ദുകമാതികാപദവണ്ണനാ

൧-൬. ദുകമാതികായം പന തികേസു അനാഗതപദവണ്ണനംയേവ കരിസ്സാമ. ഹേതുഗോച്ഛകേ താവ ഹേതുധമ്മാതി മൂലട്ഠേന ഹേതുസങ്ഖാതാ ധമ്മാ. ഹേതൂ ധമ്മാതിപി പാഠോ. ന ഹേതൂതി തേസംയേവ പടിക്ഖേപവചനം. സമ്പയോഗതോ പവത്തേന സഹ ഹേതുനാതി സഹേതുകാ. തഥേവ പവത്തോ നത്ഥി ഏതേസം ഹേതൂതി അഹേതുകാ. ഏകുപ്പാദാദിതായ ഹേതുനാ സമ്പയുത്താതി ഹേതുസമ്പയുത്താ. ഹേതുനാ വിപ്പയുത്താതി ഹേതുവിപ്പയുത്താ. ഇമേസം ദ്വിന്നമ്പി ദുകാനം കിഞ്ചാപി അത്ഥതോ നാനത്തം നത്ഥി, ദേസനാവിലാസേന പന തഥാ ബുജ്ഝന്താനം വാ പുഗ്ഗലാനം അജ്ഝാസയവസേന വുത്താ. തതോ പരം പഠമദുകം ദുതിയതതിയേഹി സദ്ധിം യോജേത്വാ തേസം ‘ഹേതൂ ന ഹേതൂ’തിആദീനം പദാനം വസേന യഥാസമ്ഭവതോ അപരേപി തയോ ദുകാ വുത്താ. തത്ഥ യഥേവ ‘ഹേതൂ ചേവ ധമ്മാ സഹേതുകാ ചാ’തി ഏതം സമ്ഭവതി, തഥാ ‘ഹേതൂ ചേവ ധമ്മാ അഹേതുകാ ചാ’തി ഇദമ്പി. യഥാ ച ‘സഹേതുകാ ചേവ ധമ്മാ ന ച ഹേതൂ’തി ഏതം സമ്ഭവതി, തഥാ ‘അഹേതുകാ ചേവ ധമ്മാ ന ച ഹേതൂ’തി ഇദമ്പി. ഹേതുസമ്പയുത്തദുകേന സദ്ധിം യോജനായപി ഏസേവ നയോ.

തത്ര യദേതം ‘ന ഹേതൂ ധമ്മാ സഹേതുകാപി അഹേതുകാപീ’തി സിദ്ധേ, ‘ന ഹേതൂ ഖോ പന ധമ്മാ’തി അതിരിത്തം ‘ഖോ പനാ’തി പദം വുത്തം, തസ്സ വസേന അയം അതിരേകത്ഥോ സങ്ഗഹിതോതി വേദിതബ്ബോ. കഥം? ന കേവലം ‘ന ഹേതു ധമ്മാ അഥ ഖോ അഞ്ഞേപി ന ച സഹേതുകാപി അഹേതുകാപി ഇച്ചേവ, അഥ ഖോ അഞ്ഞഥാപീതി. ഇദം വുത്തം ഹോതി – യഥേവ ഹി ‘ന ഹേതൂ ധമ്മാ സഹേതുകാപി അഹേതുകാപി’, ഏവം ‘ഹേതൂ ധമ്മാ സഹേതുകാപി അഹേതുകാപി’. യഥാ ച ‘ന ഹേതൂ ധമ്മാ സഹേതുകാപി അഹേതുകാപി’, ഏവം ‘ന ഹേതൂ ധമ്മാ ഹേതുസമ്പയുത്താപി ഹേതുവിപ്പയുത്താപീ’തി.

