൯-൧൦. കഥാവത്ഥുസുത്തദ്വയവണ്ണനാ
൬൯-൭൦. നവമേ തിരച്ഛാനകഥന്തി അനിയ്യാനികത്താ സഗ്ഗമോക്ഖമഗ്ഗാനം തിരച്ഛാനഭൂതം കഥം. തത്ഥ രാജാനം ആരബ്ഭ ‘‘മഹാസമ്മതോ മന്ധാതാ ധമ്മാസോകോ ഏവംമഹാനുഭാവോ’’തിആദിനാ നയേന പവത്തകഥാ രാജകഥാ. ഏസ നയോ ചോരകഥാദീസു. തേസു ‘‘അസുകോ രാജാ അഭിരൂപോ ദസ്സനീയോ’’തിആദിനാ ഗേഹസിതകഥാവ തിരച്ഛാനകഥാ ഹോതി, ‘‘സോപി നാമ ഏവംമഹാനുഭാവോ ഖയം ഗതോ’’തി ഏവം പവത്താ പന കമ്മട്ഠാനഭാവേ തിട്ഠതി. ചോരേസുപി ‘‘മൂലദേവോ ഏവംമഹാനുഭാവോ, മേഘദേവോ ഏവംമഹാനുഭാവോ’’തി തേസം കമ്മം പടിച്ച ‘‘അഹോ സൂരാ’’തി ഗേഹസിതകഥാവ തിരച്ഛാനകഥാ. യുദ്ധേസുപി ഭാരതയുദ്ധാദീസു ‘‘അസുകേന അസുകോ ഏവം മാരിതോ ഏവം വിദ്ധോ’’തി കമ്മസ്സാദവസേനേവ കഥാ തിരച്ഛാനകഥാ, ‘‘തേപി നാമ ഖയം ഗതാ’’തി ഏവം പവത്താ പന സബ്ബത്ഥ കമ്മട്ഠാനമേവ ഹോതി. അപിച അന്നാദീസു ‘‘ഏവം വണ്ണവന്തം രസവന്തം ഫസ്സസമ്പന്നം ഖാദിമ്ഹ ഭുഞ്ജിമ്ഹ പിവിമ്ഹ പരിഭുഞ്ജിമ്ഹാ’’തി കാമരസസ്സാദവസേന കഥേതും ന വട്ടതി, സാത്ഥകം പന കത്വാ ‘‘പുബ്ബേ ഏവം വണ്ണാദിസമ്പന്നം അന്നം പാനം വത്ഥം യാനം മാലം ഗന്ധം സീലവന്താനം അദമ്ഹ, ചേതിയം പൂജിമ്ഹാ’’തി കഥേതും വട്ടതി.
ഞാതികഥാദീസുപി ‘‘അമ്ഹാകം ഞാതകാ സൂരാ സമത്ഥാ’’തി വാ ‘‘പുബ്ബേ മയം ഏവം വിചിത്രേഹി യാനേഹി വിചരിമ്ഹാ’’തി വാ അസ്സാദവസേന വത്തും ന വട്ടതി, സാത്ഥകം പന കത്വാ ‘‘തേപി നോ ഞാതകാ ഖയം ഗതാ’’തി വാ ‘‘പുബ്ബേ മയം ഏവരൂപാ ഉപാഹനാ സങ്ഘസ്സ അദമ്ഹാ’’തി വാ കഥേതബ്ബം. ഗാമകഥാപി സുനിവിട്ഠദുന്നിവിട്ഠസുഭിക്ഖദുബ്ഭിക്ഖാദിവസേന വാ ‘‘അസുകഗാമവാസിനോ സൂരാ സമത്ഥാ’’തി വാ ഏവം അസ്സാദവസേനേവ ന വട്ടതി, സാത്ഥകം പന കത്വാ ‘‘സദ്ധാ പസന്നാ’’തി വാ ‘‘ഖയവയം ഗതാ’’തി വാ വത്തും വട്ടതി. നിഗമനഗരജനപദകഥാസുപി ഏസേവ നയോ.
