൧. മേത്താവഗ്ഗോ

൧. മേത്താസുത്തവണ്ണനാ

൧. അട്ഠകനിപാതസ്സ പഠമേ ആസേവിതായാതി ആദരേന സേവിതായ. ഭാവിതായാതി വഡ്ഢിതായ. ബഹുലീകതായാതി പുനപ്പുനം കതായ. യാനികതായാതി യുത്തയാനസദിസകതായ. വത്ഥുകതായാതി പതിട്ഠാനട്ഠേന വത്ഥു വിയ കതായ. അനുട്ഠിതായാതി പച്ചുപട്ഠിതായ. പരിചിതായാതി സമന്തതോ ചിതായ ഉപചിതായ. സുസമാരദ്ധായാതി സുട്ഠു സമാരദ്ധായ സുകതായ. ആനിസംസാതി ഗുണാ. സുഖം സുപതീതിആദീസു യം വത്തബ്ബം, തം ഏകാദസകനിപാതേ വക്ഖാമ.

അപ്പമാണന്തി ഫരണവസേന അപ്പമാണം. തനൂ സംയോജനാ ഹോന്തി, പസ്സതോ ഉപധിക്ഖയന്തി മേത്താപദട്ഠാനായ വിപസ്സനായ അനുക്കമേന ഉപധിക്ഖയസങ്ഖാതം അരഹത്തം പത്തസ്സ ദസ സംയോജനാ പഹീയന്തീതി അത്ഥോ. അഥ വാ തനൂ സംയോജനാ ഹോന്തീതി പടിഘഞ്ചേവ പടിഘസമ്പയുത്തസംയോജനാ ച തനുകാ ഹോന്തി. പസ്സതോ ഉപധിക്ഖയന്തി തേസംയേവ കിലേസൂപധീനം ഖയസങ്ഖാതം മേത്തം അധിഗമവസേന പസ്സന്തസ്സ. കുസലീ തേന ഹോതീതി തേന മേത്തായനേന കുസലോ ഹോതി. സത്തസണ്ഡന്തി സത്തസങ്ഖാതേന സണ്ഡേന സമന്നാഗതം, സത്തഭരിതന്തി അത്ഥോ. വിജേത്വാതി അദണ്ഡേന അസത്ഥേന ധമ്മേനേവ വിജിനിത്വാ. രാജിസയോതി ഇസിസദിസാ ധമ്മികരാജാനോ. യജമാനാതി ദാനാനി ദദമാനാ. അനുപരിയഗാതി വിചരിംസു.

അസ്സമേധന്തിആദീസു പോരാണകരാജകാലേ കിര സസ്സമേധം, പുരിസമേധം, സമ്മാപാസം, വാചാപേയ്യന്തി ചത്താരി സങ്ഗഹവത്ഥൂനി അഹേസും, യേഹി രാജാനോ ലോകം സങ്ഗണ്ഹിംസു. തത്ഥ നിപ്ഫന്നസസ്സതോ ദസമഭാഗഗ്ഗഹണം സസ്സമേധം നാമ, സസ്സസമ്പാദനേ മേധാവിതാതി അത്ഥോ. മഹായോധാനം ഛമാസികം ഭത്തവേതനാനുപ്പദാനം പുരിസമേധം നാമ, പുരിസസങ്ഗണ്ഹനേ മേധാവിതാതി അത്ഥോ. ദലിദ്ദമനുസ്സാനം ഹത്ഥതോ ലേഖം ഗഹേത്വാ തീണി വസ്സാനി വിനാ വഡ്ഢിയാ സഹസ്സദ്വിസഹസ്സമത്തധനാനുപ്പദാനം സമ്മാപാസം നാമ. തഞ്ഹി സമ്മാ മനുസ്സേ പാസേതി ഹദയേ ബന്ധിത്വാ വിയ ഠപേതി, തസ്മാ സമ്മാപാസന്തി വുച്ചതി. ‘‘താത, മാതുലാ’’തിആദിനാ നയേന പന സണ്ഹവാചാഭണനം വാചാപേയ്യം നാമ, പിയവാചാതി അത്ഥോ. ഏവം ചതൂഹി സങ്ഗഹവത്ഥൂഹി സങ്ഗഹിതം രട്ഠം ഇദ്ധഞ്ചേവ ഹോതി, ഫീതഞ്ച, ബഹുഅന്നപാനം, ഖേമം, നിരബ്ബുദം. മനുസ്സാ മുദാ മോദമാനാ ഉരേ പുത്തേ നച്ചേന്താ അപാരുതഘരാ വിഹരന്തി. ഇദം ഘരദ്വാരേസു അഗ്ഗളാനം അഭാവതോ നിരഗ്ഗളന്തി വുച്ചതി. അയം പോരാണികാ പവേണി.

