കാമാവചരകുസലം ദ്വാരകഥാ

കായകമ്മദ്വാരകഥാ

ഇമസ്സ പനത്ഥസ്സ പകാസനത്ഥം ഇമസ്മിം ഠാനേ മഹാഅട്ഠകഥായം ദ്വാരകഥാ കഥിതാ. തത്ഥ തീണി കമ്മാനി, തീണി കമ്മദ്വാരാനി, പഞ്ച വിഞ്ഞാണാനി, പഞ്ച വിഞ്ഞാണദ്വാരാനി, ഛ ഫസ്സാ, ഛ ഫസ്സദ്വാരാനി, അട്ഠ അസംവരാ, അട്ഠ അസംവരദ്വാരാനി, അട്ഠ സംവരാ, അട്ഠ സംവരദ്വാരാനി, ദസ കുസലകമ്മപഥാ, ദസ അകുസലകമ്മപഥാതി, ഇദം ഏത്തകം ദ്വാരകഥായ മാതികാഠപനം നാമ.

തത്ഥ കിഞ്ചാപി തീണി കമ്മാനി പഠമം വുത്താനി, താനി പന ഠപേത്വാ ആദിതോ താവ തീണി കമ്മദ്വാരാനി ഭാജേത്വാ ദസ്സിതാനി. കതമാനി തീണി? കായകമ്മദ്വാരം, വചീകമ്മദ്വാരം, മനോകമ്മദ്വാരന്തി.

തത്ഥ ചതുബ്ബിധോ കായോ – ഉപാദിന്നകോ, ആഹാരസമുട്ഠാനോ, ഉതുസമുട്ഠാനോ, ചിത്തസമുട്ഠാനോതി. തത്ഥ ചക്ഖായതനാദീനി ജീവിതിന്ദ്രിയപരിയന്താനി അട്ഠ കമ്മസമുട്ഠാനരൂപാനിപി, കമ്മസമുട്ഠാനാനേവ ചതസ്സോ ധാതുയോ വണ്ണോ ഗന്ധോ രസോ ഓജാതി അട്ഠ ഉപാദിന്നകകായോ നാമ. താനേവ അട്ഠ ആഹാരജാനി ആഹാരസമുട്ഠാനികകായോ നാമ. അട്ഠ ഉതുജാനി ഉതുസമുട്ഠാനികകായോ നാമ. അട്ഠ ചിത്തജാനി ചിത്തസമുട്ഠാനികകായോ നാമ.

തേസു കായകമ്മദ്വാരന്തി നേവ ഉപാദിന്നകകായസ്സ നാമം ന ഇതരേസം. ചിത്തസമുട്ഠാനേസു പന അട്ഠസു രൂപേസു ഏകാ വിഞ്ഞത്തി അത്ഥി, ഇദം കായകമ്മദ്വാരം നാമ. യം സന്ധായ വുത്തം – ‘‘കതമം തം രൂപം കായവിഞ്ഞത്തി? യാ കുസലചിത്തസ്സ വാ, അകുസലചിത്തസ്സ വാ, അബ്യാകതചിത്തസ്സ വാ, അഭിക്കമന്തസ്സ വാ പടിക്കമന്തസ്സ വാ, ആലോകേന്തസ്സ വാ വിലോകേന്തസ്സ വാ, സമിഞ്ജേന്തസ്സ വാ പസാരേന്തസ്സ വാ, കായസ്സ ഥമ്ഭനാ സന്ഥമ്ഭനാ സന്ഥമ്ഭിതത്തം, വിഞ്ഞത്തി വിഞ്ഞാപനാ വിഞ്ഞാപിതത്തം, ഇദം തം രൂപം കായവിഞ്ഞത്തീ’’തി (ധ. സ. ൭൨൦). ‘അഭിക്കമിസ്സാമി പടിക്കമിസ്സാമീ’തി ഹി ചിത്തം ഉപ്പജ്ജമാനം രൂപം സമുട്ഠാപേതി. തത്ഥ യാ പഥവീധാതു ആപോധാതു തേജോധാതു വായോധാതു തന്നിസ്സിതോ വണ്ണോ ഗന്ധോ രസോ ഓജാതി ഇമേസം അട്ഠന്നം രൂപകലാപാനം അബ്ഭന്തരേ ചിത്തസമുട്ഠാനാ വായോധാതു, സാ അത്തനാ സഹജാതം രൂപകായം സന്ഥമ്ഭേതി സന്ധാരേതി ചാലേതി അഭിക്കമാപേതി പടിക്കമാപേതി.

തത്ഥ ഏകാവജ്ജനവീഥിയം സത്തസു ജവനേസു പഠമചിത്തസമുട്ഠിതാ വായോധാതു അത്തനാ സഹജാതം രൂപകായം സന്ഥമ്ഭേതും സന്ധാരേതും സക്കോതി, അപരാപരം പന ചാലേതും ന സക്കോതി. ദുതിയാദീസുപി ഏസേവ നയോ. സത്തമചിത്തേന പന സമുട്ഠിതാ വായോധാതു ഹേട്ഠാ ഛഹി ചിത്തേഹി സമുട്ഠിതം വായോധാതും ഉപത്ഥമ്ഭനപച്ചയം ലഭിത്വാ അത്തനാ സഹജാതം രൂപകായം സന്ഥമ്ഭേതും സന്ധാരേതും ചാലേതും അഭിക്കമാപേതും പടിക്കമാപേതും ആലോകാപേതും വിലോകാപേതും സമ്മിഞ്ജാപേതും പസാരാപേതും സക്കോതി. തേന ഗമനം നാമ ജായതി, ആഗമനം നാമ ജായതി, ഗമനാഗമനം നാമ ജായതി. ‘യോജനം ഗതോ ദസയോജനം ഗതോ’തി വത്തബ്ബതം ആപജ്ജാപേതി.

യഥാ ഹി സത്തഹി യുഗേഹി ആകഡ്ഢിതബ്ബേ സകടേ പഠമയുഗേ യുത്തഗോണാ യുഗം താവ സന്ഥമ്ഭേതും സന്ധാരേതും സക്കോന്തി, ചക്കം പന നപവട്ടേന്തി; ദുതിയാദീസുപി ഏസേവ നയോ; സത്തമയുഗേ പന ഗോണേ യോജേത്വാ യദാ ഛേകോ സാരഥി ധുരേ നിസീദിത്വാ യോത്താനി ആദായ സബ്ബപുരിമതോ പട്ഠായ പതോദലട്ഠിയാ ഗോണേ ആകോടേതി, തദാ സബ്ബേവ ഏകബലാ ഹുത്വാ ധുരഞ്ച സന്ധാരേന്തി ചക്കാനി ച പവട്ടേന്തി. ‘സകടം ഗഹേത്വാ ദസയോജനം വീസതിയോജനം ഗതാ’തി വത്തബ്ബതം ആപാദേന്തി – ഏവംസമ്പദമിദം വേദിതബ്ബം.

തത്ഥ യോ ചിത്തസമുട്ഠാനികകായോ ന സോ വിഞ്ഞത്തി, ചിത്തസമുട്ഠാനായ പന വായോധാതുയാ സഹജാതം രൂപകായം സന്ഥമ്ഭേതും സന്ധാരേതും ചാലേതും പച്ചയോ ഭവിതും സമത്ഥോ ഏകോ ആകാരവികാരോ അത്ഥി, അയം വിഞ്ഞത്തി നാമ. സാ അട്ഠ രൂപാനി വിയ ന ചിത്തസമുട്ഠാനാ. യഥാ പന അനിച്ചാദിഭേദാനം ധമ്മാനം ജരാമരണത്താ, ‘‘ജരാമരണം, ഭിക്ഖവേ, അനിച്ചം സങ്ഖത’’ന്തിആദി (സം. നി. ൨.൨൦) വുത്തം, ഏവം ചിത്തസമുട്ഠാനാനം രൂപാനം വിഞ്ഞത്തിതായ സാപി ചിത്തസമുട്ഠാനാ നാമ ഹോതി.

വിഞ്ഞാപനത്താ പനേസാ വിഞ്ഞത്തീതി വുച്ചതി. കിം വിഞ്ഞാപേതീതി? ഏകം കായികകരണം. ചക്ഖുപഥസ്മിഞ്ഹി ഠിതോ ഹത്ഥം വാ പാദം വാ ഉക്ഖിപതി, സീസം വാ ഭമുകം വാ ചാലേതി, അയം ഹത്ഥാദീനം ആകാരോ ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യോ ഹോതി. വിഞ്ഞത്തി പന ന ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യാ മനോവിഞ്ഞേയ്യാ ഏവ. ചക്ഖുനാ ഹി ഹത്ഥവികാരാദിവസേന വിപ്ഫന്ദമാനം വണ്ണാരമ്മണമേവ പസ്സതി. വിഞ്ഞത്തിം പന മനോദ്വാരികചിത്തേന ചിന്തേത്വാ ‘ഇദഞ്ചിദഞ്ച ഏസ കാരേതി മഞ്ഞേ’തി ജാനാതി.

യഥാ ഹി അരഞ്ഞേ നിദാഘസമയേ ഉദകട്ഠാനേ മനുസ്സാ ‘ഇമായ സഞ്ഞായ ഇധ ഉദകസ്സ അത്ഥിഭാവം ജാനിസ്സന്തീ’തി രുക്ഖഗ്ഗേ താലപണ്ണാദീനി ബന്ധാപേന്തി, സുരാപാനദ്വാരേ ധജം ഉസ്സാപേന്തി, ഉച്ചം വാ പന രുക്ഖം വാതോ പഹരിത്വാ ചാലേതി, അന്തോഉദകേ മച്ഛേ ചലന്തേ ഉപരി ബുബ്ബുളകാനി ഉട്ഠഹന്തി, മഹോഘസ്സ ഗതമഗ്ഗപരിയന്തേ തിണപണ്ണകസടം ഉസ്സാരിതം ഹോതി. തത്ഥ താലപണ്ണധജസാഖാചലനബുബ്ബുളകതിണപണ്ണകസടേ ദിസ്വാ യഥാ ചക്ഖുനാ അദിട്ഠമ്പി ‘ഏത്ഥ ഉദകം ഭവിസ്സതി, സുരാ ഭവിസ്സതി, അയം രുക്ഖോ വാതേന പഹതോ ഭവിസ്സതി, അന്തോഉദകേ മച്ഛോ ഭവിസ്സതി, ഏത്തകം ഠാനം അജ്ഝോത്ഥരിത്വാ ഓഘോ ഗതോ ഭവിസ്സതീ’തി മനോവിഞ്ഞാണേന ജാനാതി, ഏവമേവ വിഞ്ഞത്തിപി ന ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യാ മനോവിഞ്ഞേയ്യാവ. ചക്ഖുനാ ഹി ഹത്ഥവികാരാദിവസേന വിപ്ഫന്ദമാനം വണ്ണാരമ്മണമേവ പസ്സതി. വിഞ്ഞത്തിം പന മനോദ്വാരികചിത്തേന ചിന്തേത്വാ ‘ഇദഞ്ചിദഞ്ച ഏസ കാരേതി മഞ്ഞേ’തി ജാനാതി.

ന കേവലഞ്ചേസാ വിഞ്ഞാപനതോവ വിഞ്ഞത്തി നാമ. വിഞ്ഞേയ്യതോപി പന വിഞ്ഞത്തിയേവ നാമ. അയഞ്ഹി പരേസം അന്തമസോ തിരച്ഛാനഗതാനമ്പി പാകടാ ഹോതി. തത്ഥ തത്ഥ സന്നിപതിതാ ഹി സോണസിങ്ഗാലകാകഗോണാദയോ ദണ്ഡം വാ ലേഡ്ഡും വാ ഗഹേത്വാ പഹരണാകാരേ ദസ്സിതേ ‘അയം നോ പഹരിതുകാമോ’തി ഞത്വാ യേന വാ തേന വാ പലായന്തി. പാകാരകുട്ടാദിഅന്തരികസ്സ പന പരസ്സ അപാകടകാലോപി അത്ഥി. കിഞ്ചാപി തസ്മിം ഖണേ അപാകടാ സമ്മുഖീഭൂതാനം പന പാകടത്താ വിഞ്ഞത്തിയേവ നാമ ഹോതി.

ചിത്തസമുട്ഠാനികേ പന കായേ ചലന്തേ തിസമുട്ഠാനികോ ചലതി ന ചലതീതി? സോപി തഥേവ ചലതി. തംഗതികോ തദനുവത്തകോവ ഹോതി. യഥാ ഹി ഉദകേ ഗച്ഛന്തേ ഉദകേ പതിതാനി സുക്ഖദണ്ഡകതിണപണ്ണാദീനിപി ഉദകഗതികാനേവ ഭവന്തി, തസ്മിം ഗച്ഛന്തേ ഗച്ഛന്തി, തിട്ഠന്തേ തിട്ഠന്തി – ഏവംസമ്പദമിദം വേദിതബ്ബം. ഏവമേസാ ചിത്തസമുട്ഠാനേസു രൂപേസു വിഞ്ഞത്തി കായകമ്മദ്വാരം നാമാതി വേദിതബ്ബാ.

യാ പന തസ്മിം ദ്വാരേ സിദ്ധാ ചേതനാ യായ പാണം ഹനതി, അദിന്നം ആദിയതി, മിച്ഛാചാരം ചരതി, പാണാതിപാതാദീഹി വിരമതി, ഇദം കായകമ്മം നാമ. ഏവം പരവാദിമ്ഹി സതി കായോ ദ്വാരം, തമ്ഹി ദ്വാരേ സിദ്ധാ ചേതനാ കായകമ്മം ‘കുസലം വാ അകുസലം വാ’തി ഠപേതബ്ബം. പരവാദിമ്ഹി പന അസതി ‘അബ്യാകതം വാ’തി തികം പൂരേത്വാവ ഠപേതബ്ബം. തത്ഥ യഥാ നഗരദ്വാരം കതട്ഠാനേയേവ തിട്ഠതി, അങ്ഗുലമത്തമ്പി അപരാപരം ന സങ്കമതി, തേന തേന പന ദ്വാരേന മഹാജനോ സഞ്ചരതി, ഏവമേവ ദ്വാരേ ദ്വാരം ന സഞ്ചരതി, കമ്മം പന തസ്മിം തസ്മിം ദ്വാരേ ഉപ്പജ്ജനതോ ചരതി. തേനാഹു പോരാണാ –

ദ്വാരേ ചരന്തി കമ്മാനി, ന ദ്വാരാ ദ്വാരചാരിനോ;

തസ്മാ ദ്വാരേഹി കമ്മാനി, അഞ്ഞമഞ്ഞം വവത്ഥിതാതി.

