൧. ബാലവഗ്ഗോ

൧. ഭയസുത്തവണ്ണനാ

൧. തികനിപാതസ്സ പഠമേ ഭയാനീതിആദീസു ഭയന്തി ചിത്തുത്രാസോ. ഉപദ്ദവോതി അനേകഗ്ഗതാകാരോ. ഉപസഗ്ഗോതി ഉപസട്ഠാകാരോ തത്ഥ തത്ഥ ലഗ്ഗനാകാരോ.

തേസം ഏവം നാനത്തം വേദിതബ്ബം – പബ്ബതവിസമനിസ്സിതാ ചോരാ ജനപദവാസീനം പേസേന്തി – ‘‘മയം അസുകദിവസേ നാമ തുമ്ഹാകം ഗാമം പഹരിസ്സാമാ’’തി. തേ തം പവത്തിം സുതകാലതോ പട്ഠായ ഭയം സന്താസം ആപജ്ജന്തി. അയം ചിത്തുത്രാസോ നാമ. ‘‘യഥാ നോ തേ ചോരാ കുപിതാ അനത്ഥമ്പി ആവഹേയ്യു’’ന്തി ഹത്ഥസാരം ഗഹേത്വാ ദ്വിപദചതുപ്പദേഹി സദ്ധിം അരഞ്ഞം പവിസിത്വാ തത്ഥ തത്ഥ ഭൂമിയം നിപജ്ജന്തി ഡംസമകസാദീഹി ഖജ്ജമാനാ, ഗുമ്ബന്തരാനി പവിസന്താ ഖാണുകണ്ടകേ മദ്ദന്തി. തേസം ഏവം വിചരന്താനം വിക്ഖിത്തഭാവോ അനേകഗ്ഗതാകാരോ നാമ. തതോ ചോരേസു യഥാവുത്തേ ദിവസേ അനാഗച്ഛന്തേസു ‘‘തുച്ഛകസാസനം ഭവിസ്സതി, ഗാമം പവിസിസ്സാമാ’’തി സപരിക്ഖാരാ ഗാമം പവിസന്തി. അഥ തേസം പവിട്ഠഭാവം ഞത്വാ ഗാമം പരിവാരേത്വാ ദ്വാരേ അഗ്ഗിം ദത്വാ മനുസ്സേ ഘാതേത്വാ ചോരാ സബ്ബം വിഭവം വിലുമ്പിത്വാ ഗച്ഛന്തി. തേസു ഘാതിതാവസേസാ അഗ്ഗിം നിബ്ബാപേത്വാ കോട്ഠകച്ഛായാഭിത്തിച്ഛായാദീസു തത്ഥ തത്ഥ ലഗ്ഗിത്വാ നിസീദന്തി നട്ഠം അനുസോചമാനാ. അയം ഉപസട്ഠാകാരോ ലഗ്ഗനാകാരോ നാമ.

നളാഗാരാതി നളേഹി ഛന്നപടിച്ഛന്നഅഗാരാ. സേസസമ്ഭാരാ പനേത്ഥ രുക്ഖമയാ ഹോന്തി. തിണാഗാരേപി ഏസേവ നയോ. കൂടാഗാരാനീതി കൂടസങ്ഗഹിതാനി അഗാരാനി. ഉല്ലിത്താവലിത്താനീതി അന്തോ ച ബഹി ച ലിത്താനി. നിവാതാനീതി നിവാരിതവാതപ്പവേസാനി. ഫുസിതഗ്ഗളാനീതി ഛേകേഹി വഡ്ഢകീഹി കതത്താ പിട്ഠസങ്ഘാടമ്ഹി സുട്ഠു ഫുസിതകവാടാനി. പിഹിതവാതപാനാനീതി യുത്തവാതപാനാനി. ഇമിനാ പദദ്വയേന കവാടവാതപാനാനം നിച്ചപിഹിതതം അകഥേത്വാ സമ്പത്തിയേവ കഥിതാ. ഇച്ഛിതിച്ഛിതക്ഖണേ പന താനി പിധീയന്തി ച വിവരീയന്തി ച.

