൧. സാരന്ദദസുത്തവണ്ണനാ

൨൧. തതിയസ്സ പഠമേ സാരന്ദദേ ചേതിയേതി ഏവംനാമകേ വിഹാരേ. അനുപ്പന്നേ കിര തഥാഗതേ തത്ഥ സാരന്ദദസ്സ യക്ഖസ്സ നിവാസനട്ഠാനം ചേതിയം അഹോസി, അഥേത്ഥ ഭഗവതോ വിഹാരം കാരേസും. സോ സാരന്ദദചേതിയംത്വേവ സങ്ഖം ഗതോ. യാവകീവഞ്ചാതി യത്തകം കാലം. അഭിണ്ഹം സന്നിപാതാതി ദിവസസ്സ തിക്ഖത്തും സന്നിപതന്താപി അന്തരന്തരാ സന്നിപതന്താപി അഭിണ്ഹം സന്നിപാതാവ. സന്നിപാതബഹുലാതി ‘‘ഹിയ്യോപി പുരിമദിവസമ്പി സന്നിപതമ്ഹ, പുന അജ്ജ കിമത്ഥം സന്നിപതാമാ’’തി വോസാനമനാപജ്ജനേന സന്നിപാതബഹുലാ. വുദ്ധിയേവ ലിച്ഛവീ വജ്ജീനം പാടികങ്ഖാ നോ പരിഹാനീതി അഭിണ്ഹം അസന്നിപതന്താ ഹി ദിസാസു ആഗതം സാസനം ന സുണന്തി, തതോ ‘‘അസുകഗാമസീമാ വാ നിഗമസീമാ വാ ആകുലാ, അസുകട്ഠാനേ ചോരാ പരിയുട്ഠിതാ’’തി ന ജാനന്തി. ചോരാപി ‘‘പമത്താ രാജാനോ’’തി ഞത്വാ ഗാമനിഗമാദീനി പഹരന്താ ജനപദം നാസേന്തി. ഏവം രാജൂനം പരിഹാനി ഹോതി. അഭിണ്ഹം സന്നിപതന്താ പന തം പവത്തിം സുണന്തി, തതോ ബലം പേസേത്വാ അമിത്തമദ്ദനം കരോന്തി. ചോരാപി ‘‘അപ്പമത്താ രാജാനോ, ന സക്കാ അമ്ഹേഹി വഗ്ഗബന്ധനേന വിചരിതു’’ന്തി ഭിജ്ജിത്വാ പലായന്തി. ഏവം രാജൂനം വുദ്ധി ഹോതി. തേന വുത്തം – ‘‘വുദ്ധിയേവ ലിച്ഛവീ വജ്ജീനം പാടികങ്ഖാ നോ പരിഹാനീ’’തി.

സമഗ്ഗാതിആദീസു സന്നിപാതഭേരിയാ നിഗ്ഗതായ ‘‘അജ്ജ മേ കിച്ചം അത്ഥി മങ്ഗലം അത്ഥീ’’തി വിക്ഖേപം കരോന്താ ന സമഗ്ഗാ സന്നിപതന്തി നാമ. ഭേരിസദ്ദം പന സുത്വാവ ഭുഞ്ജമാനാപി അലങ്കുരുമാനാപി വത്ഥാനി നിവാസയമാനാപി അദ്ധഭുത്താ അദ്ധാലങ്കതാ വത്ഥം നിവാസേന്താവ സന്നിപതന്താ സമഗ്ഗാ സന്നിപതന്തി നാമ. സന്നിപതിതാ പന ചിന്തേത്വാ മന്തേത്വാ കത്തബ്ബം കത്വാ ഏകതോവ അവുട്ഠഹന്താ ന സമഗ്ഗാ വുട്ഠഹന്തി നാമ. ഏവം വുട്ഠിതേസു ഹി യേ പഠമം ഗച്ഛന്തി, തേസം ഏവം ഹോതി – ‘‘അമ്ഹേഹി ബാഹിരകഥാവ സുതാ, ഇദാനി വിനിച്ഛയകഥാ ഭവിസ്സതീ’’തി. ഏകതോ വുട്ഠഹന്താ പന സമഗ്ഗാ വുട്ഠഹന്തി നാമ. അപിച ‘‘അസുകട്ഠാനേ ഗാമസീമാ വാ നിഗമസീമാ വാ ആകുലാ, ചോരാ വാ പരിയുട്ഠിതാ’’തി സുത്വാ ‘‘കോ ഗന്ത്വാ അമിത്തമദ്ദനം കരിസ്സതീ’’തി വുത്തേ ‘‘അഹം പഠമം അഹം പഠമ’’ന്തി വത്വാ ഗച്ഛന്താപി സമഗ്ഗാ വുട്ഠഹന്തി നാമ. ഏകസ്സ പന കമ്മന്തേ ഓസീദമാനേ സേസാ പുത്തഭാതരോ പേസേത്വാ തസ്സ കമ്മന്തം ഉപത്ഥമ്ഭയമാനാപി ആഗന്തുകരാജാനം ‘‘അസുകസ്സ ഗേഹം ഗച്ഛതു, അസുകസ്സ ഗേഹം ഗച്ഛതൂ’’തി അവത്വാ സബ്ബേ ഏകതോ സങ്ഗണ്ഹന്താപി ഏകസ്സ മങ്ഗലേ വാ രോഗേ വാ അഞ്ഞസ്മിം വാ പന താദിസേ സുഖദുക്ഖേ ഉപ്പന്നേ സബ്ബേ തത്ഥ സഹായഭാവം ഗച്ഛന്താപി സമഗ്ഗാ വജ്ജികരണീയാനി കരോന്തി നാമ.

