൧. സോണസുത്തവണ്ണനാ

൫൫. ഛട്ഠസ്സ പഠമേ സോണോതി സുഖുമാലസോണത്ഥേരോ. സീതവനേതി ഏവംനാമകേ സുസാനേ. തസ്മിം കിര പടിപാടിയാ പഞ്ച ചങ്കമനപണ്ണസാലാസതാനി മാപിതാനി, തേസു ഥേരോ അത്തനോ സപ്പായചങ്കമനം ഗഹേത്വാ സമണധമ്മം കരോതി. തസ്സ ആരദ്ധവീരിയസ്സ ഹുത്വാ ചങ്കമതോ പാദതലാനി ഭിജ്ജിംസു, ജാണൂഹി ചങ്കമതോ ജാണുകാനിപി ഹത്ഥതലാനിപി ഭിജ്ജിംസു, ഛിദ്ദാനി അഹേസും. ഏവം ആരദ്ധവീരിയോ വിഹരന്തോ ഓഭാസനിമിത്തമത്തകമ്പി ദസ്സേതും നാസക്ഖി. തസ്സ വീരിയേന കിലമിതകായസ്സ കോടിയം പാസാണഫലകേ നിസിന്നസ്സ യോ വിതക്കോ ഉദപാദി, തം ദസ്സേതും അഥ ഖോ ആയസ്മതോതിആദി വുത്തം. തത്ഥ ആരദ്ധവീരിയാതി പരിപുണ്ണപഗ്ഗഹിതവീരിയാ. ന അനുപാദായ ആസവേഹി ചിത്തം വിമുച്ചതീതി സചേ ഹി അഹം ഉഗ്ഘടിതഞ്ഞൂ വാ അസ്സം വിപഞ്ചിതഞ്ഞൂ വാ നേയ്യോ വാ, നൂന മേ ചിത്തം വിമുച്ചേയ്യ. അദ്ധാ പനസ്മി പദപരമോ, യേന മേ ചിത്തം ന വിമുച്ചതീതി സന്നിട്ഠാനം കത്വാ സംവിജ്ജന്തി ഖോ പനാതിആദീനി ചിന്തേസി. തത്ഥ ഭോഗാതി ഉപയോഗത്ഥേ പച്ചത്തം.

പാതുരഹോസീതി ഥേരസ്സ ചിത്താചാരം ഞത്വാ ‘‘അയം സോണോ അജ്ജ സീതവനേ പധാനഭൂമിയം നിസിന്നോ ഇമം വിതക്കം വിതക്കേതി, ഗന്ത്വാസ്സ വിതക്കം സഹോത്ഥം ഗണ്ഹിത്വാ വീണോപമം കമ്മട്ഠാനം കഥേസ്സാമീ’’തി പമുഖേ പാകടോ അഹോസി. പഞ്ഞത്തേ ആസനേതി പധാനികഭിക്ഖൂ അത്തനോ വസനട്ഠാനേ ഓവദിതും ആഗതസ്സ ബുദ്ധസ്സ ഭഗവതോ നിസീദനത്ഥം യഥാലാഭേന ആസനം പഞ്ഞാപേത്വാവ പധാനം കരോന്തി, അഞ്ഞം അലഭമാനാ പുരാണപണ്ണാനിപി സന്ഥരിത്വാ ഉപരി സങ്ഘാടിം പഞ്ഞപേന്തി. ഥേരോപി ആസനം പഞ്ഞാപേത്വാ പധാനം അകാസി. തം സന്ധായ വുത്തം – ‘‘പഞ്ഞത്തേ ആസനേ’’തി.

തം കിം മഞ്ഞസീതി സത്ഥാ ‘‘ഇമസ്സ ഭിക്ഖുനോ അവസേസകമ്മട്ഠാനേഹി അത്ഥോ നത്ഥി, അയം ഗന്ധബ്ബസിപ്പേ ഛേകോ ചിണ്ണവസീ, അത്തനോ വിസയേ കഥിയമാനം ഖിപ്പമേവ സല്ലക്ഖേസ്സതീ’’തി വീണോപമം കഥേതും ‘‘തം കിം മഞ്ഞസീ’’തിആദിമാഹ. വീണായ തന്തിസ്സരേ കുസലതാ നാമ വീണായ വാദനകുസലതാ, സോ ച തത്ഥ കുസലോ. മാതാപിതരോ ഹിസ്സ ‘‘അമ്ഹാകം പുത്തോ അഞ്ഞം സിപ്പം സിക്ഖന്തോ കായേന കിലമിസ്സതി, ഇദം പന സയനേ നിസിന്നേനേവ സക്കാ ഉഗ്ഗണ്ഹിതു’’ന്തി ഗന്ധബ്ബസിപ്പമേവ ഉഗ്ഗണ്ഹാപേസും. തസ്സ –

‘‘സത്ത സരാ തയോ ഗാമാ, മുച്ഛനാ ഏകവീസതി;

