൫. വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധനിദ്ദേസോ

൨൬. വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധനിദ്ദേസേ യം കിഞ്ചി വിഞ്ഞാണന്തി ചതുഭൂമകവിഞ്ഞാണം പരിയാദിയതി. ചക്ഖുവിഞ്ഞാണന്തിആദീനി അതീതാദിവസേന നിദ്ദിട്ഠവിഞ്ഞാണം സഭാവതോ ദസ്സേതും വുത്താനി. തത്ഥ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീനി പഞ്ച ചക്ഖുപസാദാദിവത്ഥുകാനേവ, മനോവിഞ്ഞാണം ഹദയവത്ഥുകമ്പി അവത്ഥുകമ്പി. സബ്ബം ചതുഭൂമകവിഞ്ഞാണം. സേസം വേദനാക്ഖന്ധസദിസമേവാതി.

അയം വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധനിദ്ദേസോ.

പകിണ്ണകകഥാ

ഇദാനി പഞ്ചസുപി ഖന്ധേസു സമുഗ്ഗമതോ, പുബ്ബാപരതോ, അദ്ധാനപരിച്ഛേദതോ, ഏകുപ്പാദനാനാനിരോധതോ, നാനുപ്പാദഏകനിരോധതോ, ഏകുപ്പാദഏകനിരോധതോ, നാനുപ്പാദനാനാനിരോധതോ, അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നതോ, അജ്ഝത്തികബാഹിരതോ, ഓളാരികസുഖുമതോ, ഹീനപണീതതോ, ദൂരസന്തികതോ, പച്ചയതോ, സമുട്ഠാനതോ, പരിനിപ്ഫന്നതോ, സങ്ഖതതോതി സോളസഹാകാരേഹി പകിണ്ണകം വേദിതബ്ബം.

തത്ഥ ദുവിധോ സമുഗ്ഗമോ – ഗബ്ഭസേയ്യകസമുഗ്ഗമോ, ഓപപാതികസമുഗ്ഗമോതി. തത്ഥ ഗബ്ഭസേയ്യകസമുഗ്ഗമോ ഏവം വേദിതബ്ബോ – ഗബ്ഭസേയ്യകസത്താനഞ്ഹി പടിസന്ധിക്ഖണേ പഞ്ചക്ഖന്ധാ അപച്ഛാഅപുരേ ഏകതോ പാതുഭവന്തി. തസ്മിം ഖണേ പാതുഭൂതാ കലലസങ്ഖാതാ രൂപസന്തതി പരിത്താ ഹോതി. ഖുദ്ദകമക്ഖികായ ഏകവായാമേന പാതബ്ബമത്താതി വത്വാ പുന ‘അതിബഹും ഏതം, സണ്ഹസൂചിയാ തേലേ പക്ഖിപിത്വാ ഉക്ഖിത്തായ പഗ്ഘരിത്വാ അഗ്ഗേ ഠിതബിന്ദുമത്ത’ന്തി വുത്തം. തമ്പി പടിക്ഖിപിത്വാ ‘ഏകകേസേ തേലതോ ഉദ്ധരിത്വാ ഗഹിതേ തസ്സ പഗ്ഘരിത്വാ അഗ്ഗേ ഠിതബിന്ദുമത്ത’ന്തി വുത്തം. തമ്പി പടിക്ഖിപിത്വാ ‘ഇമസ്മിം ജനപദേ മനുസ്സാനം കേസേ അട്ഠധാ ഫാലിതേ തതോ ഏകകോട്ഠാസപ്പമാണോ ഉത്തരകുരുകാനം കേസോ; തസ്സ പസന്നതിലതേലതോ ഉദ്ധടസ്സ അഗ്ഗേ ഠിതബിന്ദുമത്ത’ന്തി വുത്തം. തമ്പി പടിക്ഖിപിത്വാ ‘ഏതം ബഹു, ജാതിഉണ്ണാ നാമ സുഖുമാ; തസ്സാ ഏകഅംസുനോ പസന്നതിലതേലേ പക്ഖിപിത്വാ ഉദ്ധടസ്സ പഗ്ഘരിത്വാ അഗ്ഗേ ഠിതബിന്ദുമത്ത’ന്തി വുത്തം. തം പനേതം അച്ഛം ഹോതി വിപ്പസന്നം അനാവിലം പരിസുദ്ധം പസന്നതിലതേലബിന്ദുസമാനവണ്ണം. വുത്തമ്പി ചേതം –

തിലതേലസ്സ യഥാ ബിന്ദു, സപ്പിമണ്ഡോ അനാവിലോ;

ഏവം വണ്ണപടിഭാഗം, കലലന്തി പവുച്ചതീതി.

ഏവം പരിത്തായ രൂപസന്തതിയാ തീണി സന്തതിസീസാനി ഹോന്തി – വത്ഥുദസകം, കായദസകം, ഇത്ഥിയാ ഇത്ഥിന്ദ്രിയവസേന പുരിസസ്സ പുരിസിന്ദ്രിയവസേന ഭാവദസകന്തി. തത്ഥ വത്ഥുരൂപം, തസ്സ നിസ്സയാനി ചത്താരി മഹാഭൂതാനി, തംനിസ്സിതാ വണ്ണഗന്ധരസോജാ, ജീവിതന്തി – ഇദം വത്ഥുദസകം നാമ. കായപസാദോ, തസ്സ നിസ്സയാനി ചത്താരി മഹാഭൂതാനി, തന്നിസ്സിതാ വണ്ണഗന്ധരസോജാ, ജീവിതന്തി – ഇദം കായദസകം നാമ. ഇത്ഥിയാ ഇത്ഥിഭാവോ, പുരിസസ്സ പുരിസഭാവോ, തസ്സ നിസ്സയാനി ചത്താരി മഹാഭൂതാനി, തന്നിസ്സിതാ വണ്ണഗന്ധരസോജാ, ജീവിതന്തി – ഇദം ഭാവദസകം നാമ.

ഏവം ഗബ്ഭസേയ്യകാനം പടിസന്ധിയം ഉക്കട്ഠപരിച്ഛേദേന സമതിംസ കമ്മജരൂപാനി രൂപക്ഖന്ധോ നാമ ഹോതി. പടിസന്ധിചിത്തേന പന സഹജാതാ വേദനാ വേദനാക്ഖന്ധോ, സഞ്ഞാ സഞ്ഞാക്ഖന്ധോ, സങ്ഖാരാ സങ്ഖാരക്ഖന്ധോ, പടിസന്ധിചിത്തം വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോതി. ഏവം ഗബ്ഭസേയ്യകാനം പടിസന്ധിക്ഖണേ പഞ്ചക്ഖന്ധാ പരിപുണ്ണാ ഹോന്തി. സചേ പന നപുംസകപടിസന്ധി ഹോതി, ഭാവദസകം ഹായതി. ദ്വിന്നം ദസകാനം വസേന സമവീസതി കമ്മജരൂപാനി രൂപക്ഖന്ധോ നാമ ഹോതി. വേദനാക്ഖന്ധാദയോ വുത്തപ്പകാരാ ഏവാതി. ഏവമ്പി ഗബ്ഭസേയ്യകാനം പടിസന്ധിക്ഖണേ പഞ്ചക്ഖന്ധാ പരിപുണ്ണാ ഹോന്തി.

ഇമസ്മിം ഠാനേ തിസമുട്ഠാനികപ്പവേണീ കഥേതബ്ബാ ഭവേയ്യ. തം പന അകഥേത്വാ ‘ഓപപാതികസമുഗ്ഗമോ’ നാമ ദസ്സിതോ. ഓപപാതികാനഞ്ഹി പരിപുണ്ണായതനാനം പടിസന്ധിക്ഖണേ ഹേട്ഠാ വുത്താനി തീണി, ചക്ഖുസോതഘാനജിവ്ഹാദസകാനി ചാതി സത്ത രൂപസന്തതിസീസാനി പാതുഭവന്തി. തത്ഥ ചക്ഖുദസകാദീനി കായദസകസദിസാനേവ. നപുംസകസ്സ പന ഭാവദസകം നത്ഥി. ഏവം പരിപുണ്ണായതനാനം ഓപപാതികാനം സമസത്തതി ചേവ സമസട്ഠി ച കമ്മജരൂപാനി രൂപക്ഖന്ധോ നാമ. വേദനാക്ഖന്ധാദയോ വുത്തപ്പകാരാ ഏവാതി. ഏവം ഓപപാതികാനം പടിസന്ധിക്ഖണേ പഞ്ചക്ഖന്ധാ പരിപുണ്ണാ ഹോന്തി. അയം ‘ഓപപാതികസമുഗ്ഗമോ’ നാമ. ഏവം താവ പഞ്ചക്ഖന്ധാ ‘സമുഗ്ഗമതോ’ വേദിതബ്ബാ.