൭-൧൩. ചൂളന്തരദുകേസു അത്തനോ നിപ്ഫാദകേന സഹ പച്ചയേനാതി സപ്പച്ചയാ. നത്ഥി ഏതേസം ഉപ്പാദേ വാ ഠിതിയം വാ പച്ചയോതി അപ്പച്ചയാ. പച്ചയേഹി സമാഗന്ത്വാ കതാതി സങ്ഖതാ. ന സങ്ഖതാതി അസങ്ഖതാ. അവിനിബ്ഭോഗവസേന രൂപം ഏതേസം അത്ഥീതി രൂപിനോ. തഥാവിധം നത്ഥി ഏതേസം രൂപന്തി അരൂപിനോ. രുപ്പനലക്ഖണം വാ രൂപം; തം ഏതേസം അത്ഥീതി രൂപിനോ. ന രൂപിനോ അരൂപിനോ. ലോകിയാ ധമ്മാതി ലോകോ വുച്ചതി ലുജ്ജനപലുജ്ജനട്ഠേന വട്ടം; തസ്മിം പരിയാപന്നഭാവേന ലോകേ നിയുത്താതി ലോകിയാ. തതോ ഉത്തിണ്ണാതി ഉത്തരാ; ലോകേ അപരിയാപന്നഭാവേന ലോകതോ ഉത്തരാതി ലോകുത്തരാ. കേനചി വിഞ്ഞേയ്യാതി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീസു കേനചി ഏകേന ചക്ഖുവിഞ്ഞാണേന വാ സോതവിഞ്ഞാണേന വാ വിജാനിതബ്ബാ. കേനചി ന വിഞ്ഞേയ്യാതി തേനേവ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണേന വാ സോതവിഞ്ഞാണേന വാ ന വിജാനിതബ്ബാ. ഏവം സന്തേ ദ്വിന്നമ്പി പദാനം അത്ഥനാനത്തതോ ദുകോ ഹോതി.

൧൪-൧൯. ആസവഗോച്ഛകേ ആസവന്തീതി ആസവാ. ചക്ഖുതോപി…പേ… മനതോപി സന്ദന്തി പവത്തന്തീതി വുത്തം ഹോതി. ധമ്മതോ യാവ ഗോത്രഭും, ഓകാസതോ യാവ ഭവഗ്ഗം സവന്തീതി വാ ആസവാ. ഏതേ ധമ്മേ ഏതഞ്ച ഓകാസം അന്തോകരിത്വാ പവത്തന്തീതി അത്ഥോ. അന്തോകരണത്ഥോ ഹി അയം ‘ആ’കാരോ. ചിരപാരിവാസിയട്ഠേന മദിരാദയോ ആസവാ. ആസവാ വിയാതിപി ആസവാ. ലോകസ്മിഞ്ഹി ചിരപാരിവാസികാ മദിരാദയോ ആസവാതി വുച്ചന്തി. യദി ച ചിരപാരിവാസിയട്ഠേന ആസവാ, ഏതേയേവ ഭവിതുമരഹന്തി. വുത്തഞ്ഹേതം – ‘‘പുരിമാ, ഭിക്ഖവേ, കോടി ന പഞ്ഞായതി അവിജ്ജായ, ഇതോ പുബ്ബേ അവിജ്ജാ നാഹോസീ’’തിആദി (അ. നി. ൧൦.൬൧). ആയതം വാ സംസാരദുക്ഖം സവന്തി പസവന്തീതിപി ആസവാ. തതോ അഞ്ഞേ നോ ആസവാ നാമ. അത്താനം ആരമ്മണം കത്വാ പവത്തേഹി സഹ ആസവേഹീതി സാസവാ. ഏവം പവത്തമാനാ നത്ഥി ഏതേസം ആസവാതി അനാസവാ. സേസം ഹേതുഗോച്ഛകേ വുത്തനയേന വേദിതബ്ബം. അയം പന വിസേസോ – യഥാ തത്ഥ ‘ന ഹേതൂ ഖോ പന ധമ്മാ സഹേതുകാപി അഹേതുകാപീതി അയം ഓസാനദുകോ പഠമദുകസ്സ ദുതിയപദം ആദിമ്ഹി ഠപേത്വാ വുത്തോ, ഏവം ഇധ ‘നോ ആസവാ ഖോ പന ധമ്മാ സാസവാപി അനാസവാപീ’തി ന വുത്തോ. കിഞ്ചാപി ന വുത്തോ, അഥ ഖോ അയഞ്ച അഞ്ഞോ ച ഭേദോ തത്ഥ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബോ.

