൧. കമ്മകാരണവഗ്ഗോ

൧. വജ്ജസുത്തവണ്ണനാ

൧. ദുകനിപാതസ്സ പഠമേ വജ്ജാനീതി ദോസാ അപരാധാ. ദിട്ഠധമ്മികന്തി ദിട്ഠേവ ധമ്മേ ഇമസ്മിംയേവ അത്തഭാവേ ഉപ്പന്നഫലം. സമ്പരായികന്തി സമ്പരായേ അനാഗതേ അത്തഭാവേ ഉപ്പന്നഫലം. ആഗുചാരിന്തി പാപകാരിം അപരാധകാരകം. രാജാനോ ഗഹേത്വാ വിവിധാ കമ്മകാരണാ കാരേന്തേതി ചോരം ഗഹേത്വാ വിവിധാ കമ്മകാരണാ രാജപുരിസാ കരോന്തി, രാജാനോ പന താ കാരേന്തി നാമ. തം ചോരം ഏവം കമ്മകാരണാ കാരിയമാനം ഏസ പസ്സതി. തേന വുത്തം – ‘‘പസ്സതി ചോരം ആഗുചാരിം രാജാനോ ഗഹേത്വാ വിവിധാ കമ്മകാരണാ കാരേന്തേ’’തി. അദ്ധദണ്ഡകേഹീതി മുഗ്ഗരേഹി, പഹാരസാധനത്ഥം വാ ചതുഹത്ഥദണ്ഡം ദ്വേധാ ഛേത്വാ ഗഹിതദണ്ഡകേഹി. ബിലങ്ഗഥാലികന്തി കഞ്ജിയഉക്ഖലികകമ്മകാരണം. തം കരോന്താ സീസകടാഹം ഉപ്പാടേത്വാ തത്തം അയോഗുളം സണ്ഡാസേന ഗഹേത്വാ തത്ഥ പക്ഖിപന്തി, തേന മത്ഥലുങ്ഗം പക്കുഥിത്വാ ഉത്തരതി. സങ്ഖമുണ്ഡികന്തി സങ്ഖമുണ്ഡകമ്മകാരണം. തം കരോന്താ ഉത്തരോട്ഠഉഭതോകണ്ണചൂളികഗലവാടകപരിച്ഛേദേന ചമ്മം ഛിന്ദിത്വാ സബ്ബകേസേ ഏകതോ ഗണ്ഠിം കത്വാ ദണ്ഡകേന വേഠേത്വാ ഉപ്പാടേന്തി, സഹ കേസേഹി ചമ്മം ഉട്ഠഹതി. തതോ സീസകടാഹം ഥൂലസക്ഖരാഹി ഘംസിത്വാ ധോവന്താ സങ്ഖവണ്ണം കരോന്തി. രാഹുമുഖന്തി രാഹുമുഖകമ്മകാരണം. തം കരോന്താ സങ്കുനാ മുഖം വിവരിത്വാ അന്തോമുഖേ ദീപം ജാലേന്തി, കണ്ണചൂളികാഹി വാ പട്ഠായ മുഖം നിഖാദനേന ഖനന്തി, ലോഹിതം പഗ്ഘരിത്വാ മുഖം പൂരേതി.