‘പുബ്ബാപരതോ’തി ഏവം പന ഗബ്ഭസേയ്യകാനം അപച്ഛാഅപുരേ ഉപ്പന്നേസു പഞ്ചസു ഖന്ധേസു കിം രൂപം പഠമം രൂപം സമുട്ഠാപേതി ഉദാഹു അരൂപന്തി? രൂപം രൂപമേവ സമുട്ഠാപേതി, ന അരൂപം. കസ്മാ? പടിസന്ധിചിത്തസ്സ ന രൂപജനകത്താ. സബ്ബസത്താനഞ്ഹി പടിസന്ധിചിത്തം, ഖീണാസവസ്സ ചുതിചിത്തം, ദ്വിപഞ്ചവിഞ്ഞാണാനി, ചത്താരി അരൂപ്പവിപാകാനീതി സോളസ ചിത്താനി രൂപം ന സമുട്ഠാപേന്തി. തത്ഥ പടിസന്ധിചിത്തം താവ വത്ഥുനോ ദുബ്ബലതായ അപ്പതിട്ഠിതതായ പച്ചയവേകല്ലതായ ആഗന്തുകതായ ച രൂപം ന സമുട്ഠാപേതി. തത്ഥ ഹി സഹജാതം വത്ഥു ഉപ്പാദക്ഖണേ ദുബ്ബലം ഹോതീതി വത്ഥുനോ ദുബ്ബലതായ രൂപം ന സമുട്ഠാപേതി. യഥാ ച പപാതേ പതന്തോ പുരിസോ അഞ്ഞസ്സ നിസ്സയോ ഭവിതും ന സക്കോതി, ഏവം ഏതമ്പി കമ്മവേഗക്ഖിത്തത്താ പപാതേ പതമാനം വിയ അപ്പതിട്ഠിതം. ഇതി കമ്മവേഗക്ഖിത്തത്താ, അപ്പതിട്ഠിതതായപി രൂപം ന സമുട്ഠാപേതി.

പടിസന്ധിചിത്തഞ്ച വത്ഥുനാ സദ്ധിം അപച്ഛാഅപുരേ ഉപ്പന്നം. തസ്സ വത്ഥു പുരേജാതം ഹുത്വാ പച്ചയോ ഭവിതും ന സക്കോതി. സചേ സക്കുണേയ്യ, രൂപം സമുട്ഠാപേയ്യ. യത്രാപി വത്ഥു പുരേജാതം ഹുത്വാ പച്ചയോ ഭവിതും സക്കോതി, പവേണീ ഘടിയതി, തത്രാപി ചിത്തം അങ്ഗതോ അപരിഹീനംയേവ രൂപം സമുട്ഠാപേതി. യദി ഹി ചിത്തം ഠാനക്ഖണേ വാ ഭങ്ഗക്ഖണേ വാ രൂപം സമുട്ഠാപേയ്യ, പടിസന്ധിചിത്തമ്പി രൂപം സമുട്ഠാപേയ്യ. ന പന ചിത്തം തസ്മിം ഖണദ്വയേ രൂപം സമുട്ഠാപേതി. യഥാ പന അഹിച്ഛത്തകമകുലം പഥവിതോ ഉട്ഠഹന്തം പംസുചുണ്ണം ഗഹേത്വാവ ഉട്ഠഹതി, ഏവം ചിത്തം പുരേജാതം വത്ഥും നിസ്സായ ഉപ്പാദക്ഖണേ അട്ഠ രൂപാനി ഗഹേത്വാവ ഉട്ഠഹതി. പടിസന്ധിക്ഖണേ ച വത്ഥു പുരേജാതം ഹുത്വാ പച്ചയോ ഭവിതും ന സക്കോതീതി പച്ചയവേകല്ലതായപി പടിസന്ധിചിത്തം രൂപം ന സമുട്ഠാപേതി.

യഥാ ച ആഗന്തുകപുരിസോ അഗതപുബ്ബം പദേസം ഗതോ അഞ്ഞേസം – ‘ഏഥ ഭോ, അന്തോഗാമേ വോ അന്നപാനഗന്ധമാലാദീനി ദസ്സാമീ’തി വത്തും ന സക്കോതി, അത്തനോ അവിസയതായ അപ്പഹുതതായ, ഏവമേവ പടിസന്ധിചിത്തം ആഗന്തുകന്തി അത്തനോ ആഗന്തുകതായപി രൂപം ന സമുട്ഠാപേതി. അപിച സമതിംസ കമ്മജരൂപാനി ചിത്തസമുട്ഠാനരൂപാനം ഠാനം ഗഹേത്വാ ഠിതാനീതിപി പടിസന്ധിചിത്തം രൂപം ന സമുട്ഠാപേതി.

ഖീണാസവസ്സ പന ചുതിചിത്തം വട്ടമൂലസ്സ വൂപസന്തത്താ ന സമുട്ഠാപേതി. തസ്സ ഹി സബ്ബഭവേസു വട്ടമൂലം വൂപസന്തം അഭബ്ബുപ്പത്തികം പുനബ്ഭവേ പവേണീ നാമ നത്ഥി. സോതാപന്നസ്സ പന സത്ത ഭവേ ഠപേത്വാ അട്ഠമേവ വട്ടമൂലം വൂപസന്തം. തസ്മാ തസ്സ ചുതിചിത്തം സത്തസു ഭവേസു രൂപം സമുട്ഠാപേതി, സകദാഗാമിനോ ദ്വീസു, അനാഗാമിനോ ഏകസ്മിം. ഖീണാസവസ്സ സബ്ബഭവേസു വട്ടമൂലസ്സ വൂപസന്തത്താ നേവ സമുട്ഠാപേതി.

ദ്വിപഞ്ചവിഞ്ഞാണേസു പന ഝാനങ്ഗം നത്ഥി, മഗ്ഗങ്ഗം നത്ഥി, ഹേതു നത്ഥീതി ചിത്തങ്ഗം ദുബ്ബലം ഹോതീതി ചിത്തങ്ഗദുബ്ബലതായ താനി രൂപം ന സമുട്ഠാപേന്തി. ചത്താരി അരൂപവിപാകാനി തസ്മിം ഭവേ രൂപസ്സ നത്ഥിതായ രൂപം ന സമുട്ഠാപേന്തി. ന കേവലഞ്ച താനേവ, യാനി അഞ്ഞാനിപി തസ്മിം ഭവേ അട്ഠ കാമാവചരകുസലാനി, ദസ അകുസലാനി, നവ കിരിയചിത്താനി, ചത്താരി ആരുപ്പകുസലാനി, ചതസ്സോ ആരുപ്പകിരിയാ, തീണി മഗ്ഗചിത്താനി, ചത്താരി ഫലചിത്താനീതി ദ്വേചത്താലീസ ചിത്താനി ഉപ്പജ്ജന്തി, താനിപി തത്ഥ രൂപസ്സ നത്ഥിതായ ഏവ രൂപം ന സമുട്ഠാപേന്തി. ഏവം പടിസന്ധിചിത്തം രൂപം ന സമുട്ഠാപേതി.