തത്ഥ കമ്മേനാപി ദ്വാരം നാമം ലഭതി, ദ്വാരേനാപി കമ്മം. യഥാ ഹി വിഞ്ഞാണാദീനം ഉപ്പജ്ജനട്ഠാനാനി വിഞ്ഞാണദ്വാരം ഫസ്സദ്വാരം അസംവരദ്വാരം സംവരദ്വാരന്തി നാമം ലഭന്തി, ഏവം കായകമ്മസ്സ ഉപ്പജ്ജനട്ഠാനം കായകമ്മദ്വാരന്തി നാമം ലഭതി. വചീമനോകമ്മദ്വാരേസുപി ഏസേവ നയോ. യഥാ പന തസ്മിം തസ്മിം രുക്ഖേ അധിവത്ഥാ ദേവതാ സിമ്ബലിദേവതാ പലാസദേവതാ പുചിമന്ദദേവതാ ഫന്ദനദേവതാതി തേന തേന രുക്ഖേന നാമം ലഭതി, ഏവമേവ കായദ്വാരേന കതം കമ്മമ്പി കായകമ്മന്തി ദ്വാരേന നാമം ലഭതി. വചീകമ്മമനോകമ്മേസുപി ഏസേവ നയോ. തത്ഥ അഞ്ഞോ കായോ, അഞ്ഞം കമ്മം, കായേന പന കതത്താ തം കായകമ്മന്തി വുച്ചതി. തേനാഹു അട്ഠകഥാചരിയാ –

കായേന ചേ കതം കമ്മം, കായകമ്മന്തി വുച്ചതി;

കായോ ച കായകമ്മഞ്ച, അഞ്ഞമഞ്ഞം വവത്ഥിതാ.

സൂചിയാ ചേ കതം കമ്മം, സൂചികമ്മന്തി വുച്ചതി;

സൂചി ച സൂചികമ്മഞ്ച, അഞ്ഞമഞ്ഞം വവത്ഥിതാ.

വാസിയാ ചേ കതം കമ്മം, വാസികമ്മന്തി വുച്ചതി;

വാസി ച വാസികമ്മഞ്ച, അഞ്ഞമഞ്ഞം വവത്ഥിതാ.

പുരിസേന ചേ കതം കമ്മം, പുരിസകമ്മന്തി വുച്ചതി;

പുരിസോ ച പുരിസകമ്മഞ്ച, അഞ്ഞമഞ്ഞം വവത്ഥിതാ.

ഏവമേവം.

കായേന ചേ കതം കമ്മം, കായകമ്മന്തി വുച്ചതി;

കായോ ച കായകമ്മഞ്ച, അഞ്ഞമഞ്ഞം വവത്ഥിതാതി.

ഏവം സന്തേ നേവ ദ്വാരവവത്ഥാനം യുജ്ജതി, ന കമ്മവവത്ഥാനം. കഥം? കായവിഞ്ഞത്തിയഞ്ഹി ‘‘ദ്വാരേ ചരന്തി കമ്മാനീ’’തി വചനതോ വചീകമ്മമ്പി പവത്തതി, തേനസ്സാ കായകമ്മദ്വാരന്തി വവത്ഥാനം ന യുത്തം. കായകമ്മഞ്ച വചീവിഞ്ഞത്തിയമ്പി പവത്തതി, തേനസ്സ കായകമ്മന്തി വവത്ഥാനം ന യുജ്ജതീ’തി. ‘നോ ന യുജ്ജതി. കസ്മാ? യേഭുയ്യവുത്തിതായ ചേവ തബ്ബഹുലവുത്തിതായ ച. കായകമ്മമേവ ഹി യേഭുയ്യേന കായവിഞ്ഞത്തിയം പവത്തതി ന ഇതരാനി, തസ്മാ കായകമ്മസ്സ യേഭുയ്യേന പവത്തിതോ തസ്സാ കായകമ്മദ്വാരഭാവോ സിദ്ധോ. ബ്രാഹ്മണഗാമഅമ്ബവനനാഗവനാദീനം ബ്രാഹ്മണഗാമാദിഭാവോ വിയാതി ദ്വാരവവത്ഥാനം യുജ്ജതി. കായകമ്മം പന കായദ്വാരമ്ഹിയേവ ബഹുലം പവത്തതി അപ്പം വചീദ്വാരേ. തസ്മാ കായദ്വാരേ ബഹുലം പവത്തിതോ ഏതസ്സ കായകമ്മഭാവോ സിദ്ധോ, വനചരകഥുല്ലകുമാരികാദിഗോചരാനം വനചരകാദിഭാവോ വിയാതി. ഏവം കമ്മവവത്ഥാനമ്പി യുജ്ജതീ’തി.

കായകമ്മദ്വാരകഥാ നിട്ഠിതാ.

വചീകമ്മദ്വാരകഥാ

വചീകമ്മദ്വാരകഥായം പന ചേതനാവിരതിസദ്ദവസേന തിവിധാ വാചാ നാമ. തത്ഥ ‘‘ചതൂഹി, ഭിക്ഖവേ, അങ്ഗേഹി സമന്നാഗതാ വാചാ സുഭാസിതാ ഹോതി നോ ദുബ്ഭാസിതാ, അനവജ്ജാ ച അനനുവജ്ജാ ച വിഞ്ഞൂന’’ന്തി (സം. നി. ൧.൨൧൩); അയം ചേതനാവാചാ നാമ. യാ ‘‘ചതൂഹി വചീദുച്ചരിതേഹി ആരതി വിരതി…പേ… അയം വുച്ചതി സമ്മാവാചാ’’തി (വിഭ. ൨൦൬), അയം വിരതിവാചാ നാമ. ‘‘വാചാ ഗിരാ ബ്യപ്പഥോ ഉദീരണം ഘോസോ ഘോസകമ്മം വാചാ വചീഭേദോ’’തി (ധ. സ. ൮൫൦), അയം സദ്ദവാചാ നാമ. താസു വചീകമ്മദ്വാരന്തി നേവ ചേതനായ നാമം ന വിരതിയാ. സഹസദ്ദാ പന ഏകാ വിഞ്ഞത്തി അത്ഥി, ഇദം വചീകമ്മദ്വാരം നാമ. യം സന്ധായ വുത്തം – ‘‘കതമം തം രൂപം വചീവിഞ്ഞത്തി? യാ കുസലചിത്തസ്സ വാ അകുസലചിത്തസ്സ വാ അബ്യാകതചിത്തസ്സ വാ വാചാ ഗിരാ ബ്യപ്പഥോ ഉദീരണം ഘോസോ ഘോസകമ്മം വാചാ വചീഭേദോ, അയം വുച്ചതി വാചാ. യാ തായ വാചായ വിഞ്ഞത്തി വിഞ്ഞാപനാ വിഞ്ഞാപിതത്തം, ഇദം തം രൂപം വചീവിഞ്ഞത്തീ’’തി (ധ. സ. ൬൩൬).

‘ഇദം വക്ഖാമി ഏതം വക്ഖാമീ’തി ഹി വിതക്കയതോ വിതക്കവിപ്ഫാരസദ്ദോ നാമ ഉപ്പജ്ജതി. അയം ന സോതവിഞ്ഞേയ്യോ മനോവിഞ്ഞേയ്യോതി മഹാഅട്ഠകഥായം ആഗതോ. ആഗമട്ഠകഥാസു പന ‘വിതക്കവിപ്ഫാരസദ്ദ’ന്തി വിതക്കവിപ്ഫാരവസേന ഉപ്പന്നം വിപ്പലപന്താനം സുത്തപ്പമത്താദീനം സദ്ദം; ‘സുത്വാ’തി തം സുത്വാ, യം വിതക്കയതോ തസ്സ സോ സദ്ദോ ഉപ്പന്നോ; തസ്സ വസേന ‘ഏവമ്പി തേ മനോ, ഇത്ഥമ്പി തേ മനോ’തി ആദിസതീതി വത്വാ വത്ഥൂനിപി കഥിതാനി. പട്ഠാനേപി ‘‘ചിത്തസമുട്ഠാനം സദ്ദായതനം സോതവിഞ്ഞാണസ്സ ആരമ്മണപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി ആഗതം. തസ്മാ വിനാ വിഞ്ഞത്തിഘട്ടനായ ഉപ്പജ്ജമാനോ അസോതവിഞ്ഞേയ്യോ വിതക്കവിപ്ഫാരസദ്ദോ നാമ നത്ഥി. ‘ഇദം വക്ഖാമി ഏതം വക്ഖാമീ’തി ഉപ്പജ്ജമാനം പന ചിത്തം പഥവീധാതു ആപോധാതു തേജോധാതു വായോധാതു വണ്ണോ ഗന്ധോ രസോ ഓജാതി അട്ഠ രൂപാനി സമുട്ഠാപേതി. തേസം അബ്ഭന്തരേ ചിത്തസമുട്ഠാനാ പഥവീധാതു ഉപാദിന്നകം ഘട്ടയമാനാവ ഉപ്പജ്ജതി. തേന ധാതുസങ്ഘട്ടനേന സഹേവ സദ്ദോ ഉപ്പജ്ജതീതി. അയം ചിത്തസമുട്ഠാനസദ്ദോ നാമ. അയം ന വിഞ്ഞത്തി. തസ്സാ പന ചിത്തസമുട്ഠാനായ പഥവീധാതുയാ ഉപാദിന്നകഘട്ടനസ്സ പച്ചയഭൂതോ ഏകോ ആകാരവികാരോ അത്ഥി, അയം വചീവിഞ്ഞത്തി നാമ. ഇതോ പരം സാ അട്ഠ രൂപാനി വിയ ന ചിത്തസമുട്ഠാനാതിആദി സബ്ബം ഹേട്ഠാ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം.

ഇധാപി ഹി ‘തിസ്സ, ദത്ത, മിത്താ’തി പക്കോസന്തസ്സ സദ്ദം സുത്വാ വിഞ്ഞത്തിം മനോദ്വാരികചിത്തേന ചിന്തേത്വാ ‘ഇദഞ്ചിദഞ്ച ഏസ കാരേതി മഞ്ഞേ’തി ജാനാതി. കായവിഞ്ഞത്തി വിയ ച അയമ്പി തിരച്ഛാനഗതാനമ്പി പാകടാ ഹോതി. ‘ഏഹി, യാഹീ’തി ഹി സദ്ദം സുത്വാ തിരച്ഛാനഗതാപി ‘ഇദം നാമേസ കാരേതി മഞ്ഞേ’തി ഞത്വാ ആഗച്ഛന്തി ചേവ ഗച്ഛന്തി ച. തിസമുട്ഠാനികകായം ചാലേതി ന ചാലേതീതി, അയം പന വാരോ ഇധ ന ലബ്ഭതി. പുരിമചിത്തസമുട്ഠാനായ ഉപത്ഥമ്ഭനകിച്ചമ്പി നത്ഥി. യാ പന തസ്മിം വചീദ്വാരേ സിദ്ധാ ചേതനാ, യായ മുസാ കഥേതി, പേസുഞ്ഞം കഥേതി, ഫരുസം കഥേതി, സമ്ഫം പലപതി, മുസാവാദാദീഹി വിരമതി, ഇദം വചീകമ്മം നാമ. ഇതോ പരം സബ്ബം കമ്മവവത്ഥാനഞ്ച ദ്വാരവവത്ഥാനഞ്ച ഹേട്ഠാ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബന്തി.

വചീകമ്മദ്വാരകഥാ നിട്ഠിതാ.

മനോകമ്മദ്വാരകഥാ

മനോകമ്മദ്വാരകഥായം പന കാമാവചരാദിവസേന ചതുബ്ബിധോ മനോ മനോ നാമ. തത്ഥ കാമാവചരോ ചതുപഞ്ഞാസവിധോ ഹോതി, രൂപാവചരോ പന്നരസവിധോ, അരൂപാവചരോ ദ്വാദസവിധോ, ലോകുത്തരോ അട്ഠവിധോതി സബ്ബോപി ഏകൂനനവുതിവിധോ ഹോതി. തത്ഥ അയം നാമ മനോ മനോദ്വാരം ന ഹോതീതി ന വത്തബ്ബോ. യഥാ ഹി അയം നാമ ചേതനാ കമ്മം ന ഹോതീതി ന വത്തബ്ബാ, അന്തമസോ പഞ്ചവിഞ്ഞാണസമ്പയുത്താപി ഹി ചേതനാ മഹാപകരണേ കമ്മന്ത്വേവ നിദ്ദിട്ഠാ, ഏവമേവ അയം നാമ മനോ മനോദ്വാരം ന ഹോതീതി ന വത്തബ്ബോ.

ഏത്ഥാഹ – കമ്മം നാമേതം കിം കരോതീതി? ആയൂഹതി, അഭിസങ്ഖരോതി, പിണ്ഡം കരോതി, ചേതേതി, കപ്പേതി, പകപ്പേതീതി. ഏവം സന്തേ പഞ്ചവിഞ്ഞാണചേതനാ കിം ആയൂഹതി, അഭിസങ്ഖരോതി, പിണ്ഡം കരോതി, ചേതേതി, കപ്പേതി, പകപ്പേതീതി?. സഹജാതധമ്മേ. സാപി ഹി സഹജാതേ സമ്പയുത്തക്ഖന്ധേ ആയൂഹതി അഭിസങ്ഖരോതി പിണ്ഡം കരോതി ചേതേതി കപ്പേതി പകപ്പേതീതി. കിം വാ ഇമിനാ വാദേന? സബ്ബസങ്ഗാഹികവസേന ഹേതം വുത്തം. ഇദം പനേത്ഥ സന്നിട്ഠാനം – തേഭൂമകകുസലാകുസലോ ഏകൂനതിംസവിധോ മനോ മനോകമ്മദ്വാരം നാമ. യാ പന തസ്മിം മനോദ്വാരേ സിദ്ധാ ചേതനാ യായ അഭിജ്ഝാബ്യാപാദമിച്ഛാദസ്സനാനി ചേവ അനഭിജ്ഝാഅബ്യാപാദസമ്മാദസ്സനാനി ച ഗണ്ഹാതി, ഇദം മനോകമ്മം നാമ. ഇതോ പരം സബ്ബം കമ്മവവത്ഥാനഞ്ച ദ്വാരവവത്ഥാനഞ്ച ഹേട്ഠാ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബന്തി. ഇമാനി തീണി കമ്മദ്വാരാനി നാമ.

