൧. നിസ്സയവഗ്ഗോ

൧-൬. കിമത്ഥിയസുത്താദിവണ്ണനാ

൧-൬. ഏകാദസകനിപാതസ്സ പഠമാദീനി ഹേട്ഠാ വുത്തനയാനേവ. കേവലഞ്ചേത്ഥ ആദിതോ പഞ്ചസു നിബ്ബിദാവിരാഗം ദ്വിധാ ഭിന്ദിത്വാ ഏകാദസങ്ഗാനി കതാനി. ഛട്ഠേ സിക്ഖാപച്ചക്ഖാനം അധികം.

൭-൮. പഠമസഞ്ഞാസുത്താദിവണ്ണനാ

൭-൮. സത്തമേ അത്ഥേന അത്ഥോതി അത്ഥേന സദ്ധിമത്ഥോ. ബ്യഞ്ജനേന ബ്യഞ്ജനന്തി ബ്യഞ്ജനേന സദ്ധിം ബ്യഞ്ജനം. സംസന്ദിസ്സതീതി സമ്പവത്തിസ്സതി. സമേസ്സതീതി സമാനം ഭവിസ്സതി. ന വിഗ്ഗയ്ഹിസ്സതീതി ന വിരജ്ഝിസ്സതി. അഗ്ഗപദസ്മിന്തി നിബ്ബാനേ. അട്ഠമേ പച്ചവേക്ഖണാ കഥിതാ.

൯. സദ്ധസുത്തവണ്ണനാ

൯. നവമേ ദോണിയാ ബദ്ധോതി യവസസ്സദോണിയാ സമീപേ ബദ്ധോ. അന്തരം കരിത്വാതി അബ്ഭന്തരേ കത്വാ. ഝായതീതി ചിന്തേതി. പജ്ഝായതീതി ഇതോ ചിതോ ച നാനപ്പകാരകം ഝായതി. നിജ്ഝായതീതി നിരന്തരവസേന നിബദ്ധം ഝായതി. പഥവിമ്പി നിസ്സായ ഝായതീതി സമാപത്തിയം സനികന്തികവസേനേതം വുത്തം. സമാപത്തിയഞ്ഹി സനികന്തികത്താ ഏസ ഖളുങ്കോ നാമ കതോ. ആപാദീസുപി ഏസേവ നയോ.

കഥഞ്ച സദ്ധ ആജാനീയഝായിതം ഹോതീതി കഥം കാരണാകാരണം ജാനന്തസ്സ സിന്ധവസ്സ ഝായിതം ഹോതി. യഥാ ഇണന്തിആദീസു ഇണസദിസം ബന്ധനസദിസം ധനജാനിസദിസം കലിസങ്ഖാതമഹാപരാധസദിസഞ്ച കത്വാ അത്തനോ അഭിമുഖസ്സ പതോദസ്സ അജ്ഝോഹരണസങ്ഖാതം പതനം വിപസ്സതീതി അത്ഥോ. നേവ പഥവിം നിസ്സായ ഝായതീതി സമാപത്തിസുഖനികന്തിയാ അഭാവേന പഥവിആരമ്മണായ ചതുക്കപഞ്ചകജ്ഝാനസഞ്ഞായ ന ഝായതി, നിയന്തിയാ അഭാവേനേവ സോ ആജാനീയോ നാമ ഹോതീതി. ഝായതി ച പനാതി നിബ്ബാനാരമ്മണായ ഫലസമാപത്തിയാ ഝായതി. പഥവിയം പഥവിസഞ്ഞാ വിഭൂതാ ഹോതീതി പഥവാരമ്മണേ ഉപ്പന്നാ ചതുക്കപഞ്ചകജ്ഝാനസഞ്ഞാ വിഭൂതാ പാകടാ ഹോതി. ‘‘വിഭൂതാ, ഭന്തേ, രൂപസഞ്ഞാ അവിഭൂതാ അട്ഠികസഞ്ഞാ’’തി ഇമസ്മിഞ്ഹി സുത്തേ സമതിക്കമസ്സ അത്ഥിതായ വിഭൂതതാ വുത്താ, ഇധ പന വിപസ്സനാവസേന അനിച്ചദുക്ഖാനത്തതോ ദിട്ഠത്താ വിഭൂതാ നാമ ജാതാ. ആപോസഞ്ഞാദീസുപി ഏസേവ നയോ. ഏവമേത്ഥ ഹേട്ഠാ വിയ സമാപത്തിവസേന സമതിക്കമം അവത്വാ വിപസ്സനാചാരവസേന സമതിക്കമോ വുത്തോ. ഏവം ഝായീതി ഏവം വിപസ്സനാപടിപാടിയാ ആഗന്ത്വാ ഉപ്പാദിതായ ഫലസമാപത്തിയാ ഝായന്തോ.

൧൦. മോരനിവാപസുത്തവണ്ണനാ

൧൦. ദസമേ അച്ചന്തനിട്ഠോതി അന്തം അതീതത്താ അച്ചന്തസങ്ഖാതം അവിനാസധമ്മം നിബ്ബാനം നിട്ഠാ അസ്സാതി അച്ചന്തനിട്ഠോ. ഇമിനാ നയേന സേസപദാനി വേദിതബ്ബാനി. ജനേതസ്മിന്തി ജനിതസ്മിം, പജായാതി അത്ഥോ. യേ ഗോത്തപടിസാരിനോതി യേ ജനാ തസ്മിം ഗോത്തേ പടിസരന്തി ‘‘അഹം ഗോതമോ, അഹം കസ്സപോ’’തി, തേസു ലോകേ ഗോത്തപടിസാരീസു ഖത്തിയോ സേട്ഠോ. അനുമതാ മയാതി മമ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണേന സദ്ധിം സംസന്ദേത്വാ ദേസിതാ മയാ അനുഞ്ഞാതാ. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനത്ഥമേവാതി.

നിസ്സയവഗ്ഗോ പഠമോ.

൨. അനുസ്സതിവഗ്ഗോ

൧-൨. മഹാനാമസുത്തദ്വയവണ്ണനാ

൧൧-൧൨. ദുതിയസ്സ പഠമേ നാനാവിഹാരേഹി വിഹരതന്തി ഗിഹീനം നിബദ്ധോ ഏകോ വിഹാരോ നാമ നത്ഥി, തസ്മാ അമ്ഹാകം അനിബദ്ധവിഹാരേന വിഹരന്താനം കേന വിഹാരേന കതരേന നിബദ്ധവിഹാരേന വിഹാതബ്ബന്തി പുച്ഛതി. ആരാധകോതി സമ്പാദകോ പരിപൂരകോ. ധമ്മസോതസമാപന്നോ ബുദ്ധാനുസ്സതിം ഭാവേതീതി ധമ്മസോതസമാപന്നോ ഹുത്വാ ബുദ്ധാനുസ്സതിം ഭാവേതി. ദുതിയേ ഗിലാനാ വുട്ഠിതോതി ഗിലാനോ ഹുത്വാ വുട്ഠിതോ.

൩. നന്ദിയസുത്തവണ്ണനാ

൧൩. തതിയേ കല്യാണമിത്തേതി സുമിത്തേ. ഏവമേത്ഥ കല്യാണമിത്തവസേന സങ്ഘാനുസ്സതി കഥിതാ. കബളീകാരാഹാരഭക്ഖാനന്തി കാമാവചരദേവാനം. അസമയവിമുത്തോതി അസമയവിമുത്തിയാ വിമുത്തോ ഖീണാസവോ.

