൨. അനുസയവഗ്ഗോ

൩. കുലസുത്തവണ്ണനാ

൧൩. ദുതിയസ്സ തതിയേ നാലന്തി ന യുത്തം നാനുച്ഛവികം. ന മനാപേനാതി ന മനമ്ഹി അപ്പനകേന ആകാരേന നിസിന്നാസനതോ പച്ചുട്ഠേന്തി, അനാദരമേവ ദസ്സേന്തി. സന്തമസ്സ പരിഗുഹന്തീതി വിജ്ജമാനമ്പി ദേയ്യധമ്മം ഏതസ്സ നിഗുഹന്തി പടിച്ഛാദേന്തി. അസക്കച്ചം ദേന്തി നോ സക്കച്ചന്തി ലൂഖം വാ ഹോതു പണീതം വാ, അസഹത്ഥാ അചിത്തീകാരേന ദേന്തി, നോ ചിത്തീകാരേന.

൪. പുഗ്ഗലസുത്തവണ്ണനാ

൧൪. ചതുത്ഥേ ഉഭതോഭാഗവിമുത്തോതി ദ്വീഹി ഭാഗേഹി വിമുത്തോ, അരൂപസമാപത്തിയാ രൂപകായതോ വിമുത്തോ, മഗ്ഗേന നാമകായതോ. സോ ചതുന്നം അരൂപസമാപത്തീനം ഏകേകതോ വുട്ഠായ സങ്ഖാരേ സമ്മസിത്വാ അരഹത്തം പത്താനം ചതുന്നം, നിരോധാ വുട്ഠായ അരഹത്തം പത്തഅനാഗാമിനോ ച വസേന പഞ്ചവിധോ ഹോതി. പാളി പനേത്ഥ ‘‘കതമോ ച പുഗ്ഗലോ ഉഭതോഭാഗവിമുത്തോ? ഇധേകച്ചോ പുഗ്ഗലോ അട്ഠ വിമോക്ഖേ കായേന ഫുസിത്വാ വിഹരതി, പഞ്ഞായ ചസ്സ ദിസ്വാ ആസവാ പരിക്ഖീണാ ഹോന്തീ’’തി (പു. പ. ൨൦൮) ഏവം അട്ഠവിമോക്ഖലാഭിനോ വസേന ആഗതാ.

പഞ്ഞായ വിമുത്തോതി പഞ്ഞാവിമുത്തോ. സോ സുക്ഖവിപസ്സകോ, ചതൂഹി ഝാനേഹി വുട്ഠായ അരഹത്തം പത്താ ചത്താരോ ചാതി ഇമേസം വസേന പഞ്ചവിധോ ഹോതി. പാളി പനേത്ഥ അട്ഠവിമോക്ഖപടിക്ഖേപവസേനേവ ആഗതാ. യഥാഹ – ‘‘ന ഹേവ ഖോ അട്ഠ വിമോക്ഖേ കായേന ഫുസിത്വാ വിഹരതി, പഞ്ഞായ ചസ്സ ദിസ്വാ ആസവാ പരിക്ഖീണാ ഹോന്തി. അയം വുച്ചതി പുഗ്ഗലോ പഞ്ഞാവിമുത്തോ’’തി.

ഫുട്ഠന്തം സച്ഛികതോതി കായസക്ഖീ. സോ ഝാനഫസ്സം പഠമം ഫുസതി, പച്ഛാ നിരോധം നിബ്ബാനം സച്ഛികരോതി. സോ സോതാപത്തിഫലട്ഠം ആദിം കത്വാ യാവ അരഹത്തമഗ്ഗട്ഠാ ഛബ്ബിധോ ഹോതി. തേനാഹ – ‘‘ഇധേകച്ചോ പുഗ്ഗലോ അട്ഠ വിമോക്ഖേ കായേന ഫുസിത്വാ വിഹരതി, പഞ്ഞായ ചസ്സ ദിസ്വാ ഏകച്ചേ ആസവാ പരിക്ഖീണാ ഹോന്തി. അയം വുച്ചതി പുഗ്ഗലോ കായസക്ഖീ’’തി (പു. പ. ൨൦൮).