അപരഭാഗേ പന ഓക്കാകരാജകാലേ ബ്രാഹ്മണാ ഇമാനി ചത്താരി സങ്ഗഹവത്ഥൂനി ഇമഞ്ച രട്ഠസമ്പത്തിം പരിവത്തേത്വാ ഉദ്ധംമൂലകം കത്വാ അസ്സമേധം പുരിസമേധന്തിആദികേ പഞ്ച യഞ്ഞേ നാമ അകംസു. തേസു അസ്സമേത്ഥ മേധന്തി വധേന്തീതി അസ്സമേധോ. ദ്വീഹി പരിയഞ്ഞേഹി യജിതബ്ബസ്സ ഏകവീസതിയൂപസ്സ ഏകസ്മിം പച്ഛിമദിവസേയേവ സത്തനവുതിപഞ്ചപസുസതഘാതഭിംസനസ്സ ഠപേത്വാ ഭൂമിഞ്ച പുരിസേ ച അവസേസസബ്ബവിഭവദക്ഖിണസ്സ യഞ്ഞസ്സേതം അധിവചനം. പുരിസമേത്ഥ മേധന്തീതി പുരിസമേധോ. ചതൂഹി പരിയഞ്ഞേഹി യജിതബ്ബസ്സ സദ്ധിം ഭൂമിയാ അസ്സമേധേ വുത്തവിഭവദക്ഖിണസ്സ യഞ്ഞസ്സേതം അധിവചനം. സമ്മമേത്ഥ പാസന്തീതി സമ്മാപാസോ. ദിവസേ ദിവസേ യുഗച്ഛിഗ്ഗളേ പവേസനദണ്ഡകസങ്ഖാതം സമ്മം ഖിപിത്വാ തസ്സ പതിതോകാസേ വേദിം കത്വാ സംഹാരിമേഹി യൂപാദീഹി സരസ്സതീനദിയാ നിമുഗ്ഗോകാസതോ പഭുതി പടിലോമം ഗച്ഛന്തേന യജിതബ്ബസ്സ സത്രയാഗസ്സേതം അധിവചനം. വാജമേത്ഥ പിവന്തീതി വാജപേയ്യോ. ഏകേന പരിയഞ്ഞേന സത്തരസഹി പസൂഹി യജിതബ്ബസ്സ ബേലുവയൂപസ്സ സത്തരസകദക്ഖിണസ്സ യഞ്ഞസ്സേതം അധിവചനം. നത്ഥി ഏത്ഥ അഗ്ഗളാതി നിരഗ്ഗളോ. നവഹി പരിയഞ്ഞേഹി യജിതബ്ബസ്സ സദ്ധിം ഭൂമിയാ ച പുരിസേഹി ച അസ്സമേധേ വുത്തവിഭവദക്ഖിണസ്സ സബ്ബമേധപരിയായനാമസ്സ അസ്സമേധവികപ്പസ്സേതം അധിവചനം.

കലമ്പി തേ നാനുഭവന്തി സോളസിന്തി തേ സബ്ബേപി മഹായാഗാ ഏകസ്സ മേത്താചിത്തസ്സ വിപാകമഹന്തതായ സോളസിം കലം ന അഗ്ഘന്തി, സോളസമം ഭാഗം ന പാപുണന്തീതി അത്ഥോ. ന ജിനാതീതി ന അത്തനാ പരസ്സ ജാനിം കരോതി. ന ജാപയേതി ന പരേന പരസ്സ ജാനിം കാരേതി. മേത്തംസോതി മേത്തായമാനചിത്തകോട്ഠാസോ ഹുത്വാ. സബ്ബഭൂതാനന്തി സബ്ബസത്തേസു. വേരം തസ്സ ന കേനചീതി തസ്സ കേനചി സദ്ധിം അകുസലവേരം വാ പുഗ്ഗലവേരം വാ നത്ഥി.