ജോതിമാലികന്തി സകലസരീരം തേലപിലോതികായ വേഠേത്വാ ആലിമ്പേന്തി. ഹത്ഥപജ്ജോതികന്തി ഹത്ഥേ തേലപിലോതികായ വേഠേത്വാ ദീപം വിയ പജ്ജാലേന്തി. ഏരകവത്തികന്തി ഏരകവത്തകമ്മകാരണം. തം കരോന്താ ഹേട്ഠാഗീവതോ പട്ഠായ ചമ്മവട്ടേ കന്തിത്വാ ഗോപ്ഫകേ ഠപേന്തി, അഥ നം യോത്തേഹി ബന്ധിത്വാ കഡ്ഢന്തി. സോ അത്തനോ ചമ്മവട്ടേ അക്കമിത്വാ അക്കമിത്വാ പതതി. ചീരകവാസികന്തി ചീരകവാസികകമ്മകാരണം. തം കരോന്താ തഥേവ ചമ്മവട്ടേ കന്തിത്വാ കടിയം ഠപേന്തി, കടിതോ പട്ഠായ കന്തിത്വാ ഗോപ്ഫകേസു ഠപേന്തി, ഉപരിമേഹി ഹേട്ഠിമസരീരം ചീരകനിവാസനനിവത്ഥം വിയ ഹോതി. ഏണേയ്യകന്തി ഏണേയ്യകകമ്മകാരണം. തം കരോന്താ ഉഭോസു കപ്പരേസു ച ഉഭോസു ജാണുകേസു ച അയവലയാനി ദത്വാ അയസൂലാനി കോട്ടേന്തി. സോ ചതൂഹി അയസൂലേഹി ഭൂമിയം പതിട്ഠഹതി. അഥ നം പരിവാരേത്വാ അഗ്ഗിം കരോന്തി. ‘‘ഏണേയ്യകോ ജോതിപരിഗ്ഗഹോ യഥാ’’തി ആഗതട്ഠാനേപി ഇദമേവ വുത്തം. തം കാലേന കാലം സൂലാനി അപനേത്വാ ചതൂഹി അട്ഠികോടീഹിയേവ ഠപേന്തി. ഏവരൂപാ കമ്മകാരണാ നാമ നത്ഥി.

ബളിസമംസികന്തി ഉഭതോമുഖേഹി ബളിസേഹി പഹരിത്വാ ചമ്മമംസന്ഹാരൂനി ഉപ്പാടേന്തി. കഹാപണികന്തി സകലസരീരം തിണ്ഹാഹി വാസീഹി കോടിതോ പട്ഠായ കഹാപണമത്തം, കഹാപണമത്തം പാതേന്താ കോട്ടേന്തി. ഖാരാപതച്ഛികന്തി സരീരം തത്ഥ തത്ഥ ആവുധേഹി പഹരിത്വാ കോച്ഛേഹി ഖാരം ഘംസന്തി, ചമ്മമംസന്ഹാരൂനി പഗ്ഘരിത്വാ അട്ഠികസങ്ഖലികാവ തിട്ഠതി. പലിഘപരിവത്തികന്തി ഏകേന പസ്സേന നിപജ്ജാപേത്വാ കണ്ണച്ഛിദ്ദേന അയസൂലം കോട്ടേത്വാ പഥവിയാ ഏകാബദ്ധം കരോന്തി. അഥ നം പാദേ ഗഹേത്വാ ആവിഞ്ഛന്തി. പലാലപീഠകന്തി ഛേകോ കാരണികോ ഛവിചമ്മം അച്ഛിന്ദിത്വാ നിസദപോതേഹി അട്ഠീനി ഭിന്ദിത്വാ കേസേസു ഗഹേത്വാ ഉക്ഖിപതി, മംസരാസിയേവ ഹോതി. അഥ നം കേസേഹേവ പരിയോനന്ധിത്വാ ഗണ്ഹന്തി, പലാലവട്ടിം വിയ കത്വാ പുന വേഠേന്തി. സുനഖേഹിപീതി കതിപയാനി ദിവസാനി ആഹാരം അദത്വാ ഛാതകസുനഖേഹി ഖാദാപേന്തി. തേ മുഹുത്തേന അട്ഠികസങ്ഖലികമേവ കരോന്തി. സൂലേ ഉത്താസേന്തേതി സൂലേ ആരോപേന്തേ.

ന പരേസം പാഭതം വിലുമ്പന്തോ ചരതീതി പരേസം സന്തകം ഭണ്ഡം പരമ്മുഖം ആഭതം അന്തമസോ അന്തരവീഥിയം പതിതം സഹസ്സഭണ്ഡികമ്പി ദിസ്വാ ‘‘ഇമിനാ ജീവിസ്സാമീ’’തി വിലുമ്പന്തോ ന വിചരതി, കോ ഇമിനാ അത്ഥോതി പിട്ഠിപാദേന വാ പവട്ടേത്വാ ഗച്ഛതി.