മനോകമ്മദ്വാരകഥാ നിട്ഠിതാ.

കമ്മകഥാ

ഇദാനി യാനി തീണി കമ്മാനി ഠപേത്വാ ഇമാനി കമ്മദ്വാരാനി ദസ്സിതാനി, താനി ആദിം കത്വാ അവസേസസ്സ ദ്വാരകഥായ മാതികാഠപനസ്സ വിത്ഥാരകഥാ ഹോതി. തീണി ഹി കമ്മാനി – കായകമ്മം വചീകമ്മം മനോകമ്മന്തി. കിം പനേതം കമ്മം നാമാതി? ചേതനാ ചേവ, ഏകച്ചേ ച ചേതനാസമ്പയുത്തകാ ധമ്മാ. തത്ഥ ചേതനായ കമ്മഭാവേ ഇമാനി സുത്താനി –

‘‘ചേതനാഹം, ഭിക്ഖവേ, കമ്മം വദാമി, ചേതയിത്വാ കമ്മം കരോതി കായേന വാചായ മനസാ’’ (അ. നി. ൬.൬൩; കഥാ. ൫൩൯). ‘‘കായേ വാ ഹി, ആനന്ദ, സതി കായസഞ്ചേതനാഹേതു ഉപ്പജ്ജതി അജ്ഝത്തം സുഖദുക്ഖം, വാചായ വാ, ആനന്ദ, സതി വചീസഞ്ചേതനാഹേതു ഉപ്പജ്ജതി അജ്ഝത്തം സുഖദുക്ഖം; മനേ വാ, ആനന്ദ, സതി മനോസഞ്ചേതനാഹേതു ഉപ്പജ്ജതി അജ്ഝത്തം സുഖദുക്ഖം’’ (സം. നി. ൨.൨൫; അ. നി. ൪.൧൭൧). ‘‘തിവിധാ, ഭിക്ഖവേ, കായസഞ്ചേതനാ അകുസലം കായകമ്മം ദുക്ഖുദ്രയം, ദുക്ഖവിപാകം; ചതുബ്ബിധാ, ഭിക്ഖവേ, വചീസഞ്ചേതനാ…പേ… തിവിധാ, ഭിക്ഖവേ, മനോസഞ്ചേതനാ അകുസലം മനോകമ്മം ദുക്ഖുദ്രയം ദുക്ഖവിപാകം തിവിധാ, ഭിക്ഖവേ, കായസഞ്ചേതനാ കുസലം കായകമ്മം സുഖുദ്രയം സുഖവിപാകം ചതുബ്ബിധാ, ഭിക്ഖവേ, വചീസഞ്ചേതനാ…പേ… തിവിധാ, ഭിക്ഖവേ, മനോസഞ്ചേതനാ, കുസലം മനോകമ്മം സുഖുദ്രയം സുഖവിപാകം’’ (കഥാ. ൫൩൯; അ. നി. ൧൦.൨൧൭ ഥോകം വിസദിസം). ‘‘സചായം, ആനന്ദ, സമിദ്ധി മോഘപുരിസോ പാടലിപുത്തസ്സ പരിബ്ബാജകസ്സ ഏവം പുട്ഠോ ഏവം ബ്യാകരേയ്യ – സഞ്ചേതനിയം, ആവുസോ പാടലിപുത്ത, കമ്മം കത്വാ കായേന വാചായ മനസാ, സുഖവേദനീയം സുഖം സോ വേദയതി…പേ… അദുക്ഖമസുഖവേദനീയം അദുക്ഖമസുഖം സോ വേദയതീതി; ഏവം ബ്യാകരമാനോ ഖോ, ആനന്ദ, സമിദ്ധി മോഘപുരിസോ പാടലിപുത്തസ്സ പരിബ്ബാജകസ്സ സമ്മാ ബ്യാകരമാനോ ബ്യാകരേയ്യാ’’തി (മ. നി. ൩.൩൦൦; കഥാ. ൫൩൯).

ഇമാനി താവ ചേതനായ കമ്മഭാവേ സുത്താനി. ചേതനാസമ്പയുത്തധമ്മാനം പന കമ്മഭാവോ കമ്മചതുക്കേന ദീപിതോ. വുത്തഞ്ഹേതം –

‘‘ചത്താരിമാനി, ഭിക്ഖവേ, കമ്മാനി മയാ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ പവേദിതാനി. കതമാനി ചത്താരി? അത്ഥി, ഭിക്ഖവേ, കമ്മം കണ്ഹം കണ്ഹവിപാകം, അത്ഥി, ഭിക്ഖവേ, കമ്മം സുക്കം സുക്കവിപാകം, അത്ഥി, ഭിക്ഖവേ, കമ്മം കണ്ഹസുക്കം കണ്ഹസുക്കവിപാകം, അത്ഥി, ഭിക്ഖവേ, കമ്മം അകണ്ഹം അസുക്കം അകണ്ഹഅസുക്കവിപാകം കമ്മക്ഖയായ സംവത്തതി (അ. നി. ൪.൨൩൨-൨൩൩).… കതമഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, കമ്മം അകണ്ഹം അസുക്കം അകണ്ഹഅസുക്കവിപാകം കമ്മക്ഖയായ സംവത്തതി? യദിദം സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗാ – സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ…പേ… ഉപേക്ഖാസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ, ഇദം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, കമ്മം അകണ്ഹം അസുക്കം അകണ്ഹഅസുക്കവിപാകം കമ്മക്ഖയായ സംവത്തതി (അ. നി. ൪.൨൩൮).… കതമഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, കമ്മം അകണ്ഹം അസുക്കം അകണ്ഹഅസുക്കവിപാകം കമ്മക്ഖയായ സംവത്തതി? അയമേവ അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ – സേയ്യഥിദം, സമ്മാദിട്ഠി …പേ… സമ്മാസമാധി. ഇദം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, കമ്മം അകണ്ഹം അസുക്കം അകണ്ഹഅസുക്കവിപാകം കമ്മക്ഖയായ സംവത്തതീ’’തി (അ. നി. ൪.൨൩൭).

ഏവം ഇമേ ബോജ്ഝങ്ഗമഗ്ഗങ്ഗപ്പഭേദതോ പന്നരസ ധമ്മാ കമ്മചതുക്കേന ദീപിതാ. അഭിജ്ഝാ, ബ്യാപാദോ, മിച്ഛാദിട്ഠി, അനഭിജ്ഝാ, അബ്യാപാദോ, സമ്മാദിട്ഠീതി ഇമേഹി പന ഛഹി സദ്ധിം ഏകവീസതി ചേതനാസമ്പയുത്തകാ ധമ്മാ വേദിതബ്ബാ.

തത്ഥ ലോകുത്തരമഗ്ഗോ ഭജാപിയമാനോ കായകമ്മാദീനി തീണി കമ്മാനി ഭജതി. യഞ്ഹി കായേന ദുസ്സീല്യം അജ്ഝാചരതി, തമ്ഹാ സംവരോ കായികോതി വേദിതബ്ബോ. യം വാചായ ദുസ്സീല്യം അജ്ഝാചരതി, തമ്ഹാ സംവരോ വാചസികോതി വേദിതബ്ബോ. ഇതി സമ്മാകമ്മന്തോ കായകമ്മം, സമ്മാവാചാ വചീകമ്മം. ഏതസ്മിം ദ്വയേ ഗഹിതേ സമ്മാആജീവോ തപ്പക്ഖികത്താ ഗഹിതോവ ഹോതി. യം പന മനേന ദുസ്സീല്യം അജ്ഝാചരതി, തമ്ഹാ സംവരോ മാനസികോതി വേദിതബ്ബോ. സോ ദിട്ഠിസങ്കപ്പവായാമസതിസമാധിവസേന പഞ്ചവിധോ ഹോതി. അയം പഞ്ചവിധോപി മനോകമ്മം നാമ. ഏവം ലോകുത്തരമഗ്ഗോ ഭജാപിയമാനോ തീണി കമ്മാനി ഭജതി.

ഇമസ്മിം ഠാനേ ദ്വാരസംസന്ദനം നാമ ഹോതി. കായവചീദ്വാരേസു ഹി ചോപനം പത്വാ കമ്മപഥം അപ്പത്തമ്പി അത്ഥി, മനോദ്വാരേ ച സമുദാചാരം പത്വാ കമ്മപഥം അപ്പത്തമ്പി അത്ഥി; തം ഗഹേത്വാ തംതംദ്വാരപക്ഖികമേവ അകംസു.

തത്രായം നയോ – യോ ‘മിഗവം ഗമിസ്സാമീ’തി ധനും സജ്ജേതി, ജിയം വട്ടേതി, സത്തിം നിസേതി, ഭത്തം ഭുഞ്ജതി, വത്ഥം പരിദഹതി, ഏത്താവതാ കായദ്വാരേ ചോപനം പത്തം ഹോതി. സോ അരഞ്ഞേ ദിവസം ചരിത്വാ അന്തമസോ സസബിളാരമത്തമ്പി ന ലഭതി, ഇദം അകുസലം കായകമ്മം നാമ ഹോതി ന ഹോതീതി? ന ഹോതി. കസ്മാ? കമ്മപഥം അപ്പത്തതായ. കേവലം പന കായദുച്ചരിതം നാമ ഹോതീതി വേദിതബ്ബം. മച്ഛഗ്ഗഹണാദീ സുപയോഗേസുപി ഏസേവ നയോ.

വചീദ്വാരേപി ‘മിഗവം ഗമിസ്സാമി’ ‘വേഗേന ധനുആദീനി സജ്ജേഥാ’തി ആണാപേത്വാ പുരിമനയേനേവ അരഞ്ഞേ കിഞ്ചി അലഭന്തസ്സ കിഞ്ചാപി വചീദ്വാരേ ചോപനം പത്തം, കമ്മപഥം അപ്പത്തതായ പന കായകമ്മം ന ഹോതി. കേവലം വചീദുച്ചരിതം നാമ ഹോതീതി വേദിതബ്ബം.

മനോദ്വാരേ പന വധകചേതനായ ഉപ്പന്നമത്തായ ഏവ കമ്മപഥഭേദോവ ഹോതി. സോ ച ഖോ ബ്യാപാദവസേന ന പാണാതിപാതവസേന. അകുസലഞ്ഹി കായകമ്മം കായവചീദ്വാരേസു സമുട്ഠാതി, ന മനോദ്വാരേ; തഥാ അകുസലം വചീകമ്മം. അകുസലം മനോകമ്മം പന തീസുപി ദ്വാരേസു സമുട്ഠാതി; തഥാ കുസലാനി കായവചീമനോകമ്മാനി.

കഥം? സഹത്ഥാ ഹി പാണം ഹനന്തസ്സ അദിന്നം ആദിയന്തസ്സ മിച്ഛാചാരം ചരന്തസ്സ കമ്മം കായകമ്മമേവ ഹോതി. ദ്വാരമ്പി കായദ്വാരമേവ ഹോതി. ഏവം താവ അകുസലം കായകമ്മം കായദ്വാരേ സമുട്ഠാതി. തേഹി പന ചിത്തേഹി സഹജാതാ അഭിജ്ഝാബ്യാപാദമിച്ഛാദിട്ഠിയോ ചേതനാപക്ഖികാ വാ ഭവന്തി, അബ്ബോഹാരികാ വാ. ‘ഗച്ഛ ഇത്ഥന്നാമം ജീവിതാ വോരോപേഹി, ഇത്ഥന്നാമം ഭണ്ഡം അവഹരാ’തി ആണാപേന്തസ്സ പന കമ്മം കായകമ്മം ഹോതി, ദ്വാരം പന വചീദ്വാരം. ഏവം അകുസലം കായകമ്മം വചീദ്വാരേ സമുട്ഠാതി. തേഹി പന ചിത്തേഹി സഹജാതാ അഭിജ്ഝാബ്യാപാദമിച്ഛാദിട്ഠിയോ ചേതനാപക്ഖികാ വാ ഭവന്തി അബ്ബോഹാരികാ വാ. ഏത്തകാ ആചരിയാനം സമാനത്ഥകഥാ നാമ.

വിതണ്ഡവാദീ പനാഹ – ‘അകുസലം കായകമ്മം മനോദ്വാരേപി സമുട്ഠാതീ’തി. സോ ‘തയോ സങ്ഗഹേ ആരുള്ഹം സുത്തം ആഹരാഹീ’തി വുത്തോ ഇദം കുലുമ്ബസുത്തം നാമ ആഹരി –

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, ഇധേകച്ചോ സമണോ വാ ബ്രാഹ്മണോ വാ ഇദ്ധിമാ ചേതോവസിപ്പത്തോ അഞ്ഞിസ്സാ കുച്ഛിഗതം ഗബ്ഭം പാപകേന മനസാ അനുപേക്ഖകോ ഹോതി – ‘അഹോ വതായം കുച്ഛിഗതോ ഗബ്ഭോ ന സോത്ഥിനാ അഭിനിക്ഖമേയ്യാ’തി. ഏവം, ഭിക്ഖവേ, കുലുമ്ബസ്സ ഉപഘാതോ ഹോതീ’’തി.

ഇദം സുത്തം ആഹരിത്വാ ആഹ – ‘ഏവം ചിന്തിതമത്തേയേവ മനസാ കുച്ഛിഗതോ ഗബ്ഭോ ഫേണപിണ്ഡോ വിയ വിലീയതി. ഏത്ഥ കുതോ കായങ്ഗചോപനം വാ വാചങ്ഗചോപനം വാ? മനോദ്വാരസ്മിംയേവ പന ഇദം അകുസലം കായകമ്മം സമുട്ഠാതീ’തി.

