പപതന്തി, സത്ഥം ആഹരന്തി, വിസം ഖാദന്തി, രജ്ജുയാ ഉബ്ബന്ധന്തി, അഗ്ഗിം പവിസന്തി. തം തം വിപരീതം വത്ഥും തഥാ തഥാ വിപ്പടിസാരിനോ പരിഡയ്ഹമാനചിത്താ ചിന്തേന്തി. ഏവം ദോമനസ്സസ്സ ഉഭിന്നമ്പി ദുക്ഖാനം വത്ഥുഭാവോ വേദിതബ്ബോ. അപിച –

പീളേതി യതോ ചിത്തം, കായസ്സ ച പീളനം സമാവഹതി;

ദുക്ഖന്തി ദോമനസ്സമ്പി, ദോമനസ്സം തതോ അഹൂതി.

ഉപായാസനിദ്ദേസോ

൧൯൮. ഉപായാസനിദ്ദേസേ ആയാസനട്ഠേന ആയാസോ; സംസീദനവിസീദനാകാരപ്പവത്തസ്സ ചിത്തകിലമഥസ്സേതം നാമം. ബലവം ആയാസോ ഉപായാസോ. ആയാസിതഭാവോ ആയാസിതത്തം. ഉപായാസിതഭാവോ ഉപായാസിതത്തം. അയം വുച്ചതി ഉപായാസോതി അയം ഉപായാസോ നാമ കഥിയതി. സോ പനേസ ബ്യാസത്തിലക്ഖണോ, നിത്ഥുനനരസോ, വിസാദപച്ചുപട്ഠാനോ.

‘ഉപായാസസ്സ ദുക്ഖട്ഠോ വേദിതബ്ബോ’തി ഏത്ഥ പന അയമ്പി സയം ന ദുക്ഖോ, ഉഭിന്നമ്പി ദുക്ഖാനം വത്ഥുഭാവേന ദുക്ഖോതി വുത്തോ. കുപിതേന ഹി രഞ്ഞാ ഇസ്സരിയം അച്ഛിന്ദിത്വാ ഹതപുത്തഭാതികാനം ആണത്തവധാനം ഭയേന അടവിം പവിസിത്വാ നിലീനാനം മഹാവിസാദപ്പത്താനം ദുക്ഖട്ഠാനേന ദുക്ഖസേയ്യായ ദുക്ഖനിസജ്ജായ ബലവം കായദുക്ഖം ഉപ്പജ്ജതി. ‘ഏത്തകാ നോ ഞാതകാ, ഏത്തകാ ഭോഗാ നട്ഠാ’തി ചിന്തേന്താനം ബലവദോമനസ്സം ഉപ്പജ്ജതി. ഇതി ഇമേസം ദ്വിന്നമ്പി ദുക്ഖാനം വത്ഥുഭാവേന ദുക്ഖോതി വേദിതബ്ബോതി. അപിച –

ചിത്തസ്സ പരിദഹനാ, കായസ്സ വിസാദനാ ച അധിമത്തം;

യം ദുക്ഖമുപായാസോ, ജനേതി ദുക്ഖോ തതോ വുത്തോ.

ഏത്ഥ ച മന്ദഗ്ഗിനാ അന്തോഭാജനേയേവ തേലാദീനം പാകോ വിയ സോകോ. തിക്ഖഗ്ഗിനാ പച്ചമാനസ്സ ഭാജനതോ ബഹിനിക്ഖമനം വിയ പരിദേവോ. ബഹിനിക്ഖന്താവസേസസ്സ നിക്ഖമിതുമ്പി അപ്പഹോന്തസ്സ അന്തോഭാജനേയേവ യാവ പരിക്ഖയാ പാകോ വിയ ഉപായാസോ ദട്ഠബ്ബോ.