൨. പഞ്ഞാസുത്തവണ്ണനാ

൨. ദുതിയേ ആദിബ്രഹ്മചരിയികായാതി മഗ്ഗബ്രഹ്മചരിയസ്സ ആദിഭൂതായ. പഞ്ഞായാതി വിപസ്സനായ. ഗരുട്ഠാനിയന്തി ഗാരവുപ്പത്തിപച്ചയഭൂതം ഗരുഭാവനീയം. തിബ്ബന്തി ബഹലം. പരിപുച്ഛതീതി അത്ഥപാളിഅനുസന്ധിപുബ്ബാപരം പുച്ഛതി. പരിപഞ്ഹതീതി പഞ്ഹം കരോതി, ഇദഞ്ചിദഞ്ച പടിപുച്ഛിസ്സാമീതി വിതക്കേതി. ദ്വയേനാതി ദുവിധേന. അനാനാകഥികോതി അനാനത്തകഥികോ ഹോതി. അതിരച്ഛാനകഥികോതി നാനാവിധം തിരച്ഛാനകഥം ന കഥേതി. അരിയം വാ തുണ്ഹീഭാവന്തി അരിയതുണ്ഹീഭാവോ നാമ ചതുത്ഥജ്ഝാനം, സേസകമ്മട്ഠാനമനസികാരോപി വട്ടതി. ജാനം ജാനാതീതി ജാനിതബ്ബകം ജാനാതി. പസ്സം പസ്സതീതി പസ്സിതബ്ബകം പസ്സതി. പിയത്തായാതി പിയഭാവത്ഥായ. ഗരുത്തായാതി ഗരുഭാവത്ഥായ. ഭാവനായാതി ഭാവനത്ഥായ ഗുണസമ്ഭാവനായ വാ. സാമഞ്ഞായാതി സമണധമ്മത്ഥായ. ഏകീഭാവായാതി നിരന്തരഭാവത്ഥായ.

൩-൪. അപ്പിയസുത്തദ്വയവണ്ണനാ

൩-൪. തതിയേ അപ്പിയപസംസീതി അപ്പിയജനസ്സ പസംസകോ വണ്ണഭാണീ. പിയഗരഹീതി പിയജനസ്സ നിന്ദകോ ഗരഹകോ. ചതുത്ഥേ അനവഞ്ഞത്തികാമോതി ‘‘അഹോ വത മം അഞ്ഞേന അവജാനേയ്യു’’ന്തി അനവജാനനകാമോ. അകാലഞ്ഞൂതി കഥാകാലം ന ജാനാതി, അകാലേ കഥേതി. അസുചീതി അസുചീഹി കായകമ്മാദീഹി സമന്നാഗതോ.

൫. പഠമലോകധമ്മസുത്തവണ്ണനാ

൫. പഞ്ചമേ ലോകസ്സ ധമ്മാതി ലോകധമ്മാ. ഏതേഹി മുത്താ നാമ നത്ഥി, ബുദ്ധാനമ്പി ഹോന്തി. തേനേവാഹ – ലോകം അനുപരിവത്തന്തീതി അനുബന്ധന്തി നപ്പജഹന്തി, ലോകതോ ന നിവത്തന്തീതി അത്ഥോ. ലോകോ ച അട്ഠ ലോകധമ്മേ അനുപരിവത്തതീതി അയഞ്ച ലോകോ ഏതേ അനുബന്ധതി ന പജഹതി, തേഹി ധമ്മേഹി ന നിവത്തതീതി അത്ഥോ.

ലാഭോ അലാഭോതി ലാഭേ ആഗതേ അലാഭോ ആഗതോയേവാതി വേദിതബ്ബോ. അയസാദീസുപി ഏസേവ നയോ. അവേക്ഖതി വിപരിണാമധമ്മേതി ‘‘വിപരിണാമധമ്മാ ഇമേ’’തി ഏവം അവേക്ഖതി. വിധൂപിതാതി വിധമിതാ വിദ്ധംസിതാ. പദഞ്ച ഞത്വാതി നിബ്ബാനപദം ജാനിത്വാ. സമ്മപ്പജാനാതി ഭവസ്സ പാരഗൂതി ഭവസ്സ പാരം ഗതോ നിപ്ഫത്തിം മത്ഥകം പത്തോ, നിബ്ബാനപദം ഞത്വാവ തം പാരം ഗതഭാവം സമ്മപ്പജാനാതീതി. ഇമസ്മിം സുത്തേ വട്ടവിവട്ടം കഥിതം.

൬. ദുതിയലോകധമ്മസുത്തവണ്ണനാ

൬. ഛട്ഠേ കോ വിസേസോതി കിം വിസേസകാരണം. കോ അധിപ്പയാസോതി കോ അധികപ്പയോഗോ. പരിയാദായാതി ഗഹേത്വാ പരിനിട്ഠപേത്വാ. ഇധാപി വട്ടവിവട്ടമേവ കഥിതം.

൭. ദേവദത്തവിപത്തിസുത്തവണ്ണനാ

൭. സത്തമേ അചിരപക്കന്തേതി സങ്ഘം ഭിന്ദിത്വാ ന ചിരപക്കന്തേ. ആരബ്ഭാതി ആഗമ്മ പടിച്ച സന്ധായ. അത്തവിപത്തിന്തി അത്തനോ വിപത്തിം വിപന്നാകാരം. സേസപദേസുപി ഏസേവ നയോ. അഭിഭുയ്യാതി അഭിഭവിത്വാ മദ്ദിത്വാ.