അപ്പഞ്ഞത്തന്തിആദീസു പുബ്ബേ അകതം സുങ്കം വാ ബലിം വാ ദണ്ഡം വാ ആഹരാപേന്താ അപ്പഞ്ഞത്തം പഞ്ഞാപേന്തി നാമ. പോരാണപവേണിയാ ആഗതമേവ പന അനാഹരാപേന്താ പഞ്ഞത്തം സമുച്ഛിന്ദന്തി നാമ. ചോരോതി ഗഹേത്വാ ദസ്സിതേ അവിചിനിത്വാ ഛേജ്ജഭേജ്ജം അനുസാസന്താ പോരാണം വജ്ജിധമ്മം സമാദായ ന വത്തന്തി നാമ. തേസം അപഞ്ഞത്തം പഞ്ഞാപേന്താനം അഭിനവസുങ്കാദിപീളിതാ മനുസ്സാ ‘‘അതിഉപദ്ദുതമ്ഹ, കേ ഇമേസം വിജിതേ വസിസ്സന്തീ’’തി പച്ചന്തം പവിസിത്വാ ചോരാ വാ ചോരസഹായാ വാ ഹുത്വാ ജനപദം ഹനന്തി. പഞ്ഞത്തം സമുച്ഛിന്ദന്താനം പവേണിആഗതാനി സുങ്കാദീനി അഗണ്ഹന്താനം കോസോ പരിഹായതി, തതോ ഹത്ഥിഅസ്സബലകായഓരോധാദയോ യഥാനിബദ്ധം വട്ടം അലഭമാനാ ഥാമബലേന പരിഹായന്തി. തേ നേവ യുദ്ധക്ഖമാ ഹോന്തി ന പാരിചരിയക്ഖമാ. പോരാണം വജ്ജിധമ്മം സമാദായ അവത്തന്താനം വിജിതേ മനുസ്സാ ‘‘അമ്ഹാകം പുത്തം പിതരം ഭാതരം അചോരംയേവ ചോരോതി കത്വാ ഛിന്ദിംസു ഭിന്ദിംസൂ’’തി കുജ്ഝിത്വാ പച്ചന്തം പവിസിത്വാ ചോരാ വാ ചോരസഹായാ വാ ഹുത്വാ ജനപദം ഹനന്തി. ഏവം രാജൂനം പരിഹാനി ഹോതി. അപഞ്ഞത്തം ന പഞ്ഞാപേന്താനം പന ‘‘പവേണിആഗതംയേവ രാജാനോ കരോന്തീ’’തി മനുസ്സാ ഹട്ഠതുട്ഠാ കസിവാണിജ്ജാദികേ കമ്മന്തേ സമ്പാദേന്തി. പഞ്ഞത്തം അസമുച്ഛിന്ദന്താനം പവേണിആഗതാനി സുങ്കാദീനി ഗണ്ഹന്താനം കോസോ വഡ്ഢതി, തതോ ഹത്ഥിഅസ്സബലകായഓരോധാദയോ യഥാനിബദ്ധം വട്ടം ലഭമാനാ ഥാമബലസമ്പന്നാ യുദ്ധക്ഖമാ ചേവ പാരിചരിയക്ഖമാ ച ഹോന്തി. പോരാണേ വജ്ജിധമ്മേ സമാദായ വത്തന്താനം മനുസ്സാ ന ഉജ്ഝായന്തി. ‘‘രാജാനോ പോരാണപവേണിയാ കരോന്തി, അട്ടകുലികസേനാപതിഉപരാജൂഹി പരിക്ഖിതം സയമ്പി പരിക്ഖിപിത്വാ പവേണിപോത്ഥകം വാചാപേത്വാ അനുച്ഛവികമേവ ദണ്ഡം പവത്തയന്തി, ഏതേസം ദോസോ നത്ഥി, അമ്ഹാകംയേവ ദോസോ’’തി അപ്പമത്താ കമ്മന്തേ കരോന്തി. ഏവം രാജൂനം വുദ്ധി ഹോതി.