പാപകോതി ലാമകോ. ദുക്ഖോതി അനിട്ഠോ. കിഞ്ച തന്തി കിം നാമ തം കാരണം ഭവേയ്യ. യാഹന്തി യേന അഹം. കായദുച്ചരിതന്തി പാണാതിപാതാദി തിവിധം അകുസലം കായകമ്മം. കായസുചരിതന്തി തസ്സ പടിപക്ഖഭൂതം തിവിധം കുസലകമ്മം. വചീദുച്ചരിതന്തി മുസാവാദാദി ചതുബ്ബിധം അകുസലം വചീകമ്മം. വചീസുചരിതന്തി തസ്സ പടിപക്ഖഭൂതം ചതുബ്ബിധം കുസലകമ്മം. മനോദുച്ചരിതന്തി അഭിജ്ഝാദി തിവിധം അകുസലകമ്മം. മനോസുചരിതന്തി തസ്സ പടിപക്ഖഭൂതം തിവിധം കുസലകമ്മം. സുദ്ധം അത്താനം പരിഹരതീതി ഏത്ഥ ദുവിധാ സുദ്ധി – പരിയായതോ ച നിപ്പരിയായതോ ച. സരണഗമനേന ഹി പരിയായേന സുദ്ധം അത്താനം പരിഹരതി നാമ. തഥാ പഞ്ചഹി സീലേഹി, ദസഹി സീലേഹി – ചതുപാരിസുദ്ധിസീലേന, പഠമജ്ഝാനേന…പേ… നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനേന, സോതാപത്തിമഗ്ഗേന, സോതാപത്തിഫലേന…പേ… അരഹത്തമഗ്ഗേന പരിയായേന സുദ്ധം അത്താനം പരിഹരതി നാമ. അരഹത്തഫലേ പതിട്ഠിതോ പന ഖീണാസവോ ഛിന്നമൂലകേ പഞ്ചക്ഖന്ധേ ന്ഹാപേന്തോപി ഖാദാപേന്തോപി ഭുഞ്ജാപേന്തോപി നിസീദാപേന്തോപി നിപജ്ജാപേന്തോപി നിപ്പരിയായേനേവ സുദ്ധം നിമ്മലം അത്താനം പരിഹരതി പടിജഗ്ഗതീതി വേദിതബ്ബോ.

തസ്മാതി യസ്മാ ഇമാനി ദ്വേ വജ്ജാനേവ, നോ ന വജ്ജാനി, തസ്മാ. വജ്ജഭീരുനോതി വജ്ജഭീരുകാ. വജ്ജഭയദസ്സാവിനോതി വജ്ജാനി ഭയതോ ദസ്സനസീലാ. ഏതം പാടികങ്ഖന്തി ഏതം ഇച്ഛിതബ്ബം, ഏതം അവസ്സംഭാവീതി അത്ഥോ. യന്തി നിപാതമത്തം, കാരണവചനം വാ യേന കാരണേന പരിമുച്ചിസ്സതി സബ്ബവജ്ജേഹി. കേന പന കാരണേന പരിമുച്ചിസ്സതീതി? ചതുത്ഥമഗ്ഗേന ചേവ ചതുത്ഥഫലേന ച. മഗ്ഗേന ഹി പരിമുച്ചതി നാമ, ഫലം പത്തോ പരിമുത്തോ നാമ ഹോതീതി. കിം പന ഖീണാസവസ്സ അകുസലം ന വിപച്ചതീതി? വിപച്ചതി, തം പന ഖീണാസവഭാവതോ പുബ്ബേ കതം. തഞ്ച ഖോ ഇമസ്മിംയേവ അത്തഭാവേ, സമ്പരായേ പനസ്സ കമ്മഫലം നാമ നത്ഥീതി. പഠമം.

