(൬) ൧. ഗോതമീവഗ്ഗോ

൧. ഗോതമീസുത്തവണ്ണനാ

൫൧. ഛട്ഠസ്സ പഠമേ സക്കേസു വിഹരതീതി പഠമഗമനേന ഗന്ത്വാ വിഹരതി. മഹാപജാപതീതി പുത്തപജായ ചേവ ധീതുപജായ ച മഹന്തത്താ ഏവംലദ്ധനാമാ. യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമീതി ഭഗവാ കപിലപുരം ഗന്ത്വാ പഠമമേവ നന്ദം പബ്ബാജേസി, സത്തമേ ദിവസേ രാഹുലകുമാരം. ചുമ്ബടകകലഹേ (ദീ. നി. അട്ഠ. ൨.൩൩൧; സം. നി. അട്ഠ. ൧.൧.൩൭) പന ഉഭയനഗരവാസികേസു യുദ്ധത്ഥായ നിക്ഖന്തേസു സത്ഥാ ഗന്ത്വാ തേ രാജാനോ സഞ്ഞാപേത്വാ അത്തദണ്ഡസുത്തം (സു. നി. ൯൪൧ ആദയോ; മഹാനി. ൧൭൦ ആദയോ) കഥേസി. രാജാനോ പസീദിത്വാ അഡ്ഢതിയസതേ അഡ്ഢതിയസതേ കുമാരേ അദംസു, താനി പഞ്ച കുമാരസതാനി സത്ഥു സന്തികേ പബ്ബജിംസു, അഥ നേസം പജാപതിയോ സാസനം പേസേത്വാ അനഭിരതിം ഉപ്പാദയിംസു. സത്ഥാ തേസം അനഭിരതിയാ ഉപ്പന്നഭാവം ഞത്വാ തേ പഞ്ചസതേ ദഹരഭിക്ഖൂ കുണാലദഹം നേത്വാ അത്തനോ കുണാലകാലേ നിസിന്നപുബ്ബേ പാസാണതലേ നിസീദിത്വാ കുണാലജാതകകഥായ (ജാ. ൨.൨൧.കുണാലജാതക) തേസം അനഭിരതിം വിനോദേത്വാ സബ്ബേപി തേ സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠാപേസി, പുന മഹാവനം ആനേത്വാ അരഹത്തഫലേതി. തേസം ചിത്തജാനനത്ഥം പുനപി പജാപതിയോ സാസനം പഹിണിംസു. തേ ‘‘അഭബ്ബാ മയം ഘരാവാസസ്സാ’’തി പടിസാസനം പഹിണിംസു. താ ‘‘ന ദാനി അമ്ഹാകം ഘരം ഗന്തും യുത്തം, മഹാപജാപതിയാ സന്തികം ഗന്ത്വാ പബ്ബജ്ജം അനുജാനാപേത്വാ പബ്ബജിസ്സാമാ’’തി പഞ്ചസതാപി മഹാപജാപതിം ഉപസങ്കമിത്വാ ‘‘അയ്യേ, അമ്ഹാകം പബ്ബജ്ജം അനുജാനാപേഥാ’’തി ആഹംസു. മഹാപജാപതീ താ ഇത്ഥിയോ ഗഹേത്വാ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി. സേതച്ഛത്തസ്സ ഹേട്ഠാ രഞ്ഞോ പരിനിബ്ബുതകാലേ ഉപസങ്കമീതിപി വദന്തിയേവ.

അലം ഗോതമി, മാ തേ രുച്ചീതി കസ്മാ പടിക്ഖിപി, നനു സബ്ബേസമ്പി ബുദ്ധാനം ചതസ്സോ പരിസാ ഹോന്തീതി? കാമം ഹോന്തി, കിലമേത്വാ പന അനേകവാരം യാചിതേ അനുഞ്ഞാതം പബ്ബജ്ജം ‘‘ദുക്ഖേന ലദ്ധാ’’തി സമ്മാ പരിപാലേസ്സന്തീതി ഗരും കത്വാ അനുഞ്ഞാതുകാമോ പടിക്ഖിപി. പക്കാമീതി പുന കപിലപുരമേവ പാവിസി. യഥാഭിരന്തം വിഹരിത്വാതി ബോധനേയ്യസത്താനം ഉപനിസ്സയം ഓലോകേന്തോ യഥാജ്ഝാസയനേ വിഹരിത്വാ. ചാരികം പക്കാമീതി മഹാജനസങ്ഗഹം കരോന്തോ ഉത്തമായ ബുദ്ധസിരിയാ അനോപമേന ബുദ്ധവിലാസേന അതുരിതചാരികം പക്കാമി.