സക്കരിസ്സന്തീതി യംകിഞ്ചി തേസം സക്കാരം കരോന്താ സുന്ദരമേവ കരിസ്സന്തി. ഗരും കരിസ്സന്തീതി ഗരുഭാവം പച്ചുപട്ഠപേത്വാ കരിസ്സന്തി. മാനേസ്സന്തീതി മനേന പിയായിസ്സന്തി. പൂജേസ്സന്തീതി പച്ചയപൂജായ പൂജേസ്സന്തി. സോതബ്ബം മഞ്ഞിസ്സന്തീതി ദിവസസ്സ ദ്വേ തയോ വാരേ ഉപട്ഠാനം ഗന്ത്വാ തേസം കഥം സോതബ്ബം സദ്ധാതബ്ബം മഞ്ഞിസ്സന്തി. തത്ഥ യേ ഏവം മഹല്ലകാനം രാജൂനം സക്കാരാദീനി ന കരോന്തി, ഓവാദത്ഥായ വാ നേസം ഉപട്ഠാനം ന ഗച്ഛന്തി, തേ തേഹി വിസ്സട്ഠാ അനോവദിയമാനാ കീളാപസുതാ രജ്ജതോ പരിഹായന്തി. യേ പന തഥാ പടിപജ്ജന്തി, തേസം മഹല്ലകരാജാനോ ‘‘ഇദം കാതബ്ബം ഇദം ന കാതബ്ബ’’ന്തി പോരാണപവേണിം ആചിക്ഖന്തി. സങ്ഗാമം പത്വാപി ‘‘ഏവം പവിസിതബ്ബം, ഏവം നിക്ഖമിതബ്ബ’’ന്തി ഉപായം ദസ്സേന്തി. തേ തേഹി ഓവദിയമാനാ യഥാഓവാദം പടിപജ്ജമാനാ സക്കോന്തി രജ്ജപവേണിം സന്ധാരേതും. തേന വുത്തം – ‘‘വുദ്ധിയേവ ലിച്ഛവീ വജ്ജീനം പാടികങ്ഖാ’’തി.

കുലിത്ഥിയോതി കുലഘരണിയോ. കുലകുമാരിയോതി അനിവിദ്ധാ താസം ധീതരോ. ഓകസ്സാതി വാ പസയ്ഹാതി വാ പസയ്ഹാകാരസ്സേവേതം നാമം. ഓകാസാതിപി പഠന്തി. തത്ഥ ഓകസ്സാതി അവകസിത്വാ ആകഡ്ഢിത്വാ. പസയ്ഹാതി അഭിഭവിത്വാ അജ്ഝോത്ഥരിത്വാതി അയം വചനത്ഥോ. ഏവഞ്ഹി കരോന്താനം വിജിതേ മനുസ്സാ ‘‘അമ്ഹാകം ഗേഹേ പുത്തഭാതരോപി, ഖേളസിങ്ഘാനികാദീനി മുഖേന അപനേത്വാ സംവഡ്ഢിതാ ധീതരോപി ഇമേ ബലക്കാരേന ഗഹേത്വാ അത്തനോ ഘരേ വാസേന്തീ’’തി കുപിതാ പച്ചന്തം പവിസിത്വാ ചോരാ വാ ചോരസഹായാ വാ ഹുത്വാ ജനപദം ഹനന്തി. ഏവം അകരോന്താനം പന വിജിതേ മനുസ്സാ അപ്പോസ്സുക്കാ സകാനി കമ്മാനി കരോന്താ രാജകോസം വഡ്ഢേന്തി. ഏവമേത്ഥ വുദ്ധിഹാനിയോ വേദിതബ്ബാ.