൨൦-൨൫. സംയോജനഗോച്ഛകേ യസ്സ സംവിജ്ജന്തി, തം പുഗ്ഗലം വട്ടസ്മിം സംയോജേന്തി ബന്ധന്തീതി സംയോജനാ. തതോ അഞ്ഞേ നോ സംയോജനാ നാമ. ആരമ്മണഭാവം ഉപഗന്ത്വാ സംയോജനസമ്ബന്ധനേ സംയോജനാനം ഹിതാതി സംയോജനിയാ. സംയോജനസ്സ ആരമ്മണപച്ചയഭൂതാനം ഏതം അധിവചനം. ന സംയോജനിയാ അസംയോജനിയാ. സേസം ഹേതുഗോച്ഛകേ വുത്തനയേനേവ യോജേതബ്ബം.

൨൬-൩൧. ഗന്ഥഗോച്ഛകേ യസ്സ സംവിജ്ജന്തി തം ചുതിപടിസന്ധിവസേന വട്ടസ്മിം ഗന്ഥേന്തി ഘടേന്തീതി ഗന്ഥാ. തതോ അഞ്ഞേ നോ ഗന്ഥാ. ആരമ്മണകരണവസേന ഗന്ഥേഹി ഗന്ഥിതബ്ബാതി ഗന്ഥനിയാ. സേസം ഹേതുഗോച്ഛകേ വുത്തനയേനേവ യോജേതബ്ബം. യഥാ ച ഇധ, ഏവം ഇതോ പരേസുപി വുത്താവസേസം തത്ഥ തത്ഥ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം.

൩൨-൩൭. ഓഘഗോച്ഛകേ യസ്സ സംവിജ്ജന്തി തം വട്ടസ്മിംയേവ ഓഹനന്തി ഓസീദാപേന്തീതി ഓഘാ. ആരമ്മണം കത്വാ അതിക്കമനീയതോ ഓഘേഹി അതിക്കമിതബ്ബാതി ഓഘനിയാ. ഓഘാനം ആരമ്മണധമ്മാ ഏവ വേദിതബ്ബാ.

൩൮-൪൩. യോഗഗോച്ഛകേ വട്ടസ്മിം യോജേന്തീതി യോഗാ. യോഗനിയാ ഓഘനിയാ വിയ വേദിതബ്ബാ.

൪൪-൪൯. നീവരണഗോച്ഛകേ ചിത്തം നീവരന്തി പരിയോനന്ധന്തീതി നീവരണാ. നീവരണിയാ സംയോജനിയാ വിയ വേദിതബ്ബാ.

൫൦-൫൪. പരാമാസഗോച്ഛകേ ധമ്മാനം യഥാഭൂതം അനിച്ചാദിആകാരം അതിക്കമിത്വാ ‘നിച്ച’ന്തി ആദിവസേന പവത്തമാനാ പരതോ ആമസന്തീതി പരാമാസാ. പരാമാസേഹി ആരമ്മണകരണവസേന പരാമട്ഠത്താ പരാമട്ഠാ.