൪. സുഭൂതിസുത്തവണ്ണനാ

൧൪. ചതുത്ഥേ കോ നാമായം സുഭൂതീ ഭിക്ഖൂതി ജാനന്തോപി സത്ഥാ കഥാസമുട്ഠാപനത്ഥം പുച്ഛതി. സുദത്തസ്സ ഉപാസകസ്സ പുത്തോതി അനാഥപിണ്ഡികം സന്ധായാഹ. അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ഹി പുത്തോ അത്തനോ ചൂളപിതു സന്തികേ പബ്ബജിതോ, അഥ നം സുഭൂതിത്ഥേരോ ആദായ സത്ഥു സന്തികം അഗമാസി. സദ്ധാപദാനേസൂതി സദ്ധാനം പുഗ്ഗലാനം അപദാനേസു ലക്ഖണേസു.

൫. മേത്തസുത്തവണ്ണനാ

൧൫. പഞ്ചമേ സുഖം സുപതീതി യഥാ സേസജനാ സമ്പരിവത്തമാനാ കാകച്ഛമാനാ ദുക്ഖം സുപന്തി, ഏവം അസുപിത്വാ സുഖം സുപതി. നിദ്ദം ഓക്കമന്തോപി സമാപത്തിം സമാപന്നോ വിയ ഹോതി. സുഖം പടിബുജ്ഝതീതി യഥാ അഞ്ഞേ നിത്ഥുനന്താ വിജമ്ഭമാനാ സമ്പരിവത്തന്താ ദുക്ഖം പടിബുജ്ഝന്തി, ഏവം അപ്പടിബുജ്ഝിത്വാ വികസമാനം വിയ പദുമം സുഖം നിബ്ബികാരോ പടിബുജ്ഝതി. ന പാപകം സുപിനം പസ്സതീതി സുപിനം പസ്സന്തോപി ഭദ്ദകമേവ സുപിനം പസ്സതി, ചേതിയം വന്ദന്തോ വിയ പൂജം കരോന്തോ വിയ ച ധമ്മം സുണന്തോ വിയ ച ഹോതി. യഥാ പനഞ്ഞേ അത്താനം ചോരേഹി സമ്പരിവാരിതം വിയ വാളേഹി ഉപദ്ദുതം വിയ പപാതേ പതന്തം വിയ ച പസ്സന്തി, ന ഏവം പാപകം സുപിനം പസ്സതി.

മനുസ്സാനം പിയോ ഹോതീതി ഉരേ ആമുക്കമുത്താഹാരോ വിയ സീസേ പിളന്ധിതമാലാ വിയ ച മനുസ്സാനം പിയോ ഹോതി മനാപോ. അമനുസ്സാനം പിയോ ഹോതീതി യഥേവ മനുസ്സാനം, അമനുസ്സാനമ്പി പിയോ ഹോതി വിസാഖത്ഥേരോ വിയ. വത്ഥു വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ (വിസുദ്ധി. ൧.൨൫൮) മേത്താകമ്മട്ഠാനനിദ്ദേസേ വിത്ഥാരിതമേവ. ദേവതാ രക്ഖന്തീതി പുത്തമിവ മാതാപിതരോ ദേവതാ രക്ഖന്തി. നാസ്സ അഗ്ഗി വാ വിസം വാ സത്ഥം വാ കമതീതി മേത്താവിഹാരിസ്സ കായേ ഉത്തരായ ഉപാസികായ വിയ അഗ്ഗി വാ, സംയുത്തഭാണകചൂളസീവത്ഥേരസ്സേവ വിസം വാ, സംകിച്ചസാമണേരസ്സേവ സത്ഥം വാ ന കമതി നപ്പവിസതി, നാസ്സ കായം വികോപേതീതി വുത്തം ഹോതി. ധേനുവത്ഥുമ്പി ചേത്ഥ കഥയന്തി. ഏകാ കിര ധേനു വച്ഛകസ്സ ഖീരധാരം മുഞ്ചമാനാ അട്ഠാസി. ഏകോ ലുദ്ദകോ ‘‘തം വിജ്ഝിസ്സാമീ’’തി ഹത്ഥേന സമ്പരിവത്തേത്വാ ദീഘദണ്ഡം സത്തിം മുഞ്ചി. സാ തസ്സാ സരീരം ആഹച്ച താലപണ്ണം വിയ വട്ടമാനാ ഗതാ, നേവ ഉപചാരബലേന ന അപ്പനാബലേന, കേവലം വച്ഛകേ ബലവഹിതചിത്തതായ. ഏവം മഹാനുഭാവാ മേത്താ.

തുവടം ചിത്തം സമാധിയതീതി മേത്താവിഹാരിനോ ഖിപ്പമേവ ചിത്തം സമാധിയതി, നത്ഥി തസ്സ ദന്ധായിതത്തം. മുഖവണ്ണോ വിപ്പസീദതീതി ബന്ധനാ പവുത്തതാലപക്കം വിയ ചസ്സ വിപ്പസന്നവണ്ണം മുഖം ഹോതി. അസമ്മൂള്ഹോ കാലം കരോതീതി മേത്താവിഹാരിനോ സമ്മോഹമരണം നാമ നത്ഥി, അസമ്മൂള്ഹോ പന നിദ്ദം ഓക്കമന്തോ വിയ കാലം കരോതി. ഉത്തരി അപ്പടിവിജ്ഝന്തോതി മേത്താസമാപത്തിതോ ഉത്തരി അരഹത്തം അധിഗന്തും അസക്കോന്തോ ഇതോ ചവിത്വാ സുത്തപ്പബുദ്ധോ വിയ ബ്രഹ്മലോകം ഉപപജ്ജതീതി.

൬. അട്ഠകനാഗരസുത്തവണ്ണനാ

൧൬. ഛട്ഠേ ദസമോതി ജാതിഗോത്തവസേന ചേവ സാരപത്തകുലഗണനായ ച ദസമേ ഠാനേ ഗണീയതി, തേനസ്സ ദസമോത്വേവ നാമം ജാതം. അട്ഠകനാഗരോതി അട്ഠകനഗരവാസീ. കുക്കുടാരാമേതി കുക്കുടസേട്ഠിനാ കാരിതേ ആരാമേ.

തേന ഭഗവതാ…പേ… സമ്മദക്ഖാതോതി ഏത്ഥ അയം സങ്ഖേപത്ഥോ – യോ സോ ഭഗവാ സമതിംസ പാരമിയോ പൂരേത്വാ സബ്ബകിലേസേ ഭഞ്ജിത്വാ അനുത്തരം സമ്മാസമ്ബോധിം അഭിസമ്ബുദ്ധോ, തേന ഭഗവതാ തേസം തേസം സത്താനം ആസയാനുസയം ജാനതാ, ഹത്ഥതലേ ഠപിതം ആമലകം വിയ സബ്ബഞേയ്യധമ്മേ പസ്സതാ, അപിച പുബ്ബേനിവാസാദീഹി ജാനതാ, ദിബ്ബേന ചക്ഖുനാ പസ്സതാ, തീഹി വാ വിജ്ജാഹി ഛഹി വാ പന അഭിഞ്ഞാഹി ജാനതാ, സബ്ബത്ഥ അപ്പടിഹതേന സമന്തചക്ഖുനാ പസ്സതാ, സബ്ബധമ്മജാനനസമത്ഥായ പഞ്ഞായ ജാനതാ, സബ്ബസത്താനം ചക്ഖുവിസയാതീതാനി തിരോകുട്ടാദിഗതാനി ചാപി രൂപാനി അതിവിസുദ്ധേന മംസചക്ഖുനാ വാ പസ്സതാ, അത്തഹിതസാധികായ സമാധിപദട്ഠാനായ പടിവേധപഞ്ഞായ ജാനതാ, പരഹിതസാധികായ കരുണാപദട്ഠാനായ ദേസനാപഞ്ഞായ പസ്സതാ, അന്തരായികധമ്മേ വാ ജാനതാ, നിയ്യാനികധമ്മേ പസ്സതാ, അരീനം ഹതത്താ അരഹതാ, സമ്മാ സാമം സബ്ബധമ്മാനം ബുദ്ധത്താ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേനാതി ഏവം ചതുവേസാരജ്ജവസേന ചതൂഹി കാരണേഹി ഥോമിതേന അത്ഥി നു ഖോ ഏകോ ധമ്മോ അക്ഖാതോതി.