ദിട്ഠന്തം പത്തോതി ദിട്ഠിപ്പത്തോ. തത്രിദം സങ്ഖേപലക്ഖണം – ദുക്ഖാ സങ്ഖാരാ, സുഖോ നിരോധോതി ഞാതം ഹോതി ദിട്ഠം വിദിതം സച്ഛികതം ഫുസിതം പഞ്ഞായാതി ദിട്ഠിപ്പത്തോ. വിത്ഥാരതോ പന സോപി കായസക്ഖീ വിയ ഛബ്ബിധോ ഹോതി. തേനേവാഹ – ‘‘ഇധേകച്ചോ പുഗ്ഗലോ ‘ഇദം ദുക്ഖ’ന്തി യഥാഭൂതം പജാനാതി…പേ… ‘അയം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി, തഥാഗതപ്പവേദിതാ ചസ്സ ധമ്മാ പഞ്ഞായ വോദിട്ഠാ ഹോന്തി വോചരിതാ പഞ്ഞായ…പേ… അയം വുച്ചതി പുഗ്ഗലോ ദിട്ഠിപ്പത്തോ’’തി.

സദ്ധായ വിമുത്തോതി സദ്ധാവിമുത്തോ. സോപി വുത്തനയേനേവ ഛബ്ബിധോ ഹോതി. തേനാഹ – ‘‘ഇധേകച്ചോ പുഗ്ഗലോ ‘ഇദം ദുക്ഖ’ന്തി യഥാഭൂതം പജാനാതി…പേ… ‘അയം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി, തഥാഗതപ്പവേദിതാ ചസ്സ ധമ്മാ പഞ്ഞായ വോദിട്ഠാ ഹോന്തി വോചരിതാ പഞ്ഞായ…പേ… നോ ച ഖോ യഥാദിട്ഠിപ്പത്തസ്സ. അയം വുച്ചതി പുഗ്ഗലോ സദ്ധാവിമുത്തോ’’തി. ഏതസ്സ ഹി സദ്ധാവിമുത്തസ്സ പുബ്ബഭാഗമഗ്ഗക്ഖണേ സദ്ദഹന്തസ്സ വിയ ഓകപ്പേന്തസ്സ വിയ അധിമുച്ചന്തസ്സ വിയ ച കിലേസക്ഖയോ ഹോതി, ദിട്ഠിപ്പത്തസ്സ പുബ്ബഭാഗമഗ്ഗക്ഖണേ കിലേസച്ഛേദകഞാണം അദന്ധം തിഖിണം സൂരം ഹുത്വാ വഹതി. തസ്മാ യഥാ നാമ നാതിതിഖിണേന അസിനാ കദലിം ഛിന്ദന്തസ്സ ഛിന്നട്ഠാനം മട്ഠം ന ഹോതി, അസി സീഘം ന വഹതി, സദ്ദോ സുയ്യതി, ബലവതരോ വായാമോ കാതബ്ബോ ഹോതി, ഏവരൂപാ സദ്ധാവിമുത്തസ്സ പുബ്ബഭാഗമഗ്ഗഭാവനാ. യഥാ പന സുനിസിതേന അസിനാ കദലിം ഛിന്ദന്തസ്സ ഛിന്നട്ഠാനം മട്ഠം ഹോതി, അസി സീഘം വഹതി, സദ്ദോ ന സുയ്യതി, ബലവവായാമകിച്ചം ന ഹോതി, ഏവരൂപാ പഞ്ഞാവിമുത്തസ്സ പുബ്ബഭാഗമഗ്ഗഭാവനാ വേദിതബ്ബാ.