സമ്ബഹുലാഹി സാകിയാനീഹി സദ്ധിന്തി അന്തോനിവേസനമ്ഹിയേവ ദസബലം ഉദ്ദിസ്സ പബ്ബജ്ജാവേസം ഗഹേത്വാ പഞ്ചസതാ സാകിയാനിയോ പബ്ബജ്ജാവേസംയേവ ഗാഹാപേത്വാ സബ്ബാഹിപി താഹി സമ്ബഹുലാഹി സാകിയാനീഹി സദ്ധിം. ചാരികം പക്കാമീതി ഗമനം അഭിനീഹരി. ഗമനാഭിനീഹരണകാലേ പന താ സുഖുമാലാ രാജിത്ഥിയോ പദസാ ഗന്തും ന സക്ഖിസ്സന്തീതി സാകിയകോലിയരാജാനോ സോവണ്ണസിവികായോ ഉപട്ഠാപയിംസു. താ പന ‘‘യാനേ ആരുയ്ഹ ഗച്ഛന്തീതി സത്ഥരി അഗാരവോ കതോ ഹോതീ’’തി ഏകപണ്ണാസയോജനികം പദസാവ പടിപജ്ജിംസു. രാജാനോപി പുരതോ ച പച്ഛതോ ച ആരക്ഖം സംവിദഹാപേത്വാ തണ്ഡുലസപ്പിതേലാദീനം സകടാനി പൂരാപേത്വാ ‘‘ഗതട്ഠാനേ ഗതട്ഠാനേ ആഹാരം പടിയാദേഥാ’’തി പുരിസേ പേസയിംസു. സൂനേഹി പാദേഹീതി താസഞ്ഹി സുഖുമാലത്താ പാദേസു ഏകോ ഫോടോ ഉട്ഠേതി, ഏകോ ഭിജ്ജതി. ഉഭോ പാദാ കതകട്ഠിസമ്പരികിണ്ണാ വിയ ഹുത്വാ ഉദ്ധുമാതാ ജാതാ. തേന വുത്തം – ‘‘സൂനേഹി പാദേഹീ’’തി. ബഹിദ്വാരകോട്ഠകേതി ദ്വാരകോട്ഠകതോ ബഹി. കസ്മാ പനേവം ഠിതാതി? ഏവം കിരസ്സാ അഹോസി – ‘‘അഹം തഥാഗതേന അനനുഞ്ഞാതാ സയമേവ പബ്ബജ്ജാവേസം അഗ്ഗഹേസിം, ഏവം ഗഹിതഭാവോ ച പന മേ സകലജമ്ബുദീപേ പാകടോ ജാതോ. സചേ സത്ഥാ പബ്ബജ്ജം അനുജാനാതി, ഇച്ചേതം കുസലം. സചേ പന നാനുജാനിസ്സതി, മഹതീ ഗരഹാ ഭവിസ്സതീ’’തി വിഹാരം പവിസിതും അസക്കോന്തീ രോദമാനാവ അട്ഠാസി.

