നിദ്ദേസവാരകഥാ

൩൭൫. നിദ്ദേസവാരേ ചിത്തസ്സേകഗ്ഗതാനിദ്ദേസേ താവ സണ്ഠിതി അവട്ഠിതീതി. ഇദം ദ്വയം ഠിതിവേവചനമേവ. യം പന കുസലനിദ്ദേസേ ‘ആരമ്മണം ഓഗാഹേത്വാ അനുപവിസിത്വാ തിട്ഠതീതി അവട്ഠിതീ’തി വുത്തം, തം ഇധ ന ലബ്ഭതി. അകുസലസ്മിഞ്ഹി ദുബ്ബലാ ചിത്തസ്സേകഗ്ഗതാതി ഹേട്ഠാ ദീപിതമേവ.

൩൮൪. ഉദ്ധച്ചവിചികിച്ഛാവസേന പവത്തസ്സ വിസാഹാരസ്സ പടിപക്ഖതോ അവിസാഹാരോതി ഏവരൂപോപി അത്ഥോ ഇധ ന ലബ്ഭതി. സഹജാതധമ്മേ പന ന വിസാഹരതീതി അവിസാഹാരോ. ന വിക്ഖിപതീതി അവിക്ഖേപോ. അകുസലചിത്തേകഗ്ഗതാവസേന അവിസാഹടസ്സ മാനസസ്സ ഭാവോ അവിസാഹടമാനസതാ. സഹജാതധമ്മേസു ന കമ്പതീതി സമാധിബലം. അയാഥാവസമാധാനതോ മിച്ഛാസമാധീതി ഏവമിധ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ.

൩൮൫. വീരിയിന്ദ്രിയനിദ്ദേസേ യോ ഹേട്ഠാ ‘നിക്കമോ ചേസോ കാമാനം പനുദനായാ’തിആദി നയോ വുത്തോ, സോ ഇധ ന ലബ്ഭതി. സഹജാതധമ്മേസു അകമ്പനട്ഠേനേവ വീരിയബലം വേദിതബ്ബം.

൩൮൬. മിച്ഛാദിട്ഠിനിദ്ദേസേ അയാഥാവദസ്സനട്ഠേന മിച്ഛാദിട്ഠി. ദിട്ഠീസു ഗതം ഇദം ദസ്സനം, ദ്വാസട്ഠിദിട്ഠിഅന്തോഗതത്താതി ദിട്ഠിഗതം. ഹേട്ഠാപിസ്സ അത്ഥോ വുത്തോയേവ. ദിട്ഠിയേവ ദുരതിക്കമനട്ഠേന ദിട്ഠിഗഹനം, തിണഗഹനവനഗഹനപബ്ബതഗഹനാനി വിയ. ദിട്ഠിയേവ സാസങ്കസപ്പടിഭയട്ഠേന ദിട്ഠികന്താരോ, ചോരകന്താരവാളകന്താരമരുകന്താരനിരുദകകന്താരദുബ്ഭിക്ഖകന്താരാ വിയ. സമ്മാദിട്ഠിയാ വിനിവിജ്ഝനട്ഠേന വിലോമനട്ഠേന ച ദിട്ഠിവിസൂകായികം. മിച്ഛാദസ്സനഞ്ഹി ഉപ്പജ്ജമാനം സമ്മാദസ്സനം വിനിവിജ്ഝതി ചേവ വിലോമേതി ച. കദാചി സസ്സതസ്സ കദാചി ഉച്ഛേദസ്സ ഗഹണതോ ദിട്ഠിയാ വിരൂപം ഫന്ദിതന്തി ദിട്ഠിവിപ്ഫന്ദിതം. ദിട്ഠിഗതികോ ഹി ഏകസ്മിം പതിട്ഠാതും ന സക്കോതി, കദാചി സസ്സതം അനുപതതി കദാചി ഉച്ഛേദം. ദിട്ഠിയേവ ബന്ധനട്ഠേന സംയോജനന്തി ദിട്ഠിസംയോജനം.

