൧. ആനിസംസവഗ്ഗോ
൧. കിമത്ഥിയസുത്തവണ്ണനാ
൧. ദസകനിപാതസ്സ പഠമേ കുസലാനി സീലാനീതി അനവജ്ജസീലാനി. അമങ്കുഭാവസ്സ അവിപ്പടിസാരസ്സ അത്ഥായ സംവത്തന്തീതി അവിപ്പടിസാരത്ഥാനി. സോ നേസം ആനിസംസോതി അവിപ്പടിസാരാനിസംസാനി. യഥാഭൂതഞാണദസ്സനത്ഥോതിആദീസു യഥാഭൂതഞാണദസ്സനം നാമ തരുണവിപസ്സനാ, നിബ്ബിദാ നാമ ബലവവിപസ്സനാ, വിരാഗോ നാമ മഗ്ഗോ, വിമുത്തി നാമ അരഹത്തഫലം, ഞാണദസ്സനം നാമ പച്ചവേക്ഖണഞാണം. അഗ്ഗായ പരേന്തീതി അരഹത്തത്ഥായ ഗച്ഛന്തി.
൨. ചേതനാകരണീയസുത്തവണ്ണനാ
൨. ദുതിയേ ന ചേതനായ കരണീയന്തി ന ചേതേത്വാ കപ്പേത്വാ പകപ്പേത്വാ കാതബ്ബം. ധമ്മതാ ഏസാതി ധമ്മസഭാവോ ഏസോ കാരണനിയമോ അയം. അഭിസന്ദേന്തീതി പവത്തേന്തി. പരിപൂരേന്തീതി പരിപുണ്ണം കരോന്തി. അപാരാ പാരം ഗമനായാതി ഓരിമതീരഭൂതാ തേഭൂമകവട്ടാ നിബ്ബാനപാരം ഗമനത്ഥായ.
൩-൫. ഉപനിസസുത്തത്തയവണ്ണനാ
൩-൫. തതിയേ ഹതൂപനിസോതി ഹതകാരണോ. ചതുത്ഥപഞ്ചമേസു ദ്വീഹി ഥേരേഹി കഥിതഭാവോവ വിസേസോ.
൬. സമാധിസുത്തവണ്ണനാ
൬. ഛട്ഠേ നേവ പഥവിയം പഥവീസഞ്ഞീ അസ്സാതി പഥവിം ആരമ്മണം കത്വാ പഥവീതി ഏവം ഉപ്പന്നായ സഞ്ഞായ സഞ്ഞീ ന ഭവേയ്യ. ആപാദീസുപി ഏസേവ നയോ. ന ഇധലോകേതി ഇധലോകേ ഉപ്പജ്ജനകചതുക്കപഞ്ചകജ്ഝാനസഞ്ഞായ ന സഞ്ഞീ ഭവേയ്യ. ന പരലോകേതി പരലോകേ ഉപ്പജ്ജനകചതുക്കപഞ്ചകജ്ഝാനസഞ്ഞായ ന സഞ്ഞീ ഭവേയ്യ. സഞ്ഞീ ച പന അസ്സാതി അഥ ച പനസ്സ സമാപത്തി സവിതക്കസമാപത്തിയേവ അസ്സാതി വുച്ചതി. ഏതം സന്തം ഏതം പണീതന്തി സന്തം സന്തന്തി അപ്പേത്വാ നിസിന്നസ്സ ദിവസമ്പി ചിത്തുപ്പാദോ ‘‘സന്തം സന്ത’’ന്തേവ പവത്തതി, പണീതം പണീതന്തി അപ്പേത്വാ നിസിന്നസ്സ ദിവസമ്പി ചിത്തുപ്പാദോ ‘‘പണീതം പണീത’’ന്തേവ പവത്തതി. യദിദം സബ്ബസങ്ഖാരസമഥോതി നിബ്ബാനം നിബ്ബാനന്തി അപ്പേത്വാ നിസിന്നസ്സ ദിവസമ്പി ചിത്തുപ്പാദോ ‘‘നിബ്ബാനം നിബ്ബാന’’ന്തേവ പവത്തതീതി സബ്ബമ്പേതം ഫലസമാപത്തിസമാധിം സന്ധായ വുത്തം.
൭. സാരിപുത്തസുത്തവണ്ണനാ
൭. സത്തമേ സഞ്ഞീ ച പനാഹം, ആവുസോ, തസ്മിം സമയേ അഹോസിന്തി, ആവുസോ, തസ്മിം സമയേ അഹം ‘‘ഭവനിരോധോ നിബ്ബാന’’ന്തി ഇമായ ഫലസമാപത്തിസഞ്ഞായ സഞ്ഞീ അഹോസിം. സചിത്തകാ മേ സാ സമാപത്തി അഹോസീതി പച്ചവേക്ഖണാ കഥിതാ.
൮. ഝാനസുത്തവണ്ണനാ
൮. അട്ഠമേ സമന്തപാസാദികോതി പസാദാവഹാനംയേവ കായകമ്മാദീനം സബ്ഭാവതോ സമന്തോ പാസാദികോ. സബ്ബാകാരപരിപൂരോതി സബ്ബേഹി കാരണേഹി പരിപുണ്ണോ.
൯. സന്തവിമോക്ഖസുത്തവണ്ണനാ
൯. നവമേ സന്താതി ആരമ്മണസന്തതായപി അങ്ഗസന്തതായപി സന്താ. വിമോക്ഖാതി പച്ചനീകധമ്മേഹി വിമുത്തത്താ ആരമ്മണേ ച നിരാസങ്കഭാവേന സുട്ഠു മുത്തത്താ ഏവംലദ്ധനാമാ. അതിക്കമ്മ രൂപേതി രൂപജ്ഝാനാനി അതിക്കമിത്വാ പവത്താ. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനത്ഥമേവാതി.
ആനിസംസവഗ്ഗോ പഠമോ.
൨. നാഥവഗ്ഗോ
൧. സേനാസനസുത്തവണ്ണനാ
൧൧. ദുതിയസ്സ പഠമേ പഞ്ചങ്ഗസമന്നാഗതോതി പഞ്ചഹി ഗുണങ്ഗേഹി സമന്നാഗതോ. നാതിദൂരം ഹോതി നാച്ചാസന്നന്തി യഞ്ഹി അതിദൂരേ ഹോതി, പിണ്ഡായ ചരിത്വാ തത്ഥ ഗച്ഛന്തസ്സ കായചിത്തദരഥാ ഹോതി, തതോ അനുപ്പന്നം വാ സമാധിം ഉപ്പാദേതും ഉപ്പന്നം വാ ഥിരം കാതും ന സക്കോതി. അച്ചാസന്നം ബഹുജനാകിണ്ണം ഹോതി. ചത്താലീസഉസഭമത്തേ പന പദേസേ വസതം ദൂരാസന്നദോസവിമുത്തഞ്ച ഗമനാഗമനസമ്പന്നം നാമ ഹോതി. ദിവാഅപ്പാകിണ്ണന്തി ദിവസഭാഗേ മഹാജനേന അനാകിണ്ണം.
൨. പഞ്ചങ്ഗസുത്തവണ്ണനാ
൧൨. ദുതിയേ കേവലീതി കേവലേഹി സകലേഹി ഗുണേഹി സമന്നാഗതോ. വുസിതവാതി വുത്ഥബ്രഹ്മചരിയവാസോ. അസേഖേനാതി അസേഖധമ്മപരിയാപന്നേന ലോകുത്തരേന. സീലക്ഖന്ധേനാതി സീലരാസിനാ. വിമുത്തിക്ഖന്ധേനാതി ഏത്ഥ ഠപേത്വാ സീലാദയോ തയോ സേസാ ഫലധമ്മാ വിമുത്തി നാമ, വിമുത്തിഞാണദസ്സനം പച്ചവേക്ഖണഞാണം, തം ലോകിയമേവ.
൩-൪. സംയോജനസുത്താദിവണ്ണനാ
൧൩-൧൪. തതിയേ ഓരമ്ഭാഗിയാനീതി ഹേട്ഠാഭാഗിയാനി. ഉദ്ധമ്ഭാഗിയാനീതി ഉപരിഭാഗിയാനി. ഇമസ്മിം സുത്തേ വട്ടമേവ കഥിതം. ചതുത്ഥേ ഖിലവിനിബന്ധാ പഞ്ചകനിപാതേ വിത്ഥാരിതായേവ. ആരോഹപരിണാഹേനാതി ദീഘപുഥുലന്തേന.
൫. അപ്പമാദസുത്തവണ്ണനാ
൧൫. പഞ്ചമേ ഏവമേവ ഖോതി യഥാ സബ്ബസത്താനം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ അഗ്ഗോ, ഏവം സബ്ബേസം കുസലധമ്മാനം കാരാപകഅപ്പമാദോ അഗ്ഗോതി ദട്ഠബ്ബോ. നനു ചേസ ലോകിയോവ, കുസലധമ്മാ പന ലോകുത്തരാപി. അയഞ്ച കാമാവചരോവ, കുസലധമ്മാ പന ചതുഭൂമകാ. കഥമേസ തേസം അഗ്ഗോതി? പടിലാഭകത്തേന. അപ്പമാദേന ഹി തേ പടിലഭന്തി, തസ്മാ സോ തേസം അഗ്ഗോ. തേനേവ വുത്തം – സബ്ബേ തേ അപ്പമാദമൂലകാതി.
ജങ്ഗലാനന്തി പഥവിതലചാരീനം. പാണാനന്തി സപാദകപാണാനം. പദജാതാനീതി പദാനി. സമോധാനം ഗച്ഛന്തീതി ഓധാനം പക്ഖേപം ഗച്ഛന്തി. അഗ്ഗമക്ഖായതീതി സേട്ഠമക്ഖായതി. യദിദം മഹന്തത്തേനാതി മഹന്തഭാവേന അഗ്ഗമക്ഖായതി, ന ഗുണഗ്ഗേനാതി അത്ഥോ. വസ്സികന്തി സുമനപുപ്ഫം. ഇദം കിര സുത്തം സുത്വാ ഭാതിയമഹാരാജാ വീമംസിതുകാമതായ ഏകസ്മിം ഗബ്ഭേ ചതുജാതിഗന്ധേഹി പരിഭണ്ഡം കത്വാ സുഗന്ധപുപ്ഫാനി ആഹരാപേത്വാ ഏകസ്സ സമുഗ്ഗസ്സ മജ്ഝേ സുമനപുപ്ഫമുട്ഠിം ഠപേത്വാ സേസാനി തസ്സ സമന്തതോ മുട്ഠിം കത്വാ ഠപേത്വാ ദ്വാരം പിധായ ബഹി നിക്ഖന്തോ. അഥസ്സ മുഹുത്തം ബഹി വീതിനാമേത്വാ ദ്വാരം വിവരിത്വാ പവിസന്തസ്സ സബ്ബപഠമം സുമനപുപ്ഫഗന്ധോ ഘാനം പഹരി. സോ മഹാതലസ്മിംയേവ മഹാചേതിയാഭിമുഖോ നിപജ്ജിത്വാ ‘‘വസ്സികം തേസം അഗ്ഗന്തി കഥേന്തേന സുകഥിതം സമ്മാസമ്ബുദ്ധേനാ’’തി ചേതിയം വന്ദി. ഖുദ്ദരാജാനോതി ഖുദ്ദകരാജാനോ. കൂടരാജാനോതിപി പാഠോ.
൬. ആഹുനേയ്യസുത്തവണ്ണനാ
൧൬. ഛട്ഠേ ഗോത്രഭൂതി സിഖാപത്തവിപസ്സനാഭൂതേന നിബ്ബാനാരമ്മണേന ഗോത്രഭുഞാണേന സമന്നാഗതോ.
൭. പഠമനാഥസുത്തവണ്ണനാ
൧൭. സത്തമേ സനാഥാതി സഞാതകാ ബഹുഞാതിവഗ്ഗാ ഹുത്വാ വിഹരഥ. നാഥം കരോന്തീതി നാഥകരണാ, അത്തനോ സനാഥഭാവകരാ പതിട്ഠാകരാതി അത്ഥോ. കല്യാണമിത്തോതിആദീസു സീലാദിഗുണസമ്പന്നാ കല്യാണാ മിത്താ അസ്സാതി കല്യാണമിത്തോ. തേവസ്സ ഠാനനിസജ്ജാദീസു സഹ അയനതോ സഹായാതി കല്യാണസഹായോ. ചിത്തേന ചേവ കായേന ച കല്യാണമിത്തേസുയേവ സമ്പവങ്കോ ഓണതോതി കല്യാണസമ്പവങ്കോ. സുവചോ ഹോതീതി സുഖേന വത്തബ്ബോ ഹോതി, സുഖേന അനുസാസിതബ്ബോ. ഖമോതി ഗാള്ഹേന ഫരുസേന കക്ഖളേന വുത്തോ ഖമതി ന കുപ്പതി. പദക്ഖിണഗ്ഗാഹീ അനുസാസനിന്തി യഥാ ഏകച്ചോ ഓവദിയമാനോ വാമതോ ഗണ്ഹാതി, പടിപ്ഫരതി വാ, അസ്സുണന്തോ വാ ഗച്ഛതി, ഏവം അകത്വാ ‘‘ഓവദഥ, ഭന്തേ, അനുസാസഥ, തുമ്ഹേസു അനോവദന്തേസു കോ അഞ്ഞോ ഓവദിസ്സതീ’’തി പദക്ഖിണം ഗണ്ഹാതി.