അഭിസങ്ഖതന്തി കതം ഉപ്പാദിതം. അഭിസഞ്ചേതയിതന്തി ചേതയിതം കപ്പയിതം. സോ തത്ഥ ഠിതോതി സോ തസ്മിം സമഥവിപസ്സനാധമ്മേ ഠിതോ. ധമ്മരാഗേന ധമ്മനന്ദിയാതി പദദ്വയേനപി സമഥവിപസ്സനാസു ഛന്ദരാഗോ വുത്തോ. സമഥവിപസ്സനാസു ഹി സബ്ബേന സബ്ബം ഛന്ദരാഗം പരിയാദിയിതും സക്കോന്തോ അരഹാ ഹോതി, അസക്കോന്തോ അനാഗാമീ ഹോതി. സോ സമഥവിപസ്സനാസു ഛന്ദരാഗസ്സ അപ്പഹീനത്താ ചതുത്ഥജ്ഝാനചേതനായ സുദ്ധാവാസേ നിബ്ബത്തതി. അയം ആചരിയാനം സമാനത്ഥകഥാ.

വിതണ്ഡവാദീ പനാഹ – ‘‘തേനേവ ധമ്മരാഗേനാതി വചനതോ അകുസലേന സുദ്ധാവാസേ നിബ്ബത്തതീ’’തി. സോ ‘‘സുത്തം ആഹരാഹീ’’തി വത്തബ്ബോ. അദ്ധാ അഞ്ഞം അപസ്സന്തോ ഇദമേവ ആഹരിസ്സതി. തതോ വത്തബ്ബോ ‘‘കിമ്പനിദം സുത്തം നീതത്ഥം, ഉദാഹു നേയ്യത്ഥ’’ന്തി. അദ്ധാ ‘‘നീതത്ഥ’’ന്തി വക്ഖതി. തതോ വത്തബ്ബോ – ഏവം സന്തേ അനാഗാമിഫലത്ഥികേന സമഥവിപസ്സനാസു ഛന്ദരാഗോ കത്തബ്ബോ ഭവിസ്സതി, ഛന്ദരാഗേ ഉപ്പാദിതേ അനാഗാമിഫലം പടിലദ്ധം ഭവിസ്സതി, മാ ‘‘സുത്തം മേ ലദ്ധ’’ന്തി യം വാ തം വാ ദീപേഹി. പഞ്ഹം കഥേന്തേന ഹി ആചരിയസ്സ സന്തികേ ഉഗ്ഗഹേത്വാ അത്ഥരസം പടിവിജ്ഝിത്വാ കഥേതും വട്ടതി. അകുസലേന ഹി സഗ്ഗേ, കുസലേന ച അപായേ പടിസന്ധി നാമ നത്ഥി. വുത്തഞ്ചേതം ഭഗവതാ –

‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ലോഭജേന കമ്മേന, ദോസജേന കമ്മേന, മോഹജേന കമ്മേന ദേവാ പഞ്ഞായന്തി, മനുസ്സാ പഞ്ഞായന്തി, യാ വാ പനഞ്ഞാപി കാചി സുഗതിയോ. അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ലോഭജേന കമ്മേന, ദോസജേന കമ്മേന, മോഹജേന കമ്മേന നിരയോ പഞ്ഞായതി, തിരച്ഛാനയോനി പഞ്ഞായതി, പേത്തിവിസയോ പഞ്ഞായതി, യാ വാ പനഞ്ഞാപി കാചി ദുഗ്ഗതിയോ’’തി (അ. നി. ൬.൩൯) –

ഏവം സഞ്ഞാപേതബ്ബോ. സചേ സഞ്ജാനാതി, സഞ്ജാനാതു. നോ ചേ സഞ്ജാനാതി, ‘‘ഗച്ഛ പാതോവ വിഹാരം പവിസിത്വാ യാഗും പിവാ’’തി ഉയ്യോജേതബ്ബോ.

അയം ഖോ, ഗഹപതി, ഏകധമ്മോ അക്ഖാതോതി ഏകം ധമ്മം പുച്ഛിതേന ‘‘അയമ്പി ഏകധമ്മോ അക്ഖാതോ, അയമ്പി ഏകധമ്മോ അക്ഖാതോ’’തി ഏവം പുച്ഛാവസേന കഥിതത്താ ഏകാദസപി ധമ്മാ ഏകധമ്മോ നാമ കതോ. അമതുപ്പത്തിഅത്ഥേന വാ സബ്ബേപി ഏകധമ്മോതി വത്തും വട്ടതി.

നിധിമുഖം ഗവേസന്തോതി നിധിം പരിയേസന്തോ. സകിദേവാതി ഏകപ്പയോഗേനേവ. കഥം പന ഏകപ്പയോഗേനേവ ഏകാദസന്നം നിധീനം അധിഗമോ ഹോതീതി? ഇധേകച്ചോ അരഞ്ഞേ ജീവിതവുത്തിം ഗവേസമാനോ ചരതി. തമേനം അഞ്ഞതരോ അത്ഥചരകോ ദിസ്വാ ‘‘കിം, ഭോ, ചരസീ’’തി പുച്ഛതി. സോ ‘‘ജീവിതവുത്തിം പരിയേസാമീ’’തി ആഹ. ഇതരോ ‘‘തേന ഹി സമ്മ ആഗച്ഛ, ഏതം പാസാണം പവട്ടേഹീ’’തി ആഹ. സോ തം പവട്ടേത്വാ ഉപരൂപരിട്ഠിതാ വാ കുച്ഛിയാ കുച്ഛിം ആഹച്ച ഠിതാ വാ ഏകാദസ കുമ്ഭിയോ പസ്സതി. ഏവം ഏകപ്പയോഗേന ഏകാദസന്നം അധിഗമോ ഹോതി.

ആചരിയധനം പരിയേസിസ്സന്തീതി അഞ്ഞതിത്ഥിയാ ഹി യസ്സ സന്തികേ സിപ്പം ഉഗ്ഗണ്ഹന്തി, തസ്സ സിപ്പുഗ്ഗഹണതോ പുരേ വാ പച്ഛാ വാ അന്തരന്തരാ വാ ഗേഹതോ നീഹരിത്വാ ധനം ദേന്തി. യേസം ഗേഹേ നത്ഥി, തേ ഞാതിസഭാഗതോ പരിയേസന്തി. യേസം തമ്പി നത്ഥി, തേ സഭാഗതോ പരിയേസന്തി. തഥാ അലഭമാനാ ഭിക്ഖമ്പി ചരിത്വാ ദേന്തിയേവ. തം സന്ധായേതം വുത്തം.