ബാലതോ ഉപ്പജ്ജന്തീതി ബാലമേവ നിസ്സായ ഉപ്പജ്ജന്തി. ബാലോ ഹി അപണ്ഡിതപുരിസോ രജ്ജം വാ ഓപരജ്ജം വാ അഞ്ഞം വാ പന മഹന്തം ഠാനം പത്ഥേന്തോ കതിപയേ അത്തനാ സദിസേ വിധവപുത്തേ മഹാധുത്തേ ഗഹേത്വാ ‘‘ഏഥ അഹം തുമ്ഹേ ഇസ്സരേ കരിസ്സാമീ’’തി പബ്ബതഗഹനാദീനി നിസ്സായ അന്തമന്തേ ഗാമേ പഹരന്തോ ദാമരികഭാവം ജാനാപേത്വാ അനുപുബ്ബേന നിഗമേപി ജനപദേപി പഹരതി. മനുസ്സാ ഗേഹാനി ഛഡ്ഡേത്വാ ഖേമട്ഠാനം പത്ഥയമാനാ പക്കമന്തി. തേ നിസ്സായ വസന്താ ഭിക്ഖൂപി ഭിക്ഖുനിയോപി അത്തനോ അത്തനോ വസനട്ഠാനാനി പഹായ പക്കമന്തി. ഗതഗതട്ഠാനേ ഭിക്ഖാപി സേനാസനമ്പി ദുല്ലഭം ഹോതി. ഏവം ചതുന്നമ്പി പരിസാനം ഭയം ആഗതമേവ ഹോതി. പബ്ബജ്ജിതേസുപി ദ്വേ ബാലാ ഭിക്ഖൂ അഞ്ഞമഞ്ഞം വിവാദം പട്ഠപേത്വാ ചോദനം ആരഭന്തി. ഇതി കോസമ്ബിവാസികാനം വിയ മഹാകലഹോ ഉപ്പജ്ജതി. ചതുന്നം പരിസാനം ഭയം ആഗതമേവ ഹോതീതി ഏവം യാനി കാനിചി ഭയാനി ഉപ്പജ്ജന്തി, സബ്ബാനി താനി ബാലതോ ഉപ്പജ്ജന്തീതി യഥാനുസന്ധിനാ ദേസനം നിട്ഠപേസി.

൨. ലക്ഖണസുത്തവണ്ണനാ

൨. ദുതിയേ കായദ്വാരാദിപവത്തം കമ്മം ലക്ഖണം സഞ്ജാനനകാരണം അസ്സാതി കമ്മലക്ഖണോ. അപദാനസോഭനീ പഞ്ഞാതി യാ പഞ്ഞാ നാമ അപദാനേന സോഭതി, ബാലാ ച പണ്ഡിതാ ച അത്തനോ അത്തനോ ചരിതേനേവ പാകടാ ഹോന്തീതി അത്ഥോ. ബാലേന ഹി ഗതമഗ്ഗോ രുക്ഖഗച്ഛഗാമനിഗമാദീനി ഝാപേത്വാ ഗച്ഛന്തസ്സ ഇന്ദഗ്ഗിനോ ഗതമഗ്ഗോ വിയ ഹോതി, ഝാമട്ഠാനമത്തമേവ അങ്ഗാരമസിഛാരികാസമാകുലം പഞ്ഞായതി. പണ്ഡിതേന ഗതമഗ്ഗോ കുസോബ്ഭാദയോ പൂരേത്വാ വിവിധസസ്സസമ്പദം ആവഹമാനേന ചതുദീപികമേഘേന ഗതമഗ്ഗോ വിയ ഹോതി. യഥാ തേന ഗതമഗ്ഗേ ഉദകപൂരാനി ചേവ വിവിധസസ്സഫലാഫലാനി ച താനി താനി ഠാനാനി പഞ്ഞായന്തി, ഏവം പണ്ഡിതേന ഗതമഗ്ഗേ സമ്പത്തിയോവ പഞ്ഞായന്തി നോ വിപത്തിയോതി. സേസമേത്ഥ ഉത്താനത്ഥമേവ.

൩. ചിന്തീസുത്തവണ്ണനാ

൩. തതിയേ ബാലലക്ഖണാനീതി ‘‘ബാലോ അയ’’ന്തി ഏതേഹി ലക്ഖീയതി ഞായതീതി ബാലലക്ഖണാനി. താനേവസ്സ സഞ്ജാനനകാരണാനീതി ബാലനിമിത്താനി. ബാലാപദാനാനീതി ബാലസ്സ അപദാനാനി. ദുച്ചിന്തിതചിന്തീതി ചിന്തയന്തോ അഭിജ്ഝാബ്യാപാദമിച്ഛാദസ്സനവസേന ദുച്ചിന്തിതമേവ ചിന്തേതി. ദുബ്ഭാസിതഭാസീതി ഭാസമാനോപി മുസാവാദാദിഭേദം ദുബ്ഭാസിതമേവ ഭാസതി. ദുക്കടകമ്മകാരീതി കരോന്തോപി പാണാതിപാതാദിവസേന ദുക്കടകമ്മമേവ കരോതി. പണ്ഡിതലക്ഖണാനീതിആദി വുത്താനുസാരേനേവ വേദിതബ്ബം. സുചിന്തിതചിന്തീതിആദീനി ചേത്ഥ മനോസുചരിതാദീനം വസേന യോജേതബ്ബാനി.