സുസുമാരാദയോ വിയ പുരിസം, ആരമ്മണം ദള്ഹം ഗണ്ഹാതീതി ഗാഹോ. പതിട്ഠഹനതോ പതിട്ഠാഹോ. അയഞ്ഹി ബലവപ്പവത്തിഭാവേന പതിട്ഠഹിത്വാ ഗണ്ഹാതി. നിച്ചാദിവസേന അഭിനിവിസതീതി അഭിനിവേസോ. ധമ്മസഭാവം അതിക്കമിത്വാ നിച്ചാദിവസേന പരതോ ആമസതീതി പരാമാസോ. അനത്ഥാവഹത്താ കുച്ഛിതോ മഗ്ഗോ, കുച്ഛിതാനം വാ അപായാനം മഗ്ഗോതി കുമ്മഗ്ഗോ. അയാഥാവപഥതോ മിച്ഛാപഥോ. യഥാ ഹി ദിസാമൂള്ഹേന അയം അസുകഗാമസ്സ നാമ പഥോതി ഗഹിതോപി തം ഗാമം ന സമ്പാപേതി, ഏവം ദിട്ഠിഗതികേന സുഗതിപഥോതി ഗഹിതാപി ദിട്ഠി സുഗതിം ന പാപേതീതി അയാഥാവപഥതോ, മിച്ഛാപഥോ. മിച്ഛാസഭാവതോ മിച്ഛത്തം. തത്ഥേവ പരിബ്ഭമനതോ തരന്തി ഏത്ഥ ബാലാതി തിത്ഥം. തിത്ഥഞ്ച തം അനത്ഥാനഞ്ച ആയതനന്തി തിത്ഥായതനം. തിത്ഥിയാനം വാ സഞ്ജാതിദേസട്ഠേന നിവാസഠാനട്ഠേന ച ആയതനന്തിപി തിത്ഥായതനം. വിപരിയേസഭൂതോ ഗാഹോ, വിപരിയേസതോ വാ ഗാഹോതി വിപരിയേസഗ്ഗാഹോ; വിപല്ലത്ഥ ഗാഹോതി അത്ഥോ.

൩൮൭-൩൮൮. അഹിരികാനോത്തപ്പനിദ്ദേസേസു ഹിരോത്തപ്പനിദ്ദേസവിപരിയായേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. സഹജാതധമ്മേസു പന അകമ്പനട്ഠേനേവ അഹിരികബലം അനോത്തപ്പബലഞ്ച വേദിതബ്ബം.

൩൮൯. ലോഭമോഹനിദ്ദേസേസു ലുബ്ഭതീതി ലോഭോ. ലുബ്ഭനാതി ലുബ്ഭനാകാരോ. ലോഭസമ്പയുത്തചിത്തം, പുഗ്ഗലോ വാ ലുബ്ഭിതോ; ലുബ്ഭിതസ്സ ഭാവോ ലുബ്ഭിതത്തം. സാരജ്ജതീതി സാരാഗോ. സാരജ്ജനാകാരോ സാരജ്ജനാ. സാരജ്ജിതസ്സ ഭാവോ സാരജ്ജിതത്തം. അഭിജ്ഝായനട്ഠേന അഭിജ്ഝാ. പുന ‘ലോഭ’-വചനേ കാരണം വുത്തമേവ. അകുസലഞ്ച തം മൂലഞ്ച അകുസലാനം വാ മൂലന്തി അകുസലമൂലം.

൩൯൦. ഞാണദസ്സനപടിപക്ഖതോ അഞ്ഞാണം അദസ്സനം. അഭിമുഖോ ഹുത്വാ ധമ്മേന ന സമേതി, ന സമാഗച്ഛതീതി അനഭിസമയോ. അനുരൂപതോ ധമ്മേ ബുജ്ഝതീതി അനുബോധോ. തപ്പടിപക്ഖതായ അനനുബോധോ. അനിച്ചാദീഹി സദ്ധിം യോജേത്വാ ന ബുജ്ഝതീതി അസമ്ബോധോ. അസന്തം അസമഞ്ച ബുജ്ഝതീതിപി അസമ്ബോധോ. ചതുസച്ചധമ്മം നപ്പടിവിജ്ഝതീതി അപ്പടിവേധോ. രൂപാദീസു ഏകധമ്മമ്പി അനിച്ചാദിസാമഞ്ഞതോ ന സങ്ഗണ്ഹാതീതി അസംഗാഹനാ. തമേവ ധമ്മം ന പരിയോഗാഹതീതി അപരിയോഗാഹനാ. ന സമം പേക്ഖതീതി അസമപേക്ഖണാ. ധമ്മാനം സഭാവം പതി ന അപേക്ഖതീതി അപച്ചവേക്ഖണാ.