ഉച്ചാവചാനീതി ഉച്ചനീചാനി. കിംകരണീയാനീതി ‘‘കിം കരോമീ’’തി ഏവം വത്വാ കത്തബ്ബകമ്മാനി. തത്ഥ ഉച്ചകമ്മം നാമ ചീവരസ്സ കരണം രജനം, ചേതിയേ സുധാകമ്മം, ഉപോസഥാഗാരചേതിയഘരബോധിഘരേസു കത്തബ്ബകമ്മന്തി ഏവമാദി. അവചകമ്മം നാമ പാദധോവനമക്ഖനാദിഖുദ്ദകകമ്മം. തത്രൂപായായാതി തത്രുപഗമനിയായ. അലം കാതുന്തി കാതും സമത്ഥോ ഹോതി. അലം സംവിധാതുന്തി വിചാരേതും സമത്ഥോ ഹോതി.
ധമ്മേ അസ്സ കാമോ സിനേഹോതി ധമ്മകാമോ, തേപിടകം ബുദ്ധവചനം പിയായതീതി അത്ഥോ. പിയസമുദാഹാരോതി പരസ്മിം കഥേന്തേ സക്കച്ചം സുണാതി, സയഞ്ച പരേസം ദേസേതുകാമോ ഹോതീതി അത്ഥോ. അഭിധമ്മേ അഭിവിനയേതി ഏത്ഥ ധമ്മോ അഭിധമ്മോ, വിനയോ അഭിവിനയോതി ചതുക്കം വേദിതബ്ബം. തത്ഥ ധമ്മോതി സുത്തന്തപിടകം. അഭിധമ്മോതി സത്ത പകരണാനി. വിനയോതി ഉഭതോവിഭങ്ഗോ. അഭിവിനയോതി ഖന്ധകപരിവാരാ. അഥ വാ സുത്തന്തപിടകമ്പി അഭിധമ്മപിടകമ്പി ധമ്മോ ഏവ, മഗ്ഗഫലാനി അഭിധമ്മോ. സകലവിനയപിടകം വിനയോ, കിലേസവൂപസമകരണം അഭിവിനയോ. ഇതി സബ്ബസ്മിമ്പി ഏത്ഥ ധമ്മേ ച അഭിധമ്മേ ച വിനയേ ച അഭിവിനയേ ച ഉളാരപാമോജ്ജോ ഹോതീതി അത്ഥോ. കുസലേസു ധമ്മേസൂതി കാരണത്ഥേ ഭുമ്മം, ചാതുഭൂമകകുസലധമ്മകാരണാ തേസം അധിഗമത്ഥായ അനിക്ഖിത്തധുരോ ഹോതീതി അത്ഥോ.
൮. ദുതിയനാഥസുത്തവണ്ണനാ
൧൮. അട്ഠമേ ഥേരാനുകമ്പിതസ്സാതി ഥേരേഹി ഓവാദാനുസാസനിദാനസമുസ്സാഹിതായ ഹിതഫരണായ അനുകമ്പിതസ്സ.
൯. പഠമഅരിയാവാസസുത്തവണ്ണനാ
൧൯. നവമേ അരിയവാസാതി അരിയാനം ആവാസോ, തേ ആവസിംസു ആവസന്തി ആവസിസ്സന്തീതി അരിയാവാസാ. യദരിയാതി യേ വാസേ അരിയാ.
൧൦. ദുതിയഅരിയാവാസസുത്തവണ്ണനാ
൨൦. ദസമം യസ്മാ കുരുരട്ഠവാസിനോ ഭിക്ഖൂ ഗമ്ഭീരപഞ്ഞാകാരകാ യുത്തപ്പയുത്താ, തസ്മാ യഥാ തേസം ദീഘനികായാദീസു മഹാനിദാനാദീനി കഥിതാനി, ഏവമിദമ്പി ഗമ്ഭീരം സുഖുമം തിലക്ഖണാഹതം സുത്തം തത്ഥേവ അവോച. തത്ഥ പഞ്ചങ്ഗവിപ്പഹീനോതി പഞ്ചഹി അങ്ഗേഹി വിപ്പയുത്തോ ഹുത്വാ ഖീണാസവോ അവസി വസതി വസിസ്സതി. തസ്മാ അയം പഞ്ചങ്ഗവിപ്പഹീനതാ അരിയാവാസോതി വുത്തോ. ഏസ നയോ സബ്ബത്ഥ. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഛളങ്ഗസമന്നാഗതോ ഹോതീതി ഛളങ്ഗുപേക്ഖായ സമന്നാഗതോ ഹോതി. ഛളങ്ഗുപേക്ഖാ ധമ്മാ നാമ കേതി? ഞാണാദയോ. ‘‘ഞാണ’’ന്തി വുത്തേ കിരിയതോ ചത്താരി ഞാണസമ്പയുത്തചിത്താനി ലബ്ഭന്തി, ‘‘സതതവിഹാരോ’’തി വുത്തേ അട്ഠ മഹാചിത്താനി, ‘‘രജ്ജനദുസ്സനം നത്ഥീ’’തി വുത്തേ ദസ ചിത്താനി ലബ്ഭന്തി. സോമനസ്സം ആസേവനവസേന ലബ്ഭതി. സതാരക്ഖേന ചേതസാതി ഖീണാസവസ്സ ഹി തീസു ദ്വാരേസു സബ്ബകാലേ സതി ആരക്ഖകിച്ചം സാധേതി. തേനേവസ്സ ചരതോ ച തിട്ഠതോ ച സുത്തസ്സ ച ജാഗരസ്സ ച സതതം സമിതം ഞാണദസ്സനം പച്ചുപട്ഠിതം ഹോതീതി വുച്ചതി.
പുഥുസമണബ്രാഹ്മണാനന്തി ബഹൂനം സമണബ്രാഹ്മണാനം. ഏത്ഥ സമണാതി പബ്ബജ്ജൂപഗതാ, ബ്രാഹ്മണാതി ഭോവാദിനോ. പുഥുപച്ചേകസച്ചാനീതി ബഹൂനി പാടേക്കസച്ചാനി. ‘‘ഇദമേവ ദസ്സനം സച്ചം, ഇദമേവ സച്ച’’ന്തി ഏവം പാടിയേക്കം ഗഹിതാനി ബഹൂനി സച്ചാനീതി അത്ഥോ. നുണ്ണാനീതി നീഹടാനി. പനുണ്ണാനീതി സുട്ഠു നീഹടാനി. ചത്താനീതി വിസ്സട്ഠാനി. വന്താനീതി വമിതാനി. മുത്താനീതി ഛിന്നബന്ധനാനി കതാനി. പഹീനാനീതി പജഹിതാനി. പടിനിസ്സട്ഠാനീതി യഥാ ന പുന ചിത്തം ആരോഹന്തി, ഏവം പടിനിസ്സജ്ജിതാനി. സബ്ബാനേവ താനി ഗഹിതഗ്ഗഹണസ്സ വിസ്സട്ഠഭാവവേവചനാനി.
സമവയസട്ഠേസനോതി ഏത്ഥ അവയാതി അനൂനാ, സട്ഠാതി വിസ്സട്ഠാ. സമ്മാ അവയാ സട്ഠാ ഏസനാ അസ്സാതി സമവയസട്ഠേസനോ, സുട്ഠുവിസ്സട്ഠസബ്ബഏസനോതി അത്ഥോ. രാഗാ ചിത്തം വിമുത്തന്തിആദീഹി മഗ്ഗസ്സ കിച്ചനിപ്ഫത്തി കഥിതാ. രാഗോ മേ പഹീനോതിആദീഹി പച്ചവേക്ഖണഫലം കഥിതം. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനത്ഥമേവാതി.
നാഥവഗ്ഗോ ദുതിയോ.
൩. മഹാവഗ്ഗോ
൧. സീഹനാദസുത്തവണ്ണനാ
൨൧. തതിയസ്സ പഠമേ വിസമഗതേതി വിസമട്ഠാനേസു ഗോചരേസു ഗതേ. സങ്ഘാതം ആപാദേസിന്തി ഘാതം വധം പാപേസിം. തസ്സ ഹി ഉസ്സന്നതേജതായ ഖുദ്ദകേസു പാണേസു അനുകമ്പാ ഹോതി. തസ്മാ യേ പടിസത്തുഭാവേന സണ്ഠാതും സക്ഖിസ്സന്തി, യേ ദുബ്ബലാ പലായിതുകാമാ ഭവിസ്സന്തി, തേ പലായിസ്സന്തീതി സീഹനാദം നദിത്വാവ ഗോചരായ പക്കമതി. തഥാഗതസ്സേതം അധിവചനന്തി യദി ഹി സഹനതായ ഹനനതായ ച സീഹോ, തഥാഗതോ ഹി സബ്ബാനി ച ഇട്ഠാനിട്ഠാനി സഹതി, സബ്ബപരപ്പവാദിനോ ച വാദാനം നിമ്മഥനേന ഹനതി. ഇദമസ്സ ഹോതി സീഹനാദസ്മിന്തി അയമസ്സ സീഹനാദോ.
തഥാഗതബലാനീതി അഞ്ഞേഹി അസാധാരണാനി തഥാഗതസ്സേവ ബലാനി. യഥാ വാ പുബ്ബബുദ്ധാനം ബലാനി പുഞ്ഞസമ്പത്തിയാ ആഗതാനി, തഥാ ആഗതബലാനീതിപി അത്ഥോ. തത്ഥ ദുവിധം തഥാഗതസ്സ ബലം കായബലം ഞാണബലം. തേസു കായബലം ഹത്ഥികുലാനുസാരേന വേദിതബ്ബം. വുത്തഞ്ഹേതം പോരാണേഹി –
‘‘കാലാവകഞ്ച ഗങ്ഗേയ്യം, പണ്ഡരം തമ്ബപിങ്ഗലം;
ഗന്ധമങ്ഗലഹേമഞ്ച, ഉപോസഥഛദ്ദന്തിമേ ദസാ’’തി.
ഇമാനി ദസ ഹത്ഥികുലാനി. തത്ഥ കാലാവകന്തി പകതിഹത്ഥികുലം ദട്ഠബ്ബം. യം ദസന്നം പുരിസാനം കായബലം, തം ഏകസ്സ കാലാവകസ്സ ഹത്ഥിനോ. യം ദസന്നം കാലാവകാനം ബലം, തം ഏകസ്സ ഗങ്ഗേയ്യസ്സ. യം ദസന്നം ഗങ്ഗേയ്യാനം, തം ഏകസ്സ പണ്ഡരസ്സ. യം ദസന്നം പണ്ഡരാനം, തം ഏകസ്സ തമ്ബസ്സ. യം ദസന്നം തമ്ബാനം, തം ഏകസ്സ പിങ്ഗലസ്സ. യം ദസന്നം പിങ്ഗലാനം, തം ഏകസ്സ ഗന്ധഹത്ഥിനോ. യം ദസന്നം ഗന്ധഹത്ഥീനം, തം ഏകസ്സ മങ്ഗലസ്സ. യം ദസന്നം മങ്ഗലാനം, തം ഏകസ്സ ഹേമസ്സ. യം ദസന്നം ഹേമാനം, തം ഏകസ്സ ഉപോസഥസ്സ. യം ദസന്നം ഉപോസഥാനം, തം ഏകസ്സ ഛദ്ദന്തസ്സ. യം ദസന്നം ഛദ്ദന്താനം, തം ഏകസ്സ തഥാഗതസ്സ. നാരായനസങ്ഘാതബലന്തിപി ഇദമേവ വുച്ചതി. തദേതം പകതിഹത്ഥിഗണനായ ഹത്ഥീനം കോടിസഹസ്സാനം, പുരിസഗണനായ ദസന്നം പുരിസകോടിസഹസ്സാനം ബലം ഹോതി. ഇദം താവ തഥാഗതസ്സ കായബലം.
ഞാണബലം പന പാളിയം താവ ആഗതമേവ. ദസബലഞാണം, മജ്ഝിമേ ആഗതം ചതുവേസാരജ്ജഞാണം, അട്ഠസു പരിസാസു അകമ്പനഞാണം, ചതുയോനിപരിച്ഛേദഞാണം, പഞ്ചഗതിപരിച്ഛേദഞാണം, സംയുത്തകേ (സം. നി. ൨.൩൩) ആഗതാനി തേസത്തതി ഞാണാനി സത്തസത്തതി ഞാണാനീതി, ഏവം അഞ്ഞാനിപി അനേകാനി ഞാണബലം നാമ. ഇധാപി ഞാണബലമേവ അധിപ്പേതം. ഞാണഞ്ഹി അകമ്പിയട്ഠേന ഉപത്ഥമ്ഭനട്ഠേന ച ബലന്തി വുത്തം.