ഉതു പന പഠമം രൂപം സമുട്ഠാപേതി. കോ ഏസ ഉതു നാമാതി? പടിസന്ധിക്ഖണേ ഉപ്പന്നാനം സമതിംസകമ്മജരൂപാനം അബ്ഭന്തരാ തേജോധാതു. സാ ഠാനം പത്വാ അട്ഠ രൂപാനി സമുട്ഠാപേതി. ഉതു നാമ ചേസ ദന്ധനിരോധോ; ചിത്തം ഖിപ്പനിരോധം. തസ്മിം ധരന്തേയേവ സോളസ ചിത്താനി ഉപ്പജ്ജിത്വാ നിരുജ്ഝന്തി. തേസു പടിസന്ധിഅനന്തരം പഠമഭവങ്ഗചിത്തം ഉപ്പാദക്ഖണേയേവ അട്ഠ രൂപാനി സമുട്ഠാപേതി. യദാ പന സദ്ദസ്സ ഉപ്പത്തികാലോ ഭവിസ്സതി, തദാ ഉതുചിത്താനി സദ്ദനവകം നാമ സമുട്ഠാപേസ്സന്തി. കബളീകാരാഹാരോപി ഠാനം പത്വാ അട്ഠ രൂപാനി സമുട്ഠാപേതി. കുതോ പനസ്സ കബളീകാരാഹാരോതി? മാതിതോ. വുത്തമ്പി ചേതം –

‘‘യഞ്ചസ്സ ഭുഞ്ജതീ മാതാ, അന്നം പാനഞ്ച ഭോജനം;

തേന സോ തത്ഥ യാപേതി, മാതുകുച്ഛിഗതോ നരോ’’തി. (സം. നി. ൧.൨൩൫);

ഏവം കുച്ഛിഗതോ ദാരകോ മാതരാ അജ്ഝോഹടഅന്നപാനഓജായ യാപേതി. സാവ ഠാനപ്പത്താ അട്ഠ രൂപാനി സമുട്ഠാപേതി. നനു ച സാ ഓജാ ഖരാ? വത്ഥു സുഖുമം? കഥം തത്ഥ പതിട്ഠാതീതി? പഠമം താവ ന പതിട്ഠാതി; ഏകസ്സ വാ ദ്വിന്നം വാ സത്താഹാനം ഗതകാലേ പതിട്ഠാതി. തതോ പന പുരേ വാ പതിട്ഠാതു പച്ഛാ വാ; യദാ മാതരാ അജ്ഝോഹടഅന്നപാനഓജാ ദാരകസ്സ സരീരേ പതിട്ഠാതി, തദാ അട്ഠ രൂപാനി സമുട്ഠാപേതി.

ഓപപാതികസ്സാപി പകതിപടിയത്താനം ഖാദനീയഭോജനീയാനം അത്ഥിട്ഠാനേ നിബ്ബത്തസ്സ താനി ഗഹേത്വാ അജ്ഝോഹരതോ ഠാനപ്പത്താ ഓജാ രൂപം സമുട്ഠാപേതി. ഏകോ അന്നപാനരഹിതേ അരഞ്ഞേ നിബ്ബത്തതി, മഹാഛാതകോ ഹോതി, അത്തനോവ ജിവ്ഹായ ഖേളം പരിവത്തേത്വാ ഗിലതി. തത്രാപിസ്സ ഠാനപ്പത്താ ഓജാ രൂപം സമുട്ഠാപേതി.

ഏവം പഞ്ചവീസതിയാ കോട്ഠാസേസു ദ്വേവ രൂപാനി രൂപം സമുട്ഠാപേന്തി – തേജോധാതു ച കബളീകാരാഹാരോ ച. അരൂപേപി ദ്വേയേവ ധമ്മാ രൂപം സമുട്ഠാപേന്തി – ചിത്തഞ്ചേവ കമ്മചേതനാ ച. തത്ഥ രൂപം ഉപ്പാദക്ഖണേ ച ഭങ്ഗക്ഖണേ ച ദുബ്ബലം, ഠാനക്ഖണേ ബലവന്തി ഠാനക്ഖണേ രൂപം സമുട്ഠാപേതി. ചിത്തം ഠാനക്ഖണേ ച ഭങ്ഗക്ഖണേ ച ദുബ്ബലം, ഉപ്പാദക്ഖണേയേവ ബലവന്തി ഉപ്പാദക്ഖണേയേവ രൂപം സമുട്ഠാപേതി. കമ്മചേതനാ നിരുദ്ധാവ പച്ചയോ ഹോതി. അതീതേ കപ്പകോടിസതസഹസ്സമത്ഥകേപി ഹി ആയൂഹിതം കമ്മം ഏതരഹി പച്ചയോ ഹോതി. ഏതരഹി ആയൂഹിതം അനാഗതേ കപ്പകോടിസതസഹസ്സപരിയോസാനേപി പച്ചയോ ഹോതീതി. ഏവം ‘പുബ്ബാപരതോ’ വേദിതബ്ബാ.

‘അദ്ധാനപരിച്ഛേദതോ’തി രൂപം കിത്തകം അദ്ധാനം തിട്ഠതി? അരൂപം കിത്തകന്തി? രൂപം ഗരുപരിണാമം ദന്ധനിരോധം. അരൂപം ലഹുപരിണാമം ഖിപ്പനിരോധം. രൂപേ ധരന്തേയേവ സോളസ ചിത്താനി ഉപ്പജ്ജിത്വാ നിരുജ്ഝന്തി. തം പന സത്തരസമേന ചിത്തേന സദ്ധിം നിരുജ്ഝതി. യഥാ ഹി പുരിസോ ‘ഫലം പാതേസ്സാമീ’തി മുഗ്ഗരേന രുക്ഖസാഖം പഹരേയ്യ, ഫലാനി ച പത്താനി ച ഏകക്ഖണേയേവ വണ്ടതോ മുച്ചേയ്യും. തത്ഥ ഫലാനി അത്തനോ ഭാരികതായ പഠമതരം പഥവിയം പതന്തി, പത്താനി ലഹുകതായ പച്ഛാ. ഏവമേവ മുഗ്ഗരപ്പഹാരേന പത്താനഞ്ച ഫലാനഞ്ച ഏകക്ഖണേ വണ്ടതോ മുത്തകാലോ വിയ പടിസന്ധിക്ഖണേ രൂപാരൂപധമ്മാനം ഏകക്ഖണേ പാതുഭാവോ; ഫലാനം ഭാരികതായ പഠമതരം പഥവിയം പതനം വിയ രൂപേ ധരന്തേയേവ സോളസന്നം ചിത്താനം ഉപ്പജ്ജിത്വാ നിരുജ്ഝനം; പത്താനം ലഹുകതായ പച്ഛാ പഥവിയം പതനം വിയ രൂപസ്സ സത്തരസമേന ചിത്തേന സഹ നിരുജ്ഝനം.

തത്ഥ കിഞ്ചാപി രൂപം ദന്ധനിരോധം ഗരുപരിണാമം, ചിത്തം ഖിപ്പനിരോധം ലഹുപരിണാമം, രൂപം പന അരൂപം അരൂപം വാ രൂപം ഓഹായ പവത്തിതും ന സക്കോന്തി. ദ്വിന്നമ്പി ഏകപ്പമാണാവ പവത്തി. തത്രായം ഉപമാ – ഏകോ പുരിസോ ലകുണ്ടകപാദോ, ഏകോ ദീഘപാദോ. തേസു ഏകതോ മഗ്ഗം ഗച്ഛന്തേസു യാവ ദീഘപാദോ ഏകപദവാരം അക്കമതി, താവ ഇതരോ പദേ പദം അക്കമിത്വാ സോളസപദവാരേന ഗച്ഛതി. ദീഘപാദോ ലകുണ്ടകപാദസ്സ സോളസ പദവാരേ അത്തനോ പാദം അഞ്ഛിത്വാ ആകഡ്ഢിത്വാ ഏകമേവ പദവാരം കരോതി. ഇതി ഏകോപി ഏകം അതിക്കമിതും ന സക്കോതി. ദ്വിന്നമ്പി ഗമനം ഏകപ്പമാണമേവ ഹോതി. ഏവംസമ്പദമിദം ദട്ഠബ്ബം. ലകുണ്ടകപാദപുരിസോ വിയ അരൂപം; ദീഘപാദപുരിസോ വിയ രൂപം; ദീഘപാദസ്സ ഏകം പദവാരം അക്കമണകാലേ ഇതരസ്സ സോളസപദവാരഅക്കമനം വിയ രൂപേ ധരന്തേയേവ അരൂപധമ്മേസു സോളസന്നം ചിത്താനം ഉപ്പജ്ജിത്വാ നിരുജ്ഝനം; ദ്വിന്നം പുരിസാനം ലകുണ്ടകപാദപുരിസസ്സ സോളസ പദവാരേ ഇതരസ്സ അത്തനോ പാദം അഞ്ഛിത്വാ ആകഡ്ഢിത്വാ ഏകപദവാരകരണം വിയ രൂപസ്സ സത്തരസമേന ചിത്തേന സദ്ധിം നിരുജ്ഝനം; ദ്വിന്നം പുരിസാനം അഞ്ഞമഞ്ഞം അനോഹായ ഏകപ്പമാണേനേവ ഗമനം വിയ അരൂപസ്സ രൂപം രൂപസ്സ അരൂപം അനോഹായ ഏകപ്പമാണേനേവ പവത്തനന്തി. ഏവം ‘അദ്ധാനപരിച്ഛേദതോ’ വേദിതബ്ബാ.