൪. അച്ചയസുത്തവണ്ണനാ

൪. ചതുത്ഥേ അച്ചയം അച്ചയതോ ന പസ്സതീതി അത്തനോ അപരാധം അപരാധതോ ന പസ്സതി. അച്ചയതോ ദിസ്വാ യഥാധമ്മം നപ്പടികരോതീതി ‘‘അപരദ്ധം മയാ’’തി ഞത്വാപി യോ ധമ്മോ, തം ന കരോതി, ദണ്ഡകമ്മം ആഹരിത്വാ അച്ചയം ന ദേസേതി നക്ഖമാപേതി. അച്ചയം ദേസേന്തസ്സ യഥാധമ്മം നപ്പടിഗ്ഗണ്ഹാതീതി പരസ്സ ‘‘വിരദ്ധം മയാ’’തി ഞത്വാ ദണ്ഡകമ്മം ആഹരിത്വാ ഖമാപേന്തസ്സ നക്ഖമതി. സുക്കപക്ഖോ വുത്തപടിപക്ഖതോ വേദിതബ്ബോ.

൫. അയോനിസോസുത്തവണ്ണനാ

൫. പഞ്ചമേ അയോനിസോ പഞ്ഹം കത്താ ഹോതീതി ‘‘കതി നു ഖോ, ഉദായി, അനുസ്സതിട്ഠാനാനീ’’തി വുത്തേ ‘‘പുബ്ബേനിവാസോ അനുസ്സതിട്ഠാനം ഭവിസ്സതീ’’തി ചിന്തേത്വാ ലാളുദായിത്ഥേരോ വിയ അനുപായചിന്തായ അപഞ്ഹമേവ പഞ്ഹന്തി കത്താ ഹോതി. അയോനിസോ പഞ്ഹം വിസ്സജ്ജേതാ ഹോതീതി ഏവം ചിന്തിതം പന പഞ്ഹം വിസ്സജ്ജേന്തോപി ‘‘ഇധ, ഭന്തേ, ഭിക്ഖു അനേകവിഹിതം പുബ്ബേനിവാസം അനുസ്സരതി. സേയ്യഥിദം, ഏകമ്പി ജാതി’’ന്തിആദിനാ നയേന സോയേവ ഥേരോ വിയ അയോനിസോ വിസ്സജ്ജേതാ ഹോതി, അപഞ്ഹമേവ പഞ്ഹന്തി കഥേതി. പരിമണ്ഡലേഹി പദബ്യഞ്ജനേഹീതി ഏത്ഥ പദമേവ അത്ഥസ്സ ബ്യഞ്ജനതോ പദബ്യഞ്ജനം. തം അക്ഖരപാരിപൂരിം കത്വാ ദസവിധം ബ്യഞ്ജനബുദ്ധിം അപരിഹാപേത്വാ വുത്തം പരിമണ്ഡലം നാമ ഹോതി, ഏവരൂപേഹി പദബ്യഞ്ജനേഹീതി അത്ഥോ. സിലിട്ഠേഹീതി പദസിലിട്ഠതായ സിലിട്ഠേഹി. ഉപഗതേഹീതി അത്ഥഞ്ച കാരണഞ്ച ഉപഗതേഹി. നാബ്ഭനുമോദിതാതി ഏവം യോനിസോ സബ്ബം കാരണസമ്പന്നം കത്വാപി വിസ്സജ്ജിതം പരസ്സ പഞ്ഹം നാഭിനുമോദതി നാഭിനന്ദതി സാരിപുത്തത്ഥേരസ്സ പഞ്ഹം ലാളുദായിത്ഥേരോ വിയ. യഥാഹ –

‘‘അട്ഠാനം ഖോ ഏതം, ആവുസോ സാരിപുത്ത, അനവകാസോ, യം സോ അതിക്കമ്മേവ കബളീകാരാഹാരഭക്ഖാനം ദേവാനം സഹബ്യതം അഞ്ഞതരം മനോമയം കായം ഉപപന്നോ സഞ്ഞാവേദയിതനിരോധം സമാപജ്ജേയ്യാപി വുട്ഠഹേയ്യാപി, നത്ഥേതം ഠാന’’ന്തി (അ. നി. ൫.൧൬൬).