ഇത്ഥികഥാപി വണ്ണസണ്ഠാനാദീനി പടിച്ച അസ്സാദവസേന ന വട്ടതി, ‘‘സദ്ധാ പസന്നാ ഖയം ഗതാ’’തി ഏവമേവ വട്ടതി. സൂരകഥാപി ‘‘നന്ദിമിത്തോ നാമ യോധോ സൂരോ അഹോസീ’’തി അസ്സാദവസേനേവ ന വട്ടതി, ‘‘സദ്ധോ അഹോസി ഖയം ഗതോ’’തി ഏവമേവ വട്ടതി. സുരാകഥന്തി പാളിയം പന അനേകവിധം മജ്ജകഥം അസ്സാദവസേന കഥേതും ന വട്ടതി, ആദീനവവസേനേവ വത്തും വട്ടതി. വിസിഖാകഥാപി ‘‘അസുകവിസിഖാ സുനിവിട്ഠാ ദുന്നിവിട്ഠാ സൂരാ സമത്ഥാ’’തി അസ്സാദവസേനേവ ന വട്ടതി, ‘‘സദ്ധാ പസന്നാ ഖയം ഗതാ’’തി വട്ടതി. കുമ്ഭട്ഠാനകഥാ നാമ കൂടട്ഠാനകഥാ ഉദകതിത്ഥകഥാ വുച്ചതി (ദീ. നി. അട്ഠ. ൧.൧൭; മ. നി. അട്ഠ. ൨.൨൨൩; സം. നി. അട്ഠ. ൩.൫.൧൦൮൦). കുമ്ഭദാസികഥാ വാ. സാപി ‘‘പാസാദികാ നച്ചിതും ഗായിതും ഛേകാ’’തി അസ്സാദവസേന ന വട്ടതി, ‘‘സദ്ധാ പസന്നാ’’തിആദിനാ നയേനേവ വട്ടതി.
പുബ്ബപേതകഥാ നാമ അതീതഞാതികഥാ. തത്ഥ വത്തമാനഞാതികഥാസദിസോവ വിനിച്ഛയോ. നാനത്തകഥാ നാമ പുരിമപച്ഛിമകഥാവിമുത്താ അവസേസാ നാനാസഭാവാ തിരച്ഛാനകഥാ. ലോകക്ഖായികാ നാമ ‘‘അയം ലോകോ കേന നിമ്മിതോ? അസുകേന നാമ നിമ്മിതോ. കാകോ സേതോ അട്ഠീനം സേതത്താ, ബലാകാ രത്താ ലോഹിതസ്സ രത്തത്താ’’തിഏവമാദികാ ലോകായതവിതണ്ഡസല്ലാപകഥാ. സമുദ്ദക്ഖായികാ നാമ കസ്മാ സമുദ്ദോ സാഗരോതി. സാഗരദേവേന ഖതത്താ സാഗരോ, ഖതോ മേതി ഹത്ഥമുദ്ദായ നിവേദിതത്താ സമുദ്ദോതിഏവമാദികാ നിരത്ഥകാ സമുദ്ദക്ഖായനകഥാ. ഭവോതി വുദ്ധി, അഭവോതി ഹാനി. ഇതി ഭവോ ഇതി അഭവോതി യം വാ തം വാ നിരത്ഥകകാരണം വത്വാ പവത്തിതകഥാ ഇതിഭവാഭവകഥാ നാമ.
തേജസാ തേജന്തി അത്തനോ തേജസാ തേസം തേജം. പരിയാദിയേയ്യാഥാതി ഖേപേത്വാ ഗഹേത്വാ അഭിഭവേയ്യാഥ. തത്രിദം വത്ഥു – ഏകോ പിണ്ഡപാതികോ മഹാഥേരം പുച്ഛി – ‘‘ഭന്തേ, തേജസാ തേജം പരിയാദിയമാനാ ഭിക്ഖൂ കിം കരോന്തീ’’തി. ഥേരോ ആഹ – ആവുസോ, കിഞ്ചിദേവ ആതപേ ഠപേത്വാ യഥാ ഛായാ ഹേട്ഠാ ന ഓതരതി, ഉദ്ധംയേവ ഗച്ഛതി തഥാ കരോന്തി. ദസമേ പാസംസാനി ഠാനാനീതി പസംസാവഹാനി കാരണാനി. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനത്ഥമേവാതി.
യമകവഗ്ഗോ ദുതിയോ.