കിം പനാഹന്തി ബാഹിരകാ താവ അനിയ്യാനികേപി സാസനേ സിപ്പമത്തദായകസ്സ ധനം പരിയേസന്തി, അഹം പന ഏവംവിധേ നിയ്യാനികസാസനേ ഏകാദസവിധം അമതുപ്പത്തിപടിപദം ദേസേന്തസ്സ ആചരിയസ്സ പൂജം കിം ന കരിസ്സാമി, കരിസ്സാമിയേവാതി വദതി. പച്ചേകം ദുസ്സയുഗേന അച്ഛാദേസീതി ഏകമേകസ്സ ഭിക്ഖുനോ ഏകേകം ദുസ്സയുഗം അദാസീതി അത്ഥോ. സമുദാചാരവചനം പനേത്ഥ ഏവരൂപം ഹോതി, തസ്മാ അച്ഛാദേസീതി വുത്തം. പഞ്ചസതം വിഹാരന്തി പഞ്ചസതഗ്ഘനികം പണ്ണസാലം കാരേസീതി അത്ഥോ.

൭. ഗോപാലസുത്തവണ്ണനാ

൧൭. സത്തമേ തിസ്സോ കഥാ ഏകനാളികാ ചതുരസ്സാ നിസിന്നവത്തികാതി. തത്ഥ പാളിം വത്വാ ഏകേകസ്സ പദസ്സ അത്ഥകഥനം ഏകനാളികാ നാമ. അപണ്ഡിതഗോപാലകം ദസ്സേത്വാ, അപണ്ഡിതഭിക്ഖും ദസ്സേത്വാ, പണ്ഡിതഗോപാലകം ദസ്സേത്വാ, പണ്ഡിതഭിക്ഖും ദസ്സേത്വാതി ചതുക്കം ബന്ധിത്വാ കഥനം ചതുരസ്സാ നാമ. അപണ്ഡിതഗോപാലകം ദസ്സേത്വാ പരിയോസാനഗമനം, അപണ്ഡിതഭിക്ഖും ദസ്സേത്വാ പരിയോസാനഗമനം, പണ്ഡിതഗോപാലകം ദസ്സേത്വാ പരിയോസാനഗമനം, പണ്ഡിതഭിക്ഖും ദസ്സേത്വാ പരിയോസാനഗമനന്തി അയം നിസിന്നവത്തികാ നാമ. അയം ഇധ സബ്ബാചരിയാനം ആചിണ്ണാ.

ഏകാദസഹി, ഭിക്ഖവേ, അങ്ഗേഹീതി ഏകാദസഹി അഗുണകോട്ഠാസേഹി. ഗോഗണന്തി ഗോമണ്ഡലം. പരിഹരിതുന്തി പരിഗ്ഗഹേത്വാ വിചരിതും. ഫാതിം കാതുന്തി വഡ്ഢിം ആപാദേതും. ഇധാതി ഇമസ്മിം ലോകേ. ന രൂപഞ്ഞൂ ഹോതീതി ഗണനതോ വാ വണ്ണതോ വാ രൂപം ന ജാനാതി. ഗണനതോ ന ജാനാതി നാമ അത്തനോ ഗുന്നം സതം വാ സഹസ്സം വാതി സങ്ഖ്യം ന ജാനാതി, സോ ഗാവീസു ഹടാസു വാ പലാതാസു വാ ഗോഗണം ഗണേത്വാ ‘‘അജ്ജ ഏത്തകാ ന ദിസ്സന്തീ’’തി ദ്വേ തീണി ഗാമന്തരാനി വാ അടവിം വാ വിചരന്തോ ന പരിയേസതി. അഞ്ഞേസം ഗാവീസു അത്തനോ ഗോഗണം പവിട്ഠാസുപി ഗോഗണം ഗണേത്വാ ‘‘ഇമാ ഏത്തികാ ഗാവോ ന അമ്ഹാക’’ന്തി യട്ഠിയാ പോഥേത്വാ ന നീഹരതി. തസ്സ നട്ഠാ ഗാവിയോ നട്ഠാവ ഹോന്തി. പരഗാവിയോ ഗഹേത്വാ ചരതി. ഗോസാമികാ ദിസ്വാ ‘‘അയം ഏത്തകം കാലം അമ്ഹാകം ധേനൂ ദുഹീ’’തി തജ്ജേത്വാ അത്തനോ ഗാവിയോ ഗഹേത്വാ ഗച്ഛന്തി. തസ്സ ഗോഗണോപി പരിഹായതി, പഞ്ച ഗോരസപരിഭോഗതോപി പരിബാഹിരോ ഹോതി. വണ്ണതോ ന ജാനാതി നാമ ‘‘ഏത്തികാ ഗാവീ സേതാ, ഏത്തികാ രത്താ, ഏത്തികാ കാളാ, ഏത്തികാ ഓദാതാ, ഏത്തികാ കബരാ, ഏത്തികാ നീലാ’’തി ന ജാനാതി. സോ ഗാവീസു ഹടാസു വാ പലാതാസു വാ…പേ… പഞ്ചഗോരസപരിഭോഗതോപി പരിബാഹിരോ ഹോതി.

ന ലക്ഖണകുസലോതി ഗാവീനം സരീരേ കതം ധനുസത്തിസൂലാദിഭേദം ലക്ഖണം ന ജാനാതി. സോ ഗാവീസു ഹടാസു വാ പലാതാസു വാ ‘‘അജ്ജ അസുകലക്ഖണാ അസുകലക്ഖണാ ച ഗാവോ ന ദിസ്സന്തീ’’തി…പേ… പഞ്ചഗോരസപരിഭോഗതോപി പരിബാഹിരോ ഹോതി.

ന ആസാടികം ഹാരേതാതി ഗുന്നം ഖാണുകണ്ടകാദീഹി പഹടട്ഠാനേസു വണോ ഹോതി. തത്ഥ നീലമക്ഖികാ അണ്ഡകാനി ഠപേന്തി, തേസം ആസാടികാതി നാമം. താനി ദണ്ഡകേന അപനേത്വാ ഭേസജ്ജം ദാതബ്ബം ഹോതി, ബാലോ ഗോപാലകോ തഥാ ന കരോതി. തേന വുത്തം – ‘‘ന ആസാടികം ഹാരേതാ ഹോതീ’’തി. തസ്സ ഗുന്നം വണാ വഡ്ഢന്തി, ഗമ്ഭീരാ ഹോന്തി, പാണകാ കുച്ഛിം പവിസന്തി, ഗാവോ ഗേലഞ്ഞാഭിഭൂതാ നേവ യാവദത്ഥം തിണം ഖാദിതും ന പാനീയം പാതും സക്കോന്തി. തത്ഥ ഗുന്നം ഖീരം ഛിജ്ജതി, ഗോണാനം ജവോ ഹായതി, ഉഭയേസമ്പി ജീവിതന്തരായോ ഹോതി. ഏവമസ്സ ഗോഗണോപി പരിഹായതി…പേ… പഞ്ചഗോരസതോപി പരിബാഹിരോ ഹോതി.

ന വണം പടിച്ഛാദേതാ ഹോതീതി ഗുന്നം വുത്തനയേനേവ സഞ്ജാതോ വണോ ഭേസജ്ജം ദത്വാ വാകേന വാ ചീരകേന വാ ബന്ധിത്വാ പടിച്ഛാദേതബ്ബോ ഹോതി. ബാലഗോപാലകോ തം ന കരോതി. അഥസ്സ ഗുന്നം വണേഹി യൂസാ പഗ്ഘരന്തി, താ അഞ്ഞമഞ്ഞം നിഘംസന്തി. തേന അഞ്ഞേസമ്പി വണാ ജായന്തി. ഏവം ഗാവോ ഗേലഞ്ഞാഭിഭൂതാ നേവ യാവദത്ഥം തിണാനി ഖാദിതും…പേ… പരിബാഹിരോ ഹോതി.