ആസഭം ഠാനന്തി സേട്ഠട്ഠാനം ഉത്തമട്ഠാനം. ആസഭാ വാ പുബ്ബബുദ്ധാ, തേസം ഠാനന്തി അത്ഥോ. അപിച ഗവസതജേട്ഠകോ ഉസഭോ, ഗവസഹസ്സജേട്ഠകോ വസഭോ. വജസതജേട്ഠകോ വാ ഉസഭോ, വജസഹസ്സജേട്ഠകോ വസഭോ. സബ്ബഗവസേട്ഠോ സബ്ബപരിസ്സയസഹോ സേതോ പാസാദികോ മഹാഭാരവഹോ അസനിസതസദ്ദേഹിപി അസമ്പകമ്പിയോ നിസഭോ, സോ ഇധ ഉസഭോതി അധിപ്പേതോ. ഇദമ്പി ഹി തസ്സ പരിയായവചനം. ഉസഭസ്സ ഇദന്തി ആസഭം. ഠാനന്തി ചതൂഹി പാദേഹി പഥവിം ഉപ്പീളേത്വാ അചലട്ഠാനം. ഇദം പന ആസഭം വിയാതി ആസഭം. യഥേവ ഹി നിസഭസങ്ഖാതോ ഉസഭോ ഉസഭബലേന സമന്നാഗതോ ചതൂഹി പാദേഹി പഥവിം ഉപ്പീളേത്വാ അചലട്ഠാനേന തിട്ഠതി, ഏവം തഥാഗതോപി ദസഹി തഥാഗതബലേഹി സമന്നാഗതോ ചതൂഹി വേസാരജ്ജപാദേഹി അട്ഠപരിസപഥവിം ഉപ്പീളേത്വാ സദേവകേ ലോകേ കേനചി പച്ചത്ഥികേന പച്ചാമിത്തേന അകമ്പിയോ അചലട്ഠാനേന തിട്ഠതി. ഏവം തിട്ഠമാനോ ച തം ആസഭം ഠാനം പടിജാനാതി ഉപഗച്ഛതി ന പച്ചക്ഖാതി അത്തനി ആരോപേതി. തേന വുത്തം – ‘‘ആസഭം ഠാനം പടിജാനാതീ’’തി.
പരിസാസൂതി അട്ഠസു പരിസാസു. സീഹനാദം നദതീതി സേട്ഠനാദം നദതി, അഭീതനാദം നദതി, സീഹനാദസദിസം വാ നാദം നദതി. തത്രായം ഉപമാ – യഥാ സീഹോ സീഹബലേന സമന്നാഗതോ സബ്ബത്ഥ വിസാരദോ വിഗതലോമഹംസോ സീഹനാദം നദതി, ഏവം തഥാഗതസീഹോപി തഥാഗതബലേഹി സമന്നാഗതോ അട്ഠസു പരിസാസു വിസാരദോ വിഗതലോമഹംസോ ‘‘ഇതി സക്കായോ’’തിആദിനാ നയേന നാനാവിധദേസനാവിലാസസമ്പന്നം സീഹനാദം നദതി. തേന വുത്തം – ‘‘പരിസാസു സീഹനാദം നദതീ’’തി.
ബ്രഹ്മചക്കം പവത്തേതീതി ഏത്ഥ ബ്രഹ്മന്തി സേട്ഠം ഉത്തമം വിസിട്ഠം. ചക്കന്തി ധമ്മചക്കം. തം പനേതം ദുവിധം ഹോതി പടിവേധഞാണഞ്ചേവ ദേസനാഞാണഞ്ച. തത്ഥ പഞ്ഞാപഭാവിതം അത്തനോ അരിയഫലാവഹം പടിവേധഞാണം, കരുണാപഭാവിതം സാവകാനം അരിയഫലാവഹം ദേസനാഞാണം. തത്ഥ പടിവേധഞാണം ഉപ്പജ്ജമാനം ഉപ്പന്നന്തി ദുവിധം. തഞ്ഹി അഭിനിക്ഖമനതോ യാവ അരഹത്തമഗ്ഗാ ഉപ്പജ്ജമാനം, ഫലക്ഖണേ ഉപ്പന്നം നാമ. തുസിതഭവനതോ വാ യാവ മഹാബോധിപല്ലങ്കേ അരഹത്തമഗ്ഗാ ഉപ്പജ്ജമാനം, ഫലക്ഖണേ ഉപ്പന്നം നാമ. ദീപങ്കരതോ വാ പട്ഠായ യാവ അരഹത്തമഗ്ഗാ ഉപ്പജ്ജമാനം, ഫലക്ഖണേ ഉപ്പന്നം നാമ. ദേസനാഞാണമ്പി പവത്തമാനം പവത്തന്തി ദുവിധം. തഞ്ഹി യാവ അഞ്ഞാസികോണ്ഡഞ്ഞസ്സ സോതാപത്തിമഗ്ഗാ പവത്തമാനം, ഫലക്ഖണേ പവത്തം നാമ. തേസു പടിവേധഞാണം ലോകുത്തരം, ദേസനാഞാണം ലോകിയം. ഉഭയമ്പി പനേതം അഞ്ഞേഹി അസാധാരണം, ബുദ്ധാനംയേവ ഓരസഞാണം.
ഇദാനി യേഹി ദസഹി ബലേഹി സമന്നാഗതോ തഥാഗതോ ആസഭം ഠാനം പടിജാനാതി, താനി വിത്ഥാരതോ ദസ്സേതും കതമാനി ദസ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, തഥാഗതോ ഠാനഞ്ച ഠാനതോതിആദിമാഹ. തത്ഥ ഠാനഞ്ച ഠാനതോതി കാരണഞ്ച കാരണതോ. കാരണഞ്ഹി യസ്മാ തത്ഥ ഫലം തിട്ഠതി, തദായത്തവുത്തിതായ ഉപ്പജ്ജതി ചേവ പവത്തതി ച, തസ്മാ ഠാനന്തി വുച്ചതി. തം ഭഗവാ ‘‘യേ യേ ധമ്മാ യേസം യേസം ധമ്മാനം ഹേതൂ പച്ചയാ ഉപ്പാദായ, തം തം ഠാനം. യേ യേ ധമ്മാ യേസം യേസം ധമ്മാനം ന ഹേതൂ ന പച്ചയാ ഉപ്പാദായ, തം തം അട്ഠാന’’ന്തി പജാനന്തോ ഠാനഞ്ച ഠാനതോ അട്ഠാനഞ്ച അട്ഠാനതോ യഥാഭൂതം പജാനാതി. അഭിധമ്മേ പനേതം ‘‘തത്ഥ കതമം തഥാഗതസ്സ ഠാനഞ്ച ഠാനതോ അട്ഠാനഞ്ച അട്ഠാനതോ യഥാഭൂതം ഞാണ’’ന്തിആദിനാ (വിഭ. ൮൦൯) നയേന വിത്ഥാരിതമേവ. യമ്പീതി യേന ഞാണേന. ഇദമ്പി, ഭിക്ഖവേ, തഥാഗതസ്സാതി ഇദമ്പി ഠാനാട്ഠാനഞാണം തഥാഗതസ്സ തഥാഗതബലം നാമ ഹോതീതി അത്ഥോ. ഏവം സബ്ബപദേസു യോജനാ വേദിതബ്ബാ.
കമ്മസമാദാനാനന്തി സമാദിയിത്വാ കതാനം കുസലാകുസലകമ്മാനം, കമ്മമേവ വാ കമ്മസമാദാനം. ഠാനസോ ഹേതുസോതി പച്ചയതോ ചേവ ഹേതുതോ ച. തത്ഥ ഗതിഉപധികാലപയോഗാ വിപാകസ്സ ഠാനം, കമ്മം ഹേതു. ഇമസ്സ പന ഞാണസ്സ വിത്ഥാരകഥാ ‘‘അത്ഥേകച്ചാനി പാപകാനി കമ്മസമാദാനാനി ഗതിസമ്പത്തിപടിബാള്ഹാനി ന വിപച്ചന്തീ’’തിആദിനാ (വിഭ. ൮൧൦) നയേന അഭിധമ്മേ ആഗതായേവ.
സബ്ബത്ഥഗാമിനിന്തി സബ്ബഗതിഗാമിനിഞ്ച അഗതിഗാമിനിഞ്ച. പടിപദന്തി മഗ്ഗം. യഥാഭൂതം പജാനാതീതി ബഹൂസുപി മനുസ്സേസു ഏകമേവ പാണം ഘാതേന്തേസു ‘‘ഇമസ്സ ചേതനാ നിരയഗാമിനീ ഭവിസ്സതി, ഇമസ്സ തിരച്ഛാനയോനിഗാമിനീ’’തി ഇമിനാ നയേന ഏകവത്ഥുസ്മിമ്പി കുസലാകുസലചേതനാസങ്ഖാതാനം പടിപത്തീനം അവിപരീതതോ സഭാവം ജാനാതി. ഇമസ്സപി ച ഞാണസ്സ വിത്ഥാരകഥാ ‘‘തത്ഥ കതമം തഥാഗതസ്സ സബ്ബത്ഥഗാമിനിം പടിപദം യഥാഭൂതം ഞാണം? ഇധ തഥാഗതോ അയം മഗ്ഗോ അയം പടിപദാ നിരയഗാമിനീതി പജാനാതീ’’തിആദിനാ (വിഭ. ൮൧൧) നയേന അഭിധമ്മേ ആഗതായേവ.
അനേകധാതുന്തി ചക്ഖുധാതുആദീഹി കാമധാതുആദീഹി വാ ധാതൂഹി ബഹുധാതും. നാനാധാതുന്തി താസംയേവ ധാതൂനം വിലക്ഖണതായ നാനപ്പകാരധാതും. ലോകന്തി ഖന്ധായതനധാതുലോകം. യഥാഭൂതം പജാനാതീതി താസം ധാതൂനം അവിപരീതതോ സഭാവം പടിവിജ്ഝതി. ഇദമ്പി ഞാണം ‘‘തത്ഥ കതമം തഥാഗതസ്സ അനേകധാതുനാനാധാതുലോകം യഥാഭൂതം ഞാണം? ഇധ തഥാഗതോ ഖന്ധനാനത്തം പജാനാതീ’’തിആദിനാ നയേന അഭിധമ്മേ വിത്ഥാരിതമേവ.
നാനാധിമുത്തികതന്തി ഹീനാദീഹി അധിമുത്തീഹി നാനാധിമുത്തികഭാവം. ഇദമ്പി ഞാണം ‘‘തത്ഥ കതമം തഥാഗതസ്സ സത്താനം നാനാധിമുത്തികതം യഥാഭൂതം ഞാണം? ഇധ തഥാഗതോ പജാനാതി സന്തി സത്താ ഹീനാധിമുത്തികാ’’തിആദിനാ നയേന അഭിധമ്മേ വിത്ഥാരിതമേവ.
പരസത്താനന്തി പധാനസത്താനം. പരപുഗ്ഗലാനന്തി തതോ അഞ്ഞേസം ഹീനസത്താനം. ഏകത്ഥമേവ വാ ഏതം പദദ്വയം, വേനേയ്യവസേന ദ്വിധാ വുത്തം. ഇന്ദ്രിയപരോപരിയത്തന്തി സദ്ധാദീനം ഇന്ദ്രിയാനം പരഭാവഞ്ച അപരഭാവഞ്ച, വുദ്ധിഞ്ച ഹാനിഞ്ചാതി അത്ഥോ. ഇമസ്സാപി ഞാണസ്സ വിത്ഥാരകഥാ ‘‘തത്ഥ കതമം തഥാഗതസ്സ പരസത്താനം പരപുഗ്ഗലാനം ഇന്ദ്രിയപരോപരിയത്തം യഥാഭൂതം ഞാണം? ഇധ തഥാഗതോ സത്താനം ആസയം പജാനാതീ’’തി (വിഭ. ൮൧൪) ആദിനാ നയേന അഭിധമ്മേ ആഗതായേവ.
ഝാനവിമോക്ഖസമാധിസമാപത്തീനന്തി പഠമാദീനം ചതുന്നം ഝാനാനം, ‘‘രൂപീ രൂപാനി പസ്സതീ’’തിആദീനം അട്ഠന്നം വിമോക്ഖാനം, സവിതക്കസവിചാരാദീനം തിണ്ണം സമാധീനം, പഠമജ്ഝാനസമാപത്തിആദീനഞ്ച നവന്നം അനുപുബ്ബസമാപത്തീനം. സംകിലേസന്തി ഹാനഭാഗിയധമ്മം. വോദാനന്തി വിസേസഭാഗിയധമ്മം. വുട്ഠാനന്തി ‘‘വോദാനമ്പി വുട്ഠാനം, തമ്ഹാ തമ്ഹാ സമാധിമ്ഹാ വുട്ഠാനമ്പി വുട്ഠാന’’ന്തി (വിഭ. ൮൨൮) ഏവം വുത്തം പഗുണജ്ഝാനഞ്ചേവ ഭവങ്ഗഫലസമാപത്തിയോ ച. ഹേട്ഠിമം ഹേട്ഠിമഞ്ഹി പഗുണജ്ഝാനം ഉപരിമസ്സ ഉപരിമസ്സ പദട്ഠാനം ഹോതി, തസ്മാ ‘‘വോദാനമ്പി വുട്ഠാന’’ന്തി വുത്തം. ഭവങ്ഗേന പന സബ്ബജ്ഝാനേഹി വുട്ഠാനം ഹോതി, ഫലസമാപത്തിയാ നിരോധസമാപത്തിതോ വുട്ഠാനം ഹോതി. തം സന്ധായ ച ‘‘തമ്ഹാ തമ്ഹാ സമാധിമ്ഹാ വുട്ഠാനമ്പി വുട്ഠാന’’ന്തി വുത്തം. ഇദമ്പി ഞാണം ‘‘തത്ഥ കതമം തഥാഗതസ്സ ഝാനവിമോക്ഖസമാധിസമാപത്തീനം സംകിലേസം വോദാനം വുട്ഠാനം യഥാഭൂതം ഞാണം? ഝായീതി ചത്താരോ ഝായീ, അത്ഥേകച്ചോ ഝായീ സമ്പത്തിംയേവ സമാനം വിപത്തീതി പച്ചേതീ’’തിആദിനാ (വിഭ. ൮൨൮) നയേന അഭിധമ്മേ വിത്ഥാരിതമേവ. സബ്ബഞാണാനം വിത്ഥാരകഥായ വിനിച്ഛയോ സമ്മോഹവിനോദനിയാ വിഭങ്ഗട്ഠകഥായ വുത്തോ, പുബ്ബേനിവാസാനുസ്സതിദിബ്ബചക്ഖുഞാണകഥാ വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ വിത്ഥാരിതാ, ആസവക്ഖയകഥാ ഹേട്ഠാ വുത്തായേവാതി.
