൧. അഭിധമ്മഭാജനീയവണ്ണനാ

൭൦൩. ഇദാനി തദനന്തരേ സിക്ഖാപദവിഭങ്ഗേ പഞ്ചാതി ഗണനപരിച്ഛേദോ. സിക്ഖാപദാനീതി സിക്ഖിതബ്ബപദാനി; സിക്ഖാകോട്ഠാസാതി അത്ഥോ. അപിച ഉപരി ആഗതാ സബ്ബേപി കുസലാ ധമ്മാ സിക്ഖിതബ്ബതോ സിക്ഖാ. പഞ്ചസു പന സീലങ്ഗേസു യംകിഞ്ചി അങ്ഗം താസം സിക്ഖാനം പതിട്ഠാനട്ഠേന പദന്തി സിക്ഖാനം പദത്താ സിക്ഖാപദാനി. പാണാതിപാതാതി പാണസ്സ അതിപാതാ ഘാതനാ മാരണാതി അത്ഥോ. വേരമണീതി വിരതി. അദിന്നാദാനാതി അദിന്നസ്സ ആദാനാ; പരപരിഗ്ഗഹിതസ്സ ഹരണാതി അത്ഥോ. കാമേസൂതി വത്ഥുകാമേസു. മിച്ഛാചാരാതി കിലേസകാമവസേന ലാമകാചാരാ. മുസാവാദാതി അഭൂതവാദതോ. സുരാമേരയമജ്ജപമാദട്ഠാനാതി ഏത്ഥ സുരാതി പിട്ഠസുരാ, പൂവസുരാ, ഓദനസുരാ, കിണ്ണപക്ഖിത്താ, സമ്ഭാരസംയുത്താതി പഞ്ച സുരാ. മേരയന്തി പുപ്ഫാസവോ, ഫലാസവോ, ഗുളാസവോ, മധ്വാസവോ, സമ്ഭാരസംയുത്തോതി പഞ്ച ആസവാ. തദുഭയമ്പി മദനീയട്ഠേന മജ്ജം. യായ ചേതനായ തം പിവന്തി, സാ പമാദകാരണത്താ പമാദട്ഠാനം; തസ്മാ സുരാമേരയമജ്ജപമാദട്ഠാനാ. അയം താവേത്ഥ മാതികാനിക്ഖേപസ്സ അത്ഥോ.

൭൦൪. പദഭാജനീയേ പന യസ്മിം സമയേ കാമാവചരന്തിആദി സബ്ബം ഹേട്ഠാ വുത്തനയത്താ ഉത്താനത്ഥമേവ. യസ്മാ പന ന കേവലം വിരതിയേവ സിക്ഖാപദം, ചേതനാപി സിക്ഖാപദമേവ, തസ്മാ തം ദസ്സേതും ദുതിയനയോ ദസ്സിതോ. യസ്മാ ച ന കേവലം ഏതേയേവ ദ്വേ ധമ്മാ സിക്ഖാപദം, ചേതനാസമ്പയുത്താ പന പരോപണ്ണാസധമ്മാപി സിക്ഖിതബ്ബകോട്ഠാസതോ സിക്ഖാപദമേവ, തസ്മാ തതിയനയോപി ദസ്സിതോ.

തത്ഥ ദുവിധം സിക്ഖാപദം പരിയായസിക്ഖാപദം നിപ്പരിയായസിക്ഖാപദഞ്ച. തത്ഥ വിരതി നിപ്പരിയായസിക്ഖാപദം. സാ ഹി ‘‘പാണാതിപാതാ വേരമണീ’’തി പാളിയം ആഗതാ, നോ ചേതനാ. വിരമന്തോ ച തായ ഏവ തതോ തതോ വിരമതി, ന ചേതനായ. ചേതനം പന ആഹരിത്വാ ദസ്സേസി. തഥാ സേസചേതനാസമ്പയുത്തധമ്മേ. വീതിക്കമകാലേ ഹി വേരചേതനാ ദുസ്സീല്യം നാമ. തസ്മാ സാ വിരതികാലേപി സുസീല്യവസേന വുത്താ. ഫസ്സാദയോ തംസമ്പയുത്തത്താ ഗഹിതാതി.