അപ്പിയസമ്പയോഗനിദ്ദേസോ

൧൯൯. അപ്പിയസമ്പയോഗനിദ്ദേസേ യസ്സാതി യേ അസ്സ. അനിട്ഠാതി അപരിയേസിതാ. പരിയേസിതാ വാ ഹോന്തു അപരിയേസിതാ വാ, നാമമേവേതം അമനാപാരമ്മണാനം. മനസ്മിം ന കമന്തി, ന പവിസന്തീതി അകന്താ. മനസ്മിം ന അപ്പിയന്തി, ന വാ മനം വഡ്ഢേന്തീതി അമനാപാ. രൂപാതിആദി തേസം സഭാവനിദസ്സനം. അനത്ഥം കാമേന്തി ഇച്ഛന്തീതി അനത്ഥകാമാ. അഹിതം കാമേന്തി ഇച്ഛന്തീതി അഹിതകാമാ. അഫാസുകം ദുക്ഖവിഹാരം കാമേന്തി ഇച്ഛന്തീതി അഫാസുകകാമാ. ചതൂഹി യോഗേഹി ഖേമം നിബ്ഭയം വിവട്ടം ന ഇച്ഛന്തി, സഭയം വട്ടമേവ നേസം കാമേന്തി ഇച്ഛന്തീതി ആയോഗക്ഖേമകാമാ.

അപിച സദ്ധാദീനം വുദ്ധിസങ്ഖാതസ്സ അത്ഥസ്സ അകാമനതോ തേസംയേവ ഹാനിസങ്ഖാതസ്സ അനത്ഥസ്സ ച കാമനതോ അനത്ഥകാമാ. സദ്ധാദീനംയേവ ഉപായഭൂതസ്സ ഹിതസ്സ അകാമനതോ സദ്ധാഹാനിആദീനം ഉപായഭൂതസ്സ അഹിതസ്സ ച കാമനതോ അഹിതകാമാ. ഫാസുകവിഹാരസ്സ അകാമനതോ അഫാസുകവിഹാരസ്സ ച കാമനതോ അഫാസുകകാമാ. യസ്സ കസ്സചി നിബ്ഭയസ്സ അകാമനതോ ഭയസ്സ ച കാമനതോ അയോഗക്ഖേമകാമാതി ഏവമ്പേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ.

സങ്ഗതീതി ഗന്ത്വാ സംയോഗോ. സമാഗമോതി ആഗതേഹി സംയോഗോ. സമോധാനന്തി ഠാനനിസജ്ജാദീസു സഹഭാവോ. മിസ്സീഭാവോതി സബ്ബകിച്ചാനം സഹകരണം. അയം സത്തവസേന യോജനാ. സങ്ഖാരവസേന പന യം ലബ്ഭതി തം ഗഹേതബ്ബം. അയം വുച്ചതീതി അയം അപ്പിയസമ്പയോഗോ നാമ കഥിയതി. സോ അനിട്ഠസമോധാനലക്ഖണോ, ചിത്തവിഘാതകരണരസോ, അനത്ഥഭാവപച്ചുപട്ഠാനോ.

സോ അത്ഥതോ ഏകോ ധമ്മോ നാമ നത്ഥി. കേവലം അപ്പിയസമ്പയുത്താനം ദുവിധസ്സാപി ദുക്ഖസ്സ വത്ഥുഭാവതോ ദുക്ഖോതി വുത്തോ. അനിട്ഠാനി ഹി വത്ഥൂനി സമോധാനഗതാനി വിജ്ഝനഛേദനഫാലനാദീഹി കായികമ്പി ദുക്ഖം ഉപ്പാദേന്തി, ഉബ്ബേഗജനനതോ മാനസമ്പി. തേനേതം വുച്ചതി –

ദിസ്വാവ അപ്പിയേ ദുക്ഖം, പഠമം ഹോതി ചേതസി;

തദുപക്കമസമ്ഭൂത-മഥ കായേ യതോ ഇധ.