ധമ്മം അനുസ്സരതീതി ധമ്മാനുസാരീ. ധമ്മോതി പഞ്ഞാ, പഞ്ഞാപുബ്ബങ്ഗമം മഗ്ഗം ഭാവേതീതി അത്ഥോ. സദ്ധാനുസാരിമ്ഹിപി ഏസേവ നയോ. ഉഭോപേതേ സോതാപത്തിമഗ്ഗട്ഠായേവ. വുത്തമ്പി ചേതം – ‘‘യസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ സോതാപത്തിഫലസച്ഛികിരിയായ പടിപന്നസ്സ പഞ്ഞിന്ദ്രിയം അധിമത്തം ഹോതി, പഞ്ഞാവാഹിം പഞ്ഞാപുബ്ബങ്ഗമം അരിയമഗ്ഗം ഭാവേതി. അയം വുച്ചതി പുഗ്ഗലോ ധമ്മാനുസാരീ. യസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ സോതാപത്തിഫലസച്ഛികിരിയായ പടിപന്നസ്സ സദ്ധിന്ദ്രിയം അധിമത്തം ഹോതി, സദ്ധാവാഹിം സദ്ധാപുബ്ബങ്ഗമം അരിയമഗ്ഗം ഭാവേതി. അയം വുച്ചതി പുഗ്ഗലോ സദ്ധാനുസാരീ’’തി (പു. പ. ൨൦൮). അയമേത്ഥ സങ്ഖേപോ, വിത്ഥാരതോ പനേസാ ഉഭതോഭാഗവിമുത്താദികഥാ വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ (വിസുദ്ധി. ൨.൭൭൧, ൮൮൯) പഞ്ഞാഭാവനാധികാരേ വുത്താ. തസ്മാ തത്ഥ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബാതി.

൫. ഉദകൂപമാസുത്തവണ്ണനാ

൧൫. പഞ്ചമേ ഉദകൂപമാതി നിമുജ്ജനാദിആകാരം ഗഹേത്വാ ഉദകേന ഉപമിതാ. സകിം നിമുഗ്ഗോതി ഏകവാരമേവ നിമുഗ്ഗോ. ഏകന്തകാളകേഹീതി നിയതമിച്ഛാദിട്ഠിം സന്ധായ വുത്തം. ഉമ്മുജ്ജതീതി ഉട്ഠഹതി. സാധൂതി സോഭനാ ഭദ്ദകാ. ഹായതിയേവാതി ചങ്കവാരേ ആസിത്തഉദകം വിയ പരിഹായതേവ. ഉമ്മുജ്ജിത്വാ വിപസ്സതി വിലോകേതീതി ഉട്ഠഹിത്വാ ഗന്തബ്ബദിസം വിപസ്സതി വിലോകേതി. പതരതീതി ഗന്തബ്ബദിസാഭിമുഖോ തരതി നാമ. പടിഗാധപ്പത്തോ ഹോതീതി ഉട്ഠായ വിലോകേത്വാ പതരിത്വാ ഏകസ്മിം ഠാനേ പതിട്ഠാപത്തോ നാമ ഹോതി, തിട്ഠതി ന പുനാഗച്ഛതി. തിണ്ണോ പാരങ്ഗതോ ഥലേ തിട്ഠതീതി സബ്ബകിലേസോഘം തരിത്വാ പരതീരം ഗന്ത്വാ നിബ്ബാനഥലേ പതിട്ഠിതോ നാമ ഹോതി. ഇമസ്മിം സുത്തേ വട്ടവിവട്ടം കഥിതം.

൬. അനിച്ചാനുപസ്സീസുത്തവണ്ണനാ

൧൬. ഛട്ഠേ അനിച്ചാതി ഏവം പഞ്ഞായ ഫരന്തോ അനുപസ്സതീതി അനിച്ചാനുപസ്സീ. അനിച്ചാതി ഏവം സഞ്ഞാ അസ്സാതി അനിച്ചസഞ്ഞീ. അനിച്ചാതി ഏവം ഞാണേന പടിസംവേദിതാ അസ്സാതി അനിച്ചപടിസംവേദീ. സതതന്തി സബ്ബകാലം. സമിതന്തി യഥാ പുരിമചിത്തേന പച്ഛിമചിത്തം സമിതം സമുപഗതം ഘട്ടിതം ഹോതി, ഏവം. അബ്ബോകിണ്ണന്തി നിരന്തരം അഞ്ഞേന ചേതസാ അസംമിസ്സം. ചേതസാ അധിമുച്ചമാനോതി ചിത്തേന സന്നിട്ഠാപയമാനോ. പഞ്ഞായ പരിയോഗാഹമാനോതി വിപസ്സനാഞാണേന അനുപവിസമാനോ.