തമേനം ‘തവ സുത്തസ്സ അത്ഥം തുലയിസ്സാമാ’തി വത്വാ ഏവം തുലയിംസു – ‘ത്വം ഇദ്ധിയാ പരൂപഘാതം വദേസി. ഇദ്ധി നാമ ചേസാ – അധിട്ഠാനിദ്ധി, വികുബ്ബനിദ്ധി, മനോമയിദ്ധി, ഞാണവിപ്ഫാരിദ്ധി, സമാധിവിപ്ഫാരിദ്ധി, അരിയിദ്ധി, കമ്മവിപാകജിദ്ധി, പുഞ്ഞവതോ ഇദ്ധി, വിജ്ജാമയിദ്ധി, തത്ഥ തത്ഥ സമ്മാപയോഗപച്ചയാ ഇജ്ഝനട്ഠേന ഇദ്ധീതി ദസവിധാ (പടി. മ. ൩.൧൦). തത്ഥ കതരം ഇദ്ധിം വദേസീ’തി? ‘ഭാവനാമയ’ന്തി. ‘കിം പന ഭാവനാമയിദ്ധിയാ പരൂപഘാതകമ്മം ഹോതീ’തി? ‘ആമ, ഏകച്ചേ ആചരിയാ ഏകവാരം ഹോതീ’തി; വദന്തി യഥാ ഹി പരം പഹരിതുകാമേന ഉദകഭരിതേ ഘടേ ഖിത്തേ ഘടോപി ഭിജ്ജതി, ഉദകമ്പി നസ്സതി, ഏവമേവ ഭാവനാമയിദ്ധിയാ ഏകവാരം പരൂപഘാതകമ്മം ഹോതി. തതോ പട്ഠായ പന സാ നസ്സതീതി. അഥ നം ‘ഭാവനാമയിദ്ധിയാ നേവ ഏകവാരം ന ദ്വേ വാരേ പരൂപഘാതകമ്മം ഹോതീ’തി വത്വാ തം സഞ്ഞത്തിം ആഗച്ഛന്തം പുച്ഛിംസു – ‘ഭാവനാമയിദ്ധി കിം കുസലാ, അകുസലാ, അബ്യാകതാ? സുഖായ വേദനായ സമ്പയുത്താ, ദുക്ഖായ വേദനായ സമ്പയുത്താ, അദുക്ഖമസുഖായ വേദനായ സമ്പയുത്താ? സവിതക്കസവിചാരാ, അവിതക്കവിചാരമത്താ, അവിതക്കഅവിചാരാ? കാമാവചരാ, രൂപാവചരാ, അരൂപാവചരാ’തി?

ഇമം പന പഞ്ഹം യോ ജാനാതി സോ ഏവം വക്ഖതി – ‘ഭാവനാമയിദ്ധി കുസലാ വാ ഹോതി, അബ്യാകതാ വാ; അദുക്ഖമസുഖവേദനീയാ ഏവ, അവിതക്കഅവിചാരാ ഏവ, രൂപാവചരാ ഏവാ’തി. സോ വത്തബ്ബോ – ‘പാണാതിപാതചേതനാ കുസലാദീസു കതരം കോട്ഠാസം ഭജതീ’തി? ജാനന്തോ വക്ഖതി – ‘പാണാതിപാതചേതനാ അകുസലാ ഏവ, ദുക്ഖവേദനീയാ ഏവ, സവിതക്കസവിചാരാ ഏവ കാമാവചരാ ഏവാ’തി. ‘ഏവം സന്തേ തവ പഞ്ഹോ നേവ കുസലത്തികേന സമേതി, ന വേദനാത്തികേന, ന വിതക്കത്തികേന, ന ഭൂമന്തരേനാ’തി.

‘കിം പന ഏവം മഹന്തം സുത്തം നിരത്ഥക’ന്തി? ‘നോ നിരത്ഥകം; ത്വം പനസ്സ അത്ഥം ന ജാനാസി. ‘‘ഇദ്ധിമാ ചേതോവസിപ്പത്തോ’’തി ഏത്ഥ ഹി നേവ ഭാവനാമയിദ്ധി അധിപ്പേതാ, ആഥബ്ബണിദ്ധി പന അധിപ്പേതാ. സാ ഹി ഏത്ഥ ലബ്ഭമാനാ ലബ്ഭതി. സാ പന കായവചീദ്വാരാനി മുഞ്ചിത്വാ കാതും ന സക്കാ. ആഥബ്ബണിദ്ധികാ ഹി സത്താഹം അലോണകം ഭുഞ്ജിത്വാ ദബ്ബേ അത്ഥരിത്വാ പഥവിയം സയമാനാ തപം ചരിത്വാ സത്തമേ ദിവസേ സുസാനഭൂമിം സജ്ജേത്വാ സത്തമേ പദേ ഠത്വാ ഹത്ഥം വട്ടേത്വാ വട്ടേത്വാ മുഖേന വിജ്ജം പരിജപ്പന്തി. അഥ നേസം കമ്മം സമിജ്ഝതി. ഏവം അയമ്പി ഇദ്ധി കായവചീദ്വാരാനി മുഞ്ചിത്വാ കാതും ന സക്കാതി. ‘ന കായകമ്മം മനോദ്വാരേ സമുട്ഠാതീ’തി നിട്ഠമേത്ഥ ഗന്തബ്ബം.

ഹത്ഥമുദ്ദായ പന മുസാവാദാദീനി കഥേന്തസ്സ കമ്മം വചീകമ്മം, ദ്വാരം പന കായദ്വാരം ഹോതി. ഏവം അകുസലം വചീകമ്മമ്പി കായദ്വാരേ സമുട്ഠാതി. തേഹി പന ചിത്തേഹി സഹജാതാ അഭിജ്ഝാബ്യാപാദമിച്ഛാദിട്ഠിയോ ചേതനാപക്ഖികാ വാ ഭവന്തി, അബ്ബോഹാരികാ വാ. വചീഭേദം പന കത്വാ മുസാവാദാദീനി കഥേന്തസ്സ കമ്മമ്പി വചീകമ്മം ദ്വാരമ്പി വചീദ്വാരമേവ. ഏവം അകുസലം വചീകമ്മം വചീദ്വാരേ സമുട്ഠാതി. തേഹി പന ചിത്തേഹി സഹജാതാ അഭിജ്ഝാബ്യാപാദമിച്ഛാദിട്ഠിയോ ചേതനാപക്ഖികാ വാ ഭവന്തി അബ്ബോഹാരികാ വാ. ഏത്തകാ ആചരിയാനം സമാനത്ഥകഥാ നാമ.

വിതണ്ഡവാദീ പനാഹ – ‘അകുസലം വചീകമ്മം മനോദ്വാരേപി സമുട്ഠാതീ’തി. സോ ‘തയോ സങ്ഗഹേ ആരുള്ഹം സുത്തം ആഹരാഹീ’തി വുത്തോ ഇദം ഉപോസഥക്ഖന്ധകതോ സുത്തം ആഹരി –

‘‘യോ പന ഭിക്ഖു യാവതതിയം അനുസ്സാവിയമാനേ സരമാനോ സന്തിം ആപത്തിം നാവികരേയ്യ സമ്പജാനമുസാവാദസ്സ ഹോതീ’’തി (മഹാവ. ൧൩൪).

ഇദം സുത്തം ആഹരിത്വാ ആഹ – ‘ഏവം ആപത്തിം അനാവികരോന്തോ തുണ്ഹീഭൂതോവ അഞ്ഞം ആപത്തിം ആപജ്ജതി, ഏത്ഥ കുതോ കായങ്ഗചോപനം വാ വാചങ്ഗചോപനം വാ? മനോദ്വാരസ്മിംയേവ പന ഇദം അകുസലം വചീകമ്മം സമുട്ഠാതീ’തി.

സോ വത്തബ്ബോ – ‘കിം പനേതം സുത്തം നേയ്യത്ഥം ഉദാഹു നീതത്ഥ’ന്തി? ‘നീതത്ഥമേവ മയ്ഹം സുത്ത’ന്തി. സോ ‘മാ ഏവം അവച, തുലയിസ്സാമസ്സ അത്ഥ’ന്തി വത്വാ ഏവം പുച്ഛിതബ്ബോ – ‘സമ്പജാനമുസാവാദേ കിം ഹോതീ’തി? ജാനന്തോ ‘സമ്പജാനമുസാവാദേ ദുക്കടം ഹോതീ’തി വക്ഖതി. തതോ വത്തബ്ബോ ‘വിനയസ്സ ദ്വേ മൂലാനി – കായോ ച വാചാ ച; സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന ഹി സബ്ബാപത്തിയോ ഇമേസുയേവ ദ്വീസു ദ്വാരേസു പഞ്ഞത്താ, മനോദ്വാരേ ആപത്തിപഞ്ഞപനം നാമ നത്ഥി. ത്വം അതിവിയ വിനയേ പകതഞ്ഞൂ, യോ സത്ഥാരാ അപഞ്ഞത്തേ ഠാനേ ആപത്തിം പഞ്ഞപേസി, സമ്മാസമ്ബുദ്ധം അബ്ഭാചിക്ഖസി, ജിനചക്കം പഹരസീ’തിആദിവചനേഹി നിഗ്ഗണ്ഹിത്വാ ഉത്തരി പഞ്ഹം പുച്ഛിതബ്ബോ – ‘സമ്പജാനമുസാവാദോ കിരിയതോ സമുട്ഠാതി ഉദാഹു അകിരിയതോ’തി? ജാനന്തോ ‘കിരിയതോ’തി വക്ഖതി. തതോ വത്തബ്ബോ – ‘അനാവികരോന്തോ കതരം കിരിയം കരോതീ’തി? അദ്ധാ ഹി കിരിയം അപസ്സന്തോ വിഘാതം ആപജ്ജിസ്സതി. തതോ ഇമസ്സ സുത്തസ്സ അത്ഥേന സഞ്ഞാപേതബ്ബോ. അയഞ്ഹേത്ഥ അത്ഥോ – യ്വായം ‘സമ്പജാനമുസാവാദോ ഹോതീ’തി വുത്തോ, സോ ആപത്തിതോ കിം ഹോതി? ‘കതരാപത്തി ഹോതീ’തി അത്ഥോ. ‘ദുക്കടാപത്തി ഹോതി’. സാ ച ഖോ ന മുസാവാദലക്ഖണേന, ഭഗവതോ പന വചനേന വചീദ്വാരേ അകിരിയസമുട്ഠാനാ ആപത്തി ഹോതീതി വേദിതബ്ബാ. വുത്തമ്പി ചേതം –

‘‘അനാലപന്തോ മനുജേന കേനചി,

വാചാഗിരം നോ ച പരേ ഭണേയ്യ;

ആപജ്ജേയ്യ വാചസികം ന കായികം,

പഞ്ഹാ മേസാ കുസലേഹി ചിന്തിതാ’’തി. (പടി. ൪൭൯);

ഏവം അകുസലം വചീകമ്മം ന മനോദ്വാരേ സമുട്ഠാതീതി നിട്ഠമേത്ഥ ഗന്തബ്ബം.

യദാ പന അഭിജ്ഝാസഹഗതേന ചേതസാ കായങ്ഗം ചോപേന്തോ ഹത്ഥഗ്ഗാഹാദീനി കരോതി, ബ്യാപാദസഹഗതേന ചേതസാ ദണ്ഡപരാമാസാദീനി, മിച്ഛാദിട്ഠിസഹഗതേന ചേതസാ ‘ഖന്ദസിവാദയോ സേട്ഠാ’തി തേസം അഭിവാദനഅഞ്ജലികമ്മഭൂതപീഠകപരിഭണ്ഡാദീനി കരോതി, തദാ കമ്മം മനോകമ്മം ഹോതി, ദ്വാരം പന കായദ്വാരം. ഏവം അകുസലം മനോകമ്മം കായദ്വാരേ സമുട്ഠാതി. ചേതനാ പനേത്ഥ അബ്ബോഹാരികാ.

യദാ പന അഭിജ്ഝാസഹഗതേന ചേതസാ വാചങ്ഗം ചോപേന്തോ ‘അഹോ വത യം പരസ്സ, തം മമസ്സാ’തി പരവിത്തൂപകരണം അഭിജ്ഝായതി, ബ്യാപാദസഹഗതേന ചേതസാ ‘ഇമേ സത്താ ഹഞ്ഞന്തു വാ, ബജ്ഝന്തു വാ, ഉച്ഛിജ്ജന്തു വാ, മാ വാ അഹേസു’ന്തി വദതി, മിച്ഛാദിട്ഠിസഹഗതേന ചേതസാ ‘നത്ഥി ദിന്നം, നത്ഥി യിട്ഠ’ന്തിആദീനി വദതി, തദാ കമ്മം മനോകമ്മം ഹോതി, ദ്വാരം പന വചീദ്വാരം. ഏവം അകുസലം മനോകമ്മം വചീദ്വാരേ സമുട്ഠാതി. ചേതനാ പനേത്ഥ അബ്ബോഹാരികാ.

യദാ പന കായങ്ഗവാചങ്ഗാനി അചോപേത്വാ രഹോ നിസിന്നോ അഭിജ്ഝാബ്യാപാദമിച്ഛാദിട്ഠിസഹഗതാനി ചിത്താനി ഉപ്പാദേതി, തദാ കമ്മം മനോകമ്മം, ദ്വാരമ്പി മനോദ്വാരമേവ. ഏവം അകുസലം മനോകമ്മം മനോദ്വാരേ സമുട്ഠാതി. ഇമസ്മിം പന ഠാനേ ചേതനാപി ചേതനാസമ്പയുത്തകാ ധമ്മാപി മനോദ്വാരേയേവ സമുട്ഠഹന്തി. ഏവം അകുസലം മനോകമ്മം തീസുപി ദ്വാരേസു സമുട്ഠാതീതി വേദിതബ്ബം.

യം പന വുത്തം ‘തഥാ കുസലാനി കായവചീമനോകമ്മാനീ’തി, തത്രായം നയോ – യദാ ഹി കേനചി കാരണേന വത്തും അസക്കോന്തോ ‘പാണാതിപാതാ അദിന്നാദാനാ കാമേസുമിച്ഛാചാരാ പടിവിരമാമീ’തി ഇമാനി സിക്ഖാപദാനി ഹത്ഥമുദ്ദായ ഗണ്ഹാതി, തദാ കമ്മം കായകമ്മം ദ്വാരമ്പി കായദ്വാരമേവ. ഏവം കുസലം കായകമ്മം കായദ്വാരേ സമുട്ഠാതി. തേഹി ചിത്തേഹി സഹഗതാ അനഭിജ്ഝാദയോ ചേതനാപക്ഖികാ വാ ഹോന്തി, അബ്ബോഹാരികാ വാ.

