൬. അട്ഠകനാഗരസുത്തവണ്ണനാ

൧൬. ഛട്ഠേ ദസമോതി ജാതിഗോത്തവസേന ചേവ സാരപത്തകുലഗണനായ ച ദസമേ ഠാനേ ഗണീയതി, തേനസ്സ ദസമോത്വേവ നാമം ജാതം. അട്ഠകനാഗരോതി അട്ഠകനഗരവാസീ. കുക്കുടാരാമേതി കുക്കുടസേട്ഠിനാ കാരിതേ ആരാമേ.

തേന ഭഗവതാ…പേ… സമ്മദക്ഖാതോതി ഏത്ഥ അയം സങ്ഖേപത്ഥോ – യോ സോ ഭഗവാ സമതിംസ പാരമിയോ പൂരേത്വാ സബ്ബകിലേസേ ഭഞ്ജിത്വാ അനുത്തരം സമ്മാസമ്ബോധിം അഭിസമ്ബുദ്ധോ, തേന ഭഗവതാ തേസം തേസം സത്താനം ആസയാനുസയം ജാനതാ, ഹത്ഥതലേ ഠപിതം ആമലകം വിയ സബ്ബഞേയ്യധമ്മേ പസ്സതാ, അപിച പുബ്ബേനിവാസാദീഹി ജാനതാ, ദിബ്ബേന ചക്ഖുനാ പസ്സതാ, തീഹി വാ വിജ്ജാഹി ഛഹി വാ പന അഭിഞ്ഞാഹി ജാനതാ, സബ്ബത്ഥ അപ്പടിഹതേന സമന്തചക്ഖുനാ പസ്സതാ, സബ്ബധമ്മജാനനസമത്ഥായ പഞ്ഞായ ജാനതാ, സബ്ബസത്താനം ചക്ഖുവിസയാതീതാനി തിരോകുട്ടാദിഗതാനി ചാപി രൂപാനി അതിവിസുദ്ധേന മംസചക്ഖുനാ വാ പസ്സതാ, അത്തഹിതസാധികായ സമാധിപദട്ഠാനായ പടിവേധപഞ്ഞായ ജാനതാ, പരഹിതസാധികായ കരുണാപദട്ഠാനായ ദേസനാപഞ്ഞായ പസ്സതാ, അന്തരായികധമ്മേ വാ ജാനതാ, നിയ്യാനികധമ്മേ പസ്സതാ, അരീനം ഹതത്താ അരഹതാ, സമ്മാ സാമം സബ്ബധമ്മാനം ബുദ്ധത്താ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേനാതി ഏവം ചതുവേസാരജ്ജവസേന ചതൂഹി കാരണേഹി ഥോമിതേന അത്ഥി നു ഖോ ഏകോ ധമ്മോ അക്ഖാതോതി.

അഭിസങ്ഖതന്തി കതം ഉപ്പാദിതം. അഭിസഞ്ചേതയിതന്തി ചേതയിതം കപ്പയിതം. സോ തത്ഥ ഠിതോതി സോ തസ്മിം സമഥവിപസ്സനാധമ്മേ ഠിതോ. ധമ്മരാഗേന ധമ്മനന്ദിയാതി പദദ്വയേനപി സമഥവിപസ്സനാസു ഛന്ദരാഗോ വുത്തോ. സമഥവിപസ്സനാസു ഹി സബ്ബേന സബ്ബം ഛന്ദരാഗം പരിയാദിയിതും സക്കോന്തോ അരഹാ ഹോതി, അസക്കോന്തോ അനാഗാമീ ഹോതി. സോ സമഥവിപസ്സനാസു ഛന്ദരാഗസ്സ അപ്പഹീനത്താ ചതുത്ഥജ്ഝാനചേതനായ സുദ്ധാവാസേ നിബ്ബത്തതി. അയം ആചരിയാനം സമാനത്ഥകഥാ.

വിതണ്ഡവാദീ പനാഹ – ‘‘തേനേവ ധമ്മരാഗേനാതി വചനതോ അകുസലേന സുദ്ധാവാസേ നിബ്ബത്തതീ’’തി. സോ ‘‘സുത്തം ആഹരാഹീ’’തി വത്തബ്ബോ. അദ്ധാ അഞ്ഞം അപസ്സന്തോ ഇദമേവ ആഹരിസ്സതി. തതോ വത്തബ്ബോ ‘‘കിമ്പനിദം സുത്തം നീതത്ഥം, ഉദാഹു നേയ്യത്ഥ’’ന്തി. അദ്ധാ ‘‘നീതത്ഥ’’ന്തി വക്ഖതി. തതോ വത്തബ്ബോ – ഏവം സന്തേ അനാഗാമിഫലത്ഥികേന സമഥവിപസ്സനാസു ഛന്ദരാഗോ കത്തബ്ബോ ഭവിസ്സതി, ഛന്ദരാഗേ ഉപ്പാദിതേ അനാഗാമിഫലം പടിലദ്ധം ഭവിസ്സതി, മാ ‘‘സുത്തം മേ ലദ്ധ’’ന്തി യം വാ തം വാ ദീപേഹി. പഞ്ഹം കഥേന്തേന ഹി ആചരിയസ്സ സന്തികേ ഉഗ്ഗഹേത്വാ അത്ഥരസം പടിവിജ്ഝിത്വാ കഥേതും വട്ടതി. അകുസലേന ഹി സഗ്ഗേ, കുസലേന ച അപായേ പടിസന്ധി നാമ നത്ഥി. വുത്തഞ്ചേതം ഭഗവതാ –

‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ലോഭജേന കമ്മേന, ദോസജേന കമ്മേന, മോഹജേന കമ്മേന ദേവാ പഞ്ഞായന്തി, മനുസ്സാ പഞ്ഞായന്തി, യാ വാ പനഞ്ഞാപി കാചി സുഗതിയോ. അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ലോഭജേന കമ്മേന, ദോസജേന കമ്മേന, മോഹജേന കമ്മേന നിരയോ പഞ്ഞായതി, തിരച്ഛാനയോനി പഞ്ഞായതി, പേത്തിവിസയോ പഞ്ഞായതി, യാ വാ പനഞ്ഞാപി കാചി ദുഗ്ഗതിയോ’’തി (അ. നി. ൬.൩൯) –

ഏവം സഞ്ഞാപേതബ്ബോ. സചേ സഞ്ജാനാതി, സഞ്ജാനാതു. നോ ചേ സഞ്ജാനാതി, ‘‘ഗച്ഛ പാതോവ വിഹാരം പവിസിത്വാ യാഗും പിവാ’’തി ഉയ്യോജേതബ്ബോ.

അയം ഖോ, ഗഹപതി, ഏകധമ്മോ അക്ഖാതോതി ഏകം ധമ്മം പുച്ഛിതേന ‘‘അയമ്പി ഏകധമ്മോ അക്ഖാതോ, അയമ്പി ഏകധമ്മോ അക്ഖാതോ’’തി ഏവം പുച്ഛാവസേന കഥിതത്താ ഏകാദസപി ധമ്മാ ഏകധമ്മോ നാമ കതോ. അമതുപ്പത്തിഅത്ഥേന വാ സബ്ബേപി ഏകധമ്മോതി വത്തും വട്ടതി.

നിധിമുഖം ഗവേസന്തോതി നിധിം പരിയേസന്തോ. സകിദേവാതി ഏകപ്പയോഗേനേവ. കഥം പന ഏകപ്പയോഗേനേവ ഏകാദസന്നം നിധീനം അധിഗമോ ഹോതീതി? ഇധേകച്ചോ അരഞ്ഞേ ജീവിതവുത്തിം ഗവേസമാനോ ചരതി. തമേനം അഞ്ഞതരോ അത്ഥചരകോ ദിസ്വാ ‘‘കിം, ഭോ, ചരസീ’’തി പുച്ഛതി. സോ ‘‘ജീവിതവുത്തിം പരിയേസാമീ’’തി ആഹ. ഇതരോ ‘‘തേന ഹി സമ്മ ആഗച്ഛ, ഏതം പാസാണം പവട്ടേഹീ’’തി ആഹ. സോ തം പവട്ടേത്വാ ഉപരൂപരിട്ഠിതാ വാ കുച്ഛിയാ കുച്ഛിം ആഹച്ച ഠിതാ വാ ഏകാദസ കുമ്ഭിയോ പസ്സതി. ഏവം ഏകപ്പയോഗേന ഏകാദസന്നം അധിഗമോ ഹോതി.

ആചരിയധനം പരിയേസിസ്സന്തീതി അഞ്ഞതിത്ഥിയാ ഹി യസ്സ സന്തികേ സിപ്പം ഉഗ്ഗണ്ഹന്തി, തസ്സ സിപ്പുഗ്ഗഹണതോ പുരേ വാ പച്ഛാ വാ അന്തരന്തരാ വാ ഗേഹതോ നീഹരിത്വാ ധനം ദേന്തി. യേസം ഗേഹേ നത്ഥി, തേ ഞാതിസഭാഗതോ പരിയേസന്തി. യേസം തമ്പി നത്ഥി, തേ സഭാഗതോ പരിയേസന്തി. തഥാ അലഭമാനാ ഭിക്ഖമ്പി ചരിത്വാ ദേന്തിയേവ. തം സന്ധായേതം വുത്തം.

കിം പനാഹന്തി ബാഹിരകാ താവ അനിയ്യാനികേപി സാസനേ സിപ്പമത്തദായകസ്സ ധനം പരിയേസന്തി, അഹം പന ഏവംവിധേ നിയ്യാനികസാസനേ ഏകാദസവിധം അമതുപ്പത്തിപടിപദം ദേസേന്തസ്സ ആചരിയസ്സ പൂജം കിം ന കരിസ്സാമി, കരിസ്സാമിയേവാതി വദതി. പച്ചേകം ദുസ്സയുഗേന അച്ഛാദേസീതി ഏകമേകസ്സ ഭിക്ഖുനോ ഏകേകം ദുസ്സയുഗം അദാസീതി അത്ഥോ. സമുദാചാരവചനം പനേത്ഥ ഏവരൂപം ഹോതി, തസ്മാ അച്ഛാദേസീതി വുത്തം. പഞ്ചസതം വിഹാരന്തി പഞ്ചസതഗ്ഘനികം പണ്ണസാലം കാരേസീതി അത്ഥോ.