വജ്ജീനം വജ്ജിചേതിയാനീതി വജ്ജിരാജൂനം വജ്ജിരട്ഠേ ചിത്തീകതട്ഠേന ചേതിയാനീതി ലദ്ധനാമാനി യക്ഖട്ഠാനാനി. അബ്ഭന്തരാനീതി അന്തോനഗരേ ഠിതാനി. ബാഹിരാനീതി ബഹിനഗരേ ഠിതാനി. ദിന്നപുബ്ബം കതപുബ്ബന്തി പുബ്ബേ ദിന്നഞ്ച കതഞ്ച. നോ പരിഹാപേസ്സന്തീതി അഹാപേത്വാ യഥാപവത്തമേവ കരിസ്സന്തി. ധമ്മികം ബലിം പരിഹാപേന്താനഞ്ഹി ദേവതാ ആരക്ഖം സുസംവിഹിതം ന കരോന്തി, അനുപ്പന്നം ദുക്ഖം ഉപ്പാദേതും അസക്കോന്തിയോപി ഉപ്പന്നം കാസസീസരോഗാദിം വഡ്ഢേന്തി, സങ്ഗാമേ പത്തേ സഹായാ ന ഹോന്തി. അപരിഹാപേന്താനം പന ആരക്ഖം സുസംവിഹിതം കരോന്തി, അനുപ്പന്നം സുഖം ഉപ്പാദേതും അസക്കോന്തിയോപി ഉപ്പന്നം കാസസീസരോഗാദിം ഹരന്തി, സങ്ഗാമസീസേ സഹായാ ഹോന്തീതി. ഏവമേത്ഥ വുദ്ധിഹാനിയോ വേദിതബ്ബാ.

ധമ്മികാ രക്ഖാവരണഗുത്തീതി ഏത്ഥ രക്ഖാ ഏവ യഥാ അനിച്ഛിതം നാഗച്ഛതി, ഏവം ആവരണതോ ആവരണം. യഥാ ഇച്ഛിതം ന നസ്സതി, ഏവം ഗോപായനതോ ഗുത്തി. തത്ഥ ബലകായേന പരിവാരേത്വാ രക്ഖനം പബ്ബജിതാനം ധമ്മികാ രക്ഖാവരണഗുത്തി നാമ ന ഹോതി. യഥാ പന വിഹാരസ്സ ഉപവനേ രുക്ഖേ ന ഛിന്ദന്തി, വാജികാ വാജം ന കരോന്തി, പോക്ഖരണീസു മച്ഛേ ന ഗണ്ഹന്തി, ഏവം കരണം ധമ്മികാ രക്ഖാവരണഗുത്തി നാമ. കിന്തീതി കേന നു ഖോ കാരണേന.

തത്ഥ യേ അനാഗതാനം അരഹന്താനം ആഗമനം ന ഇച്ഛന്തി, തേ അസ്സദ്ധാ ഹോന്തി അപ്പസന്നാ. പബ്ബജിതേ സമ്പത്തേ പച്ചുഗ്ഗമനം ന കരോന്തി, ഗന്ത്വാ ന പസ്സന്തി, പടിസന്ഥാരം ന കരോന്തി, പഞ്ഹം ന പുച്ഛന്തി, ധമ്മം ന സുണന്തി, ദാനം ന ദേന്തി, അനുമോദനം ന സുണന്തി, നിവാസനട്ഠാനം ന സംവിദഹന്തി. അഥ നേസം അവണ്ണോ ഉഗ്ഗച്ഛതി ‘‘അസുകോ നാമ രാജാ അസ്സദ്ധോ അപ്പസന്നോ, പബ്ബജിതേ സമ്പത്തേ പച്ചുഗ്ഗമനം ന കരോതി…പേ… നിവാസനട്ഠാനം ന സംവിദഹതീ’’തി. തം സുത്വാ പബ്ബജിതാ തസ്സ നഗരദ്വാരേന ഗച്ഛന്താപി നഗരം ന പവിസന്തി. ഏവം അനാഗതാനം അരഹന്താനം അനാഗമനമേവ ഹോതി. ആഗതാനം പന ഫാസുവിഹാരേ അസതി യേപി അജാനിത്വാ ആഗതാ, തേ ‘‘വസിസ്സാമാതി താവ ചിന്തേത്വാ ആഗതമ്ഹാ, ഇമേസം പന രാജൂനം ഇമിനാ നീഹാരേന കേ വസിസ്സന്തീ’’തി നിക്ഖമിത്വാ ഗച്ഛന്തി. ഏവം അനാഗതേസു അനാഗച്ഛന്തേസു ആഗതേസു ദുക്ഖം വിഹരന്തേസു സോ ദോസോ പബ്ബജിതാനം അനാവാസോ ഹോതി. തതോ ദേവതാരക്ഖാ ന ഹോതി, ദേവതാരക്ഖായ അസതി അമനുസ്സാ ഓകാസം ലഭന്തി, അമനുസ്സാ ഉസ്സന്നാ അനുപ്പന്നം ബ്യാധിം ഉപ്പാദേന്തി. സീലവന്താനം ദസ്സനപഞ്ഹപുച്ഛനാദിവത്ഥുകസ്സ പുഞ്ഞസ്സ അനാഗമോ ഹോതി. വിപരിയായേന യഥാവുത്തകണ്ഹപക്ഖവിപരീതസ്സ സുക്കപക്ഖസ്സ സമ്ഭവോ ഹോതീതി ഏവമേത്ഥ വുദ്ധിഹാനിയോ വേദിതബ്ബാ.