ന ധൂമം കത്താ ഹോതീതി അന്തോവസ്സേ ഡംസമകസാദീനം ഉസ്സന്നകാലേ ഗോഗണേ വജം പവിട്ഠേ തത്ഥ തത്ഥ ധൂമോ കാതബ്ബോ ഹോതി. അപണ്ഡിതഗോപാലകോ തം ന കരോതി, ഗോഗണോ സബ്ബരത്തിം ഡംസാദീഹി ഉപദ്ദുതോ നിദ്ദം അലഭിത്വാ പുനദിവസേ അരഞ്ഞേ തത്ഥ തത്ഥ രുക്ഖമൂലാദീസു നിപജ്ജിത്വാ നിദ്ദായതി. നേവ യാവദത്ഥം തിണാനി ഖാദിതും…പേ… പരിബാഹിരോ ഹോതി.

ന തിത്ഥം ജാനാതീതി തിത്ഥമ്പി സമന്തി വാ വിസമന്തി വാ സഗാഹന്തി വാ നിഗ്ഗാഹന്തി വാ ന ജാനാതി. സോ അതിത്ഥേന ഗാവിയോ ഓതാരേതി. താസം വിസമതിത്ഥേ പാസാണാദീനി അക്കമന്തീനം പാദാ ഭിജ്ജന്തി. സഗാഹം ഗമ്ഭീരം തിത്ഥം ഓതിണ്ണേ കുമ്ഭീലാദയോ ഗാവോ ഗണ്ഹന്തി, ‘‘അജ്ജ ഏത്തികാ ഗാവോ നട്ഠാ, അജ്ജ ഏത്തികാ’’തി വത്തബ്ബതം ആപജ്ജന്തി. ഏവമസ്സ ഗോ ഗണോപി പരിഹായതി…പേ… പഞ്ചഗോരസതോപി പരിബാഹിരോ ഹോതി.

ന പീതം ജാനാതീതി പീതമ്പി അപീതമ്പി ന ജാനാതി. ഗോപാലകേന ഹി ‘‘ഇമായ ഗാവിയാ പീതം, ഇമായ ന പീതം, ഇമായ പാനീയതിത്ഥേ ഓകാസോ ലദ്ധോ, ഇമായ ന ലദ്ധോ’’തി ഏവം പീതാപീതം ജാനിതബ്ബം ഹോതി. അയം പന ദിവസഭാഗേ അരഞ്ഞേ ഗോഗണം രക്ഖിത്വാ ‘‘പാനീയം പായേസ്സാമീ’’തി നദിം വാ തളാകം വാ ഓഗാഹേത്വാ ഗച്ഛതി. തത്ഥ മഹാഉസഭാ ച അനുസഭാ ച ബലവഗാവിയോ ച ദുബ്ബലാനി ചേവ മഹല്ലകാനി ച ഗോരൂപാനി സിങ്ഗേഹി വാ ഫാസുകാഹി വാ പഹരിത്വാ അത്തനോ ഓകാസം കത്വാ ഊരുപ്പമാണം ഉദകം പവിസിത്വാ യഥാകാമം പിവന്തി. അവസേസാ ഓകാസം അലഭമാനാ തീരേ ഠത്വാ കലലമിസ്സകം ഉദകം പിവന്തി വാ അപീതാ ഏവ വാ ഹോന്തി. അഥ സോ ഗോപാലകോ പിട്ഠിയം പഹരിത്വാ പുന അരഞ്ഞം പവേസേതി. തത്ഥ അപീതാ ഗാവിയോ പിപാസായ സുസ്സമാനാ യാവദത്ഥം തിണാനി ഖാദിതും ന സക്കോന്തി. തത്ഥ ഗുന്നം ഖീരം ഛിജ്ജതി. ഗോണാനം ജവോ ഹായതി…പേ… പരിബാഹിരോ ഹോതി.

ന വീഥിം ജാനാതീതി ‘‘അയം മഗ്ഗോ സമോ ഖേമോ, അയം വിസമോ സാസങ്കോ സപ്പടിഭയോ’’തി ന ജാനാതി. സോ സമം ഖേമം മഗ്ഗം വജ്ജേത്വാ ഗോഗണം ഇതരമഗ്ഗം പടിപാദേതി. തത്ഥ ഗാവോ സീഹബ്യഗ്ഘാദീനം ഗന്ധേന ചോരപരിസ്സയേന ച അഭിഭൂതാ ഭന്തമിഗസപ്പടിഭാഗാ ഗീവം ഉക്ഖിപിത്വാ തിട്ഠന്തി, നേവ യാവദത്ഥം തിണാനി ഖാദന്തി, ന പാനീയം പിവന്തി. തത്ഥ ഗുന്നം ഖീരം ഛിജ്ജതി…പേ… പരിബാഹിരോ ഹോതി.

ന ഗോചരകുസലോ ഹോതീതി ഗോപാലകേന ഹി ഗോചരകുസലേന ഭവിതബ്ബം, പഞ്ചാഹികചാരോ വാ സത്താഹികചാരോ വാ ജാനിതബ്ബോ. ഏകദിസായ ഗോഗണം ചാരേത്വാ പുനദിവസേ തത്ഥ ന ചാരേതബ്ബോ. മഹതാ ഹി ഗോഗണേന ചിണ്ണട്ഠാനം ഭേരിതലം വിയ സുദ്ധം ഹോതി നിത്തിണം, ഉദകമ്പി ആലുലീയതി. തസ്മാ പഞ്ചമേ വാ സത്തമേ വാ ദിവസേ പുന തത്ഥ ചാരേതും വട്ടതി. ഏത്തകേന ഹി തിണമ്പി പടിവിരുഹതി, ഉദകമ്പി പസീദതി, അയം പന ഇമം പഞ്ചാഹികചാരം വാ സത്താഹികചാരം വാ ന ജാനാതി, ദിവസേ ദിവസേ രക്ഖിതട്ഠാനേയേവ രക്ഖതി. അഥസ്സ ഗോഗണോ ഹരിതതിണം ന ലഭതി, സുക്ഖതിണം ഖാദന്തോ കലലമിസ്സകം ഉദകം പിവതി. തത്ഥ ഗുന്നം ഖീരം ഛിജ്ജതി…പേ… പരിബാഹിരോ ഹോതി.

അനവസേസദോഹീ ച ഹോതീതി പണ്ഡിതഗോപാലകേന ഹി യാവ വച്ഛകസ്സ മംസലോഹിതം സണ്ഠാതി, താവ ഏകം ദ്വേ ഥനേ ഠപേത്വാ സാവസേസദോഹിനാ ഭവിതബ്ബം. അയം വച്ഛകസ്സ കിഞ്ചി അനവസേസേത്വാ ദുഹതി. ഖീരപകോ വച്ഛോ ഖീരപിപാസായ സുസ്സതി, സണ്ഠാതും അസക്കോന്തോ കമ്പമാനോ മാതു പുരതോ പതിത്വാ കാലം കരോന്തി. മാതാ പുത്തകം ദിസ്വാ, ‘‘മയ്ഹം പുത്തകോ അത്തനോ മാതുഖീരം പാതും ന ലഭതീ’’തി പുത്തസോകേന നേവ യാവദത്ഥം തിണാനി ഖാദിതും ന പാനീയം പാതും സക്കോതി, ഥനേസു ഖീരം ഛിജ്ജതി. ഏവമസ്സ ഗോഗണോപി പരിഹായതി…പേ… പഞ്ചഗോരസതോപി പരിബാഹിരോ ഹോതി.