അപുബ്ബം അചരിമന്തി അപുരേ അപച്ഛാ ഏകക്ഖണേയേവ. ഇധ സമസീസീ കഥിതോ. സോ ചതുബ്ബിധോ ഹോതി രോഗസമസീസീ, വേദനാസമസീസീ, ഇരിയാപഥസമസീസീ, ജീവിതസമസീസീതി. തത്ഥ യസ്സ അഞ്ഞതരേന രോഗേന ഫുട്ഠസ്സ സതോ രോഗവൂപസമോ ച ആസവക്ഖയോ ച ഏകപ്പഹാരേനേവ ഹോതി, അയം രോഗസമസീസീ നാമ. യസ്സ പന അഞ്ഞതരം വേദനം വേദയതോ വേദനാവൂപസമോ ച ആസവക്ഖയോ ച ഏകപ്പഹാരേനേവ ഹോതി, അയം വേദനാസമസീസീ നാമ. യസ്സ പന ഠാനാദീസു ഇരിയാപഥേസു അഞ്ഞതരസമങ്ഗിനോ വിപസ്സന്തസ്സ ഇരിയാപഥസ്സ പരിയോസാനഞ്ച ആസവക്ഖയോ ച ഏകപ്പഹാരേനേവ ഹോതി, അയം ഇരിയാപഥസമസീസീ നാമ. യസ്സ പന ഉപക്കമതോ വാ സരസതോ വാ ജീവിതപരിയാദാനഞ്ച ആസവക്ഖയോ ച ഏകപ്പഹാരേനേവ ഹോതി, അയം ജീവിതസമസീസീ നാമ. അയമിധ അധിപ്പേതോ. തത്ഥ കിഞ്ചാപി ആസവപരിയാദാനം മഗ്ഗചിത്തേന, ജീവിതപരിയാദാനം ചുതിചിത്തേന ഹോതീതി ഉഭിന്നം ഏകക്ഖണേ സമ്ഭവോ നാമ നത്ഥി. യസ്മാ പനസ്സ ആസവേസു ഖീണമത്തേസു പച്ചവേക്ഖണവാരാനന്തരമേവ ജീവിതപരിയാദാനം ഗച്ഛതി, അന്തരം ന പഞ്ഞായതി, തസ്മാ ഏവം വുത്തം.

അന്തരാപരിനിബ്ബായീതി യോ പഞ്ചസു സുദ്ധാവാസേസു യത്ഥ കത്ഥചി ഉപ്പന്നോ നിബ്ബത്തക്ഖണേ വാ ഥോകം അതിക്കമിത്വാ വാ വേമജ്ഝേ ഠത്വാ വാ അരഹത്തം പാപുണാതി, തസ്സേതം നാമം. ഉപഹച്ചപരിനിബ്ബായീതി യോ തത്ഥേവ ആയുവേമജ്ഝം അതിക്കമിത്വാ അരഹത്തം പാപുണാതി. അസങ്ഖാരപരിനിബ്ബായീതി യോ തേസംയേവ പുഗ്ഗലാനം അസങ്ഖാരേനേവ അപ്പയോഗേന കിലേസേ ഖേപേതി. സസങ്ഖാരപരിനിബ്ബായീതി യോ സസങ്ഖാരേന സപ്പയോഗേന കിലേസേ ഖേപേതി. ഉദ്ധംസോതോ അകനിട്ഠഗാമീതി യോ ഹേട്ഠാ ചതൂസു സുദ്ധാവാസേസു യത്ഥ കത്ഥചി നിബ്ബത്തിത്വാ തതോ ചുതോ അനുപുബ്ബേന അകനിട്ഠേ ഉപ്പജ്ജിത്വാ അരഹത്തം പാപുണാതി.