൨. പധാനസുത്തവണ്ണനാ

൨. ദുതിയേ പധാനാനീതി വീരിയാനി. വീരിയഞ്ഹി പദഹിതബ്ബതോ പധാനഭാവകരണതോ വാ പധാനന്തി വുച്ചതി. ദുരഭിസമ്ഭവാനീതി ദുസ്സഹാനി ദുപ്പൂരിയാനി, ദുക്കരാനീതി അത്ഥോ. അഗാരം അജ്ഝാവസതന്തി അഗാരേ വസന്താനം. ചീവരപിണ്ഡപാതസേനാസനഗിലാനപച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരാനുപ്പദാനത്ഥം പധാനന്തി ഏതേസം ചീവരാദീനം ചതുന്നം പച്ചയാനം അനുപ്പദാനത്ഥായ പധാനം നാമ ദുരഭിസമ്ഭവന്തി ദസ്സേതി. ചതുരതനികമ്പി ഹി പിലോതികം, പസതതണ്ഡുലമത്തം വാ ഭത്തം, ചതുരതനികം വാ പണ്ണസാലം, തേലസപ്പിനവനീതാദീസു വാ അപ്പമത്തകമ്പി ഭേസജ്ജം പരേസം ദേഥാതി വത്തുമ്പി നീഹരിത്വാ ദാതുമ്പി ദുക്കരം ഉഭതോബ്യൂള്ഹസങ്ഗാമപ്പവേസനസദിസം. തേനാഹ ഭഗവാ –

‘‘ദാനഞ്ച യുദ്ധഞ്ച സമാനമാഹു,

അപ്പാപി സന്താ ബഹുകേ ജിനന്തി;

അപ്പമ്പി ചേ സദ്ദഹാനോ ദദാതി,

തേനേവ സോ ഹോതി സുഖീ പരത്ഥാ’’തി. (ജാ. ൧.൮.൭൨; സം. നി. ൧.൩൩);

അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിതാനന്തി ഗേഹതോ നിക്ഖമിത്വാ അഗാരസ്സ ഘരാവാസസ്സ ഹിതാവഹേഹി കസിഗോരക്ഖാദീഹി വിരഹിതം അനഗാരിയം പബ്ബജ്ജം ഉപഗതാനം. സബ്ബൂപധിപടിനിസ്സഗ്ഗത്ഥായ പധാനന്തി സബ്ബേസം ഖന്ധൂപധികിലേസൂപധിഅഭിസങ്ഖാരൂപധിസങ്ഖാതാനം ഉപധീനം പടിനിസ്സഗ്ഗസങ്ഖാതസ്സ നിബ്ബാനസ്സ അത്ഥായ വിപസ്സനായ ചേവ മഗ്ഗേന ച സഹജാതവീരിയം. തസ്മാതി യസ്മാ ഇമാനി ദ്വേ പധാനാനി ദുരഭിസമ്ഭവാനി, തസ്മാ. ദുതിയം.