തതോ ദുക്ഖദ്വയസ്സാപി, വത്ഥുതോ സോ മഹേസിനാ;

ദുക്ഖോ വുത്തോതി വിഞ്ഞേയ്യോ, അപ്പിയേഹി സമാഗമോതി.

പിയവിപ്പയോഗനിദ്ദേസോ

൨൦൦. പിയവിപ്പയോഗനിദ്ദേസോ വുത്തപടിപക്ഖനയേന വേദിതബ്ബോ. മാതാ വാതിആദി പനേത്ഥ അത്ഥകാമേ സരൂപേന ദസ്സേതും വുത്തം. തത്ഥ മമായതീതി മാതാ. പിയായതീതി പിതാ. ഭജതീതി ഭാതാ. തഥാ ഭഗിനീ. മേത്തായന്തീതി മിത്താ, മിനന്തീതി വാ മിത്താ; സബ്ബഗുയ്ഹേസു അന്തോ പക്ഖിപന്തീതി അത്ഥോ. കിച്ചകരണീയേസു സഹഭാവട്ഠേന അമാ ഹോന്തീതി അമച്ചാ. അയം അമ്ഹാകം അജ്ഝത്തികോതി ഏവം ജാനന്തി ഞായന്തീതി വാ ഞാതീ. ലോഹിതേന സമ്ബന്ധാതി സാലോഹിതാ. ഏവമേതാനി പദാനി അത്ഥതോ വേദിതബ്ബാനി. അയം വുച്ചതീതി അയം പിയേഹി വിപ്പയോഗോ നാമ കഥിയതി. സോ ഇട്ഠവത്ഥുവിയോഗലക്ഖണോ, സോകുപ്പാദനരസോ, ബ്യസനപച്ചുപട്ഠാനോ.

സോ അത്ഥതോ ഏകോ ധമ്മോ നാമ നത്ഥി. കേവലം പിയവിപ്പയുത്താനം ദുവിധസ്സാപി ദുക്ഖസ്സ വത്ഥുഭാവതോ ദുക്ഖോതി വുത്തോ. ഇട്ഠാനി ഹി വത്ഥൂനി വിയുജ്ജമാനാനി സരീരസ്സ സോസനമിലാപനാദിഭാവേന കായികമ്പി ദുക്ഖം ഉപ്പാദേന്തി, ‘യമ്പി നോ അഹോസി, തമ്പി നോ നത്ഥീ’തി അനുസോചാപനതോ മാനസമ്പി. തേനേതം വുച്ചതി –

ഞാതിധനാദിവിയോഗാ, സോകസരസമപ്പിതാ വിതുജ്ജന്തി;

ബാലാ യതോ തതോ യം, ദുക്ഖോതി മതോ പിയവിയോഗോതി.

ഇച്ഛാനിദ്ദേസോ

൨൦൧. ഇച്ഛാനിദ്ദേസേ ജാതിധമ്മാനന്തി ജാതിസഭാവാനം ജാതിപകതികാനം. ഇച്ഛാ ഉപ്പജ്ജതീതി തണ്ഹാ ഉപ്പജ്ജതി. അഹോ വതാതി പത്ഥനാ. ന ഖോ പനേതം ഇച്ഛായ പത്തബ്ബന്തി യം ഏതം ‘‘അഹോ വത മയം ന ജാതിധമ്മാ അസ്സാമ, ന ച വത നോ ജാതി ആഗച്ഛേയ്യാ’’തി ഏവം പഹീനസമുദയേസു സാധൂസു വിജ്ജമാനം അജാതിധമ്മത്തം, പരിനിബ്ബുതേസു ച വിജ്ജമാനം ജാതിയാ അനാഗമനം ഇച്ഛിതം, തം ഇച്ഛന്തസ്സാപി മഗ്ഗഭാവനായ വിനാ അപത്തബ്ബതോ അനിച്ഛന്തസ്സ ച ഭാവനായ പത്തബ്ബതോ ന ഇച്ഛായ പത്തബ്ബം നാമ ഹോതി. ഇദമ്പീതി ഏതമ്പി; ഉപരി സേസാനി ഉപാദായ പികാരോ. യമ്പിച്ഛന്തി യേനപി ധമ്മേന അലബ്ഭനേയ്യം വത്ഥും ഇച്ഛന്തോ ന ലഭതി, തം അലബ്ഭനേയ്യവത്ഥുഇച്ഛനം ദുക്ഖന്തി വേദിതബ്ബം. ജരാധമ്മാനന്തിആദീസുപി ഏസേവ നയോ. ഏവമേത്ഥ അലബ്ഭനേയ്യവത്ഥൂസു ഇച്ഛാവ ‘‘യമ്പിച്ഛം ന ലഭതി തമ്പി ദുക്ഖ’’ന്തി വുത്താ. സാ അലബ്ഭനേയ്യവത്ഥുഇച്ഛനലക്ഖണാ, തപ്പരിയേസനരസാ, തേസം അപ്പത്തിപച്ചുപട്ഠാനാ.