‘ഏകുപ്പാദനാനാനിരോധതോ’തി ഇദം പച്ഛിമകമ്മജം ഠപേത്വാ ദീപേതബ്ബം. പഠമഞ്ഹി പടിസന്ധിചിത്തം, ദുതിയം ഭവങ്ഗം, തതിയം ഭവങ്ഗം…പേ… സോളസമം ഭവങ്ഗം. തേസു ഏകേകസ്സ ഉപ്പാദട്ഠിതിഭങ്ഗവസേന തയോ തയോ ഖണാ. തത്ഥ ഏകേകസ്സ ചിത്തസ്സ തീസു തീസു ഖണേസു സമതിംസ സമതിംസ കമ്മജരൂപാനി ഉപ്പജ്ജന്തി. തേസു പടിസന്ധിചിത്തസ്സ ഉപ്പാദക്ഖണേ സമുട്ഠിതം കമ്മജരൂപം സത്തരസമസ്സ ഭവങ്ഗചിത്തസ്സ ഉപ്പാദക്ഖണേയേവ നിരുജ്ഝതി; ഠിതിക്ഖണേ സമുട്ഠിതം ഠിതിക്ഖണേയേവ; ഭങ്ഗക്ഖണേ സമുട്ഠിതം ഭങ്ഗക്ഖണേയേവ നിരുജ്ഝതി. ഏവം ദുതിയഭവങ്ഗചിത്തം ആദിം കത്വാ അത്തനോ അത്തനോ സത്തരസമേന ചിത്തേന സദ്ധിം യോജേത്വാ നയോ നേതബ്ബോ. ഇതി സോളസ തികാ അട്ഠചത്താലീസ ഹോന്തി. അയം അട്ഠചത്താലീസകമ്മജരൂപപവേണീ നാമ. സാ പനേസാ രത്തിഞ്ച ദിവാ ച ഖാദന്താനമ്പി ഭുഞ്ജന്താനമ്പി സുത്താനമ്പി പമത്താനമ്പി നദീസോതോ വിയ ഏകന്തം പവത്തതി യേവാതി. ഏവം ‘ഏകുപ്പാദനാനാനിരോധതോ’ വേദിതബ്ബാ.

‘നാനുപ്പാദഏകനിരോധതാ’ പച്ഛിമകമ്മജേന ദീപേതബ്ബാ. തത്ഥ ആയുസംഖാരപരിയോസാനേ സോളസന്നം ചിത്താനം വാരേ സതി ഹേട്ഠാസോളസകം ഉപരിസോളസകന്തി ദ്വേ ഏകതോ യോജേതബ്ബാനി. ഹേട്ഠാസോളസകസ്മിഞ്ഹി പഠമചിത്തസ്സ ഉപ്പാദക്ഖണേ സമുട്ഠിതം സമതിംസകമ്മജരൂപം ഉപരിസോളസകസ്മിം പഠമചിത്തസ്സ ഉപ്പാദക്ഖണേയേവ നിരുജ്ഝതി; ഠിതിക്ഖണേ സമുട്ഠിതം തസ്സ ഠിതിക്ഖണേയേവ ഭങ്ഗക്ഖണേ സമുട്ഠിതം തസ്സ ഭങ്ഗക്ഖണേയേവ നിരുജ്ഝതി. ഹേട്ഠിമസോളസകസ്മിം പന ദുതിയചിത്തസ്സ…പേ… സോളസമചിത്തസ്സ ഉപ്പാദക്ഖണേ സമുട്ഠിതം സമതിംസകമ്മജരൂപം ചുതിചിത്തസ്സ ഉപ്പാദക്ഖണേയേവ നിരുജ്ഝതി; തസ്സ ഠിതിക്ഖണേ സമുട്ഠിതം ചുതിചിത്തസ്സ ഠിതിക്ഖണേയേവ; ഭങ്ഗക്ഖണേ സമുട്ഠിതം ചുതിചിത്തസ്സ ഭങ്ഗക്ഖണേയേവ നിരുജ്ഝതി. തതോ പട്ഠായ കമ്മജരൂപപവേണീ ന പവത്തതി. യദി പവത്തേയ്യ, സത്താ അക്ഖയാ അവയാ അജരാ അമരാ നാമ ഭവേയ്യും.

ഏത്ഥ പന യദേതം ‘സത്തരസമസ്സ ഭവങ്ഗചിത്തസ്സ ഉപ്പാദക്ഖണേയേവ നിരുജ്ഝതീ’തിആദിനാ നയേന ‘ഏകസ്സ ചിത്തസ്സ ഉപ്പാദക്ഖണേ ഉപ്പന്നം രൂപം അഞ്ഞസ്സ ഉപ്പാദക്ഖണേ നിരുജ്ഝതീ’തി അട്ഠകഥായം ആഗതത്താ വുത്തം, തം ‘‘യസ്സ കായസങ്ഖാരോ നിരുജ്ഝതി, തസ്സ ചിത്തസങ്ഖാരോ നിരുജ്ഝതീ’’തി? ‘‘ആമന്താ’’തി (യമ. ൨.സങ്ഖാരയമക.൭൯) ഇമായ പാളിയാ വിരുജ്ഝതി. കഥം? കായസങ്ഖാരോ ഹി ചിത്തസമുട്ഠാനോ അസ്സാസപസ്സാസവാതോ. ചിത്തസമുട്ഠാനരൂപഞ്ച ചിത്തസ്സ ഉപ്പാദക്ഖണേ ഉപ്പജ്ജിത്വാ യാവ അഞ്ഞാനി സോളസ ചിത്താനി ഉപ്പജ്ജന്തി താവ തിട്ഠതി. തേസം സോളസന്നം സബ്ബപച്ഛിമേന സദ്ധിം നിരുജ്ഝതി. ഇതി യേന ചിത്തേന സദ്ധിം ഉപ്പജ്ജതി, തതോ പട്ഠായ സത്തരസമേന സദ്ധിം നിരുജ്ഝതി; ന കസ്സചി ചിത്തസ്സ ഉപ്പാദക്ഖണേ വാ ഠിതിക്ഖണേ വാ നിരുജ്ഝതി, നാപി ഠിതിക്ഖണേ വാ ഭങ്ഗക്ഖണേ വാ ഉപ്പജ്ജതി. ഏസാ ചിത്തസമുട്ഠാനരൂപസ്സ ധമ്മതാതി നിയമതോ ചിത്തസങ്ഖാരേന സദ്ധിം ഏകക്ഖണേ നിരുജ്ഝനതോ ‘‘ആമന്താ’’തി വുത്തം.