൫൫-൬൮. മഹന്തരദുകേസു ആരമ്മണം അഗ്ഗഹേത്വാ അപ്പവത്തിതോ സഹ ആരമ്മണേനാതി സാരമ്മണാ. നത്ഥി ഏതേസം ആരമ്മണന്തി അനാരമ്മണാ. ചിന്തനട്ഠേന ചിത്താ, വിചിത്തട്ഠേന വാ ചിത്താ. അവിപ്പയോഗവസേന ചേതസി നിയുത്താതി ചേതസികാ. നിരന്തരഭാവൂപഗമനതായ, ഉപ്പാദതോ യാവ ഭങ്ഗാ, ചിത്തേന സംസട്ഠാതി ചിത്തസംസട്ഠാ. ഏകതോ വത്തമാനാപി നിരന്തരഭാവം അനുപഗമനതായ ചിത്തേന വിസംസട്ഠാതി ചിത്തവിസംസട്ഠാ. സമുട്ഠഹന്തി ഏതേനാതി സമുട്ഠാനം. ചിത്തം സമുട്ഠാനം ഏതേസന്തി ചിത്തസമുട്ഠാനാ. സഹ ഭവന്തീതി സഹഭുനോ. ചിത്തേന സഹഭുനോ ചിത്തസഹഭുനോ. അനുപരിവത്തന്തീതി അനുപരിവത്തിനോ. കിം അനുപരിവത്തന്തി? ചിത്തം. ചിത്തസ്സ അനുപരിവത്തിനോ ചിത്താനുപരിവത്തിനോ. ചിത്തസംസട്ഠാ ച തേ ചിത്തസമുട്ഠാനാ ചാതി ചിത്തസംസട്ഠസമുട്ഠാനാ. ചിത്തസംസട്ഠാ ച തേ ചിത്തസമുട്ഠാനാ ച ചിത്തസഹഭുനോ ഏവ ചാതി ചിത്തസംസട്ഠസമുട്ഠാനസഹഭുനോ. ചിത്തസംസട്ഠാ ച തേ ചിത്തസമുട്ഠാനാ ച ചിത്താനുപരിവത്തിനോ ഏവ ചാതി ചിത്തസംസട്ഠസമുട്ഠാനാനുപരിവത്തിനോ. സേസാനി സബ്ബപദാനി വുത്തപദാനം പടിക്ഖേപവസേന വേദിതബ്ബാനി. അജ്ഝത്തജ്ഝത്തം സന്ധായ അജ്ഝത്തത്തികേ വുത്തവസേന അജ്ഝത്താവ അജ്ഝത്തികാ. തതോ ബഹിഭൂതാതി ബാഹിരാ. ഉപാദിയന്തേവ ഭൂതാനി, ന ഭൂതാനി വിയ ഉപാദിയന്തീതി ഉപാദാ. ന ഉപാദിയന്തേവാതി നോഉപാദാ.

൬൯-൭൪. ഉപാദാനഗോച്ഛകേ ഭുസം ആദിയന്തീതി ഉപാദാനാ; ദള്ഹഗ്ഗാഹം ഗണ്ഹന്തീതി അത്ഥോ. തതോ അഞ്ഞേ നോഉപാദാനാ.

൭൫-൮൨. കിലേസഗോച്ഛകേ സംകിലിട്ഠത്തികേ വുത്തനയേനേവ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

൮൩-൧൦൦. പിട്ഠിദുകേസു കാമേ അവചരന്തീതി കാമാവചരാ രൂപേ അവചരന്തീതി രൂപാവചരാ. അരൂപേ അവചരന്തീതി അരൂപാവചരാ. അയമേത്ഥ സങ്ഖേപോ. വിത്ഥാരോ പന പരതോ ആവി ഭവിസ്സതി. തേഭൂമകവട്ടേ പരിയാപന്നാ അന്തോഗധാതി പരിയാപന്നാ. തസ്മിം ന പരിയാപന്നാതി അപരിയാപന്നാ. വട്ടമൂലം ഛിന്ദന്താ നിബ്ബാനം ആരമ്മണം കത്വാ വട്ടതോ നിയ്യന്തീതി നിയ്യാനികാ. ഇമിനാ ലക്ഖണേന ന നിയ്യന്തീതി അനിയ്യാനികാ. ചുതിയാ വാ അത്തനോ വാ പവത്തിയാ അനന്തരം ഫലദാനേ നിയതത്താ നിയതാ. തഥാ അനിയതത്താ അനിയതാ. അഞ്ഞേ ധമ്മേ ഉത്തരന്തി പജഹന്തീതി ഉത്തരാ. അത്താനം ഉത്തരിതും സമത്ഥേഹി സഹ ഉത്തരേഹീതി സഉത്തരാ. നത്ഥി ഏതേസം ഉത്തരാതി അനുത്തരാ. രണന്തി ഏതേഹീതി രണാ; യേഹി അഭിഭൂതാ സത്താ നാനപ്പകാരേന കന്ദന്തി പരിദേവന്തി, തേസം രാഗാദീനം ഏതം അധിവചനം. സമ്പയോഗവസേന പഹാനേകട്ഠതാവസേന ച സഹ രണേഹീതി സരണാ. തേനാകാരേന നത്ഥി ഏതേസം രണാതി അരണാ.