യദാ പന താനേവ സിക്ഖാപദാനി വചീഭേദം കത്വാ ഗണ്ഹാതി, തദാ കമ്മം കായകമ്മം, ദ്വാരം പന വചീദ്വാരം ഹോതി. ഏവം കുസലം കായകമ്മം വചീദ്വാരേ സമുട്ഠാതി. തേഹി ചിത്തേഹി സഹഗതാ അനഭിജ്ഝാദയോ ചേതനാപക്ഖികാ വാ ഹോന്തി, അബ്ബോഹാരികാ വാ.

യദാ പന തേസു സിക്ഖാപദേസു ദിയ്യമാനേസു കായങ്ഗവാചങ്ഗാനി അചോപേത്വാ മനസാവ ‘പാണാതിപാതാ അദിന്നാദാനാ കാമേസുമിച്ഛാചാരാ പടിവിരമാമീ’തി ഗണ്ഹാതി, തദാ കമ്മം കായകമ്മം, ദ്വാരം പന മനോദ്വാരം ഹോതി. ഏവം കുസലം കായകമ്മം മനോദ്വാരേ സമുട്ഠാതി. തേഹി ചിത്തേഹി സഹഗതാ അനഭിജ്ഝാദയോ ചേതനാപക്ഖികാ വാ ഹോന്തി, അബ്ബോഹാരികാ വാ.

‘മുസാവാദാ വേരമണീ’ആദീനി പന ചത്താരി സിക്ഖാപദാനി വുത്തനയേനേവ കായാദീഹി ഗണ്ഹന്തസ്സ കുസലം വചീകമ്മം തീസു ദ്വാരേസു സമുട്ഠാതീതി വേദിതബ്ബം. ഇധാപി അനഭിജ്ഝാദയോ ചേതനാപക്ഖികാ വാ ഹോന്തി, അബ്ബോഹാരികാ വാ.

അനഭിജ്ഝാദിസഹഗതേഹി പന ചിത്തേഹി കായങ്ഗം ചോപേത്വാ ചേതിയങ്ഗണസമ്മജ്ജനഗന്ധമാലാദിപൂജനചേതിയവന്ദനാദീനി കരോന്തസ്സ കമ്മം മനോകമ്മം ഹോതി, ദ്വാരം പന കായദ്വാരം. ഏവം കുസലം മനോകമ്മം കായദ്വാരേ സമുട്ഠാതി. ചേതനാ പനേത്ഥ അബ്ബോഹാരികാ. അനഭിജ്ഝാസഹഗതേന ചിത്തേന വാചങ്ഗം ചോപേത്വാ ‘അഹോ വത യം പരസ്സ വിത്തൂപകരണം ന തം മമസ്സാ’തി അനഭിജ്ഝായതോ അബ്യാപാദസഹഗതേന ചിത്തേന ‘സബ്ബേ സത്താ അവേരാ അബ്യാബജ്ഝാ അനീഘാ സുഖീ അത്താനം പരിഹരന്തൂ’തി വദന്തസ്സ സമ്മാദിട്ഠിസഹഗതേന ചിത്തേന ‘അത്ഥി ദിന്ന’ന്തിആദീനി ഉദാഹരന്തസ്സ കമ്മം മനോകമ്മം ഹോതി, ദ്വാരം പന വചീദ്വാരം. ഏവം കുസലം മനോകമ്മം വചീദ്വാരേ സമുട്ഠാതി. ചേതനാ പനേത്ഥ അബ്ബോഹാരികാ. കായങ്ഗവാചങ്ഗാനി പന അചോപേത്വാ രഹോ നിസിന്നസ്സ മനസാവ അനഭിജ്ഝാദിസഹഗതാനി ചിത്താനി ഉപ്പാദേന്തസ്സ കമ്മം മനോകമ്മം, ദ്വാരമ്പി മനോദ്വാരമേവ. ഏവം കുസലം മനോകമ്മം മനോദ്വാരേ സമുട്ഠാതി. ഇമസ്മിം പന ഠാനേ ചേതനാപി ചേതനാസമ്പയുത്തകാ ധമ്മാപി മനോദ്വാരേയേവ സമുട്ഠഹന്തി.

തത്ഥ ആണത്തിസമുട്ഠിതേസു പാണാതിപാതഅദിന്നാദാനേസു കമ്മമ്പി കായകമ്മം ദ്വാരമ്പി കമ്മവസേനേവ കായദ്വാരന്തി വദന്തോ കമ്മം രക്ഖതി, ദ്വാരം ഭിന്ദതി നാമ. ഹത്ഥമുദ്ദായ സമുട്ഠിതേസു മുസാവാദാദീസു ദ്വാരമ്പി കായദ്വാരം, കമ്മമ്പി ദ്വാരവസേനേവ കായകമ്മന്തി വദന്തോ ദ്വാരം രക്ഖതി കമ്മം ഭിന്ദതി നാമ. തസ്മാ ‘കമ്മം രക്ഖാമീ’തി ദ്വാരം ന ഭിന്ദിതബ്ബം, ‘ദ്വാരം രക്ഖാമീ’തി കമ്മം ന ഭിന്ദിതബ്ബം. യഥാവുത്തേനേവ പന നയേന കമ്മഞ്ച ദ്വാരഞ്ച വേദിതബ്ബം. ഏവം കഥേന്തോ ഹി നേവ കമ്മം ന ദ്വാരം ഭിന്ദതീതി.

കമ്മകഥാ നിട്ഠിതാ.

ഇദാനി ‘പഞ്ച വിഞ്ഞാണാനി പഞ്ചവിഞ്ഞാണദ്വാരാനീ’തിആദീസു ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം സോതവിഞ്ഞാണം ഘാനവിഞ്ഞാണം ജിവ്ഹാവിഞ്ഞാണം കായവിഞ്ഞാണന്തി ഇമാനി പഞ്ച വിഞ്ഞാണാനി നാമ. ചക്ഖുവിഞ്ഞാണദ്വാരം സോത… ഘാന… ജിവ്ഹാ… കായവിഞ്ഞാണദ്വാരന്തി ഇമാനി പഞ്ച വിഞ്ഞാണദ്വാരാനി നാമ. ഇമേസം പഞ്ചന്നം ദ്വാരാനം വസേന ഉപ്പന്നാ ചേതനാ നേവ കായകമ്മം ഹോതി, ന വചീകമ്മം, മനോകമ്മമേവ ഹോതീതി വേദിതബ്ബാ. ചക്ഖുസമ്ഫസ്സോ സോത… ഘാന… ജിവ്ഹാ… കായ… മനോസമ്ഫസ്സോതി ഇമേ പന ഛ സമ്ഫസ്സാ നാമ. ചക്ഖുസമ്ഫസ്സദ്വാരം സോത… ഘാന… ജിവ്ഹാ… കായ… മനോസമ്ഫസ്സദ്വാരന്തി ഇമാനി ഛ സമ്ഫസ്സദ്വാരാനി നാമ.

ചക്ഖുഅസംവരോ സോത… ഘാന… ജിവ്ഹാ… പസാദകായ… ചോപനകായഅസംവരോ വാചാഅസംവരോ മനോഅസംവരോതി – ഇമേ അട്ഠ അസംവരാ നാമ. തേ അത്ഥതോ ‘ദുസ്സീല്യം മുട്ഠസ്സച്ചം അഞ്ഞാണം അക്ഖന്തി കോസജ്ജ’ന്തി ഇമേ പഞ്ച ധമ്മാ ഹോന്തി. തേസു ഏകധമ്മോപി പഞ്ചദ്വാരേ വോട്ഠബ്ബനപരിയോസാനേസു ചിത്തേസു നുപ്പജ്ജതി, ജവനക്ഖണേയേവ ഉപ്പജ്ജതി. ജവനേ ഉപ്പന്നോപി പഞ്ചദ്വാരേ അസംവരോതി വുച്ചതി.

ചക്ഖുവിഞ്ഞാണസഹജാതോ ഹി ഫസ്സോ ചക്ഖുസമ്ഫസ്സോ നാമ, ചേതനാ മനോകമ്മം നാമ, തം ചിത്തം മനോകമ്മദ്വാരം നാമ. ഏത്ഥ പഞ്ചവിധോ അസംവരോ നത്ഥി. സമ്പടിച്ഛനസഹജാതോ ഫസ്സോ മനോസമ്ഫസ്സോ നാമ, ചേതനാ മനോകമ്മം നാമ, തം ചിത്തം മനോകമ്മദ്വാരം നാമ. ഏത്ഥാപി അസംവരോ നത്ഥി. സന്തീരണവോട്ഠബ്ബനേസുപി ഏസേവ നയോ. ജവനസഹജാതോ പന ഫസ്സോ മനോസമ്ഫസ്സോ നാമ, ചേതനാ മനോകമ്മം നാമ, തം ചിത്തം മനോകമ്മദ്വാരം നാമ. ഏത്ഥ അസംവരോ ചക്ഖുഅസംവരോ നാമ ഹോതി. സോതഘാനജിവ്ഹാപസാദകായദ്വാരേസുപി ഏസേവ നയോ. യദാ പന രൂപാദീസു അഞ്ഞതരാരമ്മണം മനോദ്വാരികജവനം വിനാ വചീദ്വാരേന സുദ്ധം കായദ്വാരസങ്ഖാതം ചോപനം പാപയമാനം ഉപ്പജ്ജതി, തദാ തേന ചിത്തേന സഹജാതോ ഫസ്സോ മനോസമ്ഫസ്സോ നാമ, ചേതനാ കായകമ്മം നാമ, തം പന ചിത്തം അബ്ബോഹാരികം, ചോപനസ്സ ഉപ്പന്നത്താ മനോദ്വാരന്തി സങ്ഖ്യം ന ഗച്ഛതി. ഏത്ഥ അസംവരോ ചോപനകായഅസംവരോ നാമ. യദാ താദിസംയേവ ജവനം വിനാ കായദ്വാരേന സുദ്ധം വചീദ്വാരസങ്ഖാതം ചോപനം പാപയമാനം ഉപ്പജ്ജതി, തദാ തേന ചിത്തേന സഹജാതോ ഫസ്സോ മനോസമ്ഫസ്സോ നാമ, ചേതനാ വചീകമ്മം നാമ, തം പന ചിത്തം അബ്ബോഹാരികം, ചോപനസ്സ ഉപ്പന്നത്താ മനോദ്വാരന്തി സങ്ഖ്യം ന ഗച്ഛതി. ഏത്ഥ അസംവരോ വാചാഅസംവരോ നാമ. യദാ പന താദിസം ജവനചിത്തം വിനാ കായവചീദ്വാരേഹി സുദ്ധം മനോദ്വാരമേവ ഹുത്വാ ഉപ്പജ്ജതി, തദാ തേന ചിത്തേന സഹജാതോ ഫസ്സോ മനോസമ്ഫസ്സോ നാമ, ചേതനാ മനോകമ്മം നാമ, തം പന ചിത്തം മനോകമ്മദ്വാരം നാമ. ഏത്ഥ അസംവരോ മനോഅസംവരോ നാമ. ഇതി ഇമേസം അട്ഠന്നം അസംവരാനം വസേന ചക്ഖുഅസംവരദ്വാരം, സോത… ഘാന… ജിവ്ഹാ… പസാദകായ… ചോപനകായ… വാചാ… മനോഅസംവരദ്വാരന്തി ഇമാനി അട്ഠ അസംവരദ്വാരാനി വേദിതബ്ബാനി.

ചക്ഖുസംവരോ സോത… ഘാന… ജിവ്ഹാ… പസാദകായ… ചോപനകായ… വാചാ… മനോസംവരോതി ഇമേ പന അട്ഠ സംവരാ നാമ. തേ അത്ഥതോ ‘സീലം സതി ഞാണം ഖന്തി വീരിയ’ന്തി ഇമേ പഞ്ച ധമ്മാ ഹോന്തി. തേസുപി ഏകധമ്മോപി പഞ്ചദ്വാരേ വോട്ഠബ്ബനപരിയോസാനേസു ചിത്തേസു നുപ്പജ്ജതി. ജവനക്ഖണേയേവ ഉപ്പജ്ജതി. ജവനേ ഉപ്പന്നോപി പഞ്ചദ്വാരേ സംവരോതി വുച്ചതി. തസ്സ സബ്ബസ്സാപി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണസഹജാതോ ഹി ഫസ്സോ ചക്ഖുസമ്ഫസ്സോതിആദിനാ അസംവരേ വുത്തനയേനേവ ഉപ്പത്തി വേദിതബ്ബാ. ഇതി ഇമേസം അട്ഠന്നം സംവരാനം വസേന ചക്ഖുസംവരദ്വാരം…പേ… മനോസംവരദ്വാരന്തി ഇമാനി അട്ഠ സംവരദ്വാരാനി വേദിതബ്ബാനി.

അകുസലകമ്മപഥകഥാ

പാണാതിപാതോ, അദിന്നാദാനം, കാമേസുമിച്ഛാചാരോ, മുസാവാദോ, പിസുണവാചാ, ഫരുസവാചാ, സമ്ഫപ്പലാപോ, അഭിജ്ഝാ, ബ്യാപാദോ, മിച്ഛാദിട്ഠീതി ഇമേ പന ദസ അകുസലകമ്മപഥാ നാമ.

തത്ഥ പാണസ്സ അതിപാതോ പാണാതിപാതോ നാമ; പാണവധോ, പാണഘാതോതി വുത്തം ഹോതി. പാണോതി ചേത്ഥ വോഹാരതോ സത്തോ, പരമത്ഥതോ ജീവിതിന്ദ്രിയം. തസ്മിം പന പാണേ പാണസഞ്ഞിനോ ജീവിതിന്ദ്രിയുപച്ഛേദകഉപക്കമസമുട്ഠാപികാ കായവചീദ്വാരാനം അഞ്ഞതരദ്വാരപ്പവത്താ വധകചേതനാ പാണാതിപാതോ. സോ ഗുണവിരഹിതേസു തിരച്ഛാനഗതാദീസു പാണേസു ഖുദ്ദകേ പാണേ അപ്പസാവജ്ജോ, മഹാസരീരേ മഹാസാവജ്ജോ. കസ്മാ? പയോഗമഹന്തതായ. പയോഗസമത്തേപി വത്ഥുമഹന്തതായ. ഗുണവന്തേസു മനുസ്സാദീസു അപ്പഗുണേ അപ്പസാവജ്ജോ, മഹാഗുണേ മഹാസാവജ്ജോ. സരീരഗുണാനം പന സമഭാവേ സതി കിലേസാനം ഉപക്കമാനഞ്ച മുദുതായ അപ്പസാവജ്ജോ, തിബ്ബതായ മഹാസാവജ്ജോതി വേദിതബ്ബോ.