ഇദാനി ഏതേസു സിക്ഖാപദേസു ഞാണസമുത്തേജനത്ഥം ഇമേസം പാണാതിപാതാദീനം ധമ്മതോ, കോട്ഠാസതോ, ആരമ്മണതോ, വേദനാതോ, മൂലതോ, കമ്മതോ, സാവജ്ജതോ, പയോഗതോ ച വിനിച്ഛയോ വേദിതബ്ബോ.

തത്ഥ ‘ധമ്മതോ’തി പഞ്ചപേതേ പാണാതിപാതാദയോ ചേതനാധമ്മാവ ഹോന്തി. ‘കോട്ഠാസതോ’ പഞ്ചപി കമ്മപഥാ ഏവ.

‘ആരമ്മണതോ’ പാണാതിപാതോ ജീവിതിന്ദ്രിയാരമ്മണോ. അദിന്നാദാനം സത്താരമ്മണം വാ സങ്ഖാരാരമ്മണം വാ. മിച്ഛാചാരോ ഇത്ഥിപുരിസാരമ്മണോ. മുസാവാദോ സത്താരമ്മണോ വാ സങ്ഖാരാരമ്മണോ വാ. സുരാപാനം സങ്ഖാരാരമ്മണം.

‘വേദനാതോ’ പാണാതിപാതോ ദുക്ഖവേദനോ. അദിന്നാദാനം തിവേദനം. തഞ്ഹി ഹട്ഠതുട്ഠസ്സ അദിന്നം ആദിയതോ സുഖവേദനം ഹോതി, ഭീതകാലേ ദുക്ഖവേദനം, മജ്ഝത്തസ്സ ഹുത്വാ ഗണ്ഹതോ അദുക്ഖമസുഖവേദനം. മിച്ഛാചാരോ സുഖവേദനോ വാ അദുക്ഖമസുഖവേദനോ വാ. മുസാവാദോ അദിന്നാദാനം വിയ തിവേദനോ. സുരാപാനം സുഖമജ്ഝത്തവേദനം.

‘മൂലതോ’ പാണാതിപാതോ ദോസമോഹമൂലോ. അദിന്നാദാനം കിഞ്ചികാലേ ലോഭമോഹമൂലം, കിഞ്ചികാലേ ദോസമോഹമൂലം. മിച്ഛാചാരോ ലോഭമോഹമൂലോ. മുസാവാദോ കിഞ്ചികാലേ ലോഭമോഹമൂലോ, കിഞ്ചികാലേ ദോസമോഹമൂലോ. സുരാപാനം ലോഭമോഹമൂലം.

‘കമ്മതോ’ മുസാവാദോ ചേത്ഥ വചീകമ്മം. സേസാ കായകമ്മമേവ.

‘സാവജ്ജതോ’ പാണാതിപാതോ അത്ഥി അപ്പസാവജ്ജോ, അത്ഥി മഹാസാവജ്ജോ. തഥാ അദിന്നാദാനാദീനി. തേസം നാനാകരണം ഹേട്ഠാ ദസ്സിതമേവ.

അയം പന അപരോ നയോ – കുന്ഥകിപില്ലികസ്സ ഹി വധോ അപ്പസാവജ്ജോ, തതോ മഹന്തതരസ്സ മഹാസാവജ്ജോ; സോപി അപ്പസാവജ്ജോ, തതോ മഹന്തതരായ സകുണികായ മഹാസാവജ്ജോ; തതോ ഗോധായ, തതോ സസകസ്സ, തതോ മിഗസ്സ, തതോ ഗവയസ്സ, തതോ അസ്സസ്സ, തതോ ഹത്ഥിസ്സ വധോ മഹാസാവജ്ജോ, തതോപി ദുസ്സീലമനുസ്സസ്സ, തതോ ഗോരൂപസീലകമനുസ്സസ്സ, തതോ സരണഗതസ്സ, തതോ പഞ്ചസിക്ഖാപദികസ്സ, തതോ സാമണേരസ്സ, തതോ പുഥുജ്ജനഭിക്ഖുനോ, തതോ സോതാപന്നസ്സ, തതോ സകദാഗാമിസ്സ, തതോ അനാഗാമിസ്സ, തതോ ഖീണാസവസ്സ വധോ അതിമഹാസാവജ്ജോയേവ.