കുസലാകുസലകമ്മേസു വിപരീതവുത്തിയാ സഭാവഗ്ഗഹണാഭാവേന വാ ഏകമ്പി കമ്മം ഏതസ്സ പച്ചക്ഖം നത്ഥി, സയം വാ കസ്സചി കമ്മസ്സ പച്ചക്ഖകരണം നാമ ന ഹോതീതി അപ്പച്ചക്ഖകമ്മം. യം ഏതസ്മിം അനുപ്പജ്ജമാനേ ചിത്തസന്താനം മേജ്ഝം ഭവേയ്യ, സുചി, വോദാനം, തം ദുട്ഠം മേജ്ഝം ഇമിനാതി ദുമ്മേജ്ഝം. ബാലാനം ഭാവോതി ബാല്യം. മുയ്ഹതീതി മോഹോ. ബലവതരോ മോഹോ പമോഹോ. സമന്തതോ മുയ്ഹതീതി സമ്മോഹോ. വിജ്ജായ പടിപക്ഖഭാവതോ ന വിജ്ജാതി അവിജ്ജാ. ഓഘയോഗത്ഥോ വുത്തോയേവ. ഥാമഗതട്ഠേന അനുസേതീതി അനുസയോ. ചിത്തം പരിയുട്ഠാതി, അഭിഭവതീതി പരിയുട്ഠാനം. ഹിതഗ്ഗഹണാഭാവേന ഹിതാഭിമുഖം ഗന്തും ന സക്കോതി, അഞ്ഞദത്ഥു ലങ്ഗതിയേവാതി ലങ്ഗീ; ഖഞ്ജതീതി അത്ഥോ. ദുരുഗ്ഘാടനട്ഠേന വാ ലങ്ഗീ. യഥാ ഹി മഹാപലിഘസങ്ഖാതാ ലങ്ഗീ ദുരുഗ്ഘാടാ ഹോതി, ഏവമയമ്പി ലങ്ഗീ വിയാതി ലങ്ഗീ. സേസം ഉത്താനത്ഥമേവ. സങ്ഗഹവാരസുഞ്ഞതവാരാപി ഹേട്ഠാ വുത്തനയേനേവ അത്ഥതോ വേദിതബ്ബാതി.

ദുതിയചിത്തം

൩൯൯. ദുതിയചിത്തേ സസങ്ഖാരേനാതി പദം വിസേസം. തമ്പി ഹേട്ഠാ വുത്തത്ഥമേവ. ഇദം പന ചിത്തം കിഞ്ചാപി ഛസു ആരമ്മണേസു സോമനസ്സിതസ്സ ലോഭം ഉപ്പാദേത്വാ ‘സത്തോ സത്തോ’തിആദിനാ നയേന പരാമസന്തസ്സ ഉപ്പജ്ജതി, തഥാപി സസങ്ഖാരികത്താ സപ്പയോഗേന സഉപായേന ഉപ്പജ്ജനതോ – യദാ കുലപുത്തോ മിച്ഛാദിട്ഠികസ്സ കുലസ്സ കുമാരികം പത്ഥേതി. തേ ച ‘അഞ്ഞദിട്ഠികാ തുമ്ഹേ’തി കുമാരികം ന ദേന്തി. അഥഞ്ഞേ ഞാതകാ ‘യം തുമ്ഹേ കരോഥ തമേവായം കരിസ്സതീ’തി ദാപേന്തി. സോ തേഹി സദ്ധിം തിത്ഥിയേ ഉപസങ്കമതി. ആദിതോവ വേമതികോ ഹോതി. ഗച്ഛന്തേ ഗച്ഛന്തേ കാലേ ഏതേസം കിരിയാ മനാപാതി ലദ്ധിം രോചേതി, ദിട്ഠിം ഗണ്ഹാതി – ഏവരൂപേ കാലേ ഇദം ലബ്ഭതീതി വേദിതബ്ബം.

യേവാപനകേസു പനേത്ഥ ഥിനമിദ്ധം അധികം. തത്ഥ ഥിനനതാ ‘ഥിനം’. മിദ്ധനതാ ‘മിദ്ധം’; അനുസ്സാഹസംഹനനതാ അസത്തിവിഘാതോ ചാതി അത്ഥോ. ഥിനഞ്ച മിദ്ധഞ്ച ഥിനമിദ്ധം. തത്ഥ ഥിനം അനുസ്സാഹലക്ഖണം, വീരിയവിനോദനരസം, സംസീദനപച്ചുപട്ഠാനം. മിദ്ധം അകമ്മഞ്ഞതാലക്ഖണം, ഓനഹനരസം, ലീനഭാവപച്ചുപട്ഠാനം പചലായികാനിദ്ദാപച്ചുപട്ഠാനം വാ. ഉഭയമ്പി അരതിതന്ദീവിജമ്ഭിതാദീസു അയോനിസോമനസികാരപദട്ഠാനന്തി.