തത്ഥ പരവാദീകഥാ ഹോതി ‘‘ദസബലഞാണം നാമ പാടിയേക്കം ഞാണം നത്ഥി, സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണസ്സേവായം പഭേദോ’’തി. തം ന തഥാ ദട്ഠബ്ബം. അഞ്ഞമേവ ഹി ദസബലഞാണം, അഞ്ഞം സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണം. ദസബലഞാണഞ്ഹി സകസകകിച്ചമേവ ജാനാതി, സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണം തമ്പി തതോ അവസേസമ്പി ജാനാതി. ദസബലഞാണേസു ഹി പഠമം കാരണാകാരണമേവ ജാനാതി, ദുതിയം കമ്മവിപാകന്തരമേവ, തതിയം കമ്മപരിച്ഛേദമേവ, ചതുത്ഥം ധാതുനാനത്തകാരണമേവ, പഞ്ചമം സത്താനം അജ്ഝാസയാധിമുത്തിമേവ, ഛട്ഠം ഇന്ദ്രിയാനം തിക്ഖമുദുഭാവമേവ, സത്തമം ഝാനാദീഹി സദ്ധിം തേസം സംകിലേസാദിമേവ, അട്ഠമം പുബ്ബേനിവുത്ഥക്ഖന്ധസന്തതിമേവ, നവമം സത്താനം ചുതിപടിസന്ധിമേവ, ദസമം സച്ചപരിച്ഛേദമേവ. സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണം പന ഏതേഹി ജാനിതബ്ബഞ്ച തതോ ഉത്തരിഞ്ച പജാനാതി, ഏതേസം പന കിച്ചം ന സബ്ബം കരോതി. തഞ്ഹി ഝാനം ഹുത്വാ അപ്പേതും ന സക്കോതി, ഇദ്ധി ഹുത്വാ വികുബ്ബിതും ന സക്കോതി, മഗ്ഗോ ഹുത്വാ കിലേസേ ഖേപേതും ന സക്കോതി.
അപിച പരവാദീ ഏവം പുച്ഛിതബ്ബോ ‘‘ദസബലഞാണം നാമേതം സവിതക്കസവിചാരം അവിതക്കവിചാരമത്തം അവിതക്കഅവിചാരം, കാമാവചരം രൂപാവചരം അരൂപാവചരം, ലോകിയം ലോകുത്തര’’ന്തി. ജാനന്തോ ‘‘പടിപാടിയാ സത്ത ഞാണാനി സവിതക്കസവിചാരാനീ’’തി വക്ഖതി, ‘‘തതോ പരാനി ദ്വേ അവിതക്കഅവിചാരാനീ’’തി വക്ഖതി. ‘‘ആസവക്ഖയഞാണം സിയാ സവിതക്കസവിചാരം സിയാ അവിതക്കവിചാരമത്തം, സിയാ അവിതക്കഅവിചാര’’ന്തി വക്ഖതി. തഥാ ‘‘പടിപാടിയാ സത്ത കാമാവചരാനി, തതോ ദ്വേ രൂപാവചരാനി, അവസാനേ ഏകം ലോകുത്തര’’ന്തി വക്ഖതി. ‘‘സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണം പന സവിതക്കസവിചാരമേവ ലോകിയമേവാ’’തി വക്ഖതി.
ഏവമേത്ഥ അനുപദവണ്ണനം ഞത്വാ ഇദാനി യസ്മാ തഥാഗതോ പഠമംയേവ ഠാനാട്ഠാനഞാണേന വേനേയ്യസത്താനം ആസവക്ഖയാധിഗമസ്സ ചേവ അനധിഗമസ്സ ച ഠാനാട്ഠാനഭൂതം കിലേസാവരണാഭാവം പസ്സതി ലോകിയസമ്മാദിട്ഠിട്ഠാനാദിദസ്സനതോ നിയതമിച്ഛാദിട്ഠിട്ഠാനാഭാവദസ്സനതോ ച. അഥ നേസം കമ്മവിപാകഞാണേന വിപാകാവരണാഭാവം പസ്സതി തിഹേതുകപ്പടിസന്ധിദസ്സനതോ, സബ്ബത്ഥഗാമിനിപടിപദാഞാണേന കമ്മാവരണാഭാവം പസ്സതി ആനന്തരിയകമ്മാഭാവദസ്സനതോ. ഏവമനാവരണാനം അനേകധാതുനാനാധാതുഞാണേന അനുകൂലധമ്മദേസനത്ഥം ചരിയാവിസേസം പസ്സതി ധാതുവേമത്തദസ്സനതോ. അഥ നേസം നാനാധിമുത്തികതഞാണേന അധിമുത്തിം പസ്സതി പയോഗം അനാദിയിത്വാപി അധിമുത്തിവസേന ധമ്മദേസനത്ഥം. അഥേവം ദിട്ഠാധിമുത്തീനം യഥാസത്തി യഥാബലം ധമ്മം ദേസേതും ഇന്ദ്രിയപരോപരിയത്തിഞാണേന ഇന്ദ്രിയപരോപരിയത്തം പസ്സതി സദ്ധാദീനം തിക്ഖമുദുഭാവദസ്സനതോ. ഏവം പരിഞ്ഞാതിന്ദ്രിയപരോപരിയത്താ പന തേ സചേ ദൂരേ ഹോന്തി, അഥ ഝാനാദിഞാണേന ഝാനാദീസു വസീഭൂതത്താ ഇദ്ധിവിസേസേന തേ ഖിപ്പം ഉപഗച്ഛതി. ഉപഗന്ത്വാ ച നേസം പുബ്ബേനിവാസാനുസ്സതിഞാണേന പുബ്ബജാതിഭവം, ദിബ്ബചക്ഖാനുഭാവതോ പത്തബ്ബേന ചേതോപരിയഞാണേന സമ്പതി ചിത്തവിസേസം പസ്സന്തോ ആസവക്ഖയഞാണാനുഭാവേന ആസവക്ഖയഗാമിനിയാ പടിപദായ വിഗതസമ്മോഹത്താ ആസവക്ഖയായ ധമ്മം ദേസേതി. തസ്മാ ഇമിനാനുക്കമേന ഇമാനി ബലാനി വുത്താനീതി വേദിതബ്ബാനി.
൨. അധിവുത്തിപദസുത്തവണ്ണനാ
൨൨. ദുതിയേ യേ തേ ധമ്മാതി യേ തേ ദസബലഞാണം സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണധമ്മാ. അധിവുത്തിപദാനന്തി അധിവചനപദാനം, ഖന്ധായതനധാതുധമ്മാനന്തി അത്ഥോ. അധിവുത്തിയോതി ഹി അധിവചനാനി വുച്ചന്തി, തേസം യേ പദഭൂതാ ദേസനായ പദട്ഠാനത്താ. അതീതാ ബുദ്ധാപി ഹി ഏതേ ധമ്മേ കഥയിംസു, അനാഗതാപി ഏതേവ കഥയിസ്സന്തി. തസ്മാ ഖന്ധാദയോ അധിവുത്തിപദാനി നാമ. തേസം അധിവുത്തിപദാനം. അഥ വാ ഭൂതമത്ഥം അഭിഭവിത്വാ യഥാസഭാവതോ അഗ്ഗഹേത്വാ വത്തനതോ അധിവുത്തിയോതി ദിട്ഠിയോ വുച്ചന്തി, അധിവുത്തീനം പദാനി അധിവുത്തിപദാനി, ദിട്ഠിദീപകാനി വചനാനീതി അത്ഥോ. തേസം അധിവുത്തിപദാനം ദിട്ഠിവോഹാരാനം. അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികിരിയായാതി ജാനിത്വാ പച്ചക്ഖകരണത്ഥായ. വിസാരദോതി ഞാണസോമനസ്സപ്പത്തോ. തത്ഥാതി തേസു ധമ്മേസു തേസം തേസം തഥാ തഥാ ധമ്മം ദേസേതുന്തി തേസം തേസം ദിട്ഠിഗതികാനം വാ ഇതരേസം വാ ആസയം ഞത്വാ തഥാ തഥാ ധമ്മം ദേസേതും. ഹീനം വാ ഹീനന്തി ഞസ്സതീതി ഹീനം വാ ധമ്മം ‘‘ഹീനോ ധമ്മോ’’തി ജാനിസ്സതി. ഞാതേയ്യന്തി ഞാതബ്ബം. ദട്ഠേയ്യന്തി ദട്ഠബ്ബം. സച്ഛികരേയ്യന്തി സച്ഛികാതബ്ബം. തത്ഥ തത്ഥ യഥാഭൂതഞാണന്തി തേസു തേസു ധമ്മേസു യഥാസഭാവഞാണം. ഇമിനാ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണം ദസ്സേതി. ഏവം സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണം ദസ്സേത്വാ പുന ദസബലഞാണം ദസ്സേന്തോ ദസയിമാനീതിആദിമാഹ. ദസബലഞാണമ്പി ഹി തത്ഥ തത്ഥ യഥാഭൂതഞാണമേവാതി.
൩. കായസുത്തവണ്ണനാ
൨൩. തതിയേ ആപന്നോ ഹോതി കഞ്ചിദേവ ദേസന്തി കഞ്ചി ആപത്തികോട്ഠാസം ആപന്നോ ഹോതി. അനുവിച്ചാതി അനുപവിസിത്വാ പരിയോഗാഹേത്വാ. കായദുച്ചരിതന്തി തിവിധം കായദുച്ചരിതം. വചീദുച്ചരിതന്തി ചതുബ്ബിധം വചീദുച്ചരിതം. പാപികാ ഇസ്സാതി ലാമികാ ഉസൂയാ. പഞ്ഞായ ദിസ്വാതി സഹവിപസ്സനായ മഗ്ഗപഞ്ഞായ പസ്സിത്വാ പസ്സിത്വാ പഹാതബ്ബാ. ഇജ്ഝതീതി സമിജ്ഝതി. ഉപവാസസ്സാതി നിസ്സായ ഉപസങ്കമിത്വാ വസന്തസ്സ. അഭിഭുയ്യാതി അജ്ഝോത്ഥരിത്വാ മദ്ദിത്വാ. ഇരീയതീതി വത്തതി. ഇമസ്മിം സുത്തേ സഹവിപസ്സനായ മഗ്ഗോ കഥിതോ.
൪. മഹാചുന്ദസുത്തവണ്ണനാ
൨൪. ചതുത്ഥേ ജാനാമിമം ധമ്മന്തി ഇമിനാ ഞാണവാദസ്സ വദനാകാരോ വുത്തോ. ഭാവിതകായോമ്ഹീതിആദീഹി ഭാവനാവാദസ്സ. തതിയവാരേ ദ്വേപി വാദാ ഏകതോ വുത്താ, തയോപി ചേതേ അരഹത്തമേവ പടിജാനന്തി. അഡ്ഢവാദം വദേയ്യാതി അഡ്ഢോഹമസ്മീതി വാദം വദേയ്യ. ഉപനീഹാതുന്തി നീഹരിത്വാ ദാതും.
൫. കസിണസുത്തവണ്ണനാ
൨൫. പഞ്ചമേ സകലട്ഠേന കസിണാനി, തദാരമ്മണാനം ധമ്മാനം ഖേത്തട്ഠേന അധിട്ഠാനട്ഠേന വാ ആയതനാനീതി കസിണായതനാനി. ഉദ്ധന്തി ഉപരി ഗഗണതലാഭിമുഖം. അധോതി ഹേട്ഠാ ഭൂമിതലാഭിമുഖം. തിരിയന്തി ഖേത്തമണ്ഡലം വിയ സമന്താ പരിച്ഛിന്ദിത്വാ. ഏകച്ചോ ഹി ഉദ്ധമേവ കസിണം വഡ്ഢേതി, ഏകച്ചോ അധോ, ഏകച്ചോ സമന്തതോ. തേന തേന വാ കാരണേന ഏവം പസാരേതി ആലോകമിവ രൂപദസ്സനകാമോ. തേന വുത്തം – ‘‘പഥവീകസിണമേകോ സഞ്ജാനാതി ഉദ്ധം അധോ തിരിയ’’ന്തി. അദ്വയന്തി ഇദം പന ഏകസ്സ അഞ്ഞഭാവാനുപഗമനത്ഥം വുത്തം. യഥാ ഹി ഉദകം പവിട്ഠസ്സ സബ്ബദിസാസു ഉദകമേവ ഹോതി ന അഞ്ഞം, ഏവമേവ പഥവീകസിണം പഥവീകസിണമേവ ഹോതി. നത്ഥി തസ്സ അഞ്ഞകസിണസമ്ഭേദോതി. ഏസേവ നയോ സബ്ബത്ഥ. അപ്പമാണന്തി ഇദം തസ്സ തസ്സ ഫരണഅപ്പമാണവസേന വുത്തം. തഞ്ഹി ചേതസാ ഫരന്തോ സകലമേവ ഫരതി, ‘‘അയമസ്സ ആദി, ഇദം മജ്ഝ’’ന്തി പമാണം ന ഗണ്ഹാതി. വിഞ്ഞാണകസിണന്തി ചേത്ഥ കസിണുഗ്ഘാടിമാകാസേ പവത്തവിഞ്ഞാണം. തത്ഥ കസിണവസേന കസിണുഗ്ഘാടിമാകാസേ, കസിണുഗ്ഘാടിമാകാസവസേന തത്ഥ പവത്തവിഞ്ഞാണേ ഉദ്ധംഅധോതിരിയതാ വേദിതബ്ബാ. അയമേത്ഥ സങ്ഖേപോ, കമ്മട്ഠാനഭാവനാനയേന പനേതാനി പഥവീകസിണാദീനി വിത്ഥാരതോ വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ (വിസുദ്ധി. ൧.൫൧ ആദയോ) വുത്താനേവ.
