൧൯-൨൪. പച്ചനീയാനുലോമപട്ഠാനവണ്ണനാ

൧. ഇദാനി കുസലാദീസു ധമ്മേസു പച്ചയധമ്മം പടിക്ഖിപിത്വാ പച്ചയുപ്പന്നസ്സ കുസലാദിഭാവം അപ്പടിക്ഖേപവസേന ധമ്മാനം പച്ചനീയാനുലോമതായ ലദ്ധനാമം പച്ചനീയാനുലോമപട്ഠാനം ദസ്സേതും നകുസലം ധമ്മം പടിച്ച അകുസലോ ധമ്മോ ഉപ്പജ്ജതി ഹേതുപച്ചയാതിആദി ആരദ്ധം. തത്ഥ നകുസലം ധമ്മം പടിച്ചാതി കുസലസ്സ പച്ചയഭാവം വാരേതി. അകുസലോ ധമ്മോ ഉപ്പജ്ജതീതി അകുസലസ്സ ഉപ്പത്തിം അനുജാനാതി. നകുസലഞ്ഹി അകുസലം അബ്യാകതം വാ, തഞ്ച സഹജാതപച്ചയം കത്വാ ഉപ്പജ്ജമാനോ കുസലോ നാമ നത്ഥി, തസ്മാ അകുസലാബ്യാകതവസേന ദേസനാ കതാ. തത്ഥ ‘‘അകുസലം ഏകം ഖന്ധം പടിച്ച തയോ ഖന്ധാ’’തി ഏവം നകുസലം ധമ്മം പടിച്ച വിസ്സജ്ജനം വേദിതബ്ബം. അബ്യാകതോ ധമ്മോ ഉപ്പജ്ജതി ഹേതുപച്ചയാതി അയം പന പഞ്ഹോ ‘‘വിപാകാബ്യാകതം കിരിയാബ്യാകതം ഏകം ഖന്ധം പടിച്ച തയോ ഖന്ധാ ചിത്തസമുട്ഠാനഞ്ച രൂപ’’ന്തി വിസ്സജ്ജിതോവ. ഇതി സബ്ബപഞ്ഹേസു അവിസ്സജ്ജിതസ്സ അത്ഥാനുരൂപം വിസ്സജ്ജിതസ്സ ച പാളിആഗതമേവ വിസ്സജ്ജനം. ഏകേകസ്മിഞ്ച തികദുകേ വാരപ്പഭേദപച്ചയഗണനവിധാനം സബ്ബം ഹേട്ഠാ വുത്തനയാനുസാരേനേവ വേദിതബ്ബം.

ഏത്താവതാ ച –

തികഞ്ച പട്ഠാനവരം ദുകുത്തമം,

ദുകം തികഞ്ചേവ തികം ദുകഞ്ച;

തികം തികഞ്ചേവ ദുകം ദുകഞ്ച,

ഛ പച്ചനീയാനുലോമമ്ഹി നയാ സുഗമ്ഭീരാതി. –

അട്ഠകഥായം വുത്തഗാഥായ ദീപിതാ. ധമ്മപച്ചനീയാനുലോമപട്ഠാനേ ഛ നയാ നിദ്ദിട്ഠാ ഹോന്തി. പച്ചയവസേന പനേത്ഥ ഏകേകസ്മിം പട്ഠാനേ അനുലോമാദയോ ചത്താരോ ചത്താരോ നയാതി ഏകേന പരിയായേന ചതുവീസതിനയപടിമണ്ഡിതം പച്ചനീയാനുലോമപട്ഠാനഞ്ഞേവ വേദിതബ്ബം.

പച്ചനീയാനുലോമപട്ഠാനവണ്ണനാ.

ഏവം ധമ്മാനുലോമാദിവസേന ചതൂസു വാരേസു ഏകേകസ്മിം ചതുവീസതിയാ ചതുവീസതിയാ നയാനം വസേന ഛന്നവുതി നയാ ഹോന്തി. തത്ഥ പച്ചയനയേ അഗ്ഗഹേത്വാ ഏകേകസ്മിം പട്ഠാനേ തികദുകാദീനഞ്ഞേവ ഛന്നം ഛന്നം നയാനം വസേനേതം ചതുവീസതിനയപടിമണ്ഡിതം സമന്തപട്ഠാനമഹാപകരണം വേദിതബ്ബം. കേചി പന ‘‘കുസലാരമ്മണോ ധമ്മോ അകുസലാരമ്മണോ ധമ്മോ’’തിആദിനാ നയേന ആരമ്മണമാതികം നാമ ഠപേത്വാ ‘‘കുസലാരമ്മണോ ധമ്മോ കുസലാരമ്മണസ്സ ധമ്മസ്സ ഹേതുപച്ചയേന പച്ചയോ’’തിആദിനാ നയേന ആരമ്മണപട്ഠാനം നാമ ദസ്സേത്വാ അപരമ്പി ഫസ്സാദീനം വസേനപി ഫസ്സപട്ഠാനം നാമ ഉദ്ധരിത്വാ ദസ്സേന്തി. തം നേവ പാളിയം ന അട്ഠകഥാസു സന്ദിസ്സതീതി ഇധ ന വിചാരിതം. സങ്ഗീതിആരുള്ഹപാളിവസേനേവ പനേത്ഥ വണ്ണനാ കതാതി വേദിതബ്ബാ.