൩. തപനീയസുത്തവണ്ണനാ

൩. തതിയേ തപനീയാതി ഇധ ചേവ സമ്പരായേ ച തപന്തീതി തപനീയാ. തപ്പതീതി ചിത്തസന്താപേന തപ്പതി അനുസോചതി കായദുച്ചരിതം കത്വാ നന്ദയക്ഖോ വിയ നന്ദമാണവോ വിയ നന്ദഗോഘാതകോ വിയ ദേവദത്തോ വിയ ദ്വേഭാതികാ വിയ ച. തേ കിര ഗാവം വധിത്വാ മംസം ദ്വേ കോട്ഠാസേ അകംസു. തതോ കനിട്ഠോ ജേട്ഠകം ആഹ – ‘‘മയ്ഹം ദാരകാ ബഹൂ, ഇമാനി മേ അന്താനി ദേഹീ’’തി. അഥ നം സോ ‘‘സബ്ബം മംസം ദ്വേധാ വിഭത്തം, പുന കിം മഗ്ഗസീ’’തി പഹരിത്വാ ജീവിതക്ഖയം പാപേസി. നിവത്തിത്വാ ച നം ഓലോകേന്തോ മതം ദിസ്വാ ‘‘ഭാരിയം മേ കമ്മം കത’’ന്തി ചിത്തം ഉപ്പാദേസി. അഥസ്സ ബലവസോകോ ഉപ്പജ്ജി. സോ ഠിതട്ഠാനേപി നിസിന്നട്ഠാനേപി തദേവ കമ്മം ആവജ്ജേതി, ചിത്തസ്സാദം ന ലഭതി. അസിതപീതഖായിതസായിതമ്പിസ്സ സരീരേ ഓജം ന ഫരതി, അട്ഠിചമ്മമത്തമേവ അഹോസി. അഥ നം ഏകോ ഥേരോ ദിസ്വാ – ‘‘ഉപാസക, ത്വം പഹൂതഅന്നപാനോ, അട്ഠിചമ്മമത്തമേവ തേ അവസിട്ഠം, അത്ഥി നു ഖോ തേ കിഞ്ചി തപനീയകമ്മ’’ന്തി? സോ ‘‘ആമ, ഭന്തേ’’തി സബ്ബം ആരോചേസി. അഥ നം ഥേരോ ‘‘ഭാരിയം തേ ഉപാസക കമ്മം കതം, അനപരാധട്ഠാനേ അപരദ്ധ’’ന്തി ആഹ. സോ തേനേവ കമ്മേന കാലം കത്വാ നിരയേ നിബ്ബത്തോ. വചീദുച്ചരിതേന സുപ്പബുദ്ധസക്കകോകാലികചിഞ്ചമാണവികാദയോ വിയ തപ്പതി. സേസമേത്ഥ ചതുത്ഥേ ച ഉത്താനത്ഥമേവ. തതിയം.

൫. ഉപഞ്ഞാതസുത്തവണ്ണനാ

൫. പഞ്ചമേ ദ്വിന്നാഹന്തി ദ്വിന്നം അഹം. ഉപഞ്ഞാസിന്തി ഉപഗന്ത്വാ ഗുണം അഞ്ഞാസിം, ജാനിം പടിവിജ്ഝിന്തി അത്ഥോ. ഇദാനി തേ ധമ്മേ ദസ്സേന്തോ യാ ച അസന്തുട്ഠിതാതിആദിമാഹ. ഇമഞ്ഹി ധമ്മദ്വയം നിസ്സായ സത്ഥാ സബ്ബഞ്ഞുതം പത്തോ, തസ്മാ തസ്സാനുഭാവം ദസ്സേന്തോ ഏവമാഹ. തത്ഥ അസന്തുട്ഠിതാ കുസലേസു ധമ്മേസൂതി ഇമിനാ ഇമം ദീപേതി – ‘‘അഹം ഝാനമത്തകേന വാ ഓഭാസനിമിത്തമത്തകേന വാ അസന്തുട്ഠോ ഹുത്വാ അരഹത്തമഗ്ഗമേവ ഉപ്പാദേസിം. യാവ സോ ന ഉപ്പജ്ജി, ന താവാഹം സന്തുട്ഠോ അഹോസിം. പധാനസ്മിം ച അനുക്കണ്ഠിതോ ഹുത്വാ അനോസക്കനായ ഠത്വായേവ പധാനകിരിയം അകാസി’’ന്തി ഇമമത്ഥം ദസ്സേന്തോ യാ ച അപ്പടിവാനിതാതിആദിമാഹ. തത്ഥ അപ്പടിവാനിതാതി അപ്പടിക്കമനാ അനോസക്കനാ. അപ്പടിവാനീ സുദാഹം, ഭിക്ഖവേ, പദഹാമീതി ഏത്ഥ സുദന്തി നിപാതമത്തം. അഹം, ഭിക്ഖവേ, അനോസക്കനായം ഠിതോ ബോധിസത്തകാലേ സബ്ബഞ്ഞുതം പത്ഥേന്തോ പധാനമകാസിന്തി അയമേത്ഥ അത്ഥോ.