൬. കാളീസുത്തവണ്ണനാ
൨൬. ഛട്ഠേ കുമാരിപഞ്ഹേസൂതി കുമാരീനം മാരധീതാനം പുച്ഛാസു. അത്ഥസ്സ പത്തിം ഹദയസ്സ സന്തിന്തി ദ്വീഹിപി പദേഹി അരഹത്തമേവ കഥിതം. സേനന്തി രാഗാദികിലേസസേനം. പിയസാതരൂപന്തി പിയജാതികേസു ച സാതജാതികേസു ച വത്ഥൂസു ഉപ്പജ്ജനതോ ഏവംലദ്ധനാമം. ഏകോഹം ഝായം സുഖമനുബോധിന്തി ഏവം കിലേസസേനം ജിനിത്വാ അഹം ഏകകോവ ഝായന്തോ സുഖം അനുബുജ്ഝിം സച്ഛിഅകാസിം. സക്ഖിന്തി സക്ഖിഭാവപ്പത്തം ധമ്മസക്ഖിം. ന സമ്പജ്ജതി കേനചി മേതി മയ്ഹം കേനചി സദ്ധിം മിത്തധമ്മോ നാമ നത്ഥി. പഥവീകസിണസമാപത്തിപരമാ ഖോ, ഭഗിനി, ഏകേ സമണബ്രാഹ്മണാ അത്ഥോതി അഭിനിബ്ബത്തേസുന്തി പഥവീകസിണസമാപത്തിപരമോ ഉത്തമോ അത്ഥോതി ഗഹേത്വാ അഭിനിബ്ബത്തേസും. യാവതാ ഖോ, ഭഗിനി, പഥവീകസിണസമാപത്തിപരമതാതി യത്തകാ പഥവീകസിണസമാപത്തിയാ ഉത്തമകോടി. തദഭിഞ്ഞാസി ഭഗവാതി തം ഭഗവാ അഭിഞ്ഞാപഞ്ഞായ അഭിഞ്ഞാസി. അസ്സാദമദ്ദസാതി സമുദയസച്ചം അദ്ദസ. ആദീനവമദ്ദസാതി ദുക്ഖസച്ചം അദ്ദസ. നിസ്സരണമദ്ദസാതി നിരോധസച്ചം അദ്ദസ. മഗ്ഗാമഗ്ഗഞാണദസ്സനമദ്ദസാതി മഗ്ഗസച്ചം അദ്ദസ. അത്ഥസ്സ പത്തീതി ഏതേസം ചതുന്നം സച്ചാനം ദിട്ഠത്താ അരഹത്തസങ്ഖാതസ്സ അത്ഥസ്സ പത്തി, സബ്ബദരഥപരിളാഹവൂപസന്തതായ ഹദയസ്സ സന്തീതി.
൭. പഠമമഹാപഞ്ഹസുത്തവണ്ണനാ
൨൭. സത്തമേ അഭിജാനാഥാതി അഭിജാനിത്വാ പച്ചക്ഖം കത്വാ വിഹരഥ. അഭിഞ്ഞായാതി അഭിജാനിത്വാ. ഇധാതി ഇമായ. ധമ്മദേസനായ വാ ധമ്മദേസനന്തി യദിദം സമണസ്സ ഗോതമസ്സ ധമ്മദേസനായ സദ്ധിം അമ്ഹാകം ധമ്മദേസനം, അമ്ഹാകം വാ ധമ്മദേസനായ സദ്ധിം സമണസ്സ ഗോതമസ്സ ധമ്മദേസനം ആരബ്ഭ നാനാകരണം വുച്ചേഥ, തം കിം നാമാതി വദന്തി. ദുതിയപദേപി ഏസേവ നയോ. ഇതി തേ മജ്ഝേ ഭിന്നസുവണ്ണം വിയ സാസനേന സദ്ധിം അത്തനോ ലദ്ധിം വചനമത്തേന സമധുരം ഠപയിംസു. നേവ അഭിനന്ദിംസൂതി ‘‘ഏവമേത’’ന്തി ന സമ്പടിച്ഛിംസു. നപ്പടിക്കോസിംസൂതി ‘‘ന ഇദം ഏവ’’ന്തി നപ്പടിസേധേസും. കസ്മാ? തേ കിര ‘‘തിത്ഥിയാ നാമ അന്ധസദിസാ ജാനിത്വാ വാ അജാനിത്വാ വാ കഥേയ്യു’’ന്തി നാഭിനന്ദിംസു.
ന സമ്പായിസ്സന്തീതി സമ്പാദേത്വാ കഥേതും ന സക്ഖിസ്സന്തി. ഉത്തരി ച വിഘാതന്തി അസമ്പാദനതോ ഉത്തരിമ്പി ദുക്ഖം ആപജ്ജിസ്സന്തി. സമ്പാദേത്വാ കഥേതും അസക്കോന്താനഞ്ഹി ദുക്ഖം ഉപ്പജ്ജതി. യഥാ തം, ഭിക്ഖവേ, അവിസയസ്മിന്തി ഏത്ഥ ച തന്തി നിപാതമത്തം. യഥാതി കാരണവചനം, യസ്മാ അവിസയേ പഞ്ഹം പുച്ഛിതാ ഹോന്തീതി അത്ഥോ. ഇതോ വാ പന സുത്വാതി ഇതോ വാ പന മമ സാസനതോ സുത്വാ. ഇതോതി തഥാഗതതോപി തഥാഗതസാവകതോപി. ആരാധേയ്യാതി പരിതോസേയ്യ, അഞ്ഞഥാ ആരാധനം നാമ നത്ഥീതി ദസ്സേതി.
ഏകധമ്മേതി ഏകസ്മിം ധമ്മേ. ഇമിനാ ഉദ്ദേസോ ദസ്സിതോ. പരതോ കതമസ്മിം ഏകധമ്മേതി ഇമിനാ പഞ്ഹോ ദസ്സിതോ. സബ്ബേ സത്താ ആഹാരട്ഠിതികാതി ഇദം പനേത്ഥ വേയ്യാകരണം. സേസേസുപി ഏസേവ നയോ. സമ്മാ നിബ്ബിന്ദമാനോതിആദീസു പന സമ്മാ ഹേതുനാ നയേന നിബ്ബിദാനുപസ്സനായ നിബ്ബിന്ദന്തോ ഉക്കണ്ഠന്തോ, വിരാഗാനുപസ്സനായ വിരജ്ജന്തോ, പടിസങ്ഖാനുപസ്സനായ മുച്ചനസ്സ ഉപായം കത്വാ വിമുച്ചമാനോ, അധിമോക്ഖവസേന വാ വിമുച്ചമാനോ സന്നിട്ഠാനം കുരുമാനോതി അത്ഥോ. ഉദയബ്ബയേഹി പരിച്ഛിന്ദിത്വാ പുബ്ബന്താപരന്തദസ്സനേന സമ്മാ പരിയന്തദസ്സാവീ. സമ്മദത്ഥം അഭിസമേച്ചാതി സമ്മാ സഭാഗത്ഥം ഞാണേന അഭിസമാഗന്ത്വാ. ദുക്ഖസ്സന്തകരോ ഹോതീതി സകലവട്ടദുക്ഖസ്സ പരിയന്തം പരിവടുമം കരോ ഹോതി.
സബ്ബേ സത്താതി കാമഭവാദീസു ഏകവോകാരഭവാദീസു ച സബ്ബഭവേസു സബ്ബേ സത്താ. ആഹാരട്ഠിതികാതി ആഹാരതോ ഠിതി ഏതേസന്തി ആഹാരട്ഠിതികാ. ഇതി സബ്ബസത്താനമ്പി ഠിതിഹേതു ആഹാരോ നാമ ഏകോ ധമ്മോ, തസ്മിം ഏകധമ്മേ. നനു ച ഏവം സന്തേ യം വുത്തം – ‘‘അസഞ്ഞസത്താ ദേവാ അഹേതുകാ അനാഹാരാ അഫസ്സകാ’’തിആദി (വിഭ. ൧൦൧൭), തം വിരുജ്ഝതീതി. ന വിരുജ്ഝതി. തേസഞ്ഹി ഝാനം ആഹാരോ ഹോതി. ഏവം സന്തേപി ‘‘ചത്താരോമേ, ഭിക്ഖവേ, ആഹാരാ’’തി (സം. നി. ൨.൧൧) ഇദം വിരുജ്ഝതീതി. ഇദമ്പി ന വിരുജ്ഝതി. ഏതസ്മിഞ്ഹി സുത്തേ നിപ്പരിയായേന ആഹാരലക്ഖണാ ധമ്മാ ആഹാരാതി വുത്താ, ഇധ പന പരിയായേന പച്ചയോ ആഹാരോതി വുത്തോ. സബ്ബധമ്മാനഞ്ഹി പച്ചയോ ലദ്ധും വട്ടതി. സോ ച യം യം ഫലം ജനേതി, തം തം ആഹരതി നാമ. തസ്മാ ആഹാരോതി വുച്ചതി. തേനേവാഹ – ‘‘അവിജ്ജമ്പാഹം, ഭിക്ഖവേ, സാഹാരം വദാമി, നോ അനാഹാരം. കോ ച, ഭിക്ഖവേ, അവിജ്ജായ ആഹാരോ? പഞ്ച നീവരണാതിസ്സ വചനീയ’’ന്തി (അ. നി. ൧൦.൬൧). അയം ഇധ അധിപ്പേതോ. ഏതസ്മിഞ്ഹി പച്ചയാഹാരേ ഗഹിതേ പരിയായാഹാരോപി നിപ്പരിയായാഹാരോപി സബ്ബോ ഗഹിതോവ ഹോതി.
തത്ഥ അസഞ്ഞീഭവേ പച്ചയാഹാരോ ലബ്ഭതി. അനുപ്പന്നേ ഹി ബുദ്ധേ തിത്ഥായതനേ പബ്ബജിതാ വായോകസിണേ പരികമ്മം കത്വാ ചതുത്ഥജ്ഝാനം നിബ്ബത്തേത്വാ തതോ വുട്ഠായ ‘‘ധി ചിത്തം, ധി വതേതം ചിത്തം, ചിത്തസ്സ നാമ അഭാവോയേവ സാധു. ചിത്തഞ്ഹി നിസ്സായ വധബന്ധാദിപച്ചയം ദുക്ഖം ഉപ്പജ്ജതി. ചിത്തേ അസതി നത്ഥേത’’ന്തി ഖന്തിം രുചിം ഉപ്പാദേത്വാ അപരിഹീനജ്ഝാനാ കാലം കത്വാ അസഞ്ഞീഭവേ നിബ്ബത്തന്തി. യോ യസ്സ ഇരിയാപഥോ മനുസ്സലോകേ പണിഹിതോ അഹോസി, സോ തേന ഇരിയാപഥേന നിബ്ബത്തിത്വാ ചിത്തരൂപസദിസോ ഹുത്വാ പഞ്ച കപ്പസതാനി തിട്ഠതി. ഏത്തകം അദ്ധാനം സയിതോ വിയ ഹോതി. ഏവരൂപാനമ്പി സത്താനം പച്ചയാഹാരോ ലബ്ഭതി. തേ ഹി യം ഝാനം ഭാവേത്വാ നിബ്ബത്താ, തദേവ നേസം പച്ചയോ ഹോതി. യഥാ ജിയാവേഗേന ഖിത്തസരോ യാവ ജിയാവേഗോ അത്ഥി, താവ ഗച്ഛതി. ഏവം യാവ ഝാനപച്ചയോ അത്ഥി, താവ തിട്ഠന്തി. തസ്മിം നിട്ഠിതേ ഖീണവേഗോ വിയ സരോ പതന്തി. ചവനകാലേ ച തേസം സോ രൂപകായോ അന്തരധായതി, കാമാവചരസഞ്ഞാ ഉപ്പജ്ജതി, തേന സഞ്ഞുപ്പാദേന തേ ദേവാ തമ്ഹാ കായാ ചുതാതി പഞ്ഞായന്തി.