കിം നു ത്വം ഗോതമീതി കിം നു രാജകുലാനം വിപത്തി ഉപ്പന്നാ, കേന ത്വം കാരണേന ഏവം വിവണ്ണഭാവം പത്താ, സൂനേഹി പാദേഹി…പേ… ഠിതാതി. അഞ്ഞേനപി പരിയായേനാതി അഞ്ഞേനപി കാരണേന. ബഹുകാരാ, ഭന്തേതിആദിനാ തസ്സാ ഗുണം കഥേത്വാ പുന പബ്ബജ്ജം യാചന്തോ ഏവമാഹ. സത്ഥാപി ‘‘ഇത്ഥിയോ നാമ പരിത്തപഞ്ഞാ, ഏകയാചിതമത്തേന പബ്ബജ്ജായ അനുഞ്ഞാതായ ന മമ സാസനം ഗരും കത്വാ ഗണ്ഹിസ്സന്തീ’’തി തിക്ഖത്തും പടിക്ഖിപിത്വാ ഇദാനി ഗരും കത്വാ ഗാഹാപേതുകാമതായ സചേ, ആനന്ദ, മഹാപജാപതീ ഗോതമീ അട്ഠ ഗരുധമ്മേ പടിഗ്ഗണ്ഹാതി, സാവ’സ്സാ ഹോതു ഉപസമ്പദാതിആദിമാഹ. തത്ഥ സാവസ്സാതി സാ ഏവ അസ്സാ പബ്ബജ്ജാപി ഉപസമ്പദാപി ഹോതു.

തദഹൂപസമ്പന്നസ്സാതി തംദിവസം ഉപസമ്പന്നസ്സ. അഭിവാദനം പച്ചുട്ഠാനം അഞ്ജലികമ്മം സാമീചികമ്മം കത്തബ്ബന്തി ഓമാനാതിമാനേ അകത്വാ പഞ്ചപതിട്ഠിതേന അഭിവാദനം, ആസനാ പച്ചുട്ഠായ പച്ചുഗ്ഗമനവസേന പച്ചുട്ഠാനം, ദസനഖേ സമോധാനേത്വാ അഞ്ജലികമ്മം, ആസനപഞ്ഞാപനബീജനാദികം അനുച്ഛവികകമ്മസങ്ഖാതം സാമീചികമ്മഞ്ച കതബ്ബം. അഭിക്ഖുകേ ആവാസേതി യത്ഥ വസന്തിയാ അനന്തരായേന ഓവാദത്ഥായ ഉപസങ്കമനട്ഠാനേ ഓവാദദായകോ ആചരിയോ നത്ഥി, അയം അഭിക്ഖുകോ ആവാസോ നാമ. ഏവരൂപേ ആവാസേ വസ്സം ന ഉപഗന്തബ്ബം. അന്വഡ്ഢമാസന്തി അനുപോസഥികം. ഓവാദൂപസങ്കമനന്തി ഓവാദത്ഥായ ഉപസങ്കമനം. ദിട്ഠേനാതി ചക്ഖുനാ ദിട്ഠേന. സുതേനാതി സോതേന സുതേന. പരിസങ്കായാതി ദിട്ഠസുതവസേന പരിസങ്കിതേന. ഗരുധമ്മന്തി ഗരുകം സങ്ഘാദിസേസാപത്തിം. പക്ഖമാനത്തന്തി അനൂനാനി പന്നരസ ദിവസാനി മാനത്തം. ഛസു ധമ്മേസൂതി വികാലഭോജനച്ഛട്ഠേസു സിക്ഖാപദേസു. സിക്ഖിതസിക്ഖായാതി ഏകസിക്ഖമ്പി അഖണ്ഡം കത്വാ പൂരിതസിക്ഖായ. അക്കോസിതബ്ബോ പരിഭാസിതബ്ബോതി ദസന്നം അക്കോസവത്ഥൂനം അഞ്ഞതരേന അക്കോസവത്ഥുനാ ന അക്കോസിതബ്ബോ, ഭയൂപദംസനായ യായ കായചി പരിഭാസായ ന പരിഭാസിതബ്ബോ.

ഓവടോ ഭിക്ഖുനീനം ഭിക്ഖൂസു വചനപഥോതി ഓവാദാനുസാസനധമ്മകഥാസങ്ഖാതോ വചനപഥോ ഭിക്ഖുനീനം ഭിക്ഖൂസു ഓവരിതോ പിഹിതോ, ന ഭിക്ഖുനിയാ കോചി ഭിക്ഖു ഓവദിതബ്ബോ അനുസാസിതബ്ബോ വാ ‘‘ഭന്തേ, പോരാണകത്ഥേരാ ഇദം ചീവരവത്തം പൂരയിംസൂ’’തി ഏവം പന പവേണിവസേന കഥേതും വട്ടതി. അനോവടോ ഭിക്ഖൂനം ഭിക്ഖുനീസു വചനപഥോതി ഭിക്ഖൂനം പന ഭിക്ഖുനീസു വചനപഥോ അനിവാരിതോ, യഥാരുചി ഓവദിതും അനുസാസിതും ധമ്മകഥം കഥേതുന്തി അയമേത്ഥ സങ്ഖേപോ, വിത്ഥാരതോ പനേസാ ഗരുധമ്മകഥാ സമന്തപാസാദികായ വിനയസംവണ്ണനായ (പാചി. അട്ഠ. ൧൪൮) വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബാ.