ഇദാനി യഥാ തേന തം പധാനം കതം, തം ദസ്സേന്തോ കാമം തചോ ചാതിആദിമാഹ. തത്ഥ പത്തബ്ബന്തി ഇമിനാ പത്തബ്ബം ഗുണജാതം ദസ്സേതി. പുരിസഥാമേനാതിആദിനാ പുരിസസ്സ ഞാണഥാമോ ഞാണവീരിയം ഞാണപരക്കമോ ച കഥിതോ. സണ്ഠാനന്തി ഠപനാ അപ്പവത്തനാ ഓസക്കനാ, പടിപ്പസ്സദ്ധീതി അത്ഥോ. ഏത്താവതാ തേന ചതുരങ്ഗസമന്നാഗതം വീരിയാധിട്ഠാനം നാമ കഥിതം. ഏത്ഥ ഹി കാമം തചോ ചാതി ഏകം അങ്ഗം, ന്ഹാരു ചാതി ഏകം, അട്ഠി ചാതി ഏകം, മംസലോഹിതന്തി ഏകം, ഇമാനി ചത്താരി അങ്ഗാനി. പുരിസഥാമേനാതിആദീനി അധിമത്തവീരിയാധിവചനാനി. ഇതി പുരിമേഹി ചതൂഹി അങ്ഗേഹി സമന്നാഗതേന ഹുത്വാ ഏവം അധിട്ഠിതം വീരിയം ചതുരങ്ഗസമന്നാഗതം വീരിയാധിട്ഠാനം നാമാതി വേദിതബ്ബം. ഏത്താവതാ തേന ബോധിപല്ലങ്കേ അത്തനോ ആഗമനീയപടിപദാ കഥിതാ.

ഇദാനി തായ പടിപദായ പടിലദ്ധഗുണം കഥേതും തസ്സ മയ്ഹം, ഭിക്ഖവേതിആദിമാഹ. തത്ഥ അപ്പമാദാധിഗതാതി സതിഅവിപ്പവാസസങ്ഖാതേന അപ്പമാദേന അധിഗതാ, ന സുത്തപ്പമത്തേന ലദ്ധാ. സമ്ബോധീതി ചതുമഗ്ഗഞാണഞ്ചേവ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണഞ്ച. ന ഹി സക്കാ ഏതം സുത്തപ്പമത്തേന അധിഗന്തുന്തി. തേനാഹ – ‘‘അപ്പമാദാധിഗതാ സമ്ബോധീ’’തി. അനുത്തരോ യോഗക്ഖേമോതി ന കേവലം ബോധിയേവ, അരഹത്തഫലനിബ്ബാനസങ്ഖാതോ അനുത്തരോ യോഗക്ഖേമോപി അപ്പമാദാധിഗതോവ.

ഇദാനി അത്തനാ പടിലദ്ധഗുണേസു ഭിക്ഖുസങ്ഘം സമാദപേന്തോ തുമ്ഹേ ചേപി ഭിക്ഖവേതിആദിമാഹ. തത്ഥ യസ്സത്ഥായാതി യസ്സ അത്ഥായ, യം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരിതുകാമാ ഹുത്വാതി അത്ഥോ. തദനുത്തരന്തി തം അനുത്തരം. ബ്രഹ്മചരിയപരിയോസാനന്തി മഗ്ഗബ്രഹ്മചരിയസ്സ പരിയോസാനഭൂതം അരിയഫലം. അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാതി അഭിഞ്ഞായ ഉത്തമപഞ്ഞായ പച്ചക്ഖം കത്വാ. ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരിസ്സഥാതി പടിലഭിത്വാ പാപുണിത്വാ വിഹരിസ്സഥ. തസ്മാതി യസ്മാ അപ്പടിവാനപധാനം നാമേതം ബഹൂപകാരം ഉത്തമത്ഥസാധകം, തസ്മാ. പഞ്ചമം.