ഗുന്നം പിതിട്ഠാനം കരോന്തീതി ഗോപിതരോ. ഗാവോ പരിണായന്തി യഥാരുചിം ഗഹേത്വാ ഗച്ഛന്തീതി ഗോപരിണായകാ. തേ ന അതിരേകപൂജായാതി പണ്ഡിതോ ഹി ഗോപാലകോ ഏവരൂപേ ഉസഭേ അതിരേകപൂജായ പൂജേതി, പണീതം ഗോഭത്തം ദേതി, ഗന്ധപഞ്ചങ്ഗുലികേഹി മണ്ഡേതി, മാലം പിളന്ധേതി, സിങ്ഗേസു സുവണ്ണരജതകോസകേ ച ധാരേതി, രത്തിം ദീപം ജാലേത്വാ ചേലവിതാനസ്സ ഹേട്ഠാ സയാപേതി. അയം പന തതോ ഏകസക്കാരമ്പി ന കരോതി. ഉസഭാ അതിരേകപൂജം അലഭമാനാ ഗോഗണം ന രക്ഖന്തി, പരിസ്സയം ന വാരേന്തി. ഏവമസ്സ ഗോഗണോപി പരിഹായതി…പേ… പഞ്ചഗോരസതോപി പരിബാഹിരോ ഹോതി.

ഇധാതി ഇമസ്മിം സാസനേ. ന രൂപഞ്ഞൂ ഹോതീതി ‘‘ചത്താരി മഹാഭൂതാനി ചതുന്നഞ്ച മഹാഭൂതാനം ഉപാദായരൂപ’’ന്തി ഏവം വുത്തം രൂപം ദ്വീഹാകാരേഹി ന ജാനാതി ഗണനതോ വാ സമുട്ഠാനതോ വാ. ഗണനതോ ന ജാനാതി നാമ – ‘‘ചക്ഖായതനം സോതായതനം ഘാനായതനം ജിവ്ഹാകായരൂപസദ്ദഗന്ധരസഫോട്ഠബ്ബായതനം, ഇത്ഥിന്ദ്രിയം പുരിസിന്ദ്രിയം ജീവിതിന്ദ്രിയം കായവിഞ്ഞത്തി വചീവിഞ്ഞത്തി ആകാസധാതു ആപോധാതു രൂപസ്സ ലഹുതാ, മുദുതാ, കമ്മഞ്ഞതാ, ഉപചയോ, സന്തതി, ജരതാ, രൂപസ്സ അനിച്ചതാ, കബളീകാരോ ആഹാരോ’’തി (ധ. സ. ൬൫൭-൬൬൫) ഏവം പാളിയാ ആഗതാ പഞ്ചവീസതി രൂപകോട്ഠാസാതി ന ജാനാതി. സേയ്യഥാപി സോ ഗോപാലകോ ഗണനതോ ഗുന്നം രൂപം ന ജാനാതി, തഥൂപമോ അയം ഭിക്ഖു. സോ ഗണനതോ രൂപം അജാനന്തോ രൂപം പരിഗ്ഗഹേത്വാ അരൂപം വവത്ഥപേത്വാ രൂപാരൂപം പരിഗ്ഗഹേത്വാ പച്ചയം സല്ലക്ഖേത്വാ ലക്ഖണം ആരോപേത്വാ കമ്മട്ഠാനം മത്ഥകം പാപേതും ന സക്കോതി. സോ യഥാ തസ്സ ഗോപാലകസ്സ ഗോഗണോ ന വഡ്ഢതി, ഏവം ഇമസ്മിം സാസനേ സീലസമാധിവിപസ്സനാമഗ്ഗഫലനിബ്ബാനേഹി ന വഡ്ഢതി. യഥാ ച സോ ഗോപാലകോ പഞ്ചഹി ഗോരസേഹി പരിബാഹിരോ ഹോതി, ഏവമേവായം അസേഖേന സീലക്ഖന്ധേന അസേഖേന സമാധിപഞ്ഞാവിമുത്തി വിമുത്തിഞാണദസ്സനക്ഖന്ധേനാതി പഞ്ചഹി ധമ്മക്ഖന്ധേഹി പരിബാഹിരോ ഹോതി.

സമുട്ഠാനതോ ന ജാനാതി നാമ – ‘‘ഏത്തകം രൂപം ഏകസമുട്ഠാനം, ഏത്തകം ദ്വിസമുട്ഠാനം, ഏത്തകം തിസമുട്ഠാനം, ഏത്തകം ചതുസമുട്ഠാനം, ഏത്തകം നകുതോചി സമുട്ഠാതീ’’തി ന ജാനാതി. സേയ്യഥാപി സോ ഗോപാലകോ വണ്ണതോ ഗുന്നം രൂപം ന ജാനാതി, തഥൂപമോ അയം ഭിക്ഖു. സോ സമുട്ഠാനതോ രൂപം അജാനന്തോ രൂപം പരിഗ്ഗഹേത്വാ…പേ… പരിബാഹിരോ ഹോതി.

ന ലക്ഖണകുസലോ ഹോതീതി ‘‘കമ്മലക്ഖണോ ബാലോ, കമ്മലക്ഖണോ പണ്ഡിതോ’’തി ഏവം വുത്തം കുസലാകുസലകമ്മം പണ്ഡിതബാലലക്ഖണന്തി ന ജാനാതി. സോ ഏവം അജാനന്തോ ബാലേ വജ്ജേത്വാ പണ്ഡിതേ ന സേവതി. ബാലേ വജ്ജേത്വാ പണ്ഡിതേ അസേവന്തോ കപ്പിയാകപ്പിയം കുസലാകുസലം സാവജ്ജാനവജ്ജം ഗരുകലഹുകം സതേകിച്ഛാതേകിച്ഛം കാരണാകാരണം ന ജാനാതി. തം അജാനന്തോ കമ്മട്ഠാനം ഗഹേത്വാ വഡ്ഢേതും ന സക്കോതി. സോ യഥാ തസ്സ ഗോപാലകസ്സ ഗോഗണോ ന വഡ്ഢതി, ഏവം ഇമസ്മിം സാസനേ യഥാവുത്തേഹി സീലാദീഹി ന വഡ്ഢതി. സോ ഗോപാലകോ വിയ ച പഞ്ചഹി ഗോരസേഹി, പഞ്ചഹി ധമ്മക്ഖന്ധേഹി പരിബാഹിരോ ഹോതി.

ന ആസാടികം ഹാരേതാ ഹോതീതി ‘‘ഉപ്പന്നം കാമവിതക്ക’’ന്തി ഏവം വുത്തേ കാമവിതക്കാദയോ ന വിനോദേതി. സോ ഇമം അകുസലവിതക്കം ആസാടികം അഹാരേത്വാ വിതക്കവസികോ ഹുത്വാ വിചരന്തോ കമ്മട്ഠാനം ഗഹേത്വാ വഡ്ഢേതും ന സക്കോതി. സോ യഥാ തസ്സ ഗോപാലകസ്സ…പേ… പരിബാഹിരോ ഹോതി.