തതിയചിത്തം

൪൦൦. തതിയം ഛസു ആരമ്മണേസു സോമനസ്സിതസ്സ ലോഭം ഉപ്പാദേത്വാ ‘സത്തോ സത്തോ’തിആദിനാ നയേന അപരാമസന്തസ്സ നാരായണവിരാജനമല്ലയുദ്ധനടസമജ്ജാദീനി പസ്സതോ മനാപിയസദ്ദസവനാദിപസുതസ്സ വാ ഉപ്പജ്ജതി. ഇധ മാനേന സദ്ധിം പഞ്ച അപണ്ണകങ്ഗാനി ഹോന്തി. തത്ഥ മഞ്ഞതീതി ‘മാനോ’. സോ ഉന്നതിലക്ഖണോ, സമ്പഗ്ഗഹരസോ, കേതുകമ്യതാപച്ചുപട്ഠാനോ, ദിട്ഠിവിപ്പയുത്തലോഭപദട്ഠാനോ, ഉമ്മാദോ വിയ ദട്ഠബ്ബോതി.

ചതുത്ഥചിത്തം

൪൦൨. ചതുത്ഥം വുത്തപ്പകാരേസു ഏവ ഠാനേസു യദാ സീസേ ഖേളം ഖിപന്തി, പാദപംസും ഓകിരന്തി, തദാ തസ്സ പരിഹരണത്ഥം സഉസ്സാഹേന അന്തരന്തരാ ഓലോകേന്താനം രാജനാടകേസു നിക്ഖന്തേസു ഉസ്സാരണായ വത്തമാനായ തേന തേന ഛിദ്ദേന ഓലോകേന്താനഞ്ചാതി ഏവമാദീസു ഠാനേസു ഉപ്പജ്ജതി. ഇധ പന ഥിനമിദ്ധേഹി സദ്ധിം സത്ത യേവാപനകാ ഹോന്തി. ഉഭയത്ഥാപി മിച്ഛാദിട്ഠി പരിഹായതി. തം ഠപേത്വാ സേസാനം വസേന ധമ്മഗണനാ വേദിതബ്ബാതി.

പഞ്ചമചിത്തം

൪൦൩. പഞ്ചമം ഛസു ആരമ്മണേസു വേദനാവസേന മജ്ഝത്തസ്സ ലോഭം ഉപ്പാദേത്വാ ‘സത്തോ സത്തോ’തിആദിനാ നയേന പരാമസന്തസ്സ ഉപ്പജ്ജതി. സോമനസ്സട്ഠാനേ പനേത്ഥ ഉപേക്ഖാവേദനാ ഹോതി, പീതിപദം പരിഹായതി. സേസം സബ്ബം പഠമചിത്തസദിസമേവ.

ഛട്ഠചിത്താദി

൪൦൯-൪൧൨. ഛട്ഠസത്തമട്ഠമാനിപി വേദനം പരിവത്തേത്വാ പീതിപദഞ്ച ഹാപേത്വാ ദുതിയതതിയചതുത്ഥേസു വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബാനി. ഇമേസു അട്ഠസു ലോഭസഹഗതചിത്തേസു സഹജാതാധിപതി ആരമ്മണാധിപതീതി ദ്വേപി അധിപതയോ ലബ്ഭന്തി.

നവമചിത്തം

൪൧൩. നവമം ഛസു ആരമ്മണേസു ദോമനസ്സിതസ്സ പടിഘം ഉപ്പാദയതോ ഉപ്പജ്ജതി. തസ്സ സമയവവത്ഥാനവാരേ താവ ദുട്ഠു മനോ, ഹീനവേദനത്താ വാ കുച്ഛിതം മനോതി ദുമ്മനോ; ദുമ്മനസ്സ ഭാവോ ദോമനസ്സം. തേന സഹഗതന്തി ദോമനസ്സസഹഗതം. അസമ്പിയായനഭാവേന ആരമ്മണസ്മിം പടിഹഞ്ഞതീതി പടിഘം. തേന സമ്പയുത്തന്തി പടിഘസമ്പയുത്തം.

ധമ്മുദ്ദേസേ തീസുപി ഠാനേസു ദോമനസ്സവേദനാവ ആഗതാ. തത്ഥ വേദനാപദം വുത്തമേവ. തഥാ ദുക്ഖദോമനസ്സപദാനി ലക്ഖണാദിതോ പന അനിട്ഠാരമ്മണാനുഭവനലക്ഖണം ദോമനസ്സം, യഥാതഥാ വാ അനിട്ഠാകാരസമ്ഭോഗരസം, ചേതസികാബാധപച്ചുപട്ഠാനം, ഏകന്തേനേവ ഹദയവത്ഥുപദട്ഠാനം.