യേ പന തേ നേരയികാ നേവ വുട്ഠാനഫലൂപജീവീ, ന പുഞ്ഞഫലൂപജീവീതി വുത്താ, തേസം കോ ആഹാരോതി? തേസം കമ്മമേവ ആഹാരോ. കിം പഞ്ച ആഹാരാ അത്ഥീതി? പഞ്ച, ന പഞ്ചാതി ഇദം ന വത്തബ്ബം, നനു ‘‘പച്ചയോ ആഹാരോ’’തി വുത്തമേതം. തസ്മാ യേന കമ്മേന നിരയേ നിബ്ബത്തന്തി, തദേവ തേസം ഠിതിപച്ചയത്താ ആഹാരോ ഹോതി. യം സന്ധായ ഇദം വുത്തം – ‘‘ന ച താവ കാലം കരോതി, യാവ ന തം പാപകമ്മം ബ്യന്തീ ഹോതീ’’തി (മ. നി. ൩.൨൫൦, ൨൬൮; അ. നി. ൩.൩൬).
കബളീകാരാഹാരം ആരബ്ഭാപി ചേത്ഥ വിവാദോ ന കാതബ്ബോ. മുഖേ ഉപ്പജ്ജനഖേളോപി ഹി തേസം ആഹാരകിച്ചം സാധേതി. ഖേളോ ഹി നിരയേ ദുക്ഖവേദനീയോ ഹുത്വാ പച്ചയോ ഹോതി, സഗ്ഗേ സുഖവേദനിയോ. ഇതി കാമഭവേ നിപ്പരിയായേന ചത്താരോ ആഹാരാ, രൂപാരൂപഭവേസു ഠപേത്വാ അസഞ്ഞേ സേസാനം തയോ, അസഞ്ഞാനഞ്ചേവ അവസേസാനഞ്ച പച്ചയാഹാരോതി ഇമിനാ ആകാരേന സബ്ബേ സത്താ ആഹാരട്ഠിതികാതി വേദിതബ്ബാ. തത്ഥ ചത്താരോ ആഹാരോ യോ വാ പന കോചി പച്ചയാഹാരോ ദുക്ഖസച്ചം, ആഹാരസമുട്ഠാപികാ പുരിമതണ്ഹാ സമുദയസച്ചം, ഉഭിന്നം അപ്പവത്തി നിരോധസച്ചം, നിരോധപ്പജാനനാ പഞ്ഞാ മഗ്ഗസച്ചന്തി ഏവം ചതുസച്ചവസേന സബ്ബവാരേസു യോജനാ കാതബ്ബാ.
൮. ദുതിയമഹാപഞ്ഹസുത്തവണ്ണനാ
൨൮. അട്ഠമേ കജങ്ഗലായന്തി ഏവംനാമകേ നഗരേ. കജങ്ഗലാതി കജങ്ഗലാവാസിനോ. മഹാപഞ്ഹേസൂതി മഹന്തഅത്ഥപരിഗ്ഗാഹകേസു പഞ്ഹേസു. യഥാ മേത്ഥ ഖായതീതി യഥാ മേ ഏത്ഥ ഉപട്ഠാതി. സമ്മാ സുഭാവിതചിത്തോതി ഹേതുനാ നയേന സുട്ഠു ഭാവിതചിത്തോ. ഏസോ ചേവ തസ്സ അത്ഥോതി കിഞ്ചാപി ഭഗവതാ ‘‘ചത്താരോ ധമ്മാ’’തിആദയോ പഞ്ഹാ ‘‘ചത്താരോ ആഹാരാ’’തിആദിനാ നയേന വിസ്സജ്ജിതാ, യസ്മാ പന ചതൂസു ആഹാരേസു പരിഞ്ഞാതേസു ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാ ഭാവിതാ ഹോന്തി, തേസു ച ഭാവിതേസു ചത്താരോ ആഹാരാ പരിഞ്ഞാതാവ ഹോന്തി. തസ്മാ ദേസനാവിലാസേന ബ്യഞ്ജനമേവേത്ഥ നാനം, അത്ഥോ പന ഏകോയേവ. ഇന്ദ്രിയാദീസുപി ഏസേവ നയോ. തേന വുത്തം – ‘‘ഏസോ ചേവ തസ്സ അത്ഥോ’’തി. അത്ഥതോ ഹി ഉഭയമ്പേതം മജ്ഝേ ഭിന്നസുവണ്ണമിവ ഹോതി.
൯. പഠമകോസലസുത്തവണ്ണനാ
൨൯. നവമേ യാവതാതി യത്തകാ. കാസികോസലാതി കാസികോസലജനപദാ. അത്ഥേവ അഞ്ഞഥത്തന്തി ഠിതസ്സ അഞ്ഞഥത്തം അത്ഥിയേവ. അത്ഥി വിപരിണാമോതി മരണമ്പി അത്ഥിയേവ. തസ്മിമ്പി നിബ്ബിന്ദതീതി തസ്മിമ്പി സമ്പത്തിജാതേ ഉക്കണ്ഠതി. അഗ്ഗേ വിരജ്ജതീതി സമ്പത്തിയാ അഗ്ഗേ കോസലരാജഭാവേ വിരജ്ജതി. പഗേവ ഹീനസ്മിന്തി പഠമതരംയേവ ഹീനേ ഇത്തരമനുസ്സാനം പഞ്ച കാമഗുണജാതേ.
മനോമയാതി ഝാനമനേന നിബ്ബത്താ. ബാരാണസേയ്യകന്തി ബാരാണസിയം ഉപ്പന്നം. തത്ഥ കിര കപ്പാസോപി മുദു, സുത്തകന്തികായോപി തന്തവായാപി ഛേകാ, ഉദകമ്പി സുചി സിനിദ്ധം. ഉഭതോഭാഗവിമട്ഠന്തി ദ്വീസുപി പസ്സേസു മട്ഠം മുദു സിനിദ്ധം ഖായതി. ചതസ്സോ പടിപദാ ലോകിയലോകുത്തരമിസ്സികാ കഥിതാ. സഞ്ഞാസു പഠമാ കാമാവചരസഞ്ഞാ, ദുതിയാ രൂപാവചരസഞ്ഞാ, തതിയാ ലോകുത്തരസഞ്ഞാ, ചതുത്ഥാ ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനസഞ്ഞാ. യസ്മാ പന സാ സഞ്ഞാ അഗ്ഗാതി ആഗതാ, തതോ പരം സഞ്ഞാപഞ്ഞത്തി നാമ നത്ഥി, തസ്മാ അഗ്ഗന്തി വുത്താ.
ബാഹിരകാനന്തി സാസനതോ ബഹിദ്ധാ പവത്താനം. നോ ചസ്സം നോ ച മേ സിയാതി സചേ അഹം അതീതേ ന ഭവിസ്സം, ഏതരഹിപി മേ അയം അത്തഭാവോ ന സിയാ. ന ഭവിസ്സാമി ന മേ ഭവിസ്സതീതി സചേപി അനാഗതേ ന ഭവിസ്സാമി, ന ച മേ കിഞ്ചി പലിബോധജാതം ഭവിസ്സതി. അഗ്ഗേ വിരജ്ജതീതി ഉച്ഛേദദിട്ഠിയം വിരജ്ജതി. ഉച്ഛേദദിട്ഠി ഹി ഇധ നിബ്ബാനസ്സ സന്തതായ അഗ്ഗന്തി ജാതാ.
പരമത്ഥവിസുദ്ധിന്തി ഉത്തമത്ഥവിസുദ്ധിം. നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനസമാപത്തിയാ ഏതം അധിവചനം. ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനഞ്ഹി വിപസ്സനാപദട്ഠാനത്താ അഗ്ഗം നാമ ജാതം, നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനം ദീഘായുകത്താ. പരമദിട്ഠധമ്മനിബ്ബാനന്തി ഇമസ്മിഞ്ഞേവ അത്തഭാവേ പരമനിബ്ബാനം. അനുപാദാ വിമോക്ഖോതി ചതൂഹി ഉപാദാനേഹി അഗ്ഗഹേത്വാ ചിത്തസ്സ വിമോക്ഖോ. അരഹത്തസ്സേതം നാമം. പരിഞ്ഞന്തി സമതിക്കമം. തത്ഥ ഭഗവാ പഠമജ്ഝാനേന കാമാനം പരിഞ്ഞം പഞ്ഞാപേതി, അരൂപാവചരേഹി രൂപാനം പരിഞ്ഞം പഞ്ഞാപേതി, അനുപാദാനിബ്ബാനേന വേദനാനം പരിഞ്ഞം പഞ്ഞാപേതി. നിബ്ബാനഞ്ഹി സബ്ബവേദയിതപ്പഹാനത്താ വേദനാനം പരിഞ്ഞാ നാമ. അനുപാദാപരിനിബ്ബാനന്തി അപച്ചയപരിനിബ്ബാനം. ഇദം പന സുത്തം കഥേന്തോ ഭഗവാ അനഭിരതിപീളിതാനി പഞ്ച ഭിക്ഖുസതാനി ദിസ്വാ തേസം അനഭിരതിവിനോദനത്ഥം കഥേസി. തേപി അനഭിരതിം വിനോദേത്വാ ദേസനാനുസാരേന ഞാണം പേസേത്വാ സോതാപന്നാ ഹുത്വാ അപരഭാഗേ വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ അരഹത്തം പാപുണിംസൂതി.
൧൦. ദുതിയകോസലസുത്തവണ്ണനാ
൩൦. ദസമേ ഉയ്യോധികാ നിവത്തോ ഹോതീതി യുദ്ധതോ നിവത്തോ ഹോതി. ലദ്ധാധിപ്പായോതി മഹാകോസലരഞ്ഞാ കിര ബിമ്ബിസാരസ്സ ധീതരം ദേന്തേന ദ്വിന്നം രജ്ജാനം അന്തരേ സതസഹസ്സുട്ഠാനോ കാസിഗാമോ നാമ ധീതു ദിന്നോ. അജാതസത്തുനാ പിതരി മാരിതേ മാതാപിസ്സ രഞ്ഞോ വിയോഗസോകേന നചിരസ്സേവ മതാ. തതോ രാജാ പസേനദികോസലോ ‘‘അജാതസത്തുനാ മാതാപിതരോ മാരിതാ, മമ പിതു സന്തകോ ഗാമോ’’തി തസ്സത്ഥായ അട്ടം കരോതി, അജാതസത്തുപി ‘‘മമ മാതു സന്തകോ’’തി തസ്സ ഗാമസ്സത്ഥായ. ദ്വേപി മാതുലഭാഗിനേയ്യാ ചതുരങ്ഗിനിം സേനം സന്നയ്ഹിത്വാ യുജ്ഝിംസു. തത്ഥ പസേനദികോസലോ ദ്വേ വാരേ അജാതസത്തുനാ പരാജിതോ നഗരമേവ പാവിസി. തതിയവാരേ ‘‘കഥം നു ഖോ മേ ജയോ ഭവേയ്യാ’’തി ഉപസ്സുതിവസേന യുജ്ഝിതബ്ബാകാരം ഞത്വാ ബ്യൂഹം രചയിത്വാ ഉഭോഹി പസ്സേഹി പരിക്ഖിപിത്വാ അജാതസത്തും ഗണ്ഹി. താവദേവ ജയാധിപ്പായസ്സ ലദ്ധത്താ ലദ്ധാധിപ്പായോ നാമ അഹോസി.
യേന ആരാമോ തേന പായാസീതി ബഹിനഗരേ ജയഖന്ധാവാരം നിവേസേത്വാ ‘‘യാവ നഗരം അലങ്കരോന്തി, താവ ദസബലം വന്ദിസ്സാമി. നഗരം പവിട്ഠകാലതോ പട്ഠായ ഹി പപഞ്ചോ ഹോതീ’’തി അമച്ചഗണപരിവുതോ യേനാരാമോ തേന പായാസി, ആരാമം പാവിസി. കസ്മിം കാലേ പാവിസീതി? പിണ്ഡപാതപ്പടിക്കന്താനം ഭിക്ഖൂനം ഓവാദം ദത്വാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേ ഗന്ധകുടിം പവിട്ഠേ ഭിക്ഖുസങ്ഘേ ച ഓവാദം സമ്പടിച്ഛിത്വാ അത്തനോ അത്തനോ രത്തിട്ഠാനദിവാട്ഠാനാനി ഗതേ. ചങ്കമന്തീതി കസ്മിം സമയേ ചങ്കമന്തി? പണീതഭോജനപച്ചയസ്സ ഥിനമിദ്ധസ്സ വിനോദനത്ഥം, ദിവാ പധാനികാ വാ തേ. താദിസാനഞ്ഹി പച്ഛാഭത്തം ചങ്കമിത്വാ ന്ഹത്വാ സരീരം ഉതും ഗാഹാപേത്വാ നിസജ്ജ സമണധമ്മം കരോന്താനം ചിത്തം ഏകഗ്ഗം ഹോതി. യേ തേ ഭിക്ഖൂതി സോ കിര ‘‘കഹം സത്ഥാ കഹം സുഗതോതി പരിവേണേന പരിവേണം ആഗന്ത്വാ പുച്ഛിത്വാവ പവിസിസ്സാമീ’’തി വിലോകേന്തോ അരഞ്ഞഹത്ഥീ വിയ മഹാചങ്കമേ ചങ്കമമാനേ പംസുകൂലികേ ഭിക്ഖൂ ദിസ്വാ തേസം സന്തികം അഗമാസി. തം സന്ധായേതം വുത്തം. ദസ്സനകാമാതി പസ്സിതുകാമാ. വിഹാരോതി ഗന്ധകുടിം സന്ധായ ആഹംസു. അതരമാനോതി അതുരിതോ, സണികം പദപമാണട്ഠാനേ പദം നിക്ഖിപന്തോ വത്തം കത്വാ സുസമ്മട്ഠം മുത്തജാലസിന്ദുവാരസദിസം വാലുകം അവിനാസേന്തോതി അത്ഥോ. ആലിന്ദന്തി പമുഖം. അഗ്ഗളന്തി കവാടം. ഉക്കാസിത്വാതി ഉക്കാസിതസദ്ദം കത്വാ. ആകോടേഹീതി അഗ്ഗനഖേന ഈസകം കുഞ്ചികാഛിദ്ദസമീപേ കോടേഹീതി വുത്തം ഹോതി. ദ്വാരം കിര അതിഉപരി അമനുസ്സാ, അതിഹേട്ഠാ ദീഘജാതികാ കോടേന്തി. തഥാ അകോടേത്വാ മജ്ഝേ ഛിദ്ദസമീപേ കോടേതബ്ബന്തി ഇദം ദ്വാരകോടനവത്തന്തി വദന്തി. വിവരി ഭഗവാ ദ്വാരന്തി ന ഭഗവാ ഉട്ഠായ ദ്വാരം വിവരതി, വിവരതൂതി പന ഹത്ഥം പസാരേതി. തതോ ‘‘ഭഗവാ തുമ്ഹേഹി അനേകകപ്പകോടീസു ദാനം ദദമാനേഹി ന സഹത്ഥാ ദ്വാരവിവരണകമ്മം കത’’ന്തി സയമേവ ദ്വാരം വിവടം. തം പന യസ്മാ ഭഗവതോ മനേന വിവടം, തസ്മാ ‘‘വിവരി ഭഗവാ ദ്വാര’’ന്തി വത്തും വട്ടതി.