തസ്സ പഞ്ച സമ്ഭാരാ ഹോന്തി – പാണോ, പാണസഞ്ഞിതാ, വധകചിത്തം, ഉപക്കമോ, തേന മരണന്തി. ഛ പയോഗാ – സാഹത്ഥികോ, ആണത്തികോ, നിസ്സഗ്ഗിയോ, ഥാവരോ, വിജ്ജാമയോ, ഇദ്ധിമയോതി. ഇമസ്മിം പനത്ഥേ വിത്ഥാരിയമാനേ അതിപപഞ്ചോ ഹോതി. തസ്മാ തം ന വിത്ഥാരയാമ. അഞ്ഞഞ്ച ഏവരൂപം അത്ഥികേഹി പന സമന്തപാസാദികം വിനയട്ഠകഥം (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൧൭൨) ഓലോകേത്വാ ഗഹേതബ്ബം.

അദിന്നസ്സ ആദാനം ‘അദിന്നാദാനം’; പരസ്സഹരണം, ഥേയ്യം, ചോരികാതി വുത്തം ഹോതി. തത്ഥ അദിന്നന്തി പരപരിഗ്ഗഹിതം, യത്ഥ പരോ യഥാകാമകാരിതം ആപജ്ജന്തോ അദണ്ഡാരഹോ അനുപവജ്ജോ ച ഹോതി. തസ്മിം പരപരിഗ്ഗഹിതേ പരപരിഗ്ഗഹിതസഞ്ഞിനോ തദാദായകഉപക്കമസമുട്ഠാപികാ ഥേയ്യചേതനാ അദിന്നാദാനം. തം ഹീനേ പരസന്തകേ അപ്പസാവജ്ജം, പണീതേ മഹാസാവജ്ജം. കസ്മാ? വത്ഥുപണീതതായ. വത്ഥുസമത്തേ സതി ഗുണാധികാനം സന്തകേ വത്ഥുസ്മിം മഹാസാവജ്ജം. തംതംഗുണാധികം ഉപാദായ തതോ തതോ ഹീനഗുണസ്സ സന്തകേ വത്ഥുസ്മിം അപ്പസാവജ്ജം.

തസ്സ പഞ്ച സമ്ഭാരാ ഹോന്തി – പരപരിഗ്ഗഹിതം, പരപരിഗ്ഗഹിതസഞ്ഞിതാ, ഥേയ്യചിത്തം, ഉപക്കമോ, തേന ഹരണന്തി. ഛ പയോഗാ – സാഹത്ഥികാദയോവ. തേ ച ഖോ യഥാനുരൂപം ഥേയ്യാവഹാരോ, പസയ്ഹാവഹാരോ, പടിച്ഛന്നാവഹാരോ, പരികപ്പാവഹാരോ, കുസാവഹാരോതി ഇമേസം പഞ്ചന്നം അവഹാരാനം വസേന പവത്തന്തി. അയമേത്ഥ സങ്ഖേപോ. വിത്ഥാരോ പന സമന്തപാസാദികായം (പാരാ. അട്ഠ. ൧.൧൩൮) വുത്തോ.

‘കാമേസു മിച്ഛാചാരോ’തി ഏത്ഥ പന ‘കാമേസൂ’തി മേഥുനസമാചാരേസു; ‘മിച്ഛാചാരോ’തി ഏകന്തനിന്ദിതോ ലാമകാചാരോ. ലക്ഖണതോ പന അസദ്ധമ്മാധിപ്പായേന കായദ്വാരപ്പവത്താ അഗമനീയട്ഠാനവീതിക്കമചേതനാ കാമേസുമിച്ഛാചാരോ.

തത്ഥ അഗമനീയട്ഠാനം നാമ – പുരിസാനം താവ മാതുരക്ഖിതാ, പിതുരക്ഖിതാ, മാതാപിതുരക്ഖിതാ, ഭാതുരക്ഖിതാ, ഭഗിനിരക്ഖിതാ, ഞാതിരക്ഖിതാ, ഗോത്തരക്ഖിതാ, ധമ്മരക്ഖിതാ, സാരക്ഖാ, സപരിദണ്ഡാതി മാതുരക്ഖിതാദയോ ദസ; ധനക്കീതാ, ഛന്ദവാസിനീ, ഭോഗവാസിനീ, പടവാസിനീ, ഓദപത്തകിനീ, ഓഭടചുമ്ബടാ, ദാസീ ച ഭരിയാ, കമ്മകാരീ ച ഭരിയാ, ധജാഹടാ, മുഹുത്തികാതി ഏതാ ധനക്കീതാദയോ ദസാതി വീസതി ഇത്ഥിയോ. ഇത്ഥീസു പന ദ്വിന്നം സാരക്ഖസപരിദണ്ഡാനം, ദസന്നഞ്ച ധനക്കീതാദീനന്തി ദ്വാദസന്നം ഇത്ഥീനം അഞ്ഞേ പുരിസാ ഇദം അഗമനീയട്ഠാനം നാമ.

സോ പനേസ മിച്ഛാചാരോ സീലാദിഗുണരഹിതേ അഗമനീയട്ഠാനേ അപ്പസാവജ്ജോ, സീലാദിഗുണസമ്പന്നേ മഹാസാവജ്ജോ. തസ്സ ചത്താരോ സമ്ഭാരാ – അഗമനീയവത്ഥു, തസ്മിം സേവനചിത്തം, സേവനപ്പയോഗോ, മഗ്ഗേനമഗ്ഗപ്പടിപത്തിഅധിവാസനന്തി. ഏകോ പയോഗോ സാഹത്ഥികോ ഏവ.

‘മുസാ’തി വിസംവാദനപുരേക്ഖാരസ്സ അത്ഥഭഞ്ജകോ വചീപയോഗോ, കായപയോഗോ വാ. വിസംവാദനാധിപ്പായേന പനസ്സ പരവിസംവാദകകായവചീപയോഗസമുട്ഠാപികാ ചേതനാ മുസാവാദോ. അപരോ നയോ – ‘മുസാ’തി അഭൂതം അതച്ഛം വത്ഥു. ‘വാദോ’തി തസ്സ ഭൂതതോ തച്ഛതോ വിഞ്ഞാപനം. ലക്ഖണതോ പന അതഥം വത്ഥും തഥതോ പരം വിഞ്ഞാപേതുകാമസ്സ തഥാവിഞ്ഞത്തിസമുട്ഠാപികാ ചേതനാ മുസാവാദോ. സോ യമത്ഥം ഭഞ്ജതി തസ്സ അപ്പതായ അപ്പസാവജ്ജോ, മഹന്തതായ മഹാസാവജ്ജോ. അപിച ഗഹട്ഠാനം അത്തനോ സന്തകം അദാതുകാമതായ ‘നത്ഥീ’തിആദിനയപ്പവത്തോ അപ്പസാവജ്ജോ. സക്ഖിനാ ഹുത്വാ അത്ഥഭഞ്ജനത്ഥം വുത്തോ മഹാസാവജ്ജോ. പബ്ബജിതാനം അപ്പകമ്പി തേലം വാ സപ്പിം വാ ലഭിത്വാ ഹസാധിപ്പായേന ‘അജ്ജ ഗാമേ തേലം നദീ മഞ്ഞേ സന്ദതീ’തി പൂരണകഥാനയേന പവത്തോ അപ്പസാവജ്ജോ. അദിട്ഠംയേവ പന ദിട്ഠന്തിആദിനാ നയേന വദന്താനം മഹാസാവജ്ജോ.

തസ്സ ചത്താരോ സമ്ഭാരാ ഹോന്തി – അതഥം വത്ഥു, വിസംവാദനചിത്തം, തജ്ജോ വായാമോ, പരസ്സ തദത്ഥവിജാനനന്തി. ഏകോ പയോഗോ – സാഹത്ഥികോവ. സോ ച കായേന വാ കായപ്പടിബദ്ധേന വാ വാചായ വാ പരവിസംവാദകകിരിയാകരണേ ദട്ഠബ്ബോ. തായ ചേ കിരിയായ പരോ തമത്ഥം ജാനാതി, അയം കിരിയസമുട്ഠാപികചേതനാക്ഖണേയേവ മുസാവാദകമ്മുനാ ബജ്ഝതി. യസ്മാ പന യഥാ കായകായപ്പടിബദ്ധവാചാഹി പരം വിസംവാദേതി, തഥാ ഇമസ്സ ‘ഇമം ഭണാഹീ’തി ആണാപേന്തോപി, പണ്ണം ലിഖിത്വാ പുരതോ നിസ്സജ്ജന്തോപി, ‘അയമത്ഥോ ഏവം ദട്ഠബ്ബോ’തി കുട്ടാദീസു ലിഖിത്വാ ഠപേന്തോപി; തസ്മാ ഏത്ഥ ആണത്തികനിസ്സഗ്ഗിയഥാവരാപി പയോഗാ യുജ്ജന്തി. അട്ഠകഥാസു പന അനാഗതത്താ വീമംസിത്വാ ഗഹേതബ്ബാ.

‘പിസുണവാചാ’തിആദീസു യായ വാചായ യസ്സ തം വാചം ഭാസതി തസ്സ ഹദയേ അത്തനോ പിയഭാവം പരസ്സ ച സുഞ്ഞഭാവം കരോതി, സാ പിസുണവാചാ. യായ പന അത്താനമ്പി പരമ്പി ഫരുസം കരോതി, യാ വാചാ സയമ്പി ഫരുസാ നേവ കണ്ണസുഖാ, ന ഹദയങ്ഗമാ, അയം ‘ഫരുസവാചാ’. യേന സമ്ഫം പലപതി, നിരത്ഥകം, സോ ‘സമ്ഫപ്പലാപോ’. തേസം മൂലഭൂതാ ചേതനാപി പിസുണവാചാദിനാമമേവ ലഭതി. സാ ഏവ ച ഇധ അധിപ്പേതാതി.

തത്ഥ സംകിലിട്ഠചിത്തസ്സ പരേസം വാ ഭേദായ അത്തനോ പിയകമ്യതായ വാ കായവചീപയോഗസമുട്ഠാപികാ ചേതനാ പിസുണവാചാ നാമ. സാ യസ്സ ഭേദം കരോതി തസ്സ അപ്പഗുണതായ അപ്പസാവജ്ജാ, മഹാഗുണതായ മഹാസാവജ്ജാ.

തസ്സാ ചത്താരോ സമ്ഭാരാ – ‘ഭിന്ദിതബ്ബോ പരോ’ ഇതി ‘ഇമേ നാനാ ഭവിസ്സ’ന്തി വിനാ ഭവിസ്സന്തീതി ഭേദപുരേക്ഖാരതാ വാ, ‘ഇതി അഹം പിയോ ഭവിസ്സാമി വിസ്സാസികോ’തി പിയകമ്യതാ വാ, തജ്ജോ വായാമോ, തസ്സ തദത്ഥവിജാനനന്തി. പരേ പന അഭിന്നേ കമ്മപഥഭേദോ നത്ഥി, ഭിന്നേ ഏവ ഹോതി.

പരസ്സ മമ്മച്ഛേദകകായവചീപയോഗസമുട്ഠാപികാ ഏകന്തഫരുസചേതനാ ‘ഫരുസവാചാ’. തസ്സാ ആവിഭാവത്ഥമിദം വത്ഥു – ഏകോ കിര ദാരകോ മാതു വചനം അനാദിയിത്വാ അരഞ്ഞം ഗച്ഛതി. തം മാതാ നിവത്തേതും അസക്കോന്തീ ‘ചണ്ഡാ തം മഹിംസീ അനുബന്ധതൂ’തി അക്കോസി. അഥസ്സ തഥേവ അരഞ്ഞേ മഹിംസീ ഉട്ഠാസി. ദാരകോ ‘യം മമ മാതാ മുഖേന കഥേസി തം മാ ഹോതു, യം ചിത്തേന ചിന്തേസി തം ഹോതൂ’തി സച്ചകിരിയം അകാസി. മഹിംസീ തത്ഥേവ ബദ്ധാ വിയ അട്ഠാസി. ഏവം മമ്മച്ഛേദകോപി പയോഗോ ചിത്തസണ്ഹതായ ഫരുസവാചാ ന ഹോതി. മാതാപിതരോ ഹി കദാചി പുത്തകേ ഏവമ്പി വദന്തി – ‘ചോരാ വോ ഖണ്ഡാഖണ്ഡികം കരോന്തൂ’തി, ഉപ്പലപത്തമ്പി ച നേസം ഉപരി പതന്തം ന ഇച്ഛന്തി. ആചരിയുപജ്ഝായാ ച കദാചി നിസ്സിതകേ ഏവം വദന്തി – ‘കിം ഇമേ അഹിരികാ അനോത്തപ്പിനോ ചരന്തി, നിദ്ധമഥ നേ’തി; അഥ ച നേസം ആഗമാധിഗമസമ്പത്തിം ഇച്ഛന്തി. യഥാ ച ചിത്തസണ്ഹതായ ഫരുസവാചാ ന ഹോതി, ഏവം വചനസണ്ഹതായ അഫരുസവാചാപി ന ഹോതി. ന ഹി മാരാപേതുകാമസ്സ ‘ഇമം സുഖം സയാപേഥാ’തി വചനം അഫരുസവാചാ ഹോതി. ചിത്തഫരുസതായ പനേസാ ഫരുസവാചാവ. സാ യം സന്ധായ പവത്തിതാ തസ്സ അപ്പഗുണതായ അപ്പസാവജ്ജാ, മഹാഗുണതായ മഹാസാവജ്ജാ. തസ്സാ തയോ സമ്ഭാരാ – അക്കോസിതബ്ബോ പരോ, കുപിതചിത്തം, അക്കോസനന്തി.

അനത്ഥവിഞ്ഞാപികാ കായവചീപയോഗസമുട്ഠാപികാ അകുസലചേതനാ ‘സമ്ഫപ്പലാപോ’. സോ ആസേവനമന്ദതായ അപ്പസാവജ്ജോ. ആസേവനമഹന്തതായ മഹാസാവജ്ജോ. തസ്സ ദ്വേ സമ്ഭാരാ – ഭാരതയുദ്ധസീതാഹരണാദിനിരത്ഥകകഥാപുരേക്ഖാരതാ, തഥാരൂപീകഥാകഥനഞ്ചാതി. പരേ പന തം കഥം അഗണ്ഹന്തേ കമ്മപഥഭേദോ നത്ഥി, പരേന സമ്ഫപ്പലാപേ ഗഹിതേയേവ ഹോതി.