ഇമേ പന അട്ഠ ഗരുധമ്മേ സത്ഥു സന്തികേ ഉഗ്ഗഹേത്വാ ഥേരേന അത്തനോ ആരോചിയമാനേ സുത്വാവ മഹാപജാപതിയാ താവ മഹന്തം ദോമനസ്സം ഖണേന പടിപ്പസ്സമ്ഭി, അനോതത്തദഹതോ ആഭതേന സീതുദകസ്സ ഘടസതേന മത്ഥകേ പരിസിത്താ വിയ വിഗതപരിളാഹാ അത്തമനാ ഹുത്വാ ഗരുധമ്മപടിഗ്ഗഹണേന ഉപ്പന്നപീതിപാമോജ്ജം ആവികരോന്തീ സേയ്യഥാപി, ഭന്തേതിആദികം ഉദാനം ഉദാനേസി.

കുമ്ഭത്ഥേനകേഹീതി കുമ്ഭേ ദീപം ജാലേത്വാ തേന ആലോകേന പരഘരേ ഭണ്ഡം വിചിനിത്വാ ഥേനകചോരേഹി. സേതട്ഠികാ നാമ രോഗജാതീതി ഏകോ പാണകോ നാളമജ്ഝഗതം കണ്ഡം വിജ്ഝതി, യേന വിദ്ധാ കണ്ഡാ നിക്ഖന്തമ്പി സാലിസീസം ഖീരം ഗഹേതും ന സക്കോതി. മഞ്ജിട്ഠികാ നാമ രോഗജാതീതി ഉച്ഛൂനം അന്തോരത്തഭാവോ.

മഹതോ തളാകസ്സ പടികച്ചേവ ആളിന്തി ഇമിനാ പന ഏതമത്ഥം ദസ്സേതി – യഥാ മഹതോ തളാകസ്സ പാളിയാ അബദ്ധായപി കിഞ്ചി ഉദകം തിട്ഠതേവ, പഠമമേവ ബദ്ധായ പന യം അബദ്ധപച്ചയാ ന തിട്ഠേയ്യ, തമ്പി തിട്ഠേയ്യ, ഏവമേവ യേ ഇമേ അനുപ്പന്നേ വത്ഥുസ്മിം പടികച്ചേവ അനതിക്കമനത്ഥായ ഗരുധമ്മാ പഞ്ഞത്താ, തേസു അപഞ്ഞത്തേസു മാതുഗാമസ്സ പബ്ബജിതത്താ പഞ്ച വസ്സസതാനി സദ്ധമ്മോ തിട്ഠേയ്യ. പടികച്ചേവ പഞ്ഞത്തത്താ പന അപരാനിപി പഞ്ച വസ്സസതാനി ഠസ്സതീതി ഏവം പഠമം വുത്തവസ്സസഹസ്സമേവ ഠസ്സതി. വസ്സസഹസ്സന്തി ചേതം പടിസമ്ഭിദാപഭേദപ്പത്തഖീണാസവാനം വസേനേവ വുത്തം, തതോ പന ഉത്തരിപി സുക്ഖവിപസ്സകഖീണാസവവസേന വസ്സസഹസ്സം, അനാഗാമിവസേന വസ്സസഹസ്സം, സകദാഗാമിവസേന വസ്സസഹസ്സം, സോതാപന്നവസേന വസ്സസഹസ്സന്തി ഏവം പഞ്ചവസ്സസഹസ്സാനി പടിവേധസദ്ധമ്മോ ഠസ്സതി. പരിയത്തിധമ്മോപി താനിയേവ. ന ഹി പരിയത്തിയാ അസതി പടിവേധോ അത്ഥി, നാപി പരിയത്തിയാ സതി പടിവേധോ ന ഹോതി. ലിങ്ഗം പന പരിയത്തിയാ അന്തരഹിതായപി ചിരം പവത്തിസ്സതീതി.