അദിന്നാദാനം ദുസ്സീലസ്സ സന്തകേ അപ്പസാവജ്ജം, തതോ ഗോരൂപസീലകസ്സ സന്തകേ മഹാസാവജ്ജം; തതോ സരണഗതസ്സ, തതോ പഞ്ചസിക്ഖാപദികസ്സ, തതോ സാമണേരസ്സ, തതോ പുഥുജ്ജനഭിക്ഖുനോ, തതോ സോതാപന്നസ്സ, തതോ സകദാഗാമിസ്സ, തതോ അനാഗാമിസ്സ സന്തകേ മഹാസാവജ്ജം, തതോ ഖീണാസവസ്സ സന്തകേ അതിമഹാസാവജ്ജംയേവ.

മിച്ഛാചാരോ ദുസ്സീലായ ഇത്ഥിയാ വീതിക്കമേ അപ്പസാവജ്ജോ, തതോ ഗോരൂപസീലകായ മഹാസാവജ്ജോ; തതോ സരണഗതായ, പഞ്ചസിക്ഖാപദികായ, സാമണേരിയാ, പുഥുജ്ജനഭിക്ഖുനിയാ, സോതാപന്നായ, സകദാഗാമിനിയാ, തതോ അനാഗാമിനിയാ വീതിക്കമേ മഹാസാവജ്ജോ, ഖീണാസവായ പന ഭിക്ഖുനിയാ ഏകന്തമഹാസാവജ്ജോവ.

മുസാവാദോ കാകണികമത്തസ്സ അത്ഥായ മുസാകഥനേ അപ്പസാവജ്ജോ, തതോ അഡ്ഢമാസകസ്സ, മാസകസ്സ, പഞ്ചമാസകസ്സ, അഡ്ഢകഹാപണസ്സ, കഹാപണസ്സ, തതോ അനഗ്ഘനിയഭണ്ഡസ്സ അത്ഥായ മുസാകഥനേ മഹാസാവജ്ജോ, മുസാ കഥേത്വാ പന സങ്ഘം ഭിന്ദന്തസ്സ ഏകന്തമഹാസാവജ്ജോവ.

സുരാപാനം പസതമത്തസ്സ പാനേ അപ്പസാവജ്ജം, അഞ്ജലിമത്തസ്സ പാനേ മഹാസാവജ്ജം; കായചാലനസമത്ഥം പന ബഹും പിവിത്വാ ഗാമഘാതനിഗമഘാതകമ്മം കരോന്തസ്സ ഏകന്തമഹാസാവജ്ജമേവ.

പാണാതിപാതഞ്ഹി പത്വാ ഖീണാസവസ്സ വധോ മഹാസാവജ്ജോ; അദിന്നാദാനം പത്വാ ഖീണാസവസന്തകസ്സ ഹരണം, മിച്ഛാചാരം പത്വാ ഖീണാസവായ ഭിക്ഖുനിയാ വീതിക്കമനം, മുസാവാദം പത്വാ മുസാവാദേന സങ്ഘഭേദോ, സുരാപാനം പത്വാ കായചാലനസമത്ഥം ബഹും പിവിത്വാ ഗാമനിഗമഘാതനം മഹാസാവജ്ജം. സബ്ബേഹിപി പനേതേഹി മുസാവാദേന സങ്ഘഭേദനമേവ മഹാസാവജ്ജം. തഞ്ഹി കപ്പം നിരയേ പാചനസമത്ഥം മഹാകിബ്ബിസം.

‘പയോഗതോ’തി പാണാതിപാതോ സാഹത്ഥികോപി ഹോതി ആണത്തികോപി. തഥാ അദിന്നാദാനം. മിച്ഛാചാരമുസാവാദസുരാപാനാനി സാഹത്ഥികാനേവാതി.

ഏവമേത്ഥ പാണാതിപാതാദീനം ധമ്മാദിവസേന വിനിച്ഛയം ഞത്വാ പാണാതിപാതാ വേരമണീതിആദീനമ്പി ധമ്മതോ, കോട്ഠാസതോ, ആരമ്മണതോ, വേദനാതോ, മൂലതോ, കമ്മതോ, ഖണ്ഡതോ, സമാദാനതോ, പയോഗതോ ച വിനിച്ഛയോ വേദിതബ്ബോ.