൭-൯. ദുക്ഖാനുപസ്സീസുത്താദിവണ്ണനാ

൧൭-൧൯. സത്തമേ ദുക്ഖാനുപസ്സീതി പീളനാകാരം ദുക്ഖതോ അനുപസ്സന്തോ. അട്ഠമേ അനത്താനുപസ്സീതി അവസവത്തനാകാരം അനത്താതി അനുപസ്സന്തോ. നവമേ സുഖാനുപസ്സീതി സുഖന്തി ഏവം ഞാണേന അനുപസ്സന്തോ.

൧൦. നിദ്ദസവത്ഥുസുത്തവണ്ണനാ

൨൦. ദസമേ നിദ്ദസവത്ഥൂനീതി നിദ്ദസാദിവത്ഥൂനി, ‘‘നിദ്ദസോ ഭിക്ഖു, നിബ്ബീസോ, നിത്തിംസോ, നിച്ചത്താലീസോ, നിപ്പഞ്ഞാസോ’’തി ഏവം വചനകാരണാനി. അയം കിര പഞ്ഹോ തിത്ഥിയസമയേ ഉപ്പന്നോ. തിത്ഥിയാ ഹി ദസവസ്സകാലേ മതം നിഗണ്ഠം നിദ്ദസോതി വദന്തി. സോ കിര പുന ദസവസ്സോ ന ഹോതി. ന കേവലഞ്ച ദസവസ്സോ, നവവസ്സോപി ഏകവസ്സോപി ന ഹോതി. ഏതേനേവ നയേന വീസതിവസ്സാദികാലേപി മതം നിഗണ്ഠം ‘‘നിബ്ബീസോ നിത്തിംസോ നിച്ചത്താലീസോ നിപ്പഞ്ഞാസോ’’തി വദന്തി. ആയസ്മാ ആനന്ദോ ഗാമേ വിചരന്തോ തം കഥം സുത്വാ വിഹാരം ഗന്ത്വാ ഭഗവതോ ആരോചേസി. ഭഗവാ ആഹ – ‘‘ന ഇദം, ആനന്ദ, തിത്ഥിയാനം അധിവചനം, മമ സാസനേ ഖീണാസവസ്സേതം അധിവചനം. ഖീണാസവോ ഹി ദസവസ്സകാലേ പരിനിബ്ബുതോ പുന ദസവസ്സോ ന ഹോതി. ന കേവലഞ്ച ദസവസ്സോവ, നവവസ്സോപി…പേ… ഏകവസ്സോപി. ന കേവലഞ്ച ഏകവസ്സോവ, ഏകാദസമാസികോപി…പേ… ഏകമാസികോപി ഏകമുഹുത്തികോപി ന ഹോതിയേവ’’. കസ്മാ? പുന പടിസന്ധിയാ അഭാവാ. നിബ്ബീസാദീസുപി ഏസേവ നയോ. ഇതി ഭഗവാ ‘‘മമ സാസനേ ഖീണാസവസ്സേതം അധിവചന’’ന്തി വത്വാ യേഹി കാരണേഹി നിദ്ദസോ ഹോതി, താനി ദസ്സേതും ഇമം ദേസനം ആരഭി.

തത്ഥ ഇധാതി ഇമസ്മിം സാസനേ. സിക്ഖാസമാദാനേ തിബ്ബച്ഛന്ദോ ഹോതീതി സിക്ഖാത്തയപൂരണേ ബലവച്ഛന്ദോ ഹോതി. ആയതിഞ്ച സിക്ഖാസമാദാനേ അവിഗതപേമോതി അനാഗതേ പുനദിവസാദീസുപി സിക്ഖാപൂരണേ അവിഗതപേമേനേവ സമന്നാഗതോ ഹോതി. ധമ്മനിസന്തിയാതി ധമ്മനിസാമനായ. വിപസ്സനായേതം അധിവചനം. ഇച്ഛാവിനയേതി തണ്ഹാവിനയേ. പടിസല്ലാനേതി ഏകീഭാവേ. വീരിയാരമ്ഭേതി കായികചേതസികസ്സ വീരിയസ്സ പൂരണേ. സതിനേപക്കേതി സതിയഞ്ചേവ നിപകഭാവേ. ദിട്ഠിപടിവേധേതി മഗ്ഗദസ്സനേ. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനമേവാതി.

അനുസയവഗ്ഗോ ദുതിയോ.