സുത്തന്തികദുകമാതികാപദവണ്ണനാ

൧൦൧-൧൦൮. സുത്തന്തികദുകേസു സമ്പയോഗവസേന വിജ്ജം ഭജന്തീതി വിജ്ജാഭാഗിനോ; വിജ്ജാഭാഗേ വിജ്ജാകോട്ഠാസേ വത്തന്തീതിപി വിജ്ജാഭാഗിനോ. തത്ഥ വിപസ്സനാഞാണം, മനോമയിദ്ധി, ഛ അഭിഞ്ഞാതി അട്ഠ വിജ്ജാ. പുരിമേന അത്ഥേന താഹി സമ്പയുത്തധമ്മാപി വിജ്ജാഭാഗിനോ. പച്ഛിമേന അത്ഥേന താസു യാ കാചി ഏകാ വിജ്ജാ വിജ്ജാ. സേസാ വിജ്ജാഭാഗിനോതി. ഏവം വിജ്ജാപി വിജ്ജായ സമ്പയുത്തധമ്മാപി വിജ്ജാഭാഗിനോത്വേവ വേദിതബ്ബാ. ഇധ പന സമ്പയുത്തധമ്മാവ അധിപ്പേതാ. സമ്പയോഗവസേനേവ അവിജ്ജം ഭജന്തീതി അവിജ്ജാഭാഗിനോ. അവിജ്ജാഭാഗേ അവിജ്ജാകോട്ഠാസേ വത്തന്തീതിപി അവിജ്ജാഭാഗിനോ. തത്ഥ ദുക്ഖപടിച്ഛാദകം തമോ സമുദയാദിപടിച്ഛാദകന്തി ചതസ്സോ അവിജ്ജാ. പുരിമനയേനേവ താഹി സമ്പയുത്തധമ്മാപി അവിജ്ജാഭാഗിനോ. താസു യാ കാചി ഏകാ അവിജ്ജാ അവിജ്ജാ. സേസാ അവിജ്ജാഭാഗിനോതി. ഏവം അവിജ്ജാപി അവിജ്ജായ സമ്പയുത്തധമ്മാപി അവിജ്ജാഭാഗിനോത്വേവ വേദിതബ്ബാ. ഇധ പന സമ്പയുത്തധമ്മാവ അധിപ്പേതാ.

പുന അനജ്ഝോത്ഥരണഭാവേന കിലേസന്ധകാരം വിദ്ധംസേതും അസമത്ഥതായ വിജ്ജു ഉപമാ ഏതേസന്തി വിജ്ജൂപമാ. നിസ്സേസം വിദ്ധംസനസമത്ഥതായ വജിരം ഉപമാ ഏതേസന്തി വജിരൂപമാ. ബാലേസു ഠിതത്താ യത്ഥ ഠിതാ തദുപചാരേന ബാലാ. പണ്ഡിതേസു ഠിതത്താ പണ്ഡിതാ. ബാലകരത്താ വാ ബാലാ, പണ്ഡിതകരത്താ പണ്ഡിതാ. കണ്ഹാതി കാളകാ, ചിത്തസ്സ അപഭസ്സരഭാവകരണാ. സുക്കാതി ഓദാതാ, ചിത്തസ്സ പഭസ്സരഭാവകരണാ. കണ്ഹാഭിജാതിഹേതുതോ വാ കണ്ഹാ; സുക്കാഭിജാതിഹേതുതോ സുക്കാ. ഇധ ചേവ സമ്പരായേ ച തപേന്തീതി തപനീയാ. ന തപനീയാ അതപനീയാ.