യോ ചായം ചിത്തസമുട്ഠാനസ്സ ഖണനിയമോ വുത്തോ കമ്മാദിസമുട്ഠാനസ്സാപി അയമേവ ഖണനിയമോ. തസ്മാ പടിസന്ധിചിത്തേന സഹുപ്പന്നം കമ്മജരൂപം തതോ പട്ഠായ സത്തരസമേന സദ്ധിം നിരുജ്ഝതി. പടിസന്ധിചിത്തസ്സ ഠിതിക്ഖണേ ഉപ്പന്നം അട്ഠാരസമസ്സ ഉപ്പാദക്ഖണേ നിരുജ്ഝതി. പടിസന്ധിചിത്തസ്സ ഭങ്ഗക്ഖണേ ഉപ്പന്നം അട്ഠാരസമസ്സ ഠാനക്ഖണേ നിരുജ്ഝതീതി ഇമിനാ നയേനേത്ഥ യോജനാ കാതബ്ബാ. തതോ പരം പന ഉതുസമുട്ഠാനികപവേണീയേവ തിട്ഠതി. ‘നീഹരിത്വാ ഝാപേഥാ’തി വത്തബ്ബം ഹോതി. ഏവം ‘നാനുപ്പാദഏകനിരോധതോ’ വേദിതബ്ബാ.

‘ഏകുപ്പാദഏകനിരോധതോ’തി രൂപം പന രൂപേന സഹ ഏകുപ്പാദം ഏകനിരോധം. അരൂപം അരൂപേന സഹ ഏകുപ്പാദം ഏകനിരോധം. ഏവം ‘ഏകുപ്പാദഏകനിരോധതോ’ വേദിതബ്ബാ.

‘നാനുപ്പാദനാനാനിരോധതാ’ പന ചതുസന്തതിരൂപേന ദീപേതബ്ബാ. ഇമസ്സ ഹി ഉദ്ധം പാദതലാ അധോ കേസമത്ഥകാ തചപരിയന്തസ്സ സരീരസ്സ തത്ഥ തത്ഥ ചതുസന്തതിരൂപം ഘനപുഞ്ജഭാവേന വത്തതി. ഏവം വത്തമാനസ്സാപിസ്സ ന ഏകുപ്പാദാദിതാ സല്ലക്ഖേതബ്ബാ. യഥാ പന ഉപചികരാജി വാ കിപില്ലികരാജി വാ ഓലോകിയമാനാ ഏകാബദ്ധാ വിയ ഹോതി, ന പന ഏകാബദ്ധാ. അഞ്ഞിസ്സാ ഹി സീസസന്തികേ അഞ്ഞിസ്സാ സീസമ്പി ഉദരമ്പി പാദാപി, അഞ്ഞിസ്സാ ഉദരസന്തികേ അഞ്ഞിസ്സാ സീസമ്പി ഉദരമ്പി പാദാപി, അഞ്ഞിസ്സാ പാദസന്തികേ അഞ്ഞിസ്സാ സീസമ്പി ഉദരമ്പി പാദാപി ഹോന്തി. ഏവമേവ ചതുസന്തതിരൂപാനമ്പി അഞ്ഞസ്സ ഉപ്പാദക്ഖണേ അഞ്ഞസ്സ ഉപ്പാദോപി ഹോതി ഠിതിപി ഭങ്ഗോപി, അഞ്ഞസ്സ ഠിതിക്ഖണേ അഞ്ഞസ്സ ഉപ്പാദോപി ഹോതി ഠിതിപി ഭങ്ഗോപി, അഞ്ഞസ്സ ഭങ്ഗക്ഖണേ അഞ്ഞസ്സ ഉപ്പാദോപി ഹോതി ഠിതിപി ഭങ്ഗോപി. ഏവമേത്ഥ ‘നാനുപ്പാദനാനാനിരോധതാ’ വേദിതബ്ബാ.

‘അതീതാദീനി’ പന ദൂരദുകപരിയോസാനാനി പാളിയം ആഗതാനേവ. ‘പച്ചയസമുട്ഠാനാനി’പി ‘‘കമ്മജം, കമ്മപച്ചയം, കമ്മപച്ചയഉതുസമുട്ഠാന’’ന്തിആദിനാ (ധ. സ. അട്ഠ. ൯൭൫) നയേന ഹേട്ഠാ കഥിതാനിയേവ. പഞ്ചപി പന ഖന്ധാ പരിനിപ്ഫന്നാവ ഹോന്തി, നോ അപരിനിപ്ഫന്നാ; സങ്ഖതാവ നോ അസങ്ഖതാ; അപിച നിപ്ഫന്നാപി ഹോന്തിയേവ. സഭാവധമ്മേസു ഹി നിബ്ബാനമേവേകം അപരിനിപ്ഫന്നം അനിപ്ഫന്നഞ്ച. നിരോധസമാപത്തി പന നാമപഞ്ഞത്തി ച കഥന്തി? നിരോധസമാപത്തി ലോകിയലോകുത്തരാതി വാ സങ്ഖതാസങ്ഖതാതി വാ പരിനിപ്ഫന്നാപരിനിപ്ഫന്നാതി വാ ന വത്തബ്ബാ. നിപ്ഫന്നാ പന ഹോതി സമാപജ്ജന്തേന സമാപജ്ജിതബ്ബതോ. തഥാ നാമപഞ്ഞത്തി. സാപി ഹി ലോകിയാദിഭേദം ന ലഭതി; നിപ്ഫന്നാ പന ഹോതി നോ അനിപ്ഫന്നാ; നാമഗ്ഗഹണഞ്ഹി ഗണ്ഹന്തോവ ഗണ്ഹാതീതി.

കമാദിവിനിച്ഛയകഥാ

ഏവം പകിണ്ണകതോ ഖന്ധേ വിദിത്വാ പുന ഏതേസുയേവ –

ഖന്ധേസു ഞാണഭേദത്ഥം, കമതോഥ വിസേസതോ;

അനൂനാധികതോ ചേവ, ഉപമാതോ തഥേവ ച.

ദട്ഠബ്ബതോ ദ്വിധാ ഏവം, പസ്സന്തസ്സത്ഥസിദ്ധിതോ;

വിനിച്ഛയനയോ സമ്മാ, വിഞ്ഞാതബ്ബോ വിഭാവിനാ.

തത്ഥ ‘കമതോ’തി ഇധ ഉപ്പത്തിക്കമോ, പഹാനക്കമോ, പടിപത്തിക്കമോ, ഭൂമിക്കമോ, ദേസനാക്കമോതി ബഹുവിധോ കമോ.

തത്ഥ ‘‘പഠമം കലലം ഹോതി, കലലാ ഹോതി അബ്ബുദ’’ന്തി (സം. നി. ൧.൨൩൫) ഏവമാദി ഉപ്പത്തിക്കമോ. ‘‘ദസ്സനേന പഹാതബ്ബാ ധമ്മാ, ഭാവനായ പഹാതബ്ബാ ധമ്മാ’’തി (ധ. സ. തികമാതികാ ൮) ഏവമാദി പഹാനക്കമോ. ‘‘സീലവിസുദ്ധി, ചിത്തവിസുദ്ധീ’’തി (മ. നി. ൧.൨൫൯; പടി. മ. ൩.൪൧) ഏവമാദി പടിപത്തിക്കമോ. ‘‘കാമാവചരാ, രൂപാവചരാ’’തി ഏവമാദി ഭൂമിക്കമോ. ‘‘ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാ, ചത്താരോ സമ്മപ്പധാനാ’’തി (ദീ. നി. ൩.൧൪൫) വാ ‘‘ദാനകഥം സീലകഥ’’ന്തി (മ. നി. ൨.൬൯; ദീ. നി. ൧.൨൯൮) വാ ഏവമാദി ദേസനാക്കമോ. തേസു ഇധ ഉപ്പത്തിക്കമോ താവ ന യുജ്ജതി, കലലാദീനം വിയ ഖന്ധാനം പുബ്ബാപരിയവവത്ഥാനേന അനുപ്പത്തിതോ; ന പഹാനക്കമോ കുസലാബ്യാകതാനം അപ്പഹാതബ്ബതോ; ന പടിപത്തിക്കമോ അകുസലാനം അപ്പടിപജ്ജനീയതോ; ന ഭൂമിക്കമോ വേദനാദീനം ചതുഭൂമകപരിയാപന്നത്താ.