൬. സംയോജനസുത്തവണ്ണനാ

൬. ഛട്ഠേ സംയോജനിയേസു ധമ്മേസൂതി ദസന്നം സംയോജനാനം പച്ചയഭൂതേസു തേഭൂമകധമ്മേസു. അസ്സാദാനുപസ്സിതാതി അസ്സാദതോ പസ്സിതാ പസ്സനഭാവോതി അത്ഥോ. നിബ്ബിദാനുപസ്സിതാതി നിബ്ബിദാവസേന ഉക്കണ്ഠനവസേന പസ്സനഭാവോ. ജാതിയാതി ഖന്ധനിബ്ബത്തിതോ. ജരായാതി ഖന്ധപരിപാകതോ. മരണേനാതി ഖന്ധഭേദതോ. സോകേഹീതി അന്തോനിജ്ഝായനലക്ഖണേഹി സോകേഹി. പരിദേവേഹീതി തന്നിസ്സിതലാലപ്പിതലക്ഖണേഹി പരിദേവേഹി. ദുക്ഖേഹീതി കായപടിപീളനദുക്ഖേഹി. ദോമനസ്സേഹീതി മനോവിഘാതദോമനസ്സേഹി. ഉപായാസേഹീതി അധിമത്തായാസലക്ഖണഉപായാസേഹി. ദുക്ഖസ്മാതി സകലവട്ടദുക്ഖതോ. പജഹതീതി മഗ്ഗേന പജഹതി. പഹായാതി ഏത്ഥ പന ഫലക്ഖണോ കഥിതോ. ഇമസ്മിം സുത്തേ വട്ടവിവട്ടം കഥിതം. ഛട്ഠം.

൭. കണ്ഹസുത്തവണ്ണനാ

൭. സത്തമേ കണ്ഹാതി ന കാളവണ്ണതായ കണ്ഹാ, കണ്ഹതായ പന ഉപനേന്തീതി നിപ്ഫത്തികാളതായ കണ്ഹാ. സരസേനാപി വാ സബ്ബാകുസലധമ്മാ കണ്ഹാ ഏവ. ന ഹി തേസം ഉപ്പത്തിയാ ചിത്തം പഭസ്സരം ഹോതി. അഹിരികന്തി അഹിരികഭാവോ. അനോത്തപ്പന്തി അനോത്താപിഭാവോ. സത്തമം.

൮. സുക്കസുത്തവണ്ണനാ

൮. അട്ഠമേ സുക്കാതി ന വണ്ണസുക്കതായ സുക്കാ, സുക്കതായ പന ഉപനേന്തീതി നിപ്ഫത്തിസുക്കതായ സുക്കാ. സരസേനാപി വാ സബ്ബകുസലധമ്മാ സുക്കാ ഏവ. തേസം ഹി ഉപ്പത്തിയാ ചിത്തം പഭസ്സരം ഹോതി. ഹിരീ ച ഓത്തപ്പഞ്ചാതി ഏത്ഥ പാപതോ ജിഗുച്ഛനലക്ഖണാ ഹിരീ, ഭായനലക്ഖണം ഓത്തപ്പം. യം പനേത്ഥ വിത്ഥാരതോ വത്തബ്ബം സിയാ, തം വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ വുത്തമേവ. അട്ഠമം.