മൂലകമ്മപഥേസു യഥാ പുരിമചിത്തേസു ലോഭോ ഹോതി, അഭിജ്ഝാ ഹോതീതി ആഗതം, ഏവം ദോസോ ഹോതി, ബ്യാപാദോ ഹോതീതി വുത്തം. തത്ഥ ദുസ്സന്തി തേന, സയം വാ ദുസ്സതി, ദുസ്സനമത്തമേവ വാ തന്തി ദോസോ സോ ചണ്ഡിക്കലക്ഖണോ പഹടാസിവിസോ വിയ, വിസപ്പനരസോ വിസനിപാതോ വിയ, അത്തനോ നിസ്സയദഹനരസോ വാ ദാവഗ്ഗി വിയ, ദുസ്സനപച്ചുപട്ഠാനോ ലദ്ധോകാസോ വിയ സപത്തോ, ആഘാതവത്ഥുപദട്ഠാനോ വിസസംസട്ഠപൂതിമുത്തം വിയ ദട്ഠബ്ബോ.

ബ്യാപജ്ജതി തേന ചിത്തം, പൂതിഭാവം ഉപഗച്ഛതി, ബ്യാപാദയതി വാ വിനയാചാരരൂപസമ്പത്തിഹിതസുഖാദീനീതി ബ്യാപാദോ. അത്ഥതോ പനേസ ദോസോയേവ. ഇധ പദപടിപാടിയാ ഏകൂനതിംസ പദാനി ഹോന്തി. അഗ്ഗഹിതഗ്ഗഹണേന ചുദ്ദസ. തേസം വസേന സവിഭത്തികാവിഭത്തികരാസിഭേദോ വേദിതബ്ബോ.

യേവാപനകേസു ഛന്ദാധിമോക്ഖമനസികാരഉദ്ധച്ചാനി നിയതാനി. ഇസ്സാമച്ഛരിയകുക്കുച്ചേസു പന അഞ്ഞതരേന സദ്ധിം പഞ്ച പഞ്ച ഹുത്വാപി ഉപ്പജ്ജന്തി. ഏവമേപി തയോ ധമ്മാ അനിയതയേവാപനകാ നാമ. തേസു ഇസ്സതീതി ‘ഇസ്സാ’. സാ പരസമ്പത്തീനം ഉസൂയനലക്ഖണാ, തത്ഥേവ അനഭിരതിരസാ, തതോ വിമുഖഭാവപച്ചുപട്ഠാനാ, പരസമ്പത്തിപദട്ഠാനാ. സംയോജനന്തി ദട്ഠബ്ബാ. മച്ഛേരഭാവോ ‘മച്ഛരിയം’. തം ലദ്ധാനം വാ ലഭിതബ്ബാനം വാ അത്തനോ സമ്പത്തീനം നിഗൂഹനലക്ഖണം, താസംയേവ പരേഹി സാധാരണഭാവഅക്ഖമനരസം, സങ്കോചനപച്ചുപട്ഠാനം കടുകഞ്ചുകതാപച്ചുപട്ഠാനം വാ, അത്തസമ്പത്തിപദട്ഠാനം. ചേതസോ വിരൂപഭാവോതി ദട്ഠബ്ബം. കുച്ഛിതം കതം കുകതം. തസ്സ ഭാവോ ‘കുക്കുച്ചം’. തം പച്ഛാനുതാപലക്ഖണം, കതാകതാനുസോചനരസം, വിപ്പടിസാരപച്ചുപട്ഠാനം, കതാകതപദട്ഠാനം. ദാസബ്യം വിയ ദട്ഠബ്ബം. അയം താവ ഉദ്ദേസവാരേ വിസേസോ.

൪൧൫. നിദ്ദേസവാരേ വേദനാനിദ്ദേസേ അസാതം സാതപടിപക്ഖവസേന വേദിതബ്ബം.

