൧. മാതികാവണ്ണനാ

൧. നയമാതികാവണ്ണനാ

൧. സങ്ഗഹോ അസങ്ഗഹോതിആദീനഞ്ഹി വസേന ഇദം പകരണം ചുദ്ദസവിധേന വിഭത്തന്തി വുത്തം. തം സബ്ബമ്പി ഉദ്ദേസനിദ്ദേസതോ ദ്വിധാ ഠിതം. തത്ഥ മാതികാ ഉദ്ദേസോ. സാ പഞ്ചവിധാ – നയമാതികാ, അബ്ഭന്തരമാതികാ, നയമുഖമാതികാ, ലക്ഖണമാതികാ, ബാഹിരമാതികാതി. തത്ഥ സങ്ഗഹോ അസങ്ഗഹോ…പേ… വിപ്പയുത്തേന സങ്ഗഹിതം അസങ്ഗഹിതന്തി – അയം ചുദ്ദസഹി പദേഹി നിക്ഖിത്താ നയമാതികാ നാമ. അയഞ്ഹി ഇമിനാ സങ്ഗഹാദികേന നയേന ധാതുകഥാ ധമ്മാ വിഭത്താതി ദസ്സേതും ഠപിതത്താ നയമാതികാതി വുച്ചതി. ഏതേസം പദാനം മൂലഭൂതത്താ മൂലമാതികാതിപി വത്തും വട്ടതി.

൨. അബ്ഭന്തരമാതികാവണ്ണനാ

൨. പഞ്ചക്ഖന്ധാ …പേ… മനസികാരോതി അയം പഞ്ചവീസാധികേന പദസതേന നിക്ഖിത്താ അബ്ഭന്തരമാതികാ നാമ. അയഞ്ഹി ‘‘സബ്ബാപി ധമ്മസങ്ഗണീ ധാതുകഥായ മാതികാ’’തി ഏവം അവത്വാ സങ്ഗഹാദിനാ നയേന വിഭജിതബ്ബേ ഖന്ധാദിധമ്മേ സരൂപതോ ദസ്സേത്വാ ധാതുകഥായ അബ്ഭന്തരേയേവ ഠപിതത്താ അബ്ഭന്തരമാതികാതി വുച്ചതി. ഖന്ധാദിപദാനം ധമ്മസങ്ഗണീമാതികായ അസങ്ഗഹിതത്താ പകിണ്ണകമാതികാതിപി വത്തും വട്ടതി.

൩. നയമുഖമാതികാവണ്ണനാ

൩. തീഹി സങ്ഗഹോ, തീഹി അസങ്ഗഹോ; ചതൂഹി സമ്പയോഗോ, ചതൂഹി വിപ്പയോഗോതി അയം ചതൂഹി പദേഹി നിക്ഖിത്താ നയമുഖമാതികാ നാമ. അയഞ്ഹി സബ്ബേസുപി പഞ്ചക്ഖന്ധാദീസു ചേവ കുസലത്തികാദീസു ച മാതികാധമ്മേസു, തീഹി ഖന്ധായതനധാതുപദേഹേവ സങ്ഗഹോ ച അസങ്ഗഹോ ച യോജേതബ്ബോ. തഥാ ചതൂഹി അരൂപക്ഖന്ധേഹി സമ്പയോഗോ ച വിപ്പയോഗോ ച. ഏതാനി ഇമേസം സങ്ഗഹാസങ്ഗഹാദീനം നയാനം മുഖാനീതി ദസ്സേതും ഠപിതത്താ നയമുഖമാതികാതി വുച്ചതി.

൪. ലക്ഖണമാതികാവണ്ണനാ

൪. സഭാഗോ, വിസഭാഗോതി അയം ദ്വീഹി പദേഹി നിക്ഖിത്താ ലക്ഖണമാതികാ നാമ. അയഞ്ഹി സഭാഗലക്ഖണേഹി ധമ്മേഹി സങ്ഗഹനയോ, വിസഭാഗലക്ഖണേഹി അസങ്ഗഹനയോ, തഥാ സമ്പയോഗവിപ്പയോഗനയോ യോജേതബ്ബോതി സഭാഗവിസഭാഗലക്ഖണവസേന സങ്ഗഹാദിലക്ഖണം ദസ്സേതും ഠപിതത്താ ലക്ഖണമാതികാതി വുച്ചതി.

൫. ബാഹിരമാതികാവണ്ണനാ

൫. സബ്ബാപി ധമ്മസങ്ഗണീ ധാതുകഥായ മാതികാതി അയം ഛസട്ഠി തികപദാനി, ദ്വേ ച ദുകപദസതാനി സങ്ഖിപിത്വാ നിക്ഖിത്താ ബാഹിരമാതികാ നാമ. അയഞ്ഹി ‘‘പഞ്ചക്ഖന്ധാ…പേ… മനസികാരോ’’തി ഏവം ധാതുകഥായ അബ്ഭന്തരേ അവത്വാ ‘‘സബ്ബാപി ധമ്മസങ്ഗണീ’’തി ഏവം ധാതുകഥായ മാതികതോ ബഹി ഠപിതത്താ ബാഹിരമാതികാതി വുച്ചതി.