അധിവചനദുകാദയോ തയോ അത്ഥതോ നിന്നാനാകരണാ; ബ്യഞ്ജനമേവേത്ഥ നാനം. സിരിവഡ്ഢകോ ധനവഡ്ഢകോതി ആദയോ ഹി വചനമത്തമേവ അധികാരം കത്വാ പവത്താ അധിവചനാ നാമ. അധിവചനാനം പഥാ അധിവചനപഥാ. ‘‘അഭിസങ്ഖരോന്തീതി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തസ്മാ സങ്ഖാരാ’’തി (സം. നി. ൩.൭൯) ഏവം നിദ്ധാരേത്വാ സഹേതുകം കത്വാ വുച്ചമാനാ അഭിലാപാ നിരുത്തി നാമ. നിരുത്തീനം പഥാ നിരുത്തിപഥാ. തക്കോ വിതക്കോ സങ്കപ്പോതി (ധ. സ. ൭) ഏവം തേന തേന പകാരേന ഞാപനതോ പഞ്ഞത്തി നാമ. പഞ്ഞത്തീനം പഥാ പഞ്ഞത്തിപഥാ. ഏത്ഥ ച ഏകം ദുകം വത്വാപി ഇതരേസം വചനേ പയോജനം ഹേതുഗോച്ഛകേ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം.

൧൦൯-൧൧൮. നാമരൂപദുകേ നാമകരണട്ഠേന നമനട്ഠേന നാമനട്ഠേന ച നാമം. രുപ്പനട്ഠേന രൂപം. അയമേത്ഥ സങ്ഖേപോ. വിത്ഥാരോ പന നിക്ഖേപകണ്ഡേ ആവി ഭവിസ്സതി. അവിജ്ജാതി ദുക്ഖാദീസു അഞ്ഞാണം. ഭവതണ്ഹാതി ഭവപത്ഥനാ. ഭവദിട്ഠീതി ഭവോ വുച്ചതി സസ്സതം; സസ്സതവസേന ഉപ്പജ്ജനദിട്ഠി. വിഭവദിട്ഠീതി വിഭവോ വുച്ചതി ഉച്ഛേദം; ഉച്ഛേദവസേന ഉപ്പജ്ജനദിട്ഠി. സസ്സതോ അത്താ ച ലോകോ ചാതി പവത്താ ദിട്ഠി സസ്സതദിട്ഠി. ഉച്ഛിജ്ജിസ്സതീതി പവത്താ ദിട്ഠി ഉച്ഛേദദിട്ഠി. അന്തവാതി പവത്താ ദിട്ഠി അന്തവാദിട്ഠി. അനന്തവാതി പവത്താ ദിട്ഠി അനന്തവാദിട്ഠി. പുബ്ബന്തം അനുഗതാ ദിട്ഠി പുബ്ബന്താനുദിട്ഠി. അപരന്തം അനുഗതാ ദിട്ഠി അപരന്താനുദിട്ഠി. അഹിരികന്തി യം ന ഹിരിയതി ഹിരിയിതബ്ബേനാതി (ധ. സ. ൩൮൭) ഏവം വിത്ഥാരിതാ നില്ലജ്ജതാ. അനോത്തപ്പന്തി യം ന ഓത്തപ്പതി ഓത്തപ്പിതബ്ബേനാതി ഏവം വിത്ഥാരിതോ അഭായനകആകാരോ. ഹിരിയനാ ഹിരീ, ഓത്തപ്പനാ ഓത്തപ്പം. ദോവചസ്സതാദീസു ദുക്ഖം വചോ ഏതസ്മിം വിപ്പടികൂലഗാഹിമ്ഹി വിപച്ചനീകസാതേ അനാദരേ പുഗ്ഗലേതി ദുബ്ബചോ. തസ്സ കമ്മം ദോവചസ്സം. തസ്സ ഭാവോ ദോവചസ്സതാ. പാപാ അസ്സദ്ധാദയോ പുഗ്ഗലാ ഏതസ്സ മിത്താതി പാപമിത്തോ; തസ്സ ഭാവോ പാപമിത്തതാ. സോവചസ്സതാ ച കല്യാണമിത്തതാ ച വുത്തപടിപക്ഖനയേന വേദിതബ്ബാ.