൪൧൮. ദോസനിദ്ദേസേ ദുസ്സതീതി ദോസോ. ദുസ്സനാതി ദുസ്സനാകാരോ. ദുസ്സിതത്തന്തി ദുസ്സിതഭാവോ. പകതിഭാവവിജഹനട്ഠേന ബ്യാപജ്ജനം ബ്യാപത്തി. ബ്യാപജ്ജനാതി ബ്യാപജ്ജനാകാരോ. വിരുജ്ഝതീതി വിരോധോ. പുനപ്പുനം വിരുജ്ഝതീതി പടിവിരോധോ. വിരുദ്ധാകാരപടിവിരുദ്ധാകാരവസേന വാ ഇദം വുത്തം. ചണ്ഡികോ വുച്ചതി ചണ്ഡോ, ഥദ്ധപുഗ്ഗലോ; തസ്സ ഭാവോ ചണ്ഡിക്കം. ന ഏതേന സുരോപിതം വചനം ഹോതി, ദുരുത്തം അപരിപുണ്ണമേവ ഹോതീതി അസുരോപോ. കുദ്ധകാലേ ഹി പരിപുണ്ണവചനം നാമ നത്ഥി. സചേപി കസ്സചി ഹോതി തം അപ്പമാണം. അപരേ പന അസ്സുജനനട്ഠേന അസ്സുരോപനതോ അസ്സുരോപോതി വദന്തി. തം അകാരണം, സോമനസ്സസ്സാപി അസ്സുജനനതോ. ഹേട്ഠാ വുത്തഅത്തമനതാപടിപക്ഖതോ ന അത്തമനതാതി അനത്തമനതാ. സാ പന യസ്മാ ചിത്തസ്സേവ, ന സത്തസ്സ, തസ്മാ ചിത്തസ്സാതി വുത്തം. സേസമേത്ഥ സങ്ഗഹസുഞ്ഞതവാരേസു ച ഹേട്ഠാ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബന്തി.

ദസമചിത്തം

൪൨൧. ദസമം സസങ്ഖാരത്താ പരേഹി ഉസ്സാഹിതസ്സ വാ, പരേസം വാ അപരാധം സാരിതസ്സ, സയമേവ വാ പരേസം അപരാധം അനുസ്സരിത്വാ കുജ്ഝമാനസ്സ ഉപ്പജ്ജതി.

ഇധാപി പദപടിപാടിയാ ഏകൂനതിംസ, അഗ്ഗഹിതഗ്ഗഹണേന ച ചുദ്ദസേവ പദാനി ഹോന്തി. യേവാപനകേസു പന ഥിനമിദ്ധമ്പി ലബ്ഭതി. തസ്മാ ഏത്ഥ വിനാ ഇസ്സാമച്ഛരിയകുക്കുച്ചേഹി ചത്താരി അപണ്ണകങ്ഗാനി ഥിനമിദ്ധന്തി ഇമേ ഛ ഇസ്സാദീനം ഉപ്പത്തികാലേ തേസു അഞ്ഞതരേന സദ്ധിം സത്ത യേവാപനകാ ഏകക്ഖണേ ഉപ്പജ്ജന്തി. സേസം സബ്ബം സബ്ബവാരേസു നവമസദിസമേവ. ഇമേസു പന ദ്വീസു ദോമനസ്സചിത്തേസു സഹജാതാധിപതിയേവ ലബ്ഭതി, ന ആരമ്മണാധിപതി. ന ഹി കുദ്ധോ കിഞ്ചി ഗരും കരോതീതി.

ഏകാദസമചിത്തം

൪൨൨. ഏകാദസമം ഛസു ആരമ്മണേസു വേദനാവസേന മജ്ഝത്തസ്സ കങ്ഖാപവത്തികാലേ ഉപ്പജ്ജതി. തസ്സ സമയവവത്ഥാനേ വിചികിച്ഛാസമ്പയുത്തന്തി പദം അപുബ്ബം. തസ്സത്ഥോ – വിചികിച്ഛായ സമ്പയുത്തന്തി വിചികിച്ഛാസമ്പയുത്തം. ധമ്മുദ്ദേസേ ‘വിചികിച്ഛാ ഹോതീ’തി പദമേവ വിസേസോ. തത്ഥ വിഗതാ ചികിച്ഛാതി വിചികിച്ഛാ. സഭാവം വാ വിചിനന്തോ ഏതായ കിച്ഛതി കിലമതീതി വിചികിച്ഛാ. സാ സംസയലക്ഖണാ, കമ്പനരസാ, അനിച്ഛയപച്ചുപട്ഠാനാ അനേകംസഗാഹപച്ചുപട്ഠാനാ വാ, അയോനിസോമനസികാരപദട്ഠാനാ. പടിപത്തിഅന്തരായകരാതി ദട്ഠബ്ബാ.