ദേസനാക്കമോ പന യുജ്ജതി. അഭേദേന ഹി യം പഞ്ചസു ഖന്ധേസു അത്തഗ്ഗാഹപതിതം വേനേയ്യജനം സമൂഹഘനവിനിബ്ഭോഗദസ്സനേന അത്തഗ്ഗാഹതോ മോചേതുകാമോ ഭഗവാ ഹിതകാമോ തസ്സ ജനസ്സ സുഖഗ്ഗഹണത്ഥം ചക്ഖുആദീനമ്പി വിസയഭൂതം ഓളാരികം പഠമം രൂപക്ഖന്ധം ദേസേസി. തതോ ഇട്ഠാനിട്ഠരൂപസംവേദിതം വേദനം, യം വേദയതി തം സഞ്ജാനാതീതി ഏവം വേദനാവിസയസ്സ ആകാരഗ്ഗാഹികം സഞ്ഞം, സഞ്ഞാവസേന അഭിസങ്ഖാരകേ സങ്ഖാരേ, തേസം വേദനാദീനം നിസ്സയം അധിപതിഭൂതഞ്ച വിഞ്ഞാണന്തി ഏവം താവ ‘കമതോ’ വിനിച്ഛയനയോ വിഞ്ഞാതബ്ബോ.

‘വിസേസതോ’തി ഖന്ധാനഞ്ച ഉപാദാനക്ഖന്ധാനഞ്ച വിസേസതോ. കോ പന തേസം വിസേസോ? ഖന്ധാ താവ അവിസേസതോ വുത്താ, ഉപാദാനക്ഖന്ധാ സാസവഉപാദാനീയഭാവേന വിസേസേത്വാ. യഥാഹ –

‘‘പഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ഖന്ധേ ദേസേസ്സാമി പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധേ ച, തം സുണാഥ. കതമേ ച, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചക്ഖന്ധാ? യം കിഞ്ചി, ഭിക്ഖവേ, രൂപം അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നം…പേ… സന്തികേ വാ – അയം വുച്ചതി, രൂപക്ഖന്ധോ. യാ കാചി വേദനാ…പേ… യാ കാചി സഞ്ഞാ…പേ… യേ കേചി സങ്ഖാരാ…പേ… യം കിഞ്ചി വിഞ്ഞാണം …പേ… സന്തികേ വാ – അയം വുച്ചതി, വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോ. ഇമേ വുച്ചന്തി, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചക്ഖന്ധാ. കതമേ ച, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധാ? യം കിഞ്ചി, ഭിക്ഖവേ, രൂപം…പേ… സന്തികേ വാ സാസവം ഉപാദാനിയം – അയം വുച്ചതി, രൂപൂപാദാനക്ഖന്ധോ. യാ കാചി വേദനാ…പേ… യം കിഞ്ചി വിഞ്ഞാണം…പേ… സന്തികേ വാ സാസവം ഉപാദാനിയം – അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, വിഞ്ഞാണുപാദാനക്ഖന്ധോ. ഇമേ വുച്ചന്തി, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധാ’’തി (സം. നി. ൩.൪൮).

ഏത്ഥ ച യഥാ വേദനാദയോ അനാസവാപി സാസവാപി അത്ഥി, ന ഏവം രൂപം. യസ്മാ പനസ്സ രാസട്ഠേന ഖന്ധഭാവോ യുജ്ജതി തസ്മാ ഖന്ധേസു വുത്തം. യസ്മാ രാസട്ഠേന ച സാസവട്ഠേന ച ഉപാദാനക്ഖന്ധഭാവോ യുജ്ജതി തസ്മാ ഉപാദാനക്ഖന്ധേസു വുത്തം. വേദനാദയോ പന അനാസവാവ ഖന്ധേസു വുത്താ, സാസവാ ഉപാദാനക്ഖന്ധേസു. ‘ഉപാദാനക്ഖന്ധാ’തി ഏത്ഥ ച ഉപാദാനഗോചരാ ഖന്ധാ ഉപാദാനക്ഖന്ധാതി ഏവമത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. ഇധ പന സബ്ബേപേതേ ഏകജ്ഝം കത്വാ ഖന്ധാതി അധിപ്പേതാ.

‘അനൂനാധികതോ’തി കസ്മാ പന ഭഗവതാ പഞ്ചേവ ഖന്ധാ വുത്താ അനൂനാ അനധികാതി? സബ്ബസങ്ഖതസഭാഗേകസങ്ഗഹതോ, അത്തത്തനിയഗ്ഗാഹവത്ഥുസ്സ ഏതപ്പരമതോ, അഞ്ഞേസഞ്ച തദവരോധതോ. അനേകപ്പഭേദേസു ഹി സങ്ഖതധമ്മേസു സഭാഗവസേന സങ്ഗയ്ഹമാനേസു രൂപം രൂപസഭാഗസങ്ഗഹവസേന ഏകോ ഖന്ധോ ഹോതി, വേദനാ വേദനാസഭാഗസങ്ഗഹവസേന ഏകോ ഖന്ധോ ഹോതി. ഏസ നയോ സഞ്ഞാദീസുപി. തസ്മാ സബ്ബസങ്ഖതസഭാഗസങ്ഗഹതോ പഞ്ചേവ വുത്താ. ഏതപരമഞ്ചേതം അത്തത്തനിയഗ്ഗാഹവത്ഥു യദിദം രൂപാദയോ പഞ്ച. വുത്തഞ്ഹേതം – ‘‘രൂപേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സതി രൂപം ഉപാദായ രൂപം അഭിനിവിസ്സ ഏവം ദിട്ഠി ഉപ്പജ്ജതി – ‘ഏതം മമ, ഏസോഹമസ്മി, ഏസോ മേ അത്താ’തി (സം. നി. ൩.൨൦൭). വേദനായ… സഞ്ഞായ… സങ്ഖാരേസു…. വിഞ്ഞാണേ സതി വിഞ്ഞാണം ഉപാദായ വിഞ്ഞാണം അഭിനിവിസ്സ ഏവം ദിട്ഠി ഉപ്പജ്ജതി – ‘ഏതം മമ, ഏസോഹമസ്മി, ഏസോ മേ അത്താ’’’തി. തസ്മാ അത്തത്തനിയഗ്ഗാഹവത്ഥുസ്സ ഏതപരമതോപി പഞ്ചേവ വുത്താ. യേപി ചഞ്ഞേ സീലാദയോ പഞ്ച ധമ്മക്ഖന്ധാ വുത്താ, തേപി സങ്ഖാരക്ഖന്ധപരിയാപന്നത്താ ഏത്ഥേവ അവരോധം ഗച്ഛന്തി. തസ്മാ അഞ്ഞേസം തദവരോധതോപി പഞ്ചേവ വുത്താതി. ഏവം ‘അനൂനാധികതോ’ വിനിച്ഛയനയോ വിഞ്ഞാതബ്ബോ.

‘ഉപമാതോ’തി ഏത്ഥ ഹി ഗിലാനസാലൂപമോ രൂപുപാദാനക്ഖന്ധോ ഗിലാനൂപമസ്സ വിഞ്ഞാണുപാദാനക്ഖന്ധസ്സ വത്ഥുദ്വാരാരമ്മണവസേന നിവാസനട്ഠാനതോ, ഗേലഞ്ഞൂപമോ വേദനുപാദാനക്ഖന്ധോ ആബാധകത്താ, ഗേലഞ്ഞസമുട്ഠാനൂപമോ സഞ്ഞുപാദാനക്ഖന്ധോ കാമസഞ്ഞാദിവസേന രാഗാദിസമ്പയുത്തവേദനാസമ്ഭവാ, അസപ്പായസേവനൂപമോ സങ്ഖാരുപാദാനക്ഖന്ധോ വേദനാഗേലഞ്ഞസ്സ നിദാനത്താ. ‘‘വേദനം വേദനത്തായ സങ്ഖതമഭിസങ്ഖരോന്തീ’’തി (സം. നി. ൩.൭൯) ഹി വുത്തം. തഥാ ‘‘അകുസലസ്സ കമ്മസ്സ കതത്താ ഉപചിതത്താ വിപാകം കായവിഞ്ഞാണം ഉപ്പന്നം ഹോതി ദുക്ഖസഹഗത’’ന്തി (ധ. സ. ൫൫൬). ഗിലാനൂപമോ വിഞ്ഞാണുപാദാനക്ഖന്ധോ വേദനാഗേലഞ്ഞേന അപരിമുത്തത്താ. അപിച ചാരകകാരണഅപരാധകാരണകാരകഅപരാധികൂപമാ ഏതേ ഭാജനഭോജനബ്യഞ്ജനപരിവേസകഭുഞ്ജകൂപമാ ചാതി, ഏവം ‘ഉപമാതോ’ വിനിച്ഛയനയോ വിഞ്ഞാതബ്ബോ.