അഭിജ്ഝായതീതി ‘അഭിജ്ഝാ’. പരഭണ്ഡാഭിമുഖീ ഹുത്വാ തന്നിന്നതായ പവത്തതീതി അത്ഥോ. സാ ‘അഹോ തവ ഇദം മമസ്സാ’തി ഏവം പരഭണ്ഡാഭിജ്ഝായനലക്ഖണാ. അദിന്നാദാനം വിയ അപ്പസാവജ്ജാ മഹാസാവജ്ജാ ച. തസ്സാ ദ്വേ സമ്ഭാരാ – പരഭണ്ഡം, അത്തനോ പരിണാമനഞ്ചാതി. പരഭണ്ഡവത്ഥുകേ ഹി ലോഭേ ഉപ്പന്നേപി ന താവ കമ്മപഥഭേദോ ഹോതി യാവ ന ‘അഹോ വത ഇദം മമസ്സാ’തി അത്തനോ പരിണാമേതി.

ഹിതസുഖം ബ്യാപാദയതീതി ‘ബ്യാപാദോ’. സോ പരവിനാസായ മനോപദോസലക്ഖണോ. ഫരുസവാചാ വിയ അപ്പസാവജ്ജോ മഹാസാവജ്ജോ ച. തസ്സ ദ്വേ സമ്ഭാരാ – പരസത്തോ ച, തസ്സ ച വിനാസചിന്താതി. പരസത്തവത്ഥുകേ ഹി കോധേ ഉപ്പന്നേപി ന താവ കമ്മപഥഭേദോ ഹോതി യാവ ‘അഹോ വതായം ഉച്ഛിജ്ജേയ്യ വിനസ്സേയ്യാ’തി തസ്സ വിനാസനം ന ചിന്തേസി.

യഥാഭുച്ചഗഹണാഭാവേന മിച്ഛാ പസ്സതീതി ‘മിച്ഛാദിട്ഠി’. സാ ‘നത്ഥി ദിന്ന’ന്തിആദിനാ നയേന വിപരീതദസ്സനലക്ഖണാ. സമ്ഫപ്പലാപോ വിയ അപ്പസാവജ്ജാ മഹാസാവജ്ജാ ച. അപിച അനിയതാ അപ്പസാവജ്ജാ, നിയതാ മഹാസാവജ്ജാ. തസ്സാ ദ്വേ സമ്ഭാരാ – വത്ഥുനോ ച ഗഹിതാകാരവിപരീതതാ, യഥാ ച തം ഗണ്ഹാതി തഥാഭാവേന തസ്സുപട്ഠാനന്തി. തത്ഥ നത്ഥികാഹേതുകഅകിരിയദിട്ഠീഹി ഏവ കമ്മപഥഭേദോ ഹോതി, ന അഞ്ഞദിട്ഠീഹി.

ഇമേസം പന ദസന്നം അകുസലകമ്മപഥാനം ധമ്മതോ കോട്ഠാസതോ ആരമ്മണതോ വേദനാതോ മൂലതോ ചാതി പഞ്ചഹാകാരേഹി വിനിച്ഛയോ വേദിതബ്ബോ –

തത്ഥ ‘ധമ്മതോ’തി ഏതേസു ഹി പടിപാടിയാ സത്ത ചേതനാധമ്മാവ ഹോന്തി, അഭിജ്ഝാദയോ തയോ ചേതനാസമ്പയുത്താ.

‘കോട്ഠാസതോ’തി പടിപാടിയാ സത്ത, മിച്ഛാദിട്ഠി ചാതി ഇമേ അട്ഠ കമ്മപഥാ ഏവ ഹോന്തി; നോ മൂലാനി. അഭിജ്ഝാബ്യാപാദാ കമ്മപഥാ ചേവ മൂലാനി ച. അഭിജ്ഝാ ഹി മൂലം പത്വാ ‘ലോഭോ അകുസലമൂലം’ ഹോതി, ബ്യാപാദോ ‘ദോസോ അകുസലമൂലം’.

‘ആരമ്മണതോ’തി പാണാതിപാതോ ജീവിതിന്ദ്രിയാരമ്മണതോ സങ്ഖാരാരമ്മണോ ഹോതി. അദിന്നാദാനം സത്താരമ്മണം വാ ഹോതി സങ്ഖാരാരമ്മണം വാ. മിച്ഛാചാരോ ഫോട്ഠബ്ബവസേന സങ്ഖാരാരമ്മണോ ഹോതി; സത്താരമ്മണോതിപി ഏകേ. മുസാവാദോ സത്താരമ്മണോ വാ, സങ്ഖാരാരമ്മണോ വാ. തഥാ പിസുണവാചാ. ഫരുസവാചാ സത്താരമ്മണാവ. സമ്ഫപ്പലാപോ ദിട്ഠസുതമുതവിഞ്ഞാതവസേന സത്താരമ്മണോ വാ സങ്ഖാരാരമ്മണോ വാ. തഥാ അഭിജ്ഝാ. ബ്യാപാദോ സത്താരമ്മണോവ. മിച്ഛാദിട്ഠി തേഭൂമകധമ്മവസേന സങ്ഖാരാരമ്മണാവ.

‘വേദനാതോ’തി പാണാതിപാതോ ദുക്ഖവേദനോ ഹോതി. കിഞ്ചാപി ഹി രാജാനോ ചോരം ദിസ്വാ ഹസമാനാപി ‘ഗച്ഛഥ നം ഘാതേഥാ’തി വദന്തി, സന്നിട്ഠാപകചേതനാ പന നേസം ദുക്ഖസമ്പയുത്താവ ഹോതി. അദിന്നാദാനം തിവേദനം. തഞ്ഹി പരഭണ്ഡം ദിസ്വാ ഹട്ഠതുട്ഠസ്സ ഗണ്ഹതോ സുഖവേദനം ഹോതി, ഭീതതസിതസ്സ ഗണ്ഹതോ ദുക്ഖവേദനം. തഥാ വിപാകനിസ്സന്ദഫലാനി പച്ചവേക്ഖന്തസ്സ. ഗഹണകാലേ മജ്ഝത്തഭാവേ ഠിതസ്സ പന ഗണ്ഹതോ അദുക്ഖമസുഖവേദനം ഹോതീതി. മിച്ഛാചാരോ സുഖമജ്ഝത്തവസേന ദ്വിവേദനോ. സന്നിട്ഠാപകചിത്തേ പന മജ്ഝത്തവേദനോ ന ഹോതി. മുസാവാദോ അദിന്നാദാനേ വുത്തനയേനേവ തിവേദനോ; തഥാ പിസുണവാചാ. ഫരുസവാചാ ദുക്ഖവേദനാ. സമ്ഫപ്പലാപോ തിവേദനോ. പരേസു ഹി സാധുകാരം ദേന്തേസു ചേലുക്ഖേപാദീനി ഖിപന്തേസു ഹട്ഠതുട്ഠസ്സ സീതാഹരണഭാരതയുദ്ധാദീനി കഥനകാലേ സോ സുഖവേദനോ ഹോതി. പഠമം ദിന്നവേതനേന ഏകേന പച്ഛാ ആഗന്ത്വാ ‘ആദിതോ പട്ഠായ കഥേഹീ’തി വുത്തേ ‘അനനുസന്ധികം പകിണ്ണകകഥം കഥേസ്സാമി നു ഖോ നോ’തി ദോമനസ്സിതസ്സ കഥനകാലേ ദുക്ഖവേദനോ ഹോതി, മജ്ഝത്തസ്സ കഥയതോ അദുക്ഖമസുഖവേദനോ ഹോതി. അഭിജ്ഝാ സുഖമജ്ഝത്തവസേന ദ്വിവേദനാ; തഥാ മിച്ഛാദിട്ഠി. ബ്യാപാദോ ദുക്ഖവേദനോ.

‘മൂലതോ’തി പാണാതിപാതോ ദോസമോഹവസേന ദ്വിമൂലകോ ഹോതി. അദിന്നാദാനം ദോസമോഹവസേന വാ ലോഭമോഹവസേന വാ. മിച്ഛാചാരോ ലോഭമോഹവസേന. മുസാവാദോ ദോസമോഹവസേന വാ ലോഭമോഹവസേന വാ; തഥാ പിസുണവാചാ സമ്ഫപ്പലാപോ ച. ഫരുസവാചാ ദോസമോഹവസേന. അഭിജ്ഝാ മോഹവസേന ഏകമൂലാ; തഥാ ബ്യാപാദോ. മിച്ഛാദിട്ഠി ലോഭമോഹവസേന ദ്വിമൂലാതി.

അകുസലകമ്മപഥകഥാ നിട്ഠിതാ.

കുസലകമ്മപഥകഥാ

പാണാതിപാതാദീഹി പന വിരതിയോ അനഭിജ്ഝാഅബ്യാപാദസമ്മാദിട്ഠിയോ ചാതി ഇമേ ദസ കുസലകമ്മപഥാ നാമ. തത്ഥ പാണാതിപാതാദയോ വുത്തത്ഥാ ഏവ. പാണാതിപാതാദീഹി ഏതായ വിരമന്തി, സയം വാ വിരമതി, വിരമണമത്തമേവ വാ ഏതന്തി വിരതി. യാ പാണാതിപാതാ വിരമന്തസ്സ ‘‘യാ തസ്മിം സമയേ പാണാതിപാതാ ആരതി വിരതീ’’തി (ധ. സ. ൨൯൯-൩൦൧) ഏവം വുത്താ കുസലചിത്തസമ്പയുത്താ വിരതി, സാ പഭേദതോ തിവിധാ ഹോതി – സമ്പത്തവിരതി, സമാദാനവിരതി, സമുച്ഛേദവിരതീതി.

തത്ഥ അസമാദിന്നസിക്ഖാപദാനം അത്തനോ ജാതിവയബാഹുസച്ചാദീനി പച്ചവേക്ഖിത്വാ ‘അയുത്തം അമ്ഹാകം ഏവരൂപം പാപം കാതു’ന്തി സമ്പത്തം വത്ഥും അവീതിക്കമന്താനം ഉപ്പജ്ജമാനാ വിരതി ‘സമ്പത്തവിരതീ’തി വേദിതബ്ബാ – സീഹളദീപേ ചക്കനഉപാസകസ്സ വിയ. തസ്സ കിര ദഹരകാലേയേവ മാതുയാ രോഗോ ഉപ്പജ്ജി. വേജ്ജേന ച ‘അല്ലസസമംസം ലദ്ധും വട്ടതീ’തി വുത്തം. തതോ ചക്കനസ്സ ഭാതാ ‘ഗച്ഛ, താത, ഖേത്തം ആഹിണ്ഡാഹീ’തി ചക്കനം പേസേസി. സോ തത്ഥ ഗതോ. തസ്മിഞ്ച സമയേ ഏകോ സസോ തരുണസസ്സം ഖാദിതും ആഗതോ ഹോതി. സോ തം ദിസ്വാവ വേഗേന ധാവന്തോ വല്ലിയാ ബദ്ധോ ‘കിരി കിരീ’തി സദ്ദമകാസി. ചക്കനോ തേന സദ്ദേന ഗന്ത്വാ തം ഗഹേത്വാ ചിന്തേസി – ‘മാതു ഭേസജ്ജം കരോമീ’തി. പുന ചിന്തേസി – ‘ന മേതം പതിരൂപം യ്വാഹം മാതു ജീവിതകാരണാ പരം ജീവിതാ വോരോപേയ്യ’ന്തി. അഥ നം ‘ഗച്ഛ, അരഞ്ഞേ സസേഹി സദ്ധിം തിണോദകം പരിഭുഞ്ജാ’തി മുഞ്ചി. ഭാതരാ ച ‘കിം താത സസോ ലദ്ധോ’തി പുച്ഛിതോ തം പവത്തിം ആചിക്ഖി. തതോ നം ഭാതാ പരിഭാസി. സോ മാതുസന്തികം ഗന്ത്വാ ‘യതോ അഹം ജാതോ നാഭിജാനാമി സഞ്ചിച്ച പാണം ജീവിതാ വോരോപേതാ’തി സച്ചം വത്വാ അട്ഠാസി. താവദേവസ്സ മാതാ അരോഗാ അഹോസി.

സമാദിന്നസിക്ഖാപദാനം പന സിക്ഖാപദസമാദാനേ ച തതുത്തരിഞ്ച അത്തനോ ജീവിതമ്പി പരിച്ചജിത്വാ വത്ഥും അവീതിക്കമന്താനം ഉപ്പജ്ജമാനാ വിരതി ‘സമാദാനവിരതീ’തി വേദിതബ്ബാ. ഉത്തരവഡ്ഢമാനപബ്ബതവാസീഉപാസകസ്സ വിയ. സോ കിര അമ്ബരിയവിഹാരവാസിനോ പിങ്ഗലബുദ്ധരക്ഖിതത്ഥേരസ്സ സന്തികേ സിക്ഖാപദാനി ഗഹേത്വാ ഖേത്തം കസതി. അഥസ്സ ഗോണോ നട്ഠോ. സോ തം ഗവേസന്തോ ഉത്തരവഡ്ഢമാനപബ്ബതം ആരുഹി. തത്ര നം മഹാസപ്പോ അഗ്ഗഹേസി. സോ ചിന്തേസി – ‘ഇമായസ്സ തിഖിണവാസിയാ സീസം ഛിന്ദാമീ’തി. പുന ചിന്തേസി – ‘ന മേതം പതിരൂപം യ്വാഹം ഭാവനീയസ്സ ഗരുനോ സന്തികേ സിക്ഖാപദാനി ഗഹേത്വാ ഭിന്ദേയ്യ’ന്തി ഏവം യാവതതിയം ചിന്തേത്വാ ‘ജീവിതം പരിച്ചജാമി, ന സിക്ഖാപദ’ന്തി അംസേ ഠപിതം തിഖിണദണ്ഡവാസിം അരഞ്ഞേ ഛഡ്ഡേസി. താവദേവ നം മഹാവാളോ മുഞ്ചിത്വാ അഗമാസീതി.

അരിയമഗ്ഗസമ്പയുത്താ പന വിരതി ‘സമുച്ഛേദവിരതീ’തി വേദിതബ്ബാ, യസ്സാ ഉപ്പത്തിതോ പഭുതി ‘പാണം ഘാതേസ്സാമീ’തി അരിയപുഗ്ഗലാനം ചിത്തമ്പി നുപ്പജ്ജതീതി.