ഇധ പദപടിപാടിയാ തേവീസതി പദാനി ഹോന്തി. അഗ്ഗഹിതഗ്ഗഹണേന ചുദ്ദസ. തേസം വസേന സവിഭത്തികാവിഭത്തികരാസിവിനിച്ഛയോ വേദിതബ്ബോ. മനസികാരോ ഉദ്ധച്ചന്തി ദ്വേയേവ യേവാപനകാ.

൪൨൪. നിദ്ദേസവാരസ്സ ചിത്തസ്സേകഗ്ഗതാനിദ്ദേസേ യസ്മാ ഇദം ദുബ്ബലം ചിത്തം പവത്തിട്ഠിതിമത്തകമേവേത്ഥ ഹോതി, തസ്മാ ‘സണ്ഠിതീ’തിആദീനി അവത്വാ ചിത്തസ്സ ‘ഠിതീ’തി ഏകമേവ പദം വുത്തം. തേനേവ ച കാരണേന ഉദ്ദേസവാരേപി ‘സമാധിന്ദ്രിയ’ന്തിആദി ന വുത്തം.

൪൨൫. വിചികിച്ഛാനിദ്ദേസേ കങ്ഖനവസേന കങ്ഖാ. കങ്ഖായ ആയനാതി കങ്ഖായനാ. പുരിമകങ്ഖാ ഹി ഉത്തരകങ്ഖം ആനേതി നാമ. ആകാരവസേന വാ ഏതം വുത്തം. കങ്ഖാസമങ്ഗിചിത്തം കങ്ഖായ ആയിതത്താ കങ്ഖായിതം നാമ. തസ്സ ഭാവോ കങ്ഖായിതത്തം. വിമതീതി നമതി. വിചികിച്ഛാ വുത്തത്ഥാ ഏവ. കമ്പനട്ഠേന ദ്വിധാ ഏളയതീതി ദ്വേള്ഹകം. പടിപത്തിനിവാരണേന ദ്വിധാപഥോ വിയാതി ദ്വേധാപഥോ. ‘നിച്ചം നു ഖോ ഇദം, അനിച്ചം നു ഖോ’തിആദിപവത്തിയാ ഏകസ്മിം ആകാരേ സണ്ഠാതും അസമത്ഥതായ സമന്തതോ സേതീതി സംസയോ. ഏകംസം ഗഹേതും അസമത്ഥതായ ന ഏകംസഗ്ഗാഹോതി അനേകംസഗ്ഗാഹോ. നിച്ഛേതും അസക്കോന്തീ ആരമ്മണതോ ഓസക്കതീതി ആസപ്പനാ. ഓഗാഹിതും അസക്കോന്തീ പരിസമന്തതോ സപ്പതീതി പരിസപ്പനാ. പരിയോഗാഹിതും അസമത്ഥതായ അപരിയോഗാഹനാ. നിച്ഛയവസേന ആരമ്മണേ പവത്തിതും അസമത്ഥതായ ഥമ്ഭിതത്തം; ചിത്തസ്സ ഥദ്ധഭാവോതി അത്ഥോ. വിചികിച്ഛാ ഹി ഉപ്പജ്ജിത്വാ ചിത്തം ഥദ്ധം കരോതി. യസ്മാ പനേസാ ഉപ്പജ്ജമാനാ ആരമ്മണം ഗഹേത്വാ മനം വിലിഖന്തീ വിയ, തസ്മാ മനോവിലേഖോതി വുത്താ. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനത്ഥമേവ.

ദ്വാദസമചിത്തം

൪൨൭. ദ്വാദസമസ്സ സമയവവത്ഥാനേ ഉദ്ധച്ചേന സമ്പയുത്തന്തി ഉദ്ധച്ചസമ്പയുത്തം. ഇദഞ്ഹി ചിത്തം ഛസു ആരമ്മണേസു വേദനാവസേന മജ്ഝത്തം ഹുത്വാ ഉദ്ധതം ഹോതി. ഇധ ധമ്മുദ്ദേസേ ‘വിചികിച്ഛാ’-ഠാനേ ‘ഉദ്ധച്ചം ഹോതീ’തി ആഗതം. പദപടിപാടിയാ അട്ഠവീസതി പദാനി ഹോന്തി. അഗ്ഗഹിതഗ്ഗഹണേന ചുദ്ദസ. തേസം വസേന സവിഭത്തികാവിഭത്തികരാസിവിധാനം വേദിതബ്ബം. അധിമോക്ഖോ മനസികാരോതി ദ്വേയേവ യേവാപനകാ.