൨. ഓവാദസുത്തവണ്ണനാ

൫൨. ദുതിയേ ബഹുസ്സുതോതി ഇധ സകലസ്സപി ബുദ്ധവചനസ്സ വസേന ബഹുസ്സുതഭാവോ വേദിതബ്ബോ. ഗരുധമ്മന്തി കായസംസഗ്ഗം. അയമേത്ഥ സങ്ഖേപോ. ഭിക്ഖുനോവാദകവിനിച്ഛയോ പന സമന്തപാസാദികായ (പാചി. അട്ഠ. ൧൪൪ ആദയോ) വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബോ.

൩. സംഖിത്തസുത്തവണ്ണനാ

൫൩. തതിയേ സരാഗായാതി സരാഗത്ഥായ. വിരാഗായാതി വിരജ്ജനത്ഥായ. സംയോഗായാതി വട്ടേ സംയോഗത്ഥായ. വിസംയോഗായാതി വട്ടേ വിസംയോഗഭാവത്ഥായ. ആചയായാതി വട്ടസ്സ വഡ്ഢനത്ഥായ. നോ അപചയായാതി ന വട്ടവിദ്ധംസനത്ഥായ. ദുബ്ഭരതായാതി ദുപ്പോസനത്ഥായ. നോ സുഭരതായാതി ന സുഖപോസനത്ഥായ. ഇമസ്മിം സുത്തേ പഠമവാരേന വട്ടം കഥിതം, ദുതിയവാരേന വിവട്ടം കഥിതം. ഇമിനാ ച പന ഓവാദേന ഗോതമീ അരഹത്തം പത്താതി.

൪. ദീഘജാണുസുത്തവണ്ണനാ

൫൪. ചതുത്ഥേ ബ്യഗ്ഘപജ്ജാതി ഇദമസ്സ പവേണി നാമ വസേന ആലപനം. തസ്സ ഹി പുബ്ബപുരിസാ ബ്യഗ്ഘപഥേ ജാതാതി തസ്മിം കുലേ മനുസ്സാ ബ്യഗ്ഘപജ്ജാതി വുച്ചന്തി. ഇസ്സത്ഥേനാതി ഇസ്സാസകമ്മേന. തത്രുപായായാതി ‘‘ഇമസ്മിം കാലേ ഇദം നാമ കാതും വട്ടതീ’’തി ജാനനേ ഉപായഭൂതായ. വുദ്ധസീലിനോതി വഡ്ഢിതസീലാ വുദ്ധസമാചാരാ. ആയന്തി ആഗമനം. നാച്ചോഗാള്ഹന്തി നാതിമഹന്തം. നാതിഹീനന്തി നാതികസിരം. പരിയാദായാതി ഗഹേത്വാ ഖേപേത്വാ. തത്ഥ യസ്സ വയതോ ദിഗുണോ ആയോ, തസ്സ വയോ ആയം പരിയാദാതും ന സക്കോതി.

‘‘ചതുധാ വിഭജേ ഭോഗേ, പണ്ഡിതോ ഘരമാവസം;

ഏകേന ഭോഗേ ഭുഞ്ജേയ്യ, ദ്വീഹി കമ്മം പയോജയേ;

ചതുത്ഥഞ്ച നിധാപേയ്യ, ആപദാസു ഭവിസ്സതീ’’തി. (ദീ. നി. ൩.൨൬൫) –

ഏവം പടിപജ്ജതോ പന വയോ ആയം പരിയാദാതും ന സക്കോതിയേവ.