യോനിസോ പഞ്ഹം കത്താതിആദീസു ആനന്ദത്ഥേരോ വിയ യോനിസോവ പഞ്ഹം ചിന്തേത്വാ യോനിസോ വിസ്സജ്ജിതാ ഹോതി. ഥേരോ ഹി ‘‘കതി നു ഖോ, ആനന്ദ, അനുസ്സതിട്ഠാനാനീ’’തി പുച്ഛിതോ ‘‘അയം പഞ്ഹോ ഭവിസ്സതീ’’തി യോനിസോ ചിന്തേത്വാ യോനിസോ വിസ്സജ്ജേന്തോ ആഹ – ‘‘ഇധ, ഭന്തേ, ഭിക്ഖു വിവിച്ചേവ കാമേഹി…പേ… ചതുത്ഥജ്ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. ഇദം, ഭന്തേ, അനുസ്സതിട്ഠാനം ഏവംഭാവിതം ഏവംബഹുലീകതം ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരായ സംവത്തതീ’’തി. അബ്ഭനുമോദിതാ ഹോതീതി തഥാഗതോ വിയ യോനിസോ അബ്ഭനുമോദിതാ ഹോതി. തഥാഗതോ ഹി ആനന്ദത്ഥേരേന പഞ്ഹേ വിസ്സജ്ജിതേ ‘‘സാധു സാധു, ആനന്ദ, തേന ഹി ത്വം, ആനന്ദ, ഇമമ്പി ഛട്ഠം അനുസ്സതിട്ഠാനം ധാരേഹി. ഇധാനന്ദ, ഭിക്ഖു സതോവ അഭിക്കമതി സതോവ പടിക്കമതീ’’തിആദിമാഹ. ഛട്ഠാദീനി ഉത്താനത്ഥാനേവ.

൯. ഖതസുത്തവണ്ണനാ

൯. നവമേ സുക്കപക്ഖോ പുബ്ബഭാഗേ ദസഹിപി കുസലകമ്മപഥേഹി പരിച്ഛിന്നോ, ഉപരി യാവ അരഹത്തമഗ്ഗാ ലബ്ഭതി. ബഹുഞ്ച പുഞ്ഞം പസവതീതി ഏത്ഥ ലോകിയലോകുത്തരമിസ്സകപുഞ്ഞം കഥിതം.

൧൦. മലസുത്തവണ്ണനാ

൧൦. ദസമേ ദുസ്സീലഭാവോ ദുസ്സീല്യം, ദുസ്സീല്യമേവ മലം ദുസ്സീല്യമലം. കേനട്ഠേന മലന്തി? അനുദഹനട്ഠേന ദുഗ്ഗന്ധട്ഠേന കിലിട്ഠകരണട്ഠേന ച. തഞ്ഹി നിരയാദീസു അപായേസു അനുദഹതീതി അനുദഹനട്ഠേനപി മലം. തേന സമന്നാഗതോ പുഗ്ഗലോ മാതാപിതൂനമ്പി സന്തികേ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സാപി അന്തരേ ബോധിചേതിയട്ഠാനേസുപി ജിഗുച്ഛനീയോ ഹോതി, സബ്ബദിസാസു ചസ്സ ‘‘ഏവരൂപം കിര തേന പാപകമ്മം കത’’ന്തി അവണ്ണഗന്ധോ വായതീതി ദുഗ്ഗന്ധട്ഠേനപി മലം. തേന ച സമന്നാഗതോ പുഗ്ഗലോ ഗതഗതട്ഠാനേ ഉപതാപഞ്ചേവ ലഭതി, കായകമ്മാദീനി ചസ്സ അസുചീനി ഹോന്തി അപഭസ്സരാനീതി കിലിട്ഠകരണട്ഠേനപി മലം. അപിച തം ദേവമനുസ്സസമ്പത്തിയോ ചേവ നിബ്ബാനസമ്പത്തിഞ്ച മിലാപേതീതി മിലാപനട്ഠേനപി മലന്തി വേദിതബ്ബം. ഇസ്സാമലമച്ഛേരമലേസുപി ഏസേവ നയോ.

ബാലവഗ്ഗോ പഠമോ.