ഠാനാ ഏകൂനപഞ്ഞാസ, ഇച്ചേതേ സരമണ്ഡലാ’’തി. –

ആദികം ഗന്ധബ്ബസിപ്പം സബ്ബമേവ പഗുണം അഹോസി. അച്ചായതാതി അതിആയതാ ഖരമുച്ഛനാ. സരവതീതി സരസമ്പന്നാ. കമ്മഞ്ഞാതി കമ്മക്ഖമാ കമ്മയോഗ്ഗാ. അതിസിഥിലാതി മന്ദമുച്ഛനാ. സമേ ഗുണേ പതിട്ഠിതാതി മജ്ഝിമേ സരേ ഠപേത്വാ മുച്ഛിതാ.

അച്ചാരദ്ധന്തി അതിഗാള്ഹം. ഉദ്ധച്ചായ സംവത്തതീതി ഉദ്ധതഭാവായ സംവത്തതി. അതിലീനന്തി അതിസിഥിലം. കോസജ്ജായാതി കുസീതഭാവത്ഥായ. വീരിയസമഥം അധിട്ഠഹാതി വീരിയസമ്പയുത്തം സമഥം അധിട്ഠഹ, വീരിയം സമഥേന യോജേഹീതി അത്ഥോ. ഇന്ദ്രിയാനഞ്ച സമതം പടിവിജ്ഝാതി സദ്ധാദീനം ഇന്ദ്രിയാനം സമതം സമഭാവം അധിട്ഠാഹി. തത്ഥ സദ്ധം പഞ്ഞായ, പഞ്ഞഞ്ച സദ്ധായ, വീരിയം സമാധിനാ, സമാധിഞ്ച വീരിയേന യോജയതാ ഇന്ദ്രിയാനം സമതാ അധിട്ഠിതാ നാമ ഹോതി. സതി പന സബ്ബത്ഥികാ, സാ സദാ ബലവതീയേവ വട്ടതി. തഞ്ച പന തേസം യോജനാവിധാനം വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ (വിസുദ്ധി. ൧.൬൦-൬൨) പകാസിതമേവ. തത്ഥ ച നിമിത്തം ഗണ്ഹാഹീതി തസ്മിഞ്ച സമഭാവേ സതി യേന ആദാസേ മുഖബിമ്ബേനേവ നിമിത്തേന ഉപ്പജ്ജിതബ്ബം, തം സമഥനിമിത്തം വിപസ്സനാനിമിത്തം മഗ്ഗനിമിത്തം ഫലനിമിത്തഞ്ച ഗണ്ഹാഹി നിബ്ബത്തേഹീതി ഏവമസ്സ സത്ഥാ അരഹത്തേ പക്ഖിപിത്വാ കമ്മട്ഠാനം കഥേസി.

തത്ഥ ച നിമിത്തം അഗ്ഗഹേസീതി സമഥനിമിത്തഞ്ച വിപസ്സനാനിമിത്തഞ്ച അഗ്ഗഹേസി. ഛ ഠാനാനീതി ഛ കാരണാനി. അധിമുത്തോ ഹോതീതി പടിവിജ്ഝിത്വാ പച്ചക്ഖം കത്വാ ഠിതോ ഹോതി. നേക്ഖമ്മാധിമുത്തോതിആദി സബ്ബം അരഹത്തവസേനേവ വുത്തം. അരഹത്തഞ്ഹി സബ്ബകിലേസേഹി നിക്ഖന്തത്താ നേക്ഖമ്മം, തേഹേവ പവിവിത്തത്താ പവിവേകോ, ബ്യാപജ്ഝാഭാവതോ അബ്യാപജ്ഝം, തണ്ഹാക്ഖയന്തേ ഉപ്പന്നത്താ തണ്ഹാക്ഖയോ, ഉപാദാനക്ഖയന്തേ ഉപ്പന്നത്താ ഉപാദാനക്ഖയോ, സമ്മോഹാഭാവതോ അസമ്മോഹോതി വുച്ചതി.

കേവലം സദ്ധാമത്തകന്തി പടിവേധരഹിതം കേവലം പടിവേധപഞ്ഞായ അസമ്മിസ്സകം സദ്ധാമത്തകം. പടിചയന്തി പുനപ്പുനം കരണേന വഡ്ഢിം. വീതരാഗത്താതി മഗ്ഗപടിവേധേന രാഗസ്സ വിഗതത്തായേവ നേക്ഖമ്മസങ്ഖാതം അരഹത്തം പടിവിജ്ഝിത്വാ സച്ഛികത്വാ ഠിതോ ഹോതി, ഫലസമാപത്തിവിഹാരേന വിഹരതി, തന്നിന്നമാനസോയേവ ച ഹോതീതി അത്ഥോ. സേസപദേസുപി ഏസേവ നയോ.