ഉദുമ്ബരഖാദീവാതി യഥാ ഉദുമ്ബരാനി ഖാദിതുകാമേന പക്കേ ഉദുമ്ബരരുക്ഖേ ചാലിതേ ഏകപ്പഹാരേനേവ ബഹൂനി ഫലാനി പതന്തി, സോ ഖാദിതബ്ബയുത്തകാനി ഖാദിത്വാ ഇതരാനി ബഹുതരാനി പഹായ ഗച്ഛതി, ഏവമേവം യോ ആയതോ വയം ബഹുതരം കത്വാ വിപ്പകിരന്തോ ഭോഗേ പരിഭുഞ്ജതി, സോ ‘‘ഉദുമ്ബരഖാദികംവായം കുലപുത്തോ ഭോഗേ ഖാദതീ’’തി വുച്ചതി. അജേട്ഠമരണന്തി അനായകമരണം. സമം ജീവികം കപ്പേതീതി സമ്മാ ജീവികം കപ്പേതി. സമജീവിതാതി സമജീവിതായ ജീവിതാ. അപായമുഖാനീതി വിനാസസ്സ ഠാനാനി.

ഉട്ഠാതാ കമ്മധേയ്യേസൂതി കമ്മകരണട്ഠാനേസു ഉട്ഠാനവീരിയസമ്പന്നോ. വിധാനവാതി വിദഹനസമ്പന്നോ. സോത്ഥാനം സമ്പരായികന്തി സോത്ഥിഭൂതം സമ്പരായികം. സച്ചനാമേനാതി ബുദ്ധത്തായേവ ബുദ്ധോതി ഏവം അവിതഥനാമേന. ചാഗോ പുഞ്ഞം പവഡ്ഢതീതി ചാഗോ ച സേസപുഞ്ഞഞ്ച പവഡ്ഢതി. ഇമസ്മിം സുത്തേ സദ്ധാദയോ മിസ്സകാ കഥിതാ. പഞ്ചമം ഉത്താനമേവ.

൬. ഭയസുത്തവണ്ണനാ

൫൬. ഛട്ഠേ ഗബ്ഭോതി ഗബ്ഭവാസോ. ദിട്ഠധമ്മികാപീതി സന്ദിട്ഠികാ ഗബ്ഭവാസസദിസാ പുനപി മനുസ്സഗബ്ഭാ. സമ്പരായികാപീതി ഠപേത്വാ മനുസ്സഗബ്ഭേ സേസഗബ്ഭാ. ഉഭയം ഏതേ കാമാ പവുച്ചന്തീതി ഭയഞ്ച ദുക്ഖഞ്ച, ഭയഞ്ച രോഗോ ച, ഭയഞ്ച ഗണ്ഡോ ച, ഭയഞ്ച സല്ലഞ്ച, ഭയഞ്ച സങ്ഗോ ച, ഭയഞ്ച പങ്കോ ച, ഭയഞ്ച ഗബ്ഭോ ചാതി ഏവം ഉഭയം ഏതേ കാമാ പവുച്ചന്തി. സാതരൂപേനാതി കാമസുഖേന. പലിപഥന്തി വട്ടപലിപഥം. അതിക്കമ്മാതി ഇമസ്മിം ഠാനേ വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ അസ്സ ഭിക്ഖുനോ അരഹത്തപ്പത്തഭാവോ ഗഹിതോ. ഏവരൂപം പജം ജാതിജരൂപേതം തീസു ഭവേസു ഫന്ദമാനം അവേക്ഖതീതി സുത്തേ വട്ടം കഥേത്വാ ഗാഥാസു വിവട്ടം കഥിതന്തി. സത്തമട്ഠമാനി ഉത്താനത്ഥാനേവ.

൯-൧൦. പുഗ്ഗലസുത്തദ്വയവണ്ണനാ

൫൯-൬൦. നവമേ ഉജുഭൂതോതി കായവങ്കാദീനം അഭാവേന ഉജുകോ. പഞ്ഞാസീലസമാഹിതോതി പഞ്ഞായ ച സീലേന ച സമന്നാഗതോ. യജമാനാനന്തി ദാനം ദദന്താനം. പുഞ്ഞപേക്ഖാനന്തി പുഞ്ഞം ഓലോകേന്താനം ഗവേസന്താനം. ഓപധികന്തി ഉപധിവിപാകം, ഓപധിഭൂതം ഠാനം അപ്പമാണം. ദസമേ സമുക്കട്ഠോതി ഉക്കട്ഠോ ഉത്തമോ. സത്താനന്തി സബ്ബസത്താനം. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനമേവാതി.

ഗോതമീവഗ്ഗോ ഛട്ഠോ.