ദ്വിന്നം പന ദുക്ഖാനം വത്ഥുഭാവതോ ദുക്ഖാതി വുത്താ. ഏകച്ചോ ഹി രാജാ ഭവിസ്സതീതി സമ്ഭാവിതോ ഹോതി. സോ ഛിന്നഭിന്നഗണേന പരിവാരിതോ പബ്ബതവിസമം വാ വനഗഹനം വാ പവിസതി. അഥ രാജാ തം പവത്തിം ഞത്വാ ബലകായം പേസേതി. സോ രാജപുരിസേഹി നിഹതപരിവാരോ സയമ്പി ലദ്ധപ്പഹാരോ പലായമാനോ രുക്ഖന്തരം വാ പാസാണന്തരം വാ പവിസതി. തസ്മിം സമയേ മഹാമേഘോ ഉട്ഠഹതി, തിബ്ബന്ധകാരാ കാളവദ്ദലികാ ഹോതി. അഥ നം സമന്തതോ കാളകിപില്ലികാദയോ പാണാ പരിവാരേത്വാ ഗണ്ഹന്തി. തേനസ്സ ബലവകായദുക്ഖം ഉപ്പജ്ജതി. ‘മം ഏകം നിസ്സായ ഏത്തകാ ഞാതീ ച ഭോഗാ ച വിനട്ഠാ’തി ചിന്തേന്തസ്സ ബലവദോമനസ്സം ഉപ്പജ്ജതി. ഇതി അയം ഇച്ഛാ ഇമേസം ദ്വിന്നമ്പി ദുക്ഖാനം വത്ഥുഭാവേന ദുക്ഖാതി വേദിതബ്ബാ. അപിച –

തം തം പത്ഥയമാനാനം, തസ്സ തസ്സ അലാഭതോ;

യം വിഘാതമയം ദുക്ഖം, സത്താനം ഇധ ജായതി.

അലബ്ഭനേയ്യവത്ഥൂനം, പത്ഥനാ തസ്സ കാരണം;

യസ്മാ തസ്മാ ജിനോ ദുക്ഖം, ഇച്ഛിതാലാഭമബ്രവീതി.

ഉപാദാനക്ഖന്ധനിദ്ദേസോ

൨൦൨. ഉപാദാനക്ഖന്ധനിദ്ദേസേ സംഖിത്തേനാതി ദേസനം സന്ധായ വുത്തം. ദുക്ഖഞ്ഹി ഏത്തകാനി ദുക്ഖസതാനീതി വാ ഏത്തകാനി ദുക്ഖസഹസ്സാനീതി വാ ഏത്തകാനി ദുക്ഖസതസഹസ്സാനീതി വാ സംഖിപിതും ന സക്കാ, ദേസനാ പന സക്കാ, തസ്മാ ‘‘ദുക്ഖം നാമ അഞ്ഞം കിഞ്ചി നത്ഥി, സംഖിത്തേന പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധാ ദുക്ഖാ’’തി ദേസനം സങ്ഖിപേന്തോ ഏവമാഹ. സേയ്യഥിദന്തി നിപാതോ; തസ്സ തേ കതമേതി ചേതി അത്ഥോ. രൂപൂപാദാനക്ഖന്ധോതിആദീനം അത്ഥോ ഖന്ധവിഭങ്ഗേ വണ്ണിതോയേവ.