‘ദട്ഠബ്ബതോ ദ്വിധാ’തി സങ്ഖേപതോ വിത്ഥാരതോ ചാതി ഏവം ദ്വിധാ ദട്ഠബ്ബതോ പേത്ഥ വിനിച്ഛയനയോ വിഞ്ഞാതബ്ബോ. സങ്ഖേപതോ ഹി പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധാ ആസിവിസൂപമേ (സം. നി. ൪.൨൩൮) വുത്തനയേന ഉക്ഖിത്താസികപച്ചത്ഥികതോ, ഭാരസുത്തവസേന (സം. നി. ൩.൨൨) ഭാരതോ, ഖജ്ജനീയപരിയായവസേന (സം. നി. ൩.൭൯) ഖാദകതോ, യമകസുത്തവസേന (സം. നി. ൩.൮൫) അനിച്ചദുക്ഖാനത്തസങ്ഖതവധകതോ ദട്ഠബ്ബാ.

വിത്ഥാരതോ പനേത്ഥ ഫേണപിണ്ഡോ വിയ രൂപം ദട്ഠബ്ബം, ഉദകപുബ്ബുളോ വിയ വേദനാ, മരീചികാ വിയ സഞ്ഞാ, കദലിക്ഖന്ധോ വിയ സങ്ഖാരാ, മായാ വിയ വിഞ്ഞാണം. വുത്തഞ്ഹേതം –

‘‘ഫേണപിണ്ഡൂപമം രൂപം, വേദനാ പുബ്ബുളൂപമാ;

മരീചികൂപമാ സഞ്ഞാ, സങ്ഖാരാ കദലൂപമാ;

മായൂപമഞ്ച വിഞ്ഞാണം, ദേസിതാദിച്ചബന്ധുനാ’’തി. (സം. നി. ൩.൯൫);

തത്ഥ രൂപാദീനം ഫേണപിണ്ഡാദീഹി ഏവം സദിസതാ വേദിതബ്ബാ – യഥാ ഹി ഫേണപിണ്ഡോ നിസ്സാരോവ ഏവം രൂപമ്പി നിച്ചസാരധുവസാരഅത്തസാരവിരഹേന നിസ്സാരമേവ. യഥാ ച സോ ‘ഇമിനാ പത്തം വാ ഥാലകം വാ കരിസ്സാമീ’തി ഗഹേതും ന സക്കാ, ഗഹിതോപി തമത്ഥം ന സാധേതി ഭിജ്ജതേവ; ഏവം രൂപമ്പി ‘നിച്ച’ന്തി വാ ‘ധുവ’ന്തി വാ ‘അഹ’ന്തി വാ ‘മമ’ന്തി വാ ഗഹേതും ന സക്കാ, ഗഹിതമ്പി ന തഥാ തിട്ഠതി, അനിച്ചം ദുക്ഖം അനത്താ അസുഭഞ്ഞേവ ഹോതീതി. ഏവം ‘ഫേണപിണ്ഡസദിസമേവ’ ഹോതി.

യഥാ വാ പന ഫേണപിണ്ഡോ ഛിദ്ദാവഛിദ്ദോ അനേകസന്ധിഘടിതോ ബഹൂന്നം ഉദകസപ്പാദീനം പാണാനം ആവാസോ, ഏവം രൂപമ്പി ഛിദ്ദാവഛിദ്ദം അനേകസന്ധിഘടിതം. കുലവസേന ചേത്ഥ അസീതി കിമികുലാനി വസന്തി. തദേവ തേസം സൂതിഘരമ്പി വച്ചകുടിപി ഗിലാനസാലാപി സുസാനമ്പി. ന തേ അഞ്ഞത്ഥ ഗന്ത്വാ ഗബ്ഭവുട്ഠാനാദീനി കരോന്തി. ഏവമ്പി ഫേണപിണ്ഡസദിസം. യഥാ ച ഫേണപിണ്ഡോ ആദിതോവ ബദരപക്കമത്തോ ഹുത്വാ അനുപുബ്ബേന പബ്ബതകൂടമത്തോപി ഹോതി, ഏവം രൂപമ്പി ആദിതോ കലലമത്തം ഹുത്വാ അനുപുബ്ബേന ബ്യാമമത്തമ്പി ഗോമഹിംസഹത്ഥിആദീനം വസേന പബ്ബതകൂടമത്തമ്പി ഹോതി, മച്ഛകച്ഛപാദീനം വസേന അനേകയോജനസതപ്പമാണമ്പി. ഏവമ്പി ഫേണപിണ്ഡസദിസം. യഥാ ച ഫേണപിണ്ഡോ ഉട്ഠിതമത്തോപി ഭിജ്ജതി, ഥോകം ഗന്ത്വാപി, സമുദ്ദം പത്വാ പന അവസ്സമേവ ഭിജ്ജതി; ഏവമേവ രൂപമ്പി കലലഭാവേപി ഭിജ്ജതി, അബ്ബുദാദിഭാവേ, അന്തരാ പന അഭേജ്ജമാനമ്പി വസ്സസതായുകാനം വസ്സസതം പത്വാ അവസ്സമേവ ഭിജ്ജതി, മരണമുഖേ ചുണ്ണവിചുണ്ണം ഹോതി. ഏവമ്പി ഫേണപിണ്ഡസദിസം.

യഥാ പന പുബ്ബുളോ അസാരോ, ഏവം വേദനാപി. യഥാ ച സോ അബലോ, അഗയ്ഹുപഗോ, ന സക്കാ തം ഗഹേത്വാ ഫലകം വാ ആസനം വാ കാതും, ഗഹിതഗ്ഗഹിതോപി ഭിജ്ജതേവ; ഏവം വേദനാപി അബലാ, അഗയ്ഹുപഗാ, ന സക്കാ ‘നിച്ചാ’തി വാ ‘ധുവാ’തി വാ ഗഹേതും, ഗഹിതാപി ന തഥാ തിട്ഠതി. ഏവം അഗയ്ഹുപഗതായപി വേദനാ ‘പുബ്ബുളസദിസാ’. യഥാ പന തസ്മിം തസ്മിം ഉദകബിന്ദുമ്ഹി പുബ്ബുളോ ഉപ്പജ്ജതി ചേവ നിരുജ്ഝതി ച, ന ചിരട്ഠിതികോ ഹോതി; ഏവം വേദനാപി ഉപ്പജ്ജതി ചേവ നിരുജ്ഝതി ച, ന ചിരട്ഠിതികാ ഹോതി, ഏകച്ഛരക്ഖണേ കോടിസതസഹസ്സസങ്ഖ്യാ ഉപ്പജ്ജിത്വാ നിരുജ്ഝതി. യഥാ ച പുബ്ബുളോ ഉദകതലം, ഉദകബിന്ദും, ഉദകജല്ലകം സങ്കഡ്ഢിത്വാ പുടം കത്വാ ഗഹണവാതഞ്ചാതി ചത്താരി കാരണാനി പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതി; ഏവം വേദനാപി വത്ഥും, ആരമ്മണം, കിലേസജാലം, ഫസ്സസങ്ഘട്ടനഞ്ചാതി ചത്താരി കാരണാനി പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതി. ഏവമ്പി വേദനാ പുബ്ബുളസദിസാ.

