൩. ബാലവഗ്ഗവണ്ണനാ

൨൨. തതിയസ്സ പഠമേ അച്ചയം അച്ചയതോ ന പസ്സതീതി ‘‘അപരജ്ഝിത്വാ അപരദ്ധം മയാ’’തി അത്തനോ അപരാധം ന പസ്സതി, അപരദ്ധം മയാതി വത്വാ ദണ്ഡകമ്മം ആഹരിത്വാ ന ഖമാപേതീതി അത്ഥോ. അച്ചയം ദേസേന്തസ്സാതി ഏവം വത്വാ ദണ്ഡകമ്മം ആഹരിത്വാ ഖമാപേന്തസ്സ. യഥാധമ്മം നപ്പടിഗ്ഗണ്ഹാതീതി ‘‘പുന ഏവം ന കരിസ്സാമി, ഖമഥ മേ’’തി വുച്ചമാനോ അച്ചയം ഇമം യഥാധമ്മം യഥാസഭാവം ന പടിഗ്ഗണ്ഹാതി. ‘‘ഇതോ പട്ഠായ പുന ഏവരൂപം മാ അകാസി, ഖമാമി തുയ്ഹ’’ന്തി ന വദതി. സുക്കപക്ഖോ വുത്തപടിപക്ഖനയേനേവ വേദിതബ്ബോ.

൨൩. ദുതിയേ അബ്ഭാചിക്ഖന്തീതി അഭിഭവിത്വാ ആചിക്ഖന്തി, അഭൂതേന വദന്തി. ദോസന്തരോതി അന്തരേ പതിതദോസോ. ഏവരൂപോ ഹി ‘‘നത്ഥി സമണസ്സ ഗോതമസ്സ ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മോ’’തിആദീനി വദന്തോ സുനക്ഖത്തോ വിയ തഥാഗതം അബ്ഭാചിക്ഖതി. സദ്ധോ വാ ദുഗ്ഗഹിതേനാതി യോ ഹി ഞാണവിരഹിതായ സദ്ധായ അതിസദ്ധോ ഹോതി മുദ്ധപ്പസന്നോ, സോപി ‘‘ബുദ്ധോ നാമ സബ്ബലോകുത്തരോ, സബ്ബേ തസ്സ കേസാദയോ ബാത്തിംസ കോട്ഠാസാ ലോകുത്തരായേവാ’’തിആദിനാ നയേന ദുഗ്ഗഹിതം ഗണ്ഹിത്വാ തഥാഗതം അബ്ഭാചിക്ഖതി. തതിയം ഉത്താനത്ഥമേവാതി.

൨൫. ചതുത്ഥേ നേയ്യത്ഥം സുത്തന്തന്തി യസ്സ അത്ഥോ നേതബ്ബോ, തം നേതബ്ബത്ഥം സുത്തന്തം. നീതത്ഥോ സുത്തന്തോതി ദീപേതീതി കഥിതത്ഥോ അയം സുത്തന്തോതി വദതി. തത്ഥ ‘‘ഏകപുഗ്ഗലോ, ഭിക്ഖവേ, ദ്വേമേ, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലാ, തയോമേ, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലാ, ചത്താരോമേ, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലാ’’തി ഏവരൂപോ സുത്തന്തോ നേയ്യത്ഥോ നാമ. ഏത്ഥ ഹി കിഞ്ചാപി സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന ‘‘ഏകപുഗ്ഗലോ, ഭിക്ഖവേ’’തിആദി വുത്തം, പരമത്ഥതോ പന പുഗ്ഗലോ നാമ നത്ഥീതി ഏവമസ്സ അത്ഥോ നേതബ്ബോവ ഹോതി. അയം പന അത്തനോ ബാലതായ നീതത്ഥോ അയം സുത്തന്തോതി ദീപേതി. പരമത്ഥതോ ഹി പുഗ്ഗലേ അസതി ന തഥാഗതോ ‘‘ഏകപുഗ്ഗലോ, ഭിക്ഖവേ’’തിആദീനി വദേയ്യ. യസ്മാ പന തേന വുത്തം, തസ്മാ പരമത്ഥതോ അത്ഥി പുഗ്ഗലോതി ഗണ്ഹന്തോ തം നേയ്യത്ഥം സുത്തന്തം നീതത്ഥോ സുത്തന്തോതി ദീപേതി. നീതത്ഥന്തി അനിച്ചം ദുക്ഖം അനത്താതി ഏവം കഥിതത്ഥം. ഏത്ഥ ഹി അനിച്ചമേവ ദുക്ഖമേവ അനത്തായേവാതി അത്ഥോ. അയം പന അത്തനോ ബാലതായ ‘‘നേയ്യത്ഥോ അയം സുത്തന്തോ, അത്ഥമസ്സ ആഹരിസ്സാമീ’’തി ‘‘നിച്ചം നാമ അത്ഥി, സുഖം നാമ അത്ഥി, അത്താ നാമ അത്ഥീ’’തി ഗണ്ഹന്തോ നീതത്ഥം സുത്തന്തം നേയ്യത്ഥോ സുത്തന്തോതി ദീപേതി നാമ. പഞ്ചമം ഉത്താനത്ഥമേവാതി.