തത്ഥ ‘ധമ്മതോ’തി പരിയായസീലവസേന പടിപാടിയാ പഞ്ച ചേതനാധമ്മാവ. ‘കോട്ഠാസതോ’തി പഞ്ചപി കമ്മപഥാ ഏവ. ‘ആരമ്മണതോ’തി പാണാതിപാതാ വേരമണീ പരസ്സ ജീവിതിന്ദ്രിയം ആരമ്മണം കത്വാ അത്തനോ വേരചേതനായ വിരമതി. ഇതരാസുപി ഏസേവ നയോ. സബ്ബാപി ഹി ഏതാ വീതിക്കമിതബ്ബവത്ഥും ആരമ്മണം കത്വാ വേരചേതനാഹിയേവ വിരമന്തി. ‘വേദനാതോ’തി സബ്ബാപി സുഖവേദനാ വാ ഹോന്തി മജ്ഝത്തവേദനാ വാ. ‘മൂലതോ’തി ഞാണസമ്പയുത്തചിത്തേന വിരമന്തസ്സ അലോഭഅദോസഅമോഹമൂലാ ഹോന്തി, ഞാണവിപ്പയുത്തചിത്തേന വിരമന്തസ്സ അലോഭഅദോസമൂലാ ഹോന്തി. ‘കമ്മതോ’തി മുസാവാദാ വേരമണീയേവേത്ഥ വചീകമ്മം; സേസാ കായകമ്മം. ‘ഖണ്ഡതോ’തി ഗഹട്ഠാ യം യം വീതിക്കമന്തി, തം തദേവ ഖണ്ഡം ഹോതി ഭിജ്ജതി, അവസേസം ന ഭിജ്ജതി. കസ്മാ? ഗഹട്ഠാ ഹി അനിബദ്ധസീലാ ഹോന്തി, യം യം സക്കോന്തി തം തദേവ ഗോപേന്തി. സാമണേരാനം പന ഏകസ്മിം വീതിക്കമന്തേ സബ്ബാനി ഭിജ്ജന്തി. ന കേവലഞ്ച ഏതാനി, സേസസീലാനിപി ഭിജ്ജന്തിയേവ. തേസം പന വീതിക്കമോ ദണ്ഡകമ്മവത്ഥുകോ. ‘പുന ഏവരൂപം ന കരിസ്സാമീ’തി ദണ്ഡകമ്മേ കതേ സീലം പരിപുണ്ണം ഹോതി. ‘സമാദാനതോ’തി സയമേവ ‘പഞ്ച സീലാനി അധിട്ഠഹാമീ’തി അധിട്ഠഹന്തേനപി, പാടിയേക്കം പാടിയേക്കം സമാദിയന്തേനപി സമാദിണ്ണാനി ഹോന്തി. അഞ്ഞസ്സ സന്തികേ നിസീദിത്വാ ‘പഞ്ച സീലാനി സമാദിയാമീ’തി സമാദിയന്തേനപി, പാടിയേക്കം പാടിയേക്കം സമാദിയന്തേനപി സമാദിന്നാനേവ ഹോന്തി. ‘പയോഗതോ’ സബ്ബാനിപി സാഹത്ഥികപയോഗാനേവാതി വേദിതബ്ബാനി.

൭൧൨. ഇദാനി യാസം സിക്ഖാനം കോട്ഠാസഭാവേന ഇമാനി പഞ്ച സിക്ഖാപദാനി വുത്താനി, താനി ദസ്സേതും കതമേ ധമ്മാ സിക്ഖാതി അയം സിക്ഖാവാരോ ആരദ്ധോ. തത്ഥ യസ്മാ സബ്ബേപി ചതുഭൂമകകുസലാ ധമ്മാ സിക്ഖിതബ്ബഭാവതോ സിക്ഖാ, തസ്മാ തേ ദസ്സേതും യസ്മിം സമയേ കാമാവചരന്തിആദി വുത്തം. തത്ഥ ഹേട്ഠാ ചിത്തുപ്പാദകണ്ഡേ (ധ. സ. ൧) വുത്തനയേനേവ പാളിം വിത്ഥാരേത്വാ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ഇധ പന മുഖമത്തമേവ ദസ്സിതന്തി.

അഭിധമ്മഭാജനീയവണ്ണനാ.