മേത്തൂപഹാരന്തി മേത്താസമ്പയുത്തം കായികവാചസികഉപഹാരം. കതഞ്ഞുതന്തി അയഞ്ഹി രാജാ പുബ്ബേ ഥൂലസരീരോ അഹോസി, ദോണപാകം ഭുഞ്ജതി. അഥസ്സ ഭഗവാ ദിവസേ ദിവസേ ഥോകം ഥോകം ഹാപനത്ഥായ –
‘‘മനുജസ്സ സദാ സതീമതോ,
മത്തം ജാനതോ ലദ്ധഭോജനേ;
തനുകസ്സ ഭവന്തി വേദനാ,
സണികം ജീരതി ആയുപാലയ’’ന്തി. (സം. നി. ൧.൧൨൪) –
ഇമം ഓവാദം അദാസി. സോ ഇമസ്മിം ഓവാദേ ഠത്വാ ദിവസേ ദിവസേ ഥോകം ഥോകം ഹാപേത്വാ അനുക്കമേന നാളികോദനപരമതായ സണ്ഠാസി, ഗത്താനിപിസ്സ തനൂനി ഥിരാനി ജാതാനി. തം ഭഗവതാ കതം ഉപകാരം സന്ധായ ‘‘കതഞ്ഞുതം ഖോ അഹം, ഭന്തേ, കതവേദിതം സമ്പസ്സമാനോ’’തി ആഹ. അരിയേ ഞായേതി സഹവിപസ്സനകേ മഗ്ഗേ. വുദ്ധസീലോതി വഡ്ഢിതസീലോ. അരിയസീലോതി അപോഥുജ്ജനികേഹി സീലേഹി സമന്നാഗതോ. കുസലസീലോതി അനവജ്ജേഹി സീലേഹി സമന്നാഗതോ. ആരഞ്ഞകോതി ജായമാനോപി അരഞ്ഞേ ജാതോ, അഭിസമ്ബുജ്ഝമാനോപി അരഞ്ഞേ അഭിസമ്ബുദ്ധോ, ദേവവിമാനകപ്പായ ഗന്ധകുടിയാ വസന്തോപി അരഞ്ഞേയേവ വസീതി ദസ്സേന്തോ ഏവമാഹ. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനത്ഥമേവാതി.
മഹാവഗ്ഗോ തതിയോ.
൪. ഉപാലിവഗ്ഗോ
൧. ഉപാലിസുത്തവണ്ണനാ
൩൧. ചതുത്ഥസ്സ പഠമേ സങ്ഘസുട്ഠുതായാതിആദീസു സങ്ഘസുട്ഠുതാ നാമ സങ്ഘസ്സ സുട്ഠുഭാവോ, ‘‘സുട്ഠു ദേവാ’’തി ആഗതട്ഠാനേ വിയ ‘‘സുട്ഠു, ഭന്തേ’’തി വചനസമ്പടിച്ഛനഭാവോ. യോ ച തഥാഗതസ്സ വചനം സമ്പടിച്ഛതി, തസ്സ തം ദീഘരത്തം ഹിതായ സുഖായ സംവത്തതി. തസ്മാ സങ്ഘസ്സ ‘‘സുട്ഠു, ഭന്തേ’’തി വചനസമ്പടിച്ഛനത്ഥം പഞ്ഞത്തം, അസമ്പടിച്ഛനേ ആദീനവം, സമ്പടിച്ഛനേ ആനിസംസം ദസ്സേത്വാ, ന ബലക്കാരേന അഭിഭവിത്വാതി ഏതമത്ഥം ആവികരോന്തോ ആഹ – സങ്ഘസുട്ഠുതായാതി. സങ്ഘഫാസുതായാതി സങ്ഘസ്സ ഫാസുഭാവായ, സഹജീവിതായ സുഖവിഹാരത്ഥായാതി അത്ഥോ.
ദുമ്മങ്കൂനം പുഗ്ഗലാനം നിഗ്ഗഹായാതി ദുമ്മങ്കൂനാമ ദുസ്സീലപുഗ്ഗലാ, യേ മങ്കുതം ആപാദിയമാനാപി ദുക്ഖേന ആപജ്ജന്തി, വീതിക്കമം കരോന്താ വാ കത്വാ വാ ന ലജ്ജന്തി, തേസം നിഗ്ഗഹത്ഥായ. തേ ഹി സിക്ഖാപദേ അസതി ‘‘കിം തുമ്ഹേഹി ദിട്ഠം, കിം സുതം, കിം അമ്ഹേഹി കതം, കതമസ്മിം വത്ഥുസ്മിം കതമം ആപത്തിം രോപേത്വാ അമ്ഹേ നിഗ്ഗണ്ഹഥാ’’തി സങ്ഘം വിഹേഠേയ്യും. സിക്ഖാപദേ പന സതി തേ സങ്ഘോ സിക്ഖാപദം ദസ്സേത്വാ സഹ ധമ്മേന നിഗ്ഗഹേസ്സതി. തേന വുത്തം – ‘‘ദുമ്മങ്കൂനം പുഗ്ഗലാനം നിഗ്ഗഹായാ’’തി.
പേസലാനന്തി പിയസീലാനം ഭിക്ഖൂനം ഫാസുവിഹാരത്ഥായ. പിയസീലാ ഹി ഭിക്ഖൂ കത്തബ്ബാകത്തബ്ബം സാവജ്ജാനവജ്ജം വേലം മരിയാദഞ്ച അജാനന്താ സിക്ഖാത്തയപാരിപൂരിയാ ഘടമാനാ കിലമന്തി, തേ പന സാവജ്ജാനവജ്ജം വേലം മരിയാദഞ്ച ഞത്വാ സിക്ഖാപാരിപൂരിയാ ഘടമാനാ ന കിലമന്തി. തേന തേസം സിക്ഖാപദപഞ്ഞാപനം ഫാസുവിഹാരായ സംവത്തതിയേവ. യോ വാ ദുമ്മങ്കൂനം പുഗ്ഗലാനം നിഗ്ഗഹോ, സ്വേവ തേസം ഫാസുവിഹാരോ. ദുസ്സീലപുഗ്ഗലേ നിസ്സായ ഹി ഉപോസഥപ്പവാരണാ ന തിട്ഠന്തി, സങ്ഘകമ്മാനി നപ്പവത്തന്തി, സാമഗ്ഗീ ന ഹോതി, ഭിക്ഖൂ അനേകഗ്ഗാ ഉദ്ദേസാദീസു അനുയുഞ്ജിതും ന സക്കോന്തി. ദുസ്സീലേസു പന നിഗ്ഗഹിതേസു സബ്ബോപി അയം ഉപദ്ദവോ ന ഹോതി, തതോ പേസലാ ഭിക്ഖൂ ഫാസു വിഹരന്തി. ഏവം ‘‘പേസലാനം ഭിക്ഖൂനം ഫാസുവിഹാരായാ’’തി ഏത്ഥ ദ്വിധാ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.
ദിട്ഠധമ്മികാനം ആസവാനം സംവരായാതി ദിട്ഠധമ്മികാ ആസവാ നാമ അസംവരേ ഠിതേന തസ്മിംയേവ അത്തഭാവേ പത്തബ്ബാ പാണിപ്പഹാരദണ്ഡപ്പഹാരസത്ഥപ്പഹാരഹത്ഥച്ഛേദപാദച്ഛേദഅകിത്തിഅയസവിപ്പടിസാരാദയോ ദുക്ഖവിസേസോ, തേസം സംവരായ പിദഹനായ ആഗമനമഗ്ഗഥകനായാതി അത്ഥോ. സമ്പരായികാനന്തി സമ്പരായികാ ആസവാ നാമ അസംവരേ ഠിതേന കതപാപകമ്മമൂലകാ സമ്പരായേ നരകാദീസു പത്തബ്ബാ ദുക്ഖവിസേസാ, തേസം പടിഘാതത്ഥായ വൂപസമത്ഥായ.
അപ്പസന്നാനന്തി സിക്ഖാപദപഞ്ഞത്തിയാ ഹി സതി സിക്ഖാപദപഞ്ഞത്തിം ഞത്വാ വാ, യഥാപഞ്ഞത്തം പടിപജ്ജമാനേ ഭിക്ഖൂ ദിസ്വാ വാ, യേപി അപ്പസന്നാ പണ്ഡിതമനുസ്സാ, തേ ‘‘യാനി വത ലോകേ മഹാജനസ്സ രജ്ജനദുസ്സനമുയ്ഹനട്ഠാനാനി, തേഹി ഇമേ സമണാ ആരകാ വിരതാ വിഹരന്തി, ദുക്കരം വത കരോന്തീ’’തി പസാദം ആപജ്ജന്തി വിനയപിടകപോത്ഥകം ദിസ്വാ മിച്ഛാദിട്ഠികതവേദിബ്രാഹ്മണാ വിയ. തേന വുത്തം – ‘‘അപ്പസന്നാനം പസാദായാ’’തി.
പസന്നാനന്തി യേപി സാസനേ പസന്നാ കുലപുത്താ, തേപി സിക്ഖാപദപഞ്ഞത്തിം വാ ഞത്വാ, യഥാപഞ്ഞത്തം പടിപജ്ജമാനേ ഭിക്ഖൂ വാ ദിസ്വാ ‘‘അഹോ അയ്യാ ദുക്കരം കരോന്തി, യേ യാവജീവം ഏകഭത്താ വിനയസംവരം പാലേന്തീ’’തി ഭിയ്യോ ഭിയ്യോ പസീദന്തി. തേന വുത്തം – ‘‘പസന്നാനം ഭിയ്യോഭാവായാ’’തി.
സദ്ധമ്മട്ഠിതിയാതി തിവിധോ സദ്ധമ്മോ പരിയത്തിസദ്ധമ്മോ പടിപത്തിസദ്ധമ്മോ അധിഗമസദ്ധമ്മോതി. തത്ഥ സകലമ്പി ബുദ്ധവചനം പരിയത്തിസദ്ധമ്മോ നാമ. തേരസ ധുതഗുണാ ചാരിത്തവാരിത്തസീലസമാധിവിപസ്സനാതി അയം പടിപത്തിസദ്ധമ്മോ നാമ. നവലോകുത്തരധമ്മോ അധിഗമസദ്ധമ്മോ നാമ. സോ സബ്ബോപി യസ്മാ സിക്ഖാപദപഞ്ഞത്തിയാ സതി ഭിക്ഖൂ സിക്ഖാപദഞ്ച തസ്സ വിഭങ്ഗഞ്ച തദത്ഥജോതനത്ഥം അഞ്ഞഞ്ച ബുദ്ധവചനം പരിയാപുണന്തി, യഥാപഞ്ഞത്തഞ്ച പടിപജ്ജമാനാ പടിപത്തിം പൂരേത്വാ പടിപത്തിയാ അധിഗന്തബ്ബം ലോകുത്തരധമ്മം അധിഗച്ഛന്തി, തസ്മാ സിക്ഖാപദപഞ്ഞത്തിയാ സദ്ധമ്മോ ചിരട്ഠിതികോ ഹോതി. തേന വുത്തം – ‘‘സദ്ധമ്മട്ഠിതിയാ’’തി.
വിനയാനുഗ്ഗഹായാതി സിക്ഖാപദപഞ്ഞത്തിയാ സതി സംവരവിനയോ, പഹാനവിനയോ, സമഥവിനയോ, പഞ്ഞത്തിവിനയോതി ചതുബ്ബിധോ വിനയോ അനുഗ്ഗഹിതോ ഹോതി സൂപത്ഥമ്ഭിതോ. തേന വുത്തം – ‘‘വിനയാനുഗ്ഗഹായാ’’തി.