൨൭. ഛട്ഠേ പടിച്ഛന്നകമ്മന്തസ്സാതി പാപകമ്മസ്സ. പാപം ഹി പടിച്ഛാദേത്വാ കരോന്തി. നോ ചേപി പടിച്ഛാദേത്വാ കരോന്തി, പാപകമ്മം പടിച്ഛന്നമേവാതി വുച്ചതി. നിരയോതി സഹോകാസകാ ഖന്ധാ. തിരച്ഛാനയോനിയം ഖന്ധാവ ലബ്ഭന്തി. സത്തമട്ഠമാനി ഉത്താനത്ഥാനേവ.

൩൦. നവമേ പടിഗ്ഗാഹാതി പടിഗ്ഗാഹകാ, ദുസ്സീലം പുഗ്ഗലം ദ്വേ ഠാനാനി പടിഗ്ഗണ്ഹന്തീതി അത്ഥോ.

൩൧. ദസമേ അത്ഥവസേതി കാരണാനി. അരഞ്ഞവനപത്ഥാനീതി അരഞ്ഞാനി ച വനപത്ഥാനി ച. തത്ഥ കിഞ്ചാപി അഭിധമ്മേ നിപ്പരിയായേന ‘‘നിക്ഖമിത്വാ ബഹി ഇന്ദഖീലാ, സബ്ബമേതം അരഞ്ഞ’’ന്തി (വിഭ. ൫൨൯) വുത്തം, തഥാപി യം തം ‘‘പഞ്ചധനുസതികം പച്ഛിമ’’ന്തി (പാരാ. ൬൫൪) ആരഞ്ഞകങ്ഗനിപ്ഫാദകം സേനാസനം വുത്തം, തദേവ അധിപ്പേതന്തി വേദിതബ്ബം. വനപത്ഥന്തി ഗാമന്തം അതിക്കമിത്വാ മനുസ്സാനം അനുപചാരട്ഠാനം, യത്ഥ ന കസീയതി ന വപീയതി. പന്താനീതി പരിയന്താനി അതിദൂരാനി, ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരന്തി ലോകിയലോകുത്തരം ഫാസുവിഹാരം. പച്ഛിമഞ്ച ജനതം അനുകമ്പമാനോതി പച്ഛിമേ മമ സാവകേ അനുകമ്പന്തോ.