ഏത്താവതാ ച –

സമ്മൂള്ഹാ യത്ഥ പജാ, തന്താകുലാദിഭാവമാപന്നാ;

നേകവിധദുക്ഖഗഹനം, സംസാരം നാതിവത്തന്തി.

പച്ചയഭേദേ കുസലോ, ലോകേ ഗരുതമ്പി പച്ചയാകാരം;

അതിനിപ്പുണഗമ്ഭീരം, ജവനബ്ഭൂമിം ബുദ്ധഞാണസ്സ.

കുസലാദിധമ്മഭേദം, നിസ്സായ നയേഹി വിവിധഗണനേഹി;

വിത്ഥാരേന്തോ സത്തമ-മഭിധമ്മപ്പകരണം സത്ഥാ.

സുവിഹിതസന്നിട്ഠാനോ, പട്ഠാനം നാമ യം പകാസേസി;

സദ്ധായ സമാരദ്ധാ, യാ അട്ഠകഥാ മയാ തസ്സ.

ആചരിയാനം വാദം, അവിഹായ വിഭജ്ജവാദിസിസ്സാനം;

അതിബഹുവിധന്തരായേ, ലോകമ്ഹി അനന്തരായേന.

സാ ഏവം അജ്ജ കതാ, ചുദ്ദസമത്തേഹി ഭാണവാരേഹി;

അത്ഥം പകാസയന്തീ, പട്ഠാനവരസ്സ സകലസ്സ.

സന്നിട്ഠാനം പത്താ യഥേവ നിട്ഠം തഥാ ബഹുജനസ്സ;

സമ്പാപുണന്തു സീഘം, കല്യാണാ സബ്ബസങ്കപ്പാ.

ഏത്താവതാ –

സത്തപ്പകരണം നാഥോ, അഭിധമ്മമദേസയി;

ദേവാതിദേവോ ദേവാനം, ദേവലോകമ്ഹി യം പുരേ.

തസ്സ അട്ഠകഥാ ഏസാ, സകലസ്സാപി നിട്ഠിതാ;

ചിരട്ഠിതത്ഥം ധമ്മസ്സ, നിട്ഠപേന്തേന തം മയാ.

യം പത്തം കുസലം തസ്സ, ആനുഭാവേന പാണിനോ;

സബ്ബേ സദ്ധമ്മരാജസ്സ, ഞത്വാ ധമ്മം സുഖാവഹം.

പാപുണന്തു വിസുദ്ധായ, സുഖായ പടിപത്തിയാ;

അസോകമനുപായാസം, നിബ്ബാനസുഖമുത്തമം.

ചിരം തിട്ഠതു സദ്ധമ്മോ, ധമ്മേ ഹോന്തു സഗാരവാ;

സബ്ബേപി സത്താ കാലേന, സമ്മാ ദേവോ പവസ്സതു.

യഥാ രക്ഖിംസു പോരാണാ, സുരാജാനോ തഥേവിമം;

രാജാ രക്ഖതു ധമ്മേന, അത്തനോവ പജം പജന്തി.

പട്ഠാനപ്പകരണ-അട്ഠകഥാ നിട്ഠിതാ.

നിട്ഠിതാ ച പഞ്ചപകരണട്ഠകഥാതി.

നിഗമനകഥാ

പരമവിസുദ്ധസദ്ധാബുദ്ധിവീരിയപടിമണ്ഡിതേന സീലാചാരജ്ജവമദ്ദവാദിഗുണസമുദയസമുദിതേന സകസമയസമയന്തരഗഹനജ്ഝോഗാഹണസമത്ഥേന പഞ്ഞാവേയ്യത്തിയസമന്നാഗതേന തിപിടകപരിയത്തിപ്പഭേദേ സാട്ഠകഥേ സത്ഥുസാസനേ അപ്പടിഹതഞാണപ്പഭാവേന മഹാവേയ്യാകരണേന കരണസമ്പത്തിജനിതസുഖവിനിഗ്ഗതമധുരോദാരവചനലാവണ്ണയുത്തേന യുത്തമുത്തവാദിനാ വാദീവരേന മഹാകവിനാ പഭിന്നപടിസമ്ഭിദാപരിവാരേ ഛളഭിഞ്ഞാദിപ്പഭേദഗുണപടിമണ്ഡിതേ ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മേ സുപ്പതിട്ഠിതബുദ്ധീനം ഥേരവംസപ്പദീപാനം ഥേരാനം മഹാവിഹാരവാസീനം വംസാലങ്കാരഭൂതേന വിപുലവിസുദ്ധബുദ്ധിനാ ബുദ്ധഘോസോതി ഗരൂഹി ഗഹിതനാമധേയ്യേന ഥേരേന കതാ അയം സകലസ്സപി അഭിധമ്മപിടകസ്സ അട്ഠകഥാ –

താവ തിട്ഠതു ലോകസ്മിം, ലോകനിത്ഥരണേസിനം;

ദസ്സേന്തീ കുലപുത്താനം, നയം പഞ്ഞാവിസുദ്ധിയാ.

യാവ ബുദ്ധോതി നാമമ്പി, സുദ്ധചിത്തസ്സ താദിനോ;

ലോകമ്ഹി ലോകജേട്ഠസ്സ, പവത്തതി മഹേസിനോതി.

അഭിധമ്മപിടക-അട്ഠകഥാ നിട്ഠിതാ.