൪൨൯. നിദ്ദേസവാരസ്സ ഉദ്ധച്ചനിദ്ദേസേ ചിത്തസ്സാതി ന സത്തസ്സ, ന പോസസ്സ. ഉദ്ധച്ചന്തി ഉദ്ധതാകാരോ. ന വൂപസമോതി അവൂപസമോ. ചേതോ വിക്ഖിപതീതി ചേതസോവിക്ഖേപോ. ഭന്തത്തം ചിത്തസ്സാതി ചിത്തസ്സ ഭന്തഭാവോ, ഭന്തയാനഭന്തഗോണാദീനി വിയ. ഇമിനാ ഏകാരമ്മണസ്മിംയേവ വിപ്ഫന്ദനം കഥിതം. ഉദ്ധച്ചഞ്ഹി ഏകാരമ്മണേ വിപ്ഫന്ദതി, വിചികിച്ഛാ നാനാരമ്മണേ. സേസം സബ്ബവാരേസു ഹേട്ഠാ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം.

ഇദാനി ഇമസ്മിം ചിത്തദ്വയേ പകിണ്ണകവിനിച്ഛയോ ഹോതി. ‘ആരമ്മണേ പവട്ടനകചിത്താനി നാമ കതീ’തി? ഹി വുത്തേ ‘ഇമാനേവ ദ്വേ’തി വത്തബ്ബം. തത്ഥ വിചികിച്ഛാസഹഗതം ഏകന്തേന പവട്ടതി, ഉദ്ധച്ചസഹഗതം പന ലദ്ധാധിമോക്ഖത്താ ലദ്ധപതിട്ഠം പവട്ടതി. യഥാ ഹി വട്ടചതുരസ്സേസു ദ്വീസു മണീസു പബ്ഭാരട്ഠാനേ പവട്ടേത്വാ വിസ്സട്ഠേസു വട്ടമണി ഏകന്തേനേവ പവട്ടതി, ചതുരസ്സോ പതിട്ഠായ പതിട്ഠായ പവട്ടതി, ഏവംസമ്പദമിദം വേദിതബ്ബം. സബ്ബേസുപി ഹീനാദിഭേദോ ന ഉദ്ധടോ, സബ്ബേസം ഏകന്തഹീനത്താ. സഹജാതാധിപതി ലബ്ഭമാനോപി ന ഉദ്ധടോ, ഹേട്ഠാ ദസ്സിതനയത്താ. ഞാണാഭാവതോ പനേത്ഥ വീമംസാധിപതി നാമ നത്ഥി. പച്ഛിമദ്വയേ സേസോപി നത്ഥി ഏവ. കസ്മാ? കഞ്ചി ധമ്മം ധുരം കത്വാ അനുപ്പജ്ജനതോ, പട്ഠാനേ ച പടിസിദ്ധതോ.

ഇമേഹി പന ദ്വാദസഹിപി അകുസലചിത്തേഹി കമ്മേ ആയൂഹിതേ, ഠപേത്വാ ഉദ്ധച്ചസഹഗതം, സേസാനി ഏകാദസേവ പടിസന്ധിം ആകഡ്ഢന്തി. വിചികിച്ഛാസഹഗതേ അലദ്ധാധിമോക്ഖേ ദുബ്ബലേപി പടിസന്ധിം ആകഡ്ഢമാനേ ഉദ്ധച്ചസഹഗതം ലദ്ധാധിമോക്ഖം ബലവം കസ്മാ നാകഡ്ഢതീതി? ദസ്സനേന പഹാതബ്ബാഭാവതോ. യദി ഹി ആകഡ്ഢേയ്യ ‘ദസ്സനേനപഹാതബ്ബ’-പദവിഭങ്ഗേ ആഗച്ഛേയ്യ, തസ്മാ, ഠപേത്വാ തം, സേസാനി ഏകാദസ ആകഡ്ഢന്തി. തേസു ഹി യേന കേനചി കമ്മേ ആയൂഹിതേ തായ ചേതനായ ചതൂസു അപായേസു പടിസന്ധി ഹോതി. അകുസലവിപാകേസു അഹേതുകമനോവിഞ്ഞാണധാതുഉപേക്ഖാസഹഗതായ പടിസന്ധിം ഗണ്ഹാതി. ഇതരസ്സാപി ഏത്ഥേവ പടിസന്ധിദാനം ഭവേയ്യ. യസ്മാ പനേതം നത്ഥി, തസ്മാ ‘ദസ്സനേനപഹാതബ്ബ’-പദവിഭങ്ഗേ നാഗതന്തി.

അകുസലാ ധമ്മാതിപദസ്സ വണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.