൧൧൯-൧൨൩. ‘പഞ്ചപി ആപത്തിക്ഖന്ധാ ആപത്തിയോ, സത്തപി ആപത്തിക്ഖന്ധാ ആപത്തിയോ’തി (ധ. സ. ൧൩൩൬) ഏവം വുത്താസു ആപത്തീസു കുസലഭാവോ ആപത്തികുസലതാ. താഹി ആപത്തീഹി വുട്ഠാനേ കുസലഭാവോ ആപത്തിവുട്ഠാനകുസലതാ. സമാപത്തീസു കുസലഭാവോ സമാപത്തികുസലതാ. സമാപത്തീനം അപ്പനാപരിച്ഛേദപഞ്ഞായേതം അധിവചനം. സമാപത്തീഹി വുട്ഠാനേ കുസലഭാവോ സമാപത്തിവുട്ഠാനകുസലതാ. അട്ഠാരസസു ധാതൂസു കുസലഭാവോ ധാതുകുസലതാ. താസംയേവ ധാതൂനം മനസികാരേ കുസലഭാവോ മനസികാരകുസലതാ. ചക്ഖായതനാദീസു കുസലഭാവോ ആയതനകുസലതാ. ദ്വാദസങ്ഗേ പടിച്ചസമുപ്പാദേ കുസലഭാവോ പടിച്ചസമുപ്പാദകുസലതാ. തസ്മിം തസ്മിം ഠാനേ കുസലഭാവോ ഠാനകുസലതാ. ഠാനന്തി കാരണം വുച്ചതി. തസ്മിഞ്ഹി തദായത്തവുത്തിതായ ഫലം തിട്ഠതി നാമ, തസ്മാ ഠാനന്തി വുത്തം. അട്ഠാനേ കുസലഭാവോ അട്ഠാനകുസലതാ.

൧൨൪-൧൩൪. ഉജുഭാവോ അജ്ജവോ. മുദുഭാവോ മദ്ദവോ. അധിവാസനസങ്ഖാതോ ഖമനഭാവോ ഖന്തി. സുരതസ്സ ഭാവോ സോരച്ചം. സമ്മോദകമുദുഭാവസങ്ഖാതോ സഖിലഭാവോ സാഖല്യം. യഥാ പരേഹി സദ്ധിം അത്തനോ ഛിദ്ദം ന ഹോതി ഏവം ധമ്മാമിസേഹി പടിസന്ഥരണം പടിസന്ഥാരോ. ഇന്ദ്രിയസംവരഭേദസങ്ഖാതോ മനച്ഛട്ഠേസു ഇന്ദ്രിയേസു അഗുത്തദ്വാരഭാവോ ഇന്ദ്രിയേസു അഗുത്തദ്വാരതാ. പടിഗ്ഗഹണപരിഭോഗവസേന ഭോജനേ മത്തം അജാനനഭാവോ ഭോജനേ അമത്തഞ്ഞുതാ. അനന്തരദുകോ വുത്തപടിപക്ഖനയേന വേദിതബ്ബോ. സതിവിപ്പവാസസങ്ഖാതോ മുട്ഠസ്സതിഭാവോ മുട്ഠസ്സച്ചം. അസമ്പജാനഭാവോ അസമ്പജഞ്ഞം. സരതീതി സതി. സമ്പജാനാതീതി സമ്പജഞ്ഞം. അപ്പടിസങ്ഖാനേ അകമ്പനട്ഠേന പടിസങ്ഖാനസങ്ഖാതം ബലം പടിസങ്ഖാനബലം. വീരിയസീസേന സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗേ ഭാവേന്തസ്സ ഉപ്പന്നം ബലം ഭാവനാബലം. പച്ചനീകധമ്മേ സമേതീതി സമഥോ. അനിച്ചാദിവസേന വിവിധേന ആകാരേന പസ്സതീതി വിപസ്സനാ. സമഥോവ തം ആകാരം ഗഹേത്വാ പുന പവത്തേതബ്ബസ്സ സമഥസ്സ നിമിത്തവസേന സമഥനിമിത്തം. പഗ്ഗാഹനിമിത്തേപി ഏസേവ നയോ. സമ്പയുത്തധമ്മേ പഗ്ഗണ്ഹാതീതി പഗ്ഗാഹോ. ന വിക്ഖിപതീതി അവിക്ഖേപോ.