ന വണം പടിച്ഛാദേതാ ഹോതീതി ‘‘ചക്ഖുനാ രൂപം ദിസ്വാ നിമിത്തഗ്ഗാഹീ ഹോതീ’’തിആദിനാ നയേന സബ്ബാരമ്മണേസു നിമിത്തം ഗണ്ഹന്തോ യഥാ സോ ഗോപാലകോ വണം ന പടിച്ഛാദേതി, ഏവം സംവരം ന സമ്പാദേതി. സോ വിവടദ്വാരോ വിചരന്തോ കമ്മട്ഠാനം ഗഹേത്വാ വഡ്ഢേതും ന സക്കോതി…പേ… പരിബാഹിരോ ഹോതി.

ന ധൂമം കത്താ ഹോതീതി സോ ഗോപാലകോ ധൂമം വിയ ധമ്മദേസനാധൂമം ന കരോതി, ധമ്മകഥം വാ സരഭഞ്ഞം വാ ഉപനിസിന്നകകഥം വാ അനുമോദനം വാ ന കരോതി, തതോ നം മനുസ്സാ ‘‘ബഹുസ്സുതോ ഗുണവാ’’തി ന ജാനന്തി. തേ ഗുണാഗുണം അജാനന്തോ ചതൂഹി പച്ചയേഹി സങ്ഗഹം ന കരോന്തി. സോ പച്ചയേഹി കിലമമാനോ ബുദ്ധവചനം സജ്ഝായം കാതും വത്തപടിവത്തം പൂരേതും കമ്മട്ഠാനം ഗഹേത്വാ വഡ്ഢേതും ന സക്കോതി…പേ… പരിബാഹിരോ ഹോതി.

ന തിത്ഥം ജാനാതീതി തിത്ഥഭൂതേ ബഹുസ്സുതഭിക്ഖൂ ന ഉപസങ്കമതി. അനുപസങ്കമന്തോ ‘‘ഇദം, ഭന്തേ, ബ്യഞ്ജനം കഥം രോപേതബ്ബം? ഇമസ്സ ഭാസിതസ്സ കോ അത്ഥോ? ഇമസ്മിം ഠാനേ പാളി കിം വദതി? ഇമസ്മിം ഠാനേ അത്ഥോ കിം ദീപേതീ’’തി ഏവം ന പരിപുച്ഛതി ന പരിപഞ്ഹതി, ന ജാനാപേതീതി അത്ഥോ. തസ്സ തേ ഏവം അപരിപുച്ഛിതാ അവിവടഞ്ചേവ ന വിവരന്തി, ഭാജേത്വാ ന ദസ്സേന്തി, അനുത്താനീകതഞ്ച ന ഉത്താനിം കരോന്തി, അപാകടം ന പാകടം കരോന്തി. അനേകവിഹിതേസു ച കങ്ഖാഠാനിയേസു ധമ്മേസൂതി അനേകവിധാസു കങ്ഖാസു ഏകകങ്ഖമ്പി ന പടിവിനോദേന്തി. കങ്ഖായേവ ഹി കങ്ഖാഠാനിയാ ധമ്മാ നാമ. തത്ഥ ഏകം കങ്ഖമ്പി ന നീഹരന്തീതി അത്ഥോ. സോ ഏവം ബഹുസ്സുതതിത്ഥം അനുപസങ്കമിത്വാ സകങ്ഖോ കമ്മട്ഠാനം ഗഹേത്വാ വഡ്ഢേതും ന സക്കോതി. യഥാ വാ സോ ഗോപാലകോ തിത്ഥം ന ജാനാതി, ഏവം അയമ്പി ഭിക്ഖു ധമ്മതിത്ഥം ന ജാനാതി. അജാനന്തോ അവിസയേ പഞ്ഹം പുച്ഛതി, ആഭിധമ്മികം ഉപസങ്കമിത്വാ കപ്പിയാകപ്പിയം പുച്ഛതി, വിനയധരം ഉപസങ്കമിത്വാ രൂപാരൂപപരിച്ഛേദം പുച്ഛതി. തേ അവിസയേ പുട്ഠാ കഥേതും ന സക്കോന്തി. സോ അത്തനാ സകങ്ഖോ കമ്മട്ഠാനം ഗഹേത്വാ വഡ്ഢേതും ന സക്കോതി…പേ… പരിബാഹിരോ ഹോതി.

ന പീതം ജാനാതീതി യഥാ സോ ഗോപാലകോ പീതാപീതം ന ജാനാതി, ഏവം ധമ്മൂപസഞ്ഹിതം പാമോജ്ജം ന ജാനാതി ന ലഭതി. സവനമയം പുഞ്ഞകിരിയവത്ഥും നിസ്സായ ആനിസംസം ന വിന്ദതി, ധമ്മസ്സവനഗ്ഗം ഗന്ത്വാ സക്കച്ചം ന സുണാതി, നിസിന്നോ നിദ്ദായതി, കഥം കഥേതി, അഞ്ഞവിഹിതകോ ഹോതി. സോ സക്കച്ചം ധമ്മം അസ്സുണന്തോ കമ്മട്ഠാനം ഗഹേത്വാ വഡ്ഢേതും ന സക്കോതി…പേ… പരിബാഹിരോ ഹോതി.

ന വീഥിം ജാനാതീതി സോ ഗോപാലകോ മഗ്ഗാമഗ്ഗം വിയ ‘‘അയം ലോകിയോ, അയം ലോകുത്തരോ’’തി അരിയം അട്ഠങ്ഗികം മഗ്ഗം യഥാഭൂതം നപ്പജാനാതി. അജാനന്തോ ലോകിയമഗ്ഗേ അഭിനിവിസിത്വാ ലോകുത്തരം നിബ്ബത്തേതും ന സക്കോതി…പേ… പരിബാഹിരോ ഹോതി.

ന ഗോചരകുസലോ ഹോതീതി സോ ഗോപാലകോ പഞ്ചാഹികസത്താഹികചാരേ വിയ ചത്താരോ സതിപട്ഠാനേ ‘‘ഇമേ ലോകിയാ, ഇമേ ലോകുത്തരാ’’തി യഥാഭൂതം നപ്പജാനാതി. അജാനന്തോ സുഖുമട്ഠാനേസു അത്തനോ ഞാണം ചരാപേത്വാ ലോകിയസതിപട്ഠാനേ അഭിനിവിസിത്വാ ലോകുത്തരം നിബ്ബത്തേതും ന സക്കോതി…പേ… പരിബാഹിരോ ഹോതി.

അനവസേസദോഹീ ഹോതീതി പടിഗ്ഗഹണേ മത്തം അജാനന്തോ അനവസേസം ദുഹതി. നിദ്ദേസവാരേ പനസ്സ അഭിഹട്ഠും പവാരേന്തീതി അഭിഹരിത്വാ പവാരേന്തി. ഏത്ഥ ദ്വേ അഭിഹാരാ വാചാഭിഹാരോ ച, പച്ചയാഭിഹാരോ ച. വാചാഭിഹാരോ നാമ മനുസ്സാ ഭിക്ഖുസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ ‘‘വദേയ്യാഥ, ഭന്തേ, യേനത്ഥോ’’തി പവാരേന്തി. പച്ചയാഭിഹാരോ നാമ വത്ഥാദീനി വാ സപ്പിനവനീതഫാണിതാദീനി വാ ഗഹേത്വാ ഭിക്ഖുസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ ‘‘ഗണ്ഹഥ, ഭന്തേ, യാവതകേന അത്ഥോ’’തി വദന്തി. തത്ര ഭിക്ഖു മത്തം ന ജാനാതീതി ഭിക്ഖു തേസു പച്ചയേസു പമാണം ന ജാനാതി. ‘‘ദായകസ്സ വസോ വേദിതബ്ബോ, ദേയ്യധമ്മസ്സ വസോ വേദിതബ്ബോ, അത്തനോ ഥാമോ വേദിതബ്ബോ’’തി ഇമിനാ നയേന പമാണയുത്തകം അഗ്ഗഹേത്വാ യം ആഹരന്തി, തം സബ്ബം ഗണ്ഹാതീതി അത്ഥോ. മനുസ്സാ വിപ്പടിസാരിനോ ന പുന അഭിഹരിത്വാ പവാരേന്തി. സോ പച്ചയേഹി കിലമന്തോ കമ്മട്ഠാനം ഗഹേത്വാ വഡ്ഢേതും ന സക്കോതി…പേ… പരിബാഹിരോ ഹോതി.