‘ഖന്ധാനം ദുക്ഖട്ഠോ വേദിതബ്ബോ’തി ഏത്ഥ പന –

ജാതിപ്പഭുതികം ദുക്ഖം, യം വുത്തം ഇധ താദിനാ;

അവുത്തം യഞ്ച തം സബ്ബം, വിനാ ഏതേ ന വിജ്ജതി.

യസ്മാ തസ്മാ ഉപാദാന-ക്ഖന്ധാ സങ്ഖേപതോ ഇമേ;

ദുക്ഖാതി വുത്താ ദുക്ഖന്ത-ദേസകേന മഹേസിനാ.

തഥാ ഹി ഇന്ധനമിവ പാവകോ, ലക്ഖമിവ പഹരണാനി, ഗോരൂപമിവ ഡംസമകസാദയോ, ഖേത്തമിവ ലാവകാ, ഗാമം വിയ ഗാമഘാതകാ, ഉപാദാനക്ഖന്ധപഞ്ചകമേവ ജാതിആദയോ നാനപ്പകാരേഹി ബാധയമാനാ, തിണലതാദീനി വിയ ഭൂമിയം, പുപ്ഫഫലപല്ലവാദീനി വിയ രുക്ഖേസു, ഉപാദാനക്ഖന്ധേസുയേവ നിബ്ബത്തന്തി. ഉപാദാനക്ഖന്ധാനഞ്ച ആദിദുക്ഖം ജാതി, മജ്ഝേദുക്ഖം ജരാ, പരിയോസാനദുക്ഖം മരണം. മാരണന്തികദുക്ഖാഭിഘാതേന പരിഡയ്ഹമാനദുക്ഖം സോകോ, തദസഹനതോ ലാലപ്പനദുക്ഖം പരിദേവോ. തതോ ധാതുക്ഖോഭസങ്ഖാതഅനിട്ഠഫോട്ഠബ്ബസമായോഗതോ കായസ്സ ആബാധനദുക്ഖം ദുക്ഖം. തേന ബാധിയമാനാനം പുഥുജ്ജനാനം തത്ഥ പടിഘുപ്പത്തിതോ ചേതോബാധനദുക്ഖം ദോമനസ്സം. സോകാദിവുഡ്ഢിയാ ജനിതവിസാദാനം അനുത്ഥുനനദുക്ഖം ഉപായാസോ. മനോരഥവിഘാതപ്പത്താനം ഇച്ഛാവിഘാതദുക്ഖം ഇച്ഛിതാലാഭോതി ഏവം നാനപ്പകാരതോ ഉപപരിക്ഖിയമാനാ ഉപാദാനക്ഖന്ധാവ ദുക്ഖാതി യദേതം ഏകമേകം ദസ്സേത്വാ വുച്ചമാനം അനേകേഹി കപ്പേഹി ന സക്കാ അസേസതോ വത്തും, തം സബ്ബമ്പി ദുക്ഖം ഏകജലബിന്ദുമ്ഹി സകലസമുദ്ദജലരസം വിയ യേസു കേസുചി പഞ്ചസു ഉപാദാനക്ഖന്ധേസു സങ്ഖിപിത്വാ ദസ്സേതും ‘‘സംഖിത്തേന പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധാ ദുക്ഖാ’’തി ഭഗവാ അവോചാതി.

ദുക്ഖസച്ചനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.