ലാഭസക്കാരസിലോകന്തി ചതുപച്ചയലാഭഞ്ച തേസഞ്ഞേവ സുകതഭാവഞ്ച വണ്ണഭണനഞ്ച. നികാമയമാനോതി ഇച്ഛമാനോ പത്ഥയമാനോ. പവിവേകാധിമുത്തോതി പവിവേകേ അധിമുത്തോ അരഹന്തി ഏവം അരഹത്തം ബ്യാകരോതീതി അത്ഥോ.

സീലബ്ബതപരാമാസന്തി സീലഞ്ച വതഞ്ച പരാമസിത്വാ ഗഹിതം ഗഹണമത്തം. സാരതോ പച്ചാഗച്ഛന്തോതി സാരഭാവേന ജാനന്തോ. അബ്യാപജ്ഝാധിമുത്തോതി അബ്യാപജ്ഝം അരഹത്തം ബ്യാകരോതി. ഇമിനാവ നയേന സബ്ബട്ഠാനേസു അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. അപിചേത്ഥ ‘‘നേക്ഖമ്മാധിമുത്തോതി ഇമസ്മിംയേവ അരഹത്തം കഥിതം, സേസേസു പഞ്ചസു നിബ്ബാന’’ന്തി ഏകേ വദന്തി. അപരേ ‘‘അസമ്മോഹാധിമുത്തോതി ഏത്ഥേവ നിബ്ബാനം കഥിതം, സേസേസു അരഹത്ത’’ന്തി വദന്തി. അയം പനേത്ഥ സാരോ – സബ്ബേസ്വേവ തേസു അരഹത്തമ്പി നിബ്ബാനമ്പി കഥിതമേവാതി.

ഭുസാതി ബലവന്തോ ദിബ്ബരൂപസദിസാ. നേവസ്സ ചിത്തം പരിയാദിയന്തീതി ഏതസ്സ ഖീണാസവസ്സ ചിത്തം ഗഹേത്വാ ഠാതും ന സക്കോന്തി. കിലേസാ ഹി ഉപ്പജ്ജമാനാ ചിത്തം ഗണ്ഹന്തി നാമ. അമിസ്സീകതന്തി കിലേസാ ഹി ആരമ്മണേന സദ്ധിം ചിത്തം മിസ്സം കരോന്തി, തേസം അഭാവാ അമിസ്സീകതം. ഠിതന്തി പതിട്ഠിതം. ആനേഞ്ജപ്പത്തന്തി അചലപ്പത്തം. വയഞ്ചസ്സാനുപസ്സതീതി തസ്സ ചേസ ചിത്തസ്സ ഉപ്പാദമ്പി വയമ്പി പസ്സതി. ഭുസാ വാതവുട്ഠീതി ബലവാ വാതക്ഖന്ധോ. നേവ സമ്പകമ്പേയ്യാതി ഏകഭാഗേന ചാലേതും ന സക്കുണേയ്യ. ന സമ്പകമ്പേയ്യാതി ഥൂണം വിയ സബ്ബഭാഗതോ കമ്പേതും ന സക്കുണേയ്യ. ന സമ്പവേധേയ്യാതി വേധേത്വാ പവേധേത്വാ പാതേതും ന സക്കുണേയ്യ.

നേക്ഖമ്മം അധിമുത്തസ്സാതി അരഹത്തം പടിവിജ്ഝിത്വാ ഠിതസ്സ ഖീണാസവസ്സ. സേസപദേസുപി അരഹത്തമേവ കഥിതം. ഉപാദാനക്ഖയസ്സ ചാതി ഉപയോഗത്ഥേ സാമിവചനം. അസമ്മോഹഞ്ച ചേതസോതി ചിത്തസ്സ ച അസമ്മോഹം അധിമുത്തസ്സ. ദിസ്വാ ആയതനുപ്പാദന്തി ആയതനാനം ഉപ്പാദഞ്ച വയഞ്ച ദിസ്വാ. സമ്മാ ചിത്തം വിമുച്ചതീതി സമ്മാ ഹേതുനാ നയേന ഇമായ വിപസ്സനാപടിപത്തിയാ ഫലസമാപത്തിവസേന ചിത്തം വിമുച്ചതി, നിബ്ബാനാരമ്മണേ അധിമുച്ചതി. അഥ വാ ഇമിനാ ഖീണാസവസ്സ പടിപദാ കഥിതാ. തസ്സ ഹി ആയതനുപ്പാദം ദിസ്വാ ഇമായ വിപസ്സനായ അധിഗതസ്സ അരിയമഗ്ഗസ്സാനുഭാവേന സബ്ബകിലേസേഹി സമ്മാ ചിത്തം വിമുച്ചതി. ഏവം തസ്സ സമ്മാ വിമുത്തസ്സ…പേ… ന വിജ്ജതി. തത്ഥ സന്തചിത്തസ്സാതി നിബ്ബുതചിത്തസ്സ. സേസമേത്ഥ ഉത്താനത്ഥമേവാതി.