തേ ന അതിരേകപൂജായ പൂജേതാ ഹോതീതി സോ ഗോപാലകോ മഹാഉസഭേ വിയ ഥേരേ ഭിക്ഖൂ ഇമായ ആവി ചേവ രഹോ ച മേത്താകായകമ്മാദികായ അതിരേകപൂജായ ന പൂജേതി. തതോ ഥേരാ ‘‘ഇമേ അമ്ഹേസു ഗരുചിത്തീകാരം ന കരോന്തീ’’തി നവകേ ഭിക്ഖൂ ദ്വീഹി സങ്ഗഹേഹി ന സങ്ഗണ്ഹന്തി, നേവ ധമ്മസങ്ഗഹേന സങ്ഗണ്ഹന്തി, ന ആമിസസങ്ഗഹേന, ചീവരേന വാ പത്തേന വാ പത്തപരിയാപന്നേന വാ വസനട്ഠാനേന വാ കിലമന്തേപി നപ്പടിജഗ്ഗന്തി, പാളിം വാ അട്ഠകഥം വാ ധമ്മകഥാബന്ധം വാ ഗുള്ഹഗന്ഥം വാ ന സിക്ഖാപേന്തി. നവകാ ഥേരാനം സന്തികാ സബ്ബസോ ഇമേ ദ്വേ സങ്ഗഹേ അലഭമാനാ ഇമസ്മിം സാസനേ പതിട്ഠാതും ന സക്കോന്തി. യഥാ തസ്സ ഗോപാലകസ്സ ഗോഗണോ ന വഡ്ഢതി, ഏവം സീലാദീഹി ന വഡ്ഢന്തി. യഥാ ച സോ ഗോപാലകോ പഞ്ചഹി ഗോരസേഹി, ഏവം പഞ്ചഹി ധമ്മക്ഖന്ധേഹി പരിബാഹിരാ ഹോന്തി. സുക്കപക്ഖോ കണ്ഹപക്ഖേ വുത്തവിപല്ലാസവസേന യോജേത്വാ വേദിതബ്ബോ.

അനുസ്സതിവഗ്ഗോ ദുതിയോ.

മനോരഥപൂരണിയാ അങ്ഗുത്തരനികായ-അട്ഠകഥായ

ഏകാദസകനിപാതസ്സ സംവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

നിഗമനകഥാ

ഏത്താവതാ ച –

ആയാചിതോ സുമതിനാ ഥേരേന ഭദന്തജോതിപാലേന;

കഞ്ചിപുരാദീസു മയാ പുബ്ബേ സദ്ധിം വസന്തേന.

വരതമ്ബപണ്ണിദീപേ മഹാവിഹാരമ്ഹി വസനകാലേപി;

പാകം ഗതേ വിയ ദുമേ വലഞ്ജമാനമ്ഹി സദ്ധമ്മേ.

പാരം പിടകത്തയസാഗരസ്സ ഗന്ത്വാ ഠിതേന സുമതിനാ;

പരിസുദ്ധാജീവേനാഭിയാചിതോ ജീവകേനാപി.

ധമ്മകഥായ നിപുണപരമനികായസ്സട്ഠകഥം ആരദ്ധോ;

യമഹം ചിരകാലട്ഠിതിമിച്ഛന്തോ സാസനവരസ്സ.

സാ ഹി മഹാഅട്ഠകഥായ സാരമാദായ നിട്ഠിതാ ഏസാ;

ചതുനവുതിപരിമാണായ പാളിയാ ഭാണവാരേഹി.

സബ്ബാഗമസംവണ്ണനമനോരഥോ പൂരിതോ ച മേ യസ്മാ;

ഏതായ മനോരഥപൂരണീതി നാമം തതോ അസ്സാ.

ഏകൂനസട്ഠിമത്തോ വിസുദ്ധിമഗ്ഗോപി ഭാണവാരേഹി;

അത്ഥപ്പകാസനത്ഥായ ആഗമാനം കതോ യസ്മാ.

തസ്മാ തേന സഹായം ഗാഥാഗണനാനയേന അട്ഠകഥാ;

തീഹാധികദിയഡ്ഢസതം വിഞ്ഞേയ്യാ ഭാണവാരാനം.

തീഹാധികദിയഡ്ഢസതപ്പമാണമിതി ഭാണവാരതോ ഏസാ;

സമയം പകാസയന്തീ മഹാവിഹാരാധിവാസീനം.

മൂലട്ഠകഥാസാരം ആദായ മയാ ഇമം കരോന്തേന;

യം പുഞ്ഞമുപചിതം തേന ഹോതു ലോകോ സദാ സുഖിതോതി.

പരമവിസുദ്ധസദ്ധാബുദ്ധിവീരിയപ്പടിമണ്ഡിതേന സീലാചാരജ്ജവമദ്ദവാദിഗുണസമുദയസമുദിതേന സകസമയസമയന്തരഗഹനജ്ഝോഗാഹനസമത്ഥേന പഞ്ഞാവേയ്യത്തിയസമന്നാഗതേന തിപിടകപരിയത്തിപ്പഭേദേ സാട്ഠകഥേ സത്ഥു സാസനേ അപ്പടിഹതഞാണപ്പഭാവേന മഹാവേയ്യാകരണേന കരണസമ്പത്തിജനിതസുഖവിനിഗ്ഗതമധുരോദാരവചനലാവണ്ണയുത്തേന യുത്തമുത്തവാദിനാ വാദീവരേന മഹാകവിനാ പഭിന്നപടിസമ്ഭിദാപരിവാരേ ഛളഭിഞ്ഞാദിപ്പഭേദഗുണപ്പടിമണ്ഡിതേ ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മേ സുപ്പതിട്ഠിതബുദ്ധീനം ഥേരാനം ഥേരവംസപ്പദീപാനം മഹാവിഹാരവാസീനം വംസാലങ്കാരഭൂതേന സുവിപുലവിസുദ്ധബുദ്ധിനാ ബുദ്ധഘോസോതി ഗരൂഹി ഗഹിതനാമധേയ്യേന ഥേരേന കതാ അയം മനോരഥപൂരണീ നാമ അങ്ഗുത്തരനികായട്ഠകഥാ –

താവ തിട്ഠതു ലോകസ്മിം, ലോകനിത്ഥരണേസിനം;

ദസ്സേന്തീ കുലപുത്താനം, നയം ചിത്തവിസുദ്ധിയാ.

യാവ ബുദ്ധോതി നാമമ്പി, സുദ്ധചിത്തസ്സ താദിനോ;

ലോകമ്ഹി ലോകജേട്ഠസ്സ, പവത്തതി മഹേസിനോതി.

മനോരഥപൂരണീ നാമ

അങ്ഗുത്തരനികായ-അട്ഠകഥാ സബ്ബാകാരേന നിട്ഠിതാ.