൨. പാതിമോക്ഖട്ഠപനാസുത്തവണ്ണനാ
൩൨. ദുതിയേ പാരാജികോതി പാരാജികാപത്തിം ആപന്നോ. പാരാജികകഥാ വിപ്പകതാ ഹോതീതി ‘‘അസുകപുഗ്ഗലോ പാരാജികം ആപന്നോ നു ഖോ നോ’’തി ഏവം കഥാ ആരഭിത്വാ അനിട്ഠാപിതാ ഹോതി. ഏസ നയോ സബ്ബത്ഥ.
൩. ഉബ്ബാഹികാസുത്തവണ്ണനാ
൩൩. തതിയേ ഉബ്ബാഹികായാതി സമ്പത്തഅധികരണം വൂപസമേതും സങ്ഘതോ ഉബ്ബാഹിത്വാ ഉദ്ധരിത്വാ ഗഹണത്ഥായ. വിനയേ ഖോ പന ഠിതോ ഹോതീതി വിനയലക്ഖണേ പതിട്ഠിതോ ഹോതി. അസംഹീരോതി ന അഞ്ഞസ്സ വചനമത്തേനേവ അത്തനോ ലദ്ധിം വിസ്സജ്ജേതി. പടിബലോതി കായബലേനപി ഞാണബലേനപി സമന്നാഗതോ. സഞ്ഞാപേതുന്തി ജാനാപേതും. പഞ്ഞാപേതുന്തി സമ്പജാനാപേതും. നിജ്ഝാപേതുന്തി ഓലോകാപേതും. പേക്ഖതുന്തി പസ്സാപേതും. പസാദേതുന്തി സഞ്ജാതപസാദം കാതും. അധികരണന്തി വിവാദാധികരണാദിചതുബ്ബിധം. അധികരണസമുദയന്തി വിവാദമൂലാദികം അധികരണകാരകം. അധികരണനിരോധന്തി അധികരണാനം വൂപസമം. അധികരണനിരോധഗാമിനിം പടിപദന്തി സത്തവിധഅധികരണസമഥം.
൪. ഉപസമ്പദാസുത്തവണ്ണനാ
൩൪. ചതുത്ഥേ അനഭിരതിന്തി ഉക്കണ്ഠിതഭാവം. വൂപകാസേതുന്തി വിനേതും. അധിസീലേതി ഉത്തമസീലേ. ചിത്തപഞ്ഞാസുപി ഏസേവ നയോ.
൭. സങ്ഘഭേദസുത്തവണ്ണനാ
൩൭. സത്തമേ വത്ഥൂഹീതി കാരണേഹി. അവകസ്സന്തീതി പരിസം ആകഡ്ഢന്തി വിജടേന്തി ഏകമന്തം ഉസ്സാരേന്തി. അപകസ്സന്തീതി അതിവിയ ആകഡ്ഢന്തി, യഥാ വിസംസട്ഠാ ഹോന്തി, ഏവം കരോന്തി. ആവേനി കമ്മാനി കരോന്തീതി വിസും സങ്ഘകമ്മാനി കരോന്തി.
൯-൧൦. ആനന്ദസുത്തദ്വയവണ്ണനാ
൩൯-൪൦. നവമേ കപ്പട്ഠികന്തി ആയുകപ്പം നിരയമ്ഹി ഠിതികാരണം. കിബ്ബിസം പസവതീതി പാപം പടിലഭതി. ആപായികോതി അപായഗമനീയോ. നേരയികോതി നിരയേ നിബ്ബത്തനകോ. വഗ്ഗരതോതി ഭേദരതോ. യോഗക്ഖേമാ പധംസതീതി യോഗേഹി ഖേമതോ അരഹത്തതോ ധംസതി വിഗച്ഛതി. ദസമേ അനുഗ്ഗഹോതി അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ സങ്ഗഹാനുഗ്ഗഹോ. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനത്ഥമേവാതി.
ഉപാലിവഗ്ഗോ ചതുത്ഥോ.
൫. അക്കോസവഗ്ഗോ
൪. കുസിനാരസുത്തവണ്ണനാ
൪൪. പഞ്ചമസ്സ ചതുത്ഥേ കുസിനാരായന്തി ഏവംനാമകേ നഗരേ. ദേവതാനം അത്ഥായ ബലിം ഹരന്തി ഏത്ഥാതി ബലിഹരണോ, തസ്മിം ബലിഹരണേ. അച്ഛിദ്ദേന അപ്പടിമംസേനാതിആദീസു യേന കേനചിദേവ പഹടോ വാ ഹോതി, വേജ്ജകമ്മാദീനി വാ കതാനി, തസ്സ കായസമാചാരോ ഉപചികാദീഹി ഖായിതതാലപണ്ണം വിയ ഛിദ്ദോ ച, പടിമസിതും യത്ഥ കത്ഥചി ഗഹേത്വാ ആകഡ്ഢിതും സക്കുണേയ്യതായ പടിമംസോ ച ഹോതി, വിപരീതോ അച്ഛിദ്ദോ അപ്പടിമംസോ നാമ. വചീസമാചാരോ പന മുസാവാദഓമസവാദപേസുഞ്ഞഅമൂലകാനുദ്ധംസനാദീഹി ഛിദ്ദോ സപ്പടിമംസോ ച ഹോതി, വിപരീതോ അച്ഛിദ്ദോ അപ്പടിമംസോ. മേത്തം നു ഖോ മേ ചിത്തന്തി പലിബോധം ഛിന്ദിത്വാ കമ്മട്ഠാനഭാവനാനുയോഗേന അധിഗതം മേ മേത്തചിത്തം. അനാഘാതന്തി ആഘാതവിരഹിതം, വിക്ഖമ്ഭനേന വിഹതാഘാതന്തി അത്ഥോ. കത്ഥ വുത്തന്തി ഇദം സിക്ഖാപദം കിസ്മിം നഗരേ വുത്തം.
കാലേന വക്ഖാമീതിആദീസു ഏകോ ഏകം ഓകാസം കാരേത്വാ ചോദേന്തോ കാലേന വദതി നാമ. സങ്ഘമജ്ഝേ വാ ഗണമജ്ഝേ വാ സലാകഗ്ഗയാഗഗ്ഗവിതക്കമാളകഭിക്ഖാചാരമഗ്ഗആസനസാലാദീസു വാ ഉപട്ഠാകേഹി പരിവാരിതക്ഖണേ വാ ചോദേന്തോ അകാലേന വദതി നാമ. തച്ഛേന വദന്തോ ഭൂതേന വദതി നാമ. ‘‘ദഹരമഹല്ലകപരിസാവചരകപംസുകൂലികധമ്മകഥികപതിരൂപം തവ ഇദ’’ന്തി വദന്തോ ഫരുസേന വദതി നാമ. കാരണനിസ്സിതം പന കത്വാ, ‘‘ഭന്തേ മഹല്ലകത്ഥ, പരിസാവചരകത്ഥ, പംസുകൂലികത്ഥ, ധമ്മകഥികത്ഥപതിരൂപം തുമ്ഹാകമിദ’’ന്തി വദന്തോ സണ്ഹേന വദതി നാമ. കാരണനിസ്സിതം കത്വാ വദന്തോ അത്ഥസംഹിതേന വദതി നാമ. മേത്തചിത്തോ വക്ഖാമി നോ ദോസന്തരോതി മേത്തചിത്തം പച്ചുപട്ഠപേത്വാ വക്ഖാമി, ന ദുട്ഠചിത്തോ ഹുത്വാ.
൫. രാജന്തേപുരപ്പവേസനസുത്തവണ്ണനാ
൪൫. പഞ്ചമേ കതം വാ കരിസ്സന്തി വാതി മേഥുനവീതിക്കമം കരിംസു വാ കരിസ്സന്തി വാ. രതനന്തി മണിരതനാദീസു യംകിഞ്ചി. പത്ഥേതീതി മാരേതും ഇച്ഛതി. ഹത്ഥിസമ്ബാധന്തി ഹത്ഥീഹി സമ്ബാധം. ഹത്ഥിസമ്മദ്ദന്തി വാ പാഠോ, തസ്സത്ഥോ – ഹത്ഥീഹി സമ്മദ്ദോ ഏത്ഥാതി ഹത്ഥിസമ്മദ്ദം. സേസേസുപി ഏസേവ നയോ. രജനീയാനി രൂപസദ്ദഗന്ധരസഫോട്ഠബ്ബാനീതി ഏതാനി രാഗജനകാനി രൂപാദീനി തത്ഥ പരിപൂരാനി ഹോന്തി.
൬. സക്കസുത്തവണ്ണനാ
൪൬. ഛട്ഠേ സോകസഭയേതി സോകേന സഭയേ. സോകഭയേതി വാ പാഠോ, അയമേവത്ഥോ. ദുതിയപദേപി ഏസേവ നയോ. യേന കേനചി കമ്മട്ഠാനേനാതി കസിവണിജ്ജാദികമ്മേസു യേന കേനചി കമ്മേന. അനാപജ്ജ അകുസലന്തി കിഞ്ചി അകുസലം അനാപജ്ജിത്വാ. നിബ്ബിസേയ്യാതി ഉപ്പാദേയ്യ ആചിനേയ്യ. ദക്ഖോതി ഛേകോ. ഉട്ഠാനസമ്പന്നോതി ഉട്ഠാനവീരിയേന സമന്നാഗതോ. അലം വചനായാതി യുത്തോ വചനായ. ഏകന്തസുഖപ്പടിസംവേദീ വിഹരേയ്യാതി ഏകന്തമേവ കായികചേതസികസുഖം ഞാണേന പടിസംവേദേന്തോ വിഹരേയ്യ. അനിച്ചാതി ഹുത്വാ അഭാവതോ. തുച്ഛാതി സാരരഹിതാ. മുസാതി നിച്ചസുഭസുഖാ വിയ ഖായമാനാപി തഥാ ന ഹോന്തീതി മുസാ. മോസധമ്മാതി നസ്സനസഭാവാ. തസ്മാ തേ പടിച്ച ദുക്ഖം ഉപ്പജ്ജതീതി സന്ദസ്സേതി. ഇധ പന വോതി ഏത്ഥ വോ തി നിപാതമത്തം. അപണ്ണകം വാ സോതാപന്നോതി അവിരാധിതം ഏകംസേന സോതാപന്നോ വാ ഹോതി. സോപി ഝാനം നിബ്ബത്തേതി, ബ്രഹ്മലോകം വാ ഗന്ത്വാ ഛസു വാ കാമസഗ്ഗേസു ഏകന്തസുഖപ്പടിസംവേദീ ഹുത്വാ വിഹരേയ്യ. ഇമസ്മിം സുത്തേ സത്ഥാ അട്ഠങ്ഗുപോസഥസ്സ ഗുണം കഥേസി.
൭. മഹാലിസുത്തവണ്ണനാ
൪൭. സത്തമേ മിച്ഛാപണിഹിതന്തി മിച്ഛാ ഠപിതം. അധമ്മചരിയാവിസമചരിയാതി അകുസലകമ്മപഥവസേന അധമ്മചരിയസങ്ഖാതാ വിസമചരിയാ. കുസലകമ്മപഥവസേന ഇതരാ വേദിതബ്ബാ. ഏവമിധ വട്ടമേവ കഥിതം.
൮. പബ്ബജിതഅഭിണ്ഹസുത്തവണ്ണനാ
൪൮. അട്ഠമേ പബ്ബജിതേനാതി ഘരാവാസം പഹായ സാസനേ പബ്ബജ്ജം ഉപഗതേന. അഭിണ്ഹന്തി അഭിക്ഖണം പുനപ്പുനം, പച്ചവേക്ഖിതബ്ബാ ഓലോകേതബ്ബാ സല്ലക്ഖേതബ്ബാ. വേവണ്ണിയന്തി വിവണ്ണഭാവം. തം പനേതം വേവണ്ണിയം ദുവിധം ഹോതി സരീരവേവണ്ണിയം പരിക്ഖാരവേവണ്ണിയഞ്ച. തത്ഥ കേസമസ്സുഓരോപനേന സരീരവേവണ്ണിയം വേദിതബ്ബം. പുബ്ബേ പന നാനാവിരാഗാനി സുഖുമവത്ഥാനി നിവാസേത്വാപി നാനഗ്ഗരസഭോജനം സുവണ്ണരജതഭാജനേസു ഭുഞ്ജിത്വാപി സിരിഗബ്ഭേ വരസയനാസനേസു നിപജ്ജിത്വാപി നിസീദിത്വാപി സപ്പിനവനീതാദീഹി ഭേസജ്ജം കത്വാപി പബ്ബജിതകാലതോ പട്ഠായ ഛിന്നസങ്ഘടിതകസാവരസപീതാനി വത്ഥാനി നിവാസേതബ്ബാനി, അയപത്തേ വാ മത്തികപത്തേ വാ മിസ്സകോദനോ ഭുഞ്ജിതബ്ബോ, രുക്ഖമൂലാദിസേനാസനേ മുഞ്ജതിണസന്ഥരണാദീസു നിപജ്ജിതബ്ബം, ചമ്മഖണ്ഡതട്ടികാദീസു നിസീദിതബ്ബം, പൂതിമുത്താദീഹി ഭേസജ്ജം കത്തബ്ബം ഹോതി. ഏവമേത്ഥ പരിക്ഖാരവേവണ്ണിയം വേദിതബ്ബം. ഏവം പച്ചവേക്ഖതോ കോപോ ച മാനോ ച പഹീയതി.