സഞ്ഞാപി അസാരകട്ഠേന ‘മരീചിസദിസാ’. തഥാ അഗയ്ഹുപഗട്ഠേന; ന ഹി സക്കാ തം ഗഹേത്വാ പിവിതും വാ ന്ഹായിതും വാ ഭാജനം വാ പൂരേതും. അപിച യഥാ മരീചി വിപ്ഫന്ദതി, സഞ്ജാതൂമിവേഗോ വിയ ഖായതി; ഏവം നീലസഞ്ഞാദിഭേദാ സഞ്ഞാപി നീലാദിഅനുഭവനത്ഥായ ഫന്ദതി വിപ്ഫന്ദതി. യഥാ ച മരീചി മഹാജനം വിപ്പലമ്ഭേതി, ‘പരിപുണ്ണവാപീ വിയ പരിപുണ്ണനദീ വിയ ദിസ്സതീ’തി വദാപേതി; ഏവം സഞ്ഞാപി വിപ്പലമ്ഭേതി, ‘ഇദം നീലകം സുഭം സുഖം നിച്ച’ന്തി വദാപേതി. പീതകാദീസുപി ഏസേവ നയോ. ഏവം വിപ്പലമ്ഭനേനാപി മരീചിസദിസാ.

സങ്ഖാരാപി അസാരകട്ഠേന ‘കദലിക്ഖന്ധസദിസാ’. തഥാ അഗയ്ഹുപഗട്ഠേന. യഥേവ ഹി കദലിക്ഖന്ധതോ കിഞ്ചി ഗഹേത്വാ ന സക്കാ ഗോപാനസീആദീനമത്ഥായ ഉപനേതും, ഉപനീതമ്പി ന തഥാ ഹോതി; ഏവം സങ്ഖാരാപി ന സക്കാ നിച്ചാദിവസേന ഗഹേതും, ഗഹിതാപി ന തഥാ ഹോന്തി. യഥാ ച കദലിക്ഖന്ധോ ബഹുവട്ടിസമോധാനോ ഹോതി, ഏവം സങ്ഖാരക്ഖന്ധോപി ബഹുധമ്മസമോധാനോ. യഥാ ച കദലിക്ഖന്ധോ നാനാലക്ഖണോ, അഞ്ഞോയേവ ഹി ബാഹിരായ പത്തവട്ടിയാ വണ്ണോ, അഞ്ഞോ തതോ അബ്ഭന്തരബ്ഭന്തരാനം; ഏവമേവ സങ്ഖാരക്ഖന്ധോപി അഞ്ഞദേവ ഫസ്സസ്സ ലക്ഖണം, അഞ്ഞം ചേതനാദീനം. സമോധാനേത്വാ പന സങ്ഖാരക്ഖന്ധോത്വേവ വുച്ചതീതി. ഏവമ്പി സങ്ഖാരക്ഖന്ധോ കദലിക്ഖന്ധസദിസോ.

വിഞ്ഞാണമ്പി അസാരകട്ഠേന ‘മായാസദിസം’. തഥാ അഗയ്ഹുപഗട്ഠേന. യഥാ ച മായാ ഇത്തരാ ലഹുപച്ചുപട്ഠാനാ, ഏവം വിഞ്ഞാണം. തഞ്ഹി തതോപി ഇത്തരതരഞ്ചേവ ലഹുപച്ചുപട്ഠാനതരഞ്ച. തേനേവ ഹി ചിത്തേന പുരിസോ ആഗതോ വിയ, ഗതോ വിയ, ഠിതോ വിയ, നിസിന്നോ വിയ ഹോതി. അഞ്ഞദേവ ചാഗമനകാലേ ചിത്തം, അഞ്ഞം ഗമനകാലാദീസു. ഏവമ്പി വിഞ്ഞാണം മായാസദിസം. മായാ ച മഹാജനം വഞ്ചേതി, യം കിഞ്ചിദേവ ‘ഇദം സുവണ്ണം രജതം മുത്താ’തിപി ഗഹാപേതി. വിഞ്ഞാണമ്പി മഹാജനം വഞ്ചേതി, തേനേവ ചിത്തേന ആഗച്ഛന്തം വിയ, ഗച്ഛന്തം വിയ, ഠിതം വിയ, നിസിന്നം വിയ കത്വാ ഗാഹാപേതി. അഞ്ഞദേവ ച ആഗമനേ ചിത്തം, അഞ്ഞം ഗമനാദീസു. ഏവമ്പി വിഞ്ഞാണം മായാസദിസം. വിസേസതോ ച സുഭാരമ്മണമ്പി ഓളാരികമ്പി അജ്ഝത്തികരൂപം അസുഭന്തി ദട്ഠബ്ബം. വേദനാ തീഹി ദുക്ഖതാഹി അവിനിമുത്തതോ ദുക്ഖാതി സഞ്ഞാസങ്ഖാരാ അവിധേയ്യതോ അനത്താതി വിഞ്ഞാണം ഉദയബ്ബയധമ്മതോ അനിച്ചന്തി ദട്ഠബ്ബം.

‘ഏവം പസ്സന്തസ്സത്ഥസിദ്ധിതോ’തി ഏവഞ്ച സങ്ഖേപവിത്ഥാരവസേന ദ്വിധാ പസ്സതോ യാ അത്ഥസിദ്ധി ഹോതി, തതോപി വിനിച്ഛയനയോ വിഞ്ഞാതബ്ബോ, സേയ്യഥിദം – സങ്ഖേപതോ താവ പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധേസു ഉക്ഖിത്താസികപച്ചത്ഥികാദിഭാവേന പസ്സന്തോ ഖന്ധേഹി ന വിഹഞ്ഞതി. വിത്ഥാരതോ പന രൂപാദീനി ഫേണപിണ്ഡാദിസദിസഭാവേന പസ്സന്തോ ന അസാരേസു സാരദസ്സീ ഹോതി. വിസേസതോ ച അജ്ഝത്തികരൂപം അസുഭതോ പസ്സന്തോ കബളീകാരാഹാരം പരിജാനാതി, അസുഭേ സുഭന്തി വിപല്ലാസം പജഹതി, കാമോഘം ഉത്തരതി, കാമയോഗേന വിസംയുജ്ജതി, കാമാസവേന അനാസവോ ഹോതി, അഭിജ്ഝാകായഗന്ഥം ഭിന്ദതി, കാമുപാദാനം ന ഉപാദിയതി. വേദനം ദുക്ഖതോ പസ്സന്തോ ഫസ്സാഹാരം പരിജാനാതി, ദുക്ഖേ സുഖന്തി വിപല്ലാസം പജഹതി, ഭവോഘം ഉത്തരതി, ഭവയോഗേന വിസംയുജ്ജതി, ഭവാസവേന അനാസവോ ഹോതി, ബ്യാപാദകായഗന്ഥം ഭിന്ദതി, സീലബ്ബതുപാദാനം ന ഉപാദിയതി. സഞ്ഞം സങ്ഖാരേ ച അനത്തതോ പസ്സന്തോ മനോസഞ്ചേതനാഹാരം പരിജാനാതി, അനത്തനി അത്താതി വിപല്ലാസം പജഹതി, ദിട്ഠോഘം ഉത്തരതി, ദിട്ഠിയോഗേന വിസംയുജ്ജതി, ദിട്ഠാസവേന അനാസവോ ഹോതി, ഇദം സച്ചാഭിനിവേസകായഗന്ഥം ഭിന്ദതി, അത്തവാദുപാദാനം ന ഉപാദിയതി. വിഞ്ഞാണം അനിച്ചതോ പസ്സന്തോ വിഞ്ഞാണാഹാരം പരിജാനാതി, അനിച്ചേ നിച്ചന്തി വിപല്ലാസം പജഹതി, അവിജ്ജോഘം ഉത്തരതി, അവിജ്ജായോഗേന വിസംയുജ്ജതി, അവിജ്ജാസവേന അനാസവോ ഹോതി, സീലബ്ബതപരാമാസകായഗന്ഥം ഭിന്ദതി, ദിട്ഠുപാദാനം ന ഉപാദിയതി.

ഏവം മഹാനിസംസം, വധകാദിവസേന ദസ്സനം യസ്മാ;

തസ്മാ ഖന്ധേ ധീരോ, വധകാദിവസേന പസ്സേയ്യാതി.

സുത്തന്തഭാജനീയവണ്ണനാ.