൯. ചരിയസുത്തവണ്ണനാ

൯. നവമേ ലോകം പാലേന്തീതി ലോകം സന്ധാരേന്തി ഠപേന്തി രക്ഖന്തി. നയിധ പഞ്ഞായേഥ മാതാതി ഇമസ്മിം ലോകേ ജനികാ മാതാ ‘‘അയം മേ മാതാ’’തി ഗരുചിത്തീകാരവസേന ന പഞ്ഞായേഥ. സേസപദേസുപി ഏസേവ നയോ. സമ്ഭേദന്തി സങ്കരം മരിയാദഭേദം വാ. യഥാ അജേളകാതിആദീസു ഏതേ ഹി സത്താ ‘‘അയം മേ മാതാ’’തി വാ ‘‘മാതുച്ഛാ’’തി വാ ഗരുചിത്തീകാരവസേന ന ജാനന്തി. യം വത്ഥും നിസ്സായ ഉപ്പന്നാ, തത്ഥേവ വിപ്പടിപജ്ജന്തി. തസ്മാ ഉപമം ആഹരന്തോ ‘‘യഥാ അജേളകാ’’തിആദിമാഹ. നവമം.

൧൦. വസ്സൂപനായികസുത്തവണ്ണനാ

൧൦. ദസമം അട്ഠുപ്പത്തിയം വുത്തം. കതരഅട്ഠുപ്പത്തിയം? മനുസ്സാനം ഉജ്ഝായനേ. ഭഗവതാ ഹി പഠമബോധിയം വീസതി വസ്സാനി വസ്സൂപനായികാ അപ്പഞ്ഞത്താ അഹോസി. ഭിക്ഖൂ അനിബദ്ധവാസാ വസ്സേപി ഉതുവസ്സേപി യഥാസുഖം വിചരിംസു. തേ ദിസ്വാ മനുസ്സാ ‘‘കഥഞ്ഹി നാമ സമണാ സക്യപുത്തിയാ ഹേമന്തമ്പി ഗിമ്ഹമ്പി വസ്സമ്പി ചാരികം ചരിസ്സന്തി ഹരിതാനി തിണാനി സമ്മദ്ദന്താ ഏകിന്ദ്രിയം ജീവം വിഹേഠേന്താ ബഹൂ ഖുദ്ദകേ പാണേ സങ്ഘാതം ആപാദേന്താ. ഇമേ ഹി നാമ അഞ്ഞതിത്ഥിയാ ദുരക്ഖാതധമ്മാ വസ്സാവാസം അല്ലീയിസ്സന്തി സംകസായിസ്സന്തി, ഇമേ നാമ സകുണാ രുക്ഖഗ്ഗേസു കുലാവകാനി കത്വാ വസ്സാവാസം അല്ലീയിസ്സന്തി സംകസായിസ്സന്തീ’’തിആദീനി വത്വാ ഉജ്ഝായിംസു. തമത്ഥം ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ ആരോചേസും. ഭഗവാ തം അട്ഠുപ്പത്തിം കത്വാ ഇമം സുത്തം ദേസേന്തോ പഠമം താവ ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, വസ്സം ഉപഗന്തു’’ന്തി (മഹാവ. ൧൮൪) ഏത്തകമേവാഹ. അഥ ഭിക്ഖൂനം ‘‘കദാ നു ഖോ വസ്സം ഉപഗന്തബ്ബ’’ന്തി ഉപ്പന്നം വിതക്കം സുത്വാ ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, വസ്സാനേ വസ്സം ഉപഗന്തു’’ന്തി ആഹ. അഥ ഖോ ഭിക്ഖൂനം ഏതദഹോസി – ‘‘കതി നു ഖോ വസ്സൂപനായികാ’’തി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. തം സുത്വാ സകലമ്പി ഇദം സുത്തം ദേസേന്തോ ദ്വേമാ, ഭിക്ഖവേതിആദിമാഹ. തത്ഥ വസ്സൂപനായികാതി വസ്സൂപഗമനാനി. പുരിമികാതി അപരജ്ജുഗതായ ആസാള്ഹിയാ ഉപഗന്തബ്ബാ പുരിമകത്തികപുണ്ണമിപരിയോസാനാ പഠമാ തേമാസീ. പച്ഛിമികാതി മാസഗതായ ആസാള്ഹിയാ ഉപഗന്തബ്ബാ പച്ഛിമകത്തികപരിയോസാനാ പച്ഛിമാ തേമാസീതി. ദസമം.

കമ്മകാരണവഗ്ഗോ പഠമോ.