ഏവം മാതികായ പഞ്ചധാ ഠിതഭാവം വിദിത്വാ ഇദാനി ‘സങ്ഗഹോ അസങ്ഗഹോ’തിആദീസു സങ്ഗഹോ താവ ജാതിസഞ്ജാതികിരിയാഗണനവസേന ചതുബ്ബിധോ. തത്ഥ – ‘‘സബ്ബേ ഖത്തിയാ ആഗച്ഛന്തു, സബ്ബേ ബ്രാഹ്മണാ, സബ്ബേ വേസ്സാ, സബ്ബേ സുദ്ദാ ആഗച്ഛന്തു’’, ‘‘യാ ചാവുസോ വിസാഖ, സമ്മാവാചാ, യോ ച സമ്മാകമ്മന്തോ, യോ ച സമ്മാആജീവോ, ഇമേ ധമ്മാ സീലക്ഖന്ധേ സങ്ഗഹിതാ’’തി അയം ജാതിസങ്ഗഹോ നാമ. ‘‘ഏകജാതികാ ആഗച്ഛന്തൂ’’തി വുത്തട്ഠാനേ വിയ ഹി ഇധ സബ്ബേപി ജാതിയാ ഏകസങ്ഗഹം ഗതാ. ‘‘സബ്ബേ കോസലകാ ആഗച്ഛന്തു, സബ്ബേ മാഗധകാ, സബ്ബേ ഭാരുകച്ഛകാ ആഗച്ഛന്തു’’, ‘‘യോ ചാവുസോ വിസാഖ, സമ്മാവായാമോ; യാ ച സമ്മാസതി, യോ ച സമ്മാസമാധി, ഇമേ ധമ്മാ സമാധിക്ഖന്ധേ സങ്ഗഹിതാ’’തി (മ. നി. ൧.൪൬൨) അയം സഞ്ജാതിസങ്ഗഹോ നാമ. ‘‘ഏകട്ഠാനേ ജാതാ സംവഡ്ഢാ ആഗച്ഛന്തൂ’’തി വുത്തട്ഠാനേ വിയ ഹി ഇധ സബ്ബേപി സഞ്ജാതിഠാനേന നിവുത്ഥോകാസേന ഏകസങ്ഗഹം ഗതാ. ‘‘സബ്ബേ ഹത്ഥാരോഹാ ആഗച്ഛന്തു, സബ്ബേ അസ്സാരോഹാ, സബ്ബേ രഥികാ ആഗച്ഛന്തു’’, ‘‘യാ ചാവുസോ വിസാഖ, സമ്മാദിട്ഠി, യോ ച സമ്മാസങ്കപ്പോ, ഇമേ ധമ്മാ പഞ്ഞാക്ഖന്ധേ സങ്ഗഹിതാ’’തി (മ. നി. ൧.൪൬൨) അയം കിരിയാസങ്ഗഹോ നാമ. സബ്ബേവ ഹേതേ അത്തനോ കിരിയാകരണേന ഏകസങ്ഗഹം ഗതാ. ‘‘ചക്ഖായതനം കതമക്ഖന്ധഗണനം ഗച്ഛതീതി? രൂപക്ഖന്ധഗണനം ഗച്ഛതീ’’തി. ഹഞ്ചി ചക്ഖായതനം രൂപക്ഖന്ധഗണനം ഗച്ഛതി, തേന വത രേ വത്തബ്ബേ – ‘ചക്ഖായതനം രൂപക്ഖന്ധേന സങ്ഗഹിത’’ന്തി (കഥാ. ൪൭൧), അയം ഗണനസങ്ഗഹോ നാമ. അയമിധ അധിപ്പേതോ. തപ്പടിപക്ഖേന അസങ്ഗഹോ വേദിതബ്ബോ. തേസം വികപ്പതോ സങ്ഗഹിതേന അസങ്ഗഹിതാദീനി. ഏകുപ്പാദേകനിരോധഏകവത്ഥുകഏകാരമ്മണതാവസേന സമ്പയോഗോ, തപ്പടിപക്ഖതോ വിപ്പയോഗോ. തേസം വികപ്പതോ സമ്പയുത്തേന വിപ്പയുത്താദീനി. തദുഭയസംസഗ്ഗവികപ്പതോ സങ്ഗഹിതേന സമ്പയുത്തം വിപ്പയുത്തന്തിആദീനി. പഞ്ചക്ഖന്ധാതിആദീനി പന ഖന്ധവിഭങ്ഗാദീസു വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബാനി. ഫസ്സാദയോ പനേത്ഥ സന്നിട്ഠാനവസേന വുത്തസബ്ബചിത്തുപ്പാദസാധാരണതോ വുത്താതി.

മാതികാവണ്ണനാ.