൩൨. ഏകാദസമേ വിജ്ജാഭാഗിയാതി വിജ്ജാകോട്ഠാസികാ. സമഥോതി ചിത്തേകഗ്ഗതാ. വിപസ്സനാതി സങ്ഖാരപരിഗ്ഗാഹകഞാണം. കമത്ഥമനുഭോതീതി കതമം അത്ഥം ആരാധേതി സമ്പാദേതി പരിപൂരേതി. ചിത്തം ഭാവീയതീതി മഗ്ഗചിത്തം ഭാവീയതി ബ്രൂഹീയതി വഡ്ഢീയതി. യോ രാഗോ, സോ പഹീയതീതി യോ രജ്ജനകവസേന രാഗോ, സോ പഹീയതി. രാഗോ ഹി മഗ്ഗചിത്തസ്സ പച്ചനീകോ, മഗ്ഗചിത്തം രാഗസ്സ ച. രാഗക്ഖണേ മഗ്ഗചിത്തം നത്ഥി, മഗ്ഗചിത്തക്ഖണേ രാഗോ നത്ഥി. യദാ പന രാഗോ ഉപ്പജ്ജതി, തദാ മഗ്ഗചിത്തസ്സ ഉപ്പത്തിം നിവാരേതി, പദം പച്ഛിന്ദതി. യദാ പന മഗ്ഗചിത്തം ഉപ്പജ്ജതി, തദാ രാഗം സമൂലകം ഉബ്ബട്ടേത്വാ സമുഗ്ഘാതേന്തമേവ ഉപ്പജ്ജതി. തേന വുത്തം – ‘‘രാഗോ പഹീയതീ’’തി.

വിപസ്സനാ, ഭിക്ഖവേ, ഭാവിതാതി വിപസ്സനാഞാണം ബ്രൂഹിതം വഡ്ഢിതം. പഞ്ഞാ ഭാവീയതീതി മഗ്ഗപഞ്ഞാ ഭാവീയതി ബ്രൂഹീയതി വഡ്ഢീയതി. യാ അവിജ്ജാ, സാ പഹീയതീതി അട്ഠസു ഠാനേസു വട്ടമൂലികാ മഹാഅവിജ്ജാ പഹീയതി. അവിജ്ജാ ഹി മഗ്ഗപഞ്ഞായ പച്ചനീകാ, മഗ്ഗപഞ്ഞാ അവിജ്ജായ. അവിജ്ജാക്ഖണേ മഗ്ഗപഞ്ഞാ നത്ഥി, മഗ്ഗപഞ്ഞാക്ഖണേ അവിജ്ജാ നത്ഥി. യദാ പന അവിജ്ജാ ഉപ്പജ്ജതി, തദാ മഗ്ഗപഞ്ഞായ ഉപ്പത്തിം നിവാരേതി, പദം പച്ഛിന്ദതി. യദാ മഗ്ഗപഞ്ഞാ ഉപ്പജ്ജതി, തദാ അവിജ്ജം സമൂലികം ഉബ്ബട്ടേത്വാ സമുഗ്ഘാതയമാനാവ ഉപ്പജ്ജതി. തേന വുത്തം – ‘‘അവിജ്ജാ പഹീയതീ’’തി. ഇതി മഗ്ഗചിത്തം മഗ്ഗപഞ്ഞാതി ദ്വേപി സഹജാതധമ്മാവ കഥിതാ.

രാഗുപക്കിലിട്ഠം വാ, ഭിക്ഖവേ, ചിത്തം ന വിമുച്ചതീതി രാഗേന ഉപക്കിലിട്ഠത്താ മഗ്ഗചിത്തം ന വിമുച്ചതീതി ദസ്സേതി. അവിജ്ജുപക്കിലിട്ഠാ വാ പഞ്ഞാ ന ഭാവീയതീതി അവിജ്ജായ ഉപക്കിലിട്ഠത്താ മഗ്ഗപഞ്ഞാ ന ഭാവീയതീതി ദസ്സേതി. ഇതി ഖോ, ഭിക്ഖവേതി ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ. രാഗവിരാഗാ ചേതോവിമുത്തീതി രാഗസ്സ ഖയവിരാഗേന ചേതോവിമുത്തി നാമ ഹോതി. ഫലസമാധിസ്സേതം നാമം. അവിജ്ജാവിരാഗാ പഞ്ഞാവിമുത്തീതി അവിജ്ജായ ഖയവിരാഗേന പഞ്ഞാവിമുത്തി നാമ ഹോതി. ഇമസ്മിം സുത്തേ നാനാക്ഖണികാ സമാധിവിപസ്സനാ കഥിതാതി.

ബാലവഗ്ഗോ തതിയോ.