ഇദാനി യഥാ അകുസലാനം ഏവം ഇമേസമ്പി കുസലകമ്മപഥാനം ധമ്മതോ കോട്ഠാസതോ ആരമ്മണതോ വേദനാതോ മൂലതോതി പഞ്ചഹാകാരേഹി വിനിച്ഛയോ വേദിതബ്ബോ –

തത്ഥ ‘ധമ്മതോ’തി ഏതേസു ഹി പടിപാടിയാ സത്ത ചേതനാപി വട്ടന്തി, വിരതിയോപി; അന്തേ തയോ ചേതനാസമ്പയുത്താവ.

‘കോട്ഠാസതോ’തി പടിപാടിയാ സത്ത കമ്മപഥാ ഏവ, നോ മൂലാനി. അന്തേ തയോ കമ്മപഥാ ചേവ മൂലാനി ച. അനഭിജ്ഝാ ഹി മൂലം പത്വാ ‘അലോഭോ കുസലമൂലം’ ഹോതി. അബ്യാപാദോ ‘അദോസോ കുസലമൂലം’, സമ്മാദിട്ഠി ‘അമോഹോ കുസലമൂലം’.

‘ആരമ്മണതോ’തി പാണാതിപാതാദീനം ആരമ്മണാനേവ ഏതേസം ആരമ്മണാനി. വീതിക്കമിതബ്ബതോയേവ ഹി വേരമണീ നാമ ഹോതി. യഥാ പന നിബ്ബാനാരമ്മണോ അരിയമഗ്ഗോ കിലേസേ പജഹതി, ഏവം ജീവിതിന്ദ്രിയാദിആരമ്മണാപേതേ കമ്മപഥാ പാണാതിപാതാദീനി ദുസ്സീല്യാനി പജഹന്തീതി വേദിതബ്ബാ.

‘വേദനാതോ’തി സബ്ബേ സുഖവേദനാ വാ ഹോന്തി മജ്ഝത്തവേദനാ വാ. കുസലം പത്വാ ഹി ദുക്ഖവേദനാ നാമ നത്ഥി.

‘മൂലതോ’തി പടിപാടിയാ സത്ത കമ്മപഥാ ഞാണസമ്പയുത്തചിത്തേന വിരമന്തസ്സ അലോഭഅദോസഅമോഹവസേന തിമൂലാ ഹോന്തി; ഞാണവിപ്പയുത്തചിത്തേന വിരമന്തസ്സ ദ്വിമൂലാ. അനഭിജ്ഝാ ഞാണസമ്പയുത്തചിത്തേന വിരമന്തസ്സ ദ്വിമൂലാ ഹോതി; ഞാണവിപ്പയുത്തചിത്തേന ഏകമൂലാ. അലോഭോ പന അത്തനാവ അത്തനോ മൂലം ന ഹോതി. അബ്യാപാദേപി ഏസേവ നയോ. സമ്മാദിട്ഠി അലോഭാദോസവസേന ദ്വിമൂലാവ ഹോതി. ഇമേ ദസ കുസലകമ്മപഥാ നാമ.

കമ്മപഥസംസന്ദനകഥാ

ഇദാനി ഇമസ്മിം ഠാനേ കമ്മപഥസംസന്ദനം നാമ വേദിതബ്ബം. പഞ്ചഫസ്സദ്വാരവസേന ഹി ഉപ്പന്നോ അസംവരോ അകുസലം മനോകമ്മമേവ ഹോതി. മനോഫസ്സദ്വാരവസേന ഉപ്പന്നോ തീണിപി കമ്മാനി ഹോന്തി – സോ ഹി കായദ്വാരേ ചോപനപ്പത്തോ അകുസലം കായകമ്മം ഹോതി, വചീദ്വാരേ അകുസലം വചീകമ്മം, ഉഭയത്ഥ ചോപനം അപ്പത്തോ അകുസലം മനോകമ്മം. പഞ്ചഅസംവരദ്വാരവസേന ഉപ്പന്നോപി അകുസലം മനോകമ്മമേവ ഹോതി. ചോപനകായഅസംവരദ്വാരവസേന ഉപ്പന്നോ അകുസലം കായകമ്മമേവ ഹോതി, വാചാഅസംവരദ്വാരവസേന ഉപ്പന്നോ അകുസലം വചീകമ്മമേവ ഹോതി, മനോഅസംവരദ്വാരവസേന ഉപ്പന്നോ അകുസലം മനോകമ്മമേവ ഹോതി. തിവിധം കായദുച്ചരിതം അകുസലം കായകമ്മമേവ ഹോതി, ചതുബ്ബിധം വചീദുച്ചരിതം അകുസലം വചീകമ്മമേവ ഹോതി, തിവിധം മനോദുച്ചരിതം അകുസലം മനോകമ്മമേവ ഹോതി.

പഞ്ചഫസ്സദ്വാരവസേന ഉപ്പന്നോ സംവരോപി കുസലം മനോകമ്മമേവ ഹോതി. മനോഫസ്സദ്വാരവസേന ഉപ്പന്നോ പന അയമ്പി, അസംവരോ വിയ, തീണിപി കമ്മാനി ഹോന്തി. പഞ്ചസംവരദ്വാരവസേന ഉപ്പന്നോപി കുസലം മനോകമ്മമേവ ഹോതി, ചോപനകായസംവരദ്വാരവസേന ഉപ്പന്നോ കുസലം കായകമ്മമേവ ഹോതി, വാചാസംവരദ്വാരവസേന ഉപ്പന്നോ കുസലം വചീകമ്മമേവ ഹോതി, മനോസംവരദ്വാരവസേന ഉപ്പന്നോ കുസലം മനോകമ്മമേവ ഹോതി. തിവിധം കായസുചരിതം കുസലം കായകമ്മമേവ ഹോതി, ചതുബ്ബിധം വചീസുചരിതം കുസലം വചീകമ്മമേവ ഹോതി, തിവിധം മനോസുചരിതം കുസലം മനോകമ്മമേവ ഹോതി.

അകുസലം കായകമ്മം പഞ്ചഫസ്സദ്വാരവസേന നുപ്പജ്ജതി; മനോഫസ്സദ്വാരവസേനേവ ഉപ്പജ്ജതി. തഥാ അകുസലം വചീകമ്മം. അകുസലം മനോകമ്മം പന ഛഫസ്സദ്വാരവസേന ഉപ്പജ്ജതി; തം കായവചീദ്വാരേസു ചോപനം പത്തം അകുസലം കായവചീകമ്മം ഹോതി, ചോപനം അപ്പത്തം അകുസലം മനോകമ്മമേവ. യഥാ ച പഞ്ചഫസ്സദ്വാരവസേന, ഏവം പഞ്ചഅസംവരദ്വാരവസേനപി അകുസലം കായകമ്മം നുപ്പജ്ജതി, ചോപനകായഅസംവരദ്വാരവസേന പന വാചാഅസംവരദ്വാരവസേന ച ഉപ്പജ്ജതി; മനോഅസംവരദ്വാരവസേന നുപ്പജ്ജതി. അകുസലം വചീകമ്മമ്പി പഞ്ചഅസംവരദ്വാരവസേന നുപ്പജ്ജതി, ചോപനകായവാചാഅസംവരദ്വാരവസേന ഉപ്പജ്ജതി; മനോഅസംവരദ്വാരവസേന നുപ്പജ്ജതി. അകുസലം മനോകമ്മം അട്ഠഅസംവരദ്വാരവസേനപി ഉപ്പജ്ജതേവ. കുസലകായകമ്മാദീസുപി ഏസേവ നയോ.

അയം പന വിസേസോ – യഥാ അകുസലകായകമ്മവചീകമ്മാനി മനോഅസംവരദ്വാരവസേന നുപ്പജ്ജന്തി, ന തഥാ ഏതാനി. ഏതാനി പന കായങ്ഗവാചങ്ഗം അചോപേത്വാ സിക്ഖാപദാനി ഗണ്ഹന്തസ്സ മനോസംവരദ്വാരേപി ഉപ്പജ്ജന്തി ഏവ. തത്ഥ കാമാവചരം കുസലം ചിത്തം തിവിധകമ്മദ്വാരവസേന ഉപ്പജ്ജതി, പഞ്ചവിഞ്ഞാണദ്വാരവസേന നുപ്പജ്ജതി; ‘യമിദം ചക്ഖുസമ്ഫസ്സപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജതി വേദയിതം, സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ’തി ഇമിനാ പന നയേന ഛഫസ്സദ്വാരവസേന ഉപ്പജ്ജതി; അട്ഠഅസംവരദ്വാരവസേന നുപ്പജ്ജതി, അട്ഠസംവരദ്വാരവസേന ഉപ്പജ്ജതി; ദസഅകുസലകമ്മപഥവസേന നുപ്പജ്ജതി, ദസകുസലകമ്മപഥവസേന ഉപ്പജ്ജതി; തസ്മാ ഇദമ്പി ചിത്തം തിവിധകമ്മദ്വാരവസേന വാ ഉപ്പന്നം ഹോതു, ഛഫസ്സദ്വാരവസേന വാ, അട്ഠസംവരദ്വാരവസേന വാ ദസകുസലകമ്മപഥവസേന വാ. ‘‘കാമാവചരം കുസലം ചിത്തം ഉപ്പന്നം ഹോതി…പേ… രൂപാരമ്മണം വാ…പേ… ധമ്മാരമ്മണം വാ’’തി വുത്തേ സബ്ബം വുത്തമേവ ഹോതീതി.

ദ്വാരകഥാ നിട്ഠിതാ.

യം യം വാ പനാരബ്ഭാതി ഏത്ഥ അയം യോജനാ – ഹേട്ഠാ വുത്തേസു രൂപാരമ്മണാദീസു രൂപാരമ്മണം വാ ആരബ്ഭ, ആരമ്മണം കത്വാതി അത്ഥോ. സദ്ദാരമ്മണം വാ…പേ… ധമ്മാരമ്മണം വാ ആരബ്ഭ ഉപ്പന്നം ഹോതി. ഏത്താവതാ ഏതസ്സ ചിത്തസ്സ ഏതേസു ആരമ്മണേസു യംകിഞ്ചി ഏകമേവ ആരമ്മണം അനുഞ്ഞാതസദിസം ഹോതി. ഇദഞ്ച ഏകസ്മിം സമയേ ഏകസ്സ വാ പുഗ്ഗലസ്സ രൂപാരമ്മണം ആരബ്ഭ ഉപ്പന്നം പുന അഞ്ഞസ്മിം സമയേ അഞ്ഞസ്സ വാ പുഗ്ഗലസ്സ സദ്ദാദീസുപി അഞ്ഞതരം ആരമ്മണം ആരബ്ഭ ഉപ്പജ്ജതി ഏവ. ഏവം ഉപ്പജ്ജമാനസ്സ ചസ്സ ഏകസ്മിം ഭവേ പഠമം രൂപാരമ്മണം ആരബ്ഭ പവത്തി ഹോതി, പച്ഛാ സദ്ദാരമ്മണന്തി അയമ്പി കമോ നത്ഥി. രൂപാദീസു ചാപി പഠമം നീലാരമ്മണം പച്ഛാ പീതാരമ്മണന്തി അയമ്പി നിയമോ നത്ഥി. ഇതി ഇമം സബ്ബാരമ്മണതഞ്ചേവ, കമാഭാവഞ്ച, കമാഭാവേപി ച നീലപീതാദീസു നിയമാഭാവം ദസ്സേതും ‘യം യം വാ പനാരബ്ഭാ’തി ആഹ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – ഇമേസു രൂപാദീസു ന യംകിഞ്ചി ഏകമേവ, അഥ ഖോ യം യം വാ പനാരബ്ഭ ഉപ്പന്നം ഹോതി. ഏവം ഉപ്പജ്ജമാനമ്പി ച ‘പഠമം രൂപാരമ്മണം പച്ഛാ സദ്ദാരമ്മണം ആരബ്ഭാ’തി ഏവമ്പി അനുപ്പജ്ജിത്വാ യം യം വാ പനാരബ്ഭ ഉപ്പന്നം ഹോതി; ‘പടിലോമതോ വാ അനുലോമതോ വാ, ഏകന്തരികദ്വന്തരികാദിനയേന വാ, രൂപാരമ്മണാദീസു യം വാ തം വാ ആരമ്മണം കത്വാ ഉപ്പന്നം ഹോതീ’തി അത്ഥോ. രൂപാരമ്മണേസുപി ച ‘പഠമം നീലാരമ്മണം പച്ഛാ പീതാരമ്മണ’ന്തി ഇമിനാപി നിയമേന അനുപ്പജ്ജിത്വാ, യം യം വാ പനാരബ്ഭ ‘നീലപീതകാദീസു രൂപാരമ്മണേസു യം വാ തം വാ രൂപാരമ്മണം ആരബ്ഭ ഉപ്പന്നം ഹോതീ’തി അത്ഥോ. സദ്ദാരമ്മണാദീസുപി ഏസേവ നയോ. അയം താവ ഏകാ യോജനാ.

അയം പന അപരാ – രൂപം ആരമ്മണം ഏതസ്സാതി രൂപാരമ്മണം…പേ… ധമ്മോ ആരമ്മണം ഏതസ്സാതി ധമ്മാരമ്മണം. ഇതി രൂപാരമ്മണം വാ…പേ… ധമ്മാരമ്മണം വാ ചിത്തം ഉപ്പന്നം ഹോതീതി വത്വാ പുന ‘യം യം വാ പനാരബ്ഭാ’തി ആഹ. തസ്സത്ഥോ – ഏതേസു രൂപാദീസു ഹേട്ഠാ വുത്തനയേനേവ യം വാ തം വാ പന ആരബ്ഭ ഉപ്പന്നം ഹോതീതി. മഹാഅട്ഠകഥായം പന യേവാപനകേ അഭിനവം നത്ഥി, ഹേട്ഠാ ഗഹിതമേവ ഗഹിത’ന്തി വത്വാ ‘രൂപം വാ ആരബ്ഭ…പേ… ധമ്മം വാ ആരബ്ഭ, ഇദം വാ ഇദം വാ ആരബ്ഭാതി കഥേതും ഇദം വുത്ത’ന്തി ഏത്തകമേവ ആഗതം.