൮. ഉത്തരവിപത്തിസുത്തവണ്ണനാ

൮. അട്ഠമേ വടജാലികായന്തി ഏവംനാമകേ വിഹാരേ. സോ കിര വടവനേ നിവിട്ഠത്താ വടജാലികാതി സങ്ഖം ഗതോ. പാതുരഹോസീതി ഇമമത്ഥം ദേവരഞ്ഞോ ആരോചേസ്സാമീതി ഗന്ത്വാ പാകടോ അഹോസി. ആദിബ്രഹ്മചരിയകോതി സിക്ഖത്തയസങ്ഗഹസ്സ സകലസാസനബ്രഹ്മചരിയസ്സ ആദിഭൂതോ.

൯. നന്ദസുത്തവണ്ണനാ

൯. നവമേ കുലപുത്തോതി ജാതികുലപുത്തോ. ബലവാതി ഥാമസമ്പന്നോ. പാസാദികോതി രൂപസമ്പത്തിയാ പസാദജനകോ. തിബ്ബരാഗോതി ബഹലരാഗോ. കിമഞ്ഞത്രാതിആദീസു അയമത്ഥോ – കിം അഞ്ഞേന കാരണേന കഥിതേന, അയം നന്ദോ ഇന്ദ്രിയേസു ഗുത്തദ്വാരോ ഭോജനേ മത്തഞ്ഞൂ ജാഗരിയമനുയുത്തോ സതിസമ്പജഞ്ഞേന സമന്നാഗതോ, യേഹി നന്ദോ സക്കോതി പരിപുണ്ണം പരിസുദ്ധം ബ്രഹ്മചരിയം ചരിതും. സചേ ഇമേഹി കാരണേഹി സമന്നാഗതോ നാഭവിസ്സ, ന സക്കുണേയ്യാതി. ഇതിഹ തത്ഥാതി ഏവം തത്ഥ. ഇമസ്മിം സുത്തേ വട്ടമേവ കഥിതം.

൧൦. കാരണ്ഡവസുത്തവണ്ണനാ

൧൦. ദസമേ അഞ്ഞേനാഞ്ഞം പടിചരതീതി അഞ്ഞേന കാരണേന വചനേന വാ അഞ്ഞം കാരണം വചനം വാ പടിച്ഛാദേതി. ബഹിദ്ധാ കഥം അപനാമേതീതി ബാഹിരതോ അഞ്ഞം ആഗന്തുകകഥം ഓതാരേതി. അപനേയ്യേസോതി അപനേയ്യോ നീഹരിതബ്ബോ ഏസ. സമണദൂസീതി സമണദൂസകോ. സമണപലാപോതി വീഹീസു വീഹിപലാപോ വിയ നിസ്സാരതായ സമണേസു സമണപലാപോ. സമണകാരണ്ഡവോതി സമണകചവരോ. ബഹിദ്ധാ നാസേന്തീതി ബഹി നീഹരന്തി. യവകരണേതി യവഖേത്തേ. ഫുണമാനസ്സാതി ഉച്ചേ ഠാനേ ഠത്വാ മഹാവാതേ ഓപുനിയമാനസ്സ. അപസമ്മജ്ജന്തീതി സാരധഞ്ഞാനം ഏകതോ ദുബ്ബലധഞ്ഞാനം ഏകതോ കരണത്ഥം പുനപ്പുനം അപസമ്മജ്ജന്തി, അപസമ്മജ്ജനിസങ്ഖാതേന വാതഗ്ഗാഹിനാ സുപ്പേന വാ വത്ഥേന വാ നീഹരന്തി. ദദ്ദരന്തി ദദ്ദരസദ്ദം.

സംവാസായന്തി സംവാസേന അയം. വിജാനാഥാതി ജാനേയ്യാഥ. സന്തവാചോതി സണ്ഹവാചോ. ജനവതീതി ജനമജ്ഝേ. രഹോ കരോതി കരണന്തി കരണം വുച്ചതി പാപകമ്മം, തം രഹോ പടിച്ഛന്നോ ഹുത്വാ കരോതി. സംസപ്പീ ച മുസാവാദീതി സംസപ്പിത്വാ മുസാവാദീ, മുസാ ഭണന്തോ സംസപ്പതി ഫന്ദതീതി അത്ഥോ. ഇമസ്മിം സുത്തേ വട്ടമേവ കഥേത്വാ ഗാഥാസു വട്ടവിവട്ടം കഥിതന്തി.

മേത്താവഗ്ഗോ പഠമോ.