൧൩൫-൧൪൨. സീലവിനാസികാ അസംവരസങ്ഖാതാ സീലസ്സ വിപത്തി സീലവിപത്തി. സമ്മാദിട്ഠിവിനാസികാ മിച്ഛാദിട്ഠിസങ്ഖാതാ ദിട്ഠിയാ വിപത്തി ദിട്ഠിവിപത്തി. സോരച്ചമേവ സീലസ്സ സമ്പാദനതോ സീലപരിപൂരണതോ സീലസ്സ സമ്പദാതി സീലസമ്പദാ. ദിട്ഠിപാരിപൂരിഭൂതം ഞാണം ദിട്ഠിയാ സമ്പദാതി ദിട്ഠിസമ്പദാ. വിസുദ്ധിഭാവം സമ്പത്താ സീലസങ്ഖാതാ സീലസ്സ വിസുദ്ധി, സീലവിസുദ്ധി. നിബ്ബാനസങ്ഖാതം വിസുദ്ധിം പാപേതും സമത്ഥാ, ദസ്സനസങ്ഖാതാ, ദിട്ഠിയാ വിസുദ്ധി ദിട്ഠിവിസുദ്ധി. ദിട്ഠിവിസുദ്ധി ഖോ പന യഥാദിട്ഠിസ്സ ച പധാനന്തി കമ്മസ്സകതഞ്ഞാണാദിസങ്ഖാതാ ദിട്ഠിവിസുദ്ധി ചേവ യഥാദിട്ഠിസ്സ ച അനുരൂപദിട്ഠിസ്സ കല്യാണദിട്ഠിസ്സ തംസമ്പയുത്തമേവ പധാനം. സംവേഗോതി ജാതിആദീനി പടിച്ച ഉപ്പന്നഭയസങ്ഖാതം സംവിജ്ജനം. സംവേജനിയട്ഠാനന്തി സംവേഗജനകം ജാതിആദികാരണം. സംവിഗ്ഗസ്സ ച യോനിസോപധാനന്തി ഏവം സംവേഗജാതസ്സ ഉപായപധാനം. അസന്തുട്ഠിതാ ച കുസലേസു ധമ്മേസൂതി കുസലധമ്മപൂരണേ അസന്തുട്ഠിഭാവോ. അപ്പടിവാനിതാ ച പധാനസ്മിന്തി അരഹത്തം അപത്വാ പധാനസ്മിം അനിവത്തനതാ അനോസക്കനതാ. വിജാനനതോ വിജ്ജാ. വിമുച്ചനതോ വിമുത്തി. ഖയേ ഞാണന്തി കിലേസക്ഖയകരേ അരിയമഗ്ഗേ ഞാണം. അനുപ്പാദേ ഞാണന്തി പടിസന്ധിവസേന അനുപ്പാദഭൂതേ തംതംമഗ്ഗവജ്ഝകിലേസാനം അനുപ്പാദപരിയോസാനേ ഉപ്പന്നേ അരിയഫലേ ഞാണം. അയം മാതികായ അനുപുബ്ബപദവണ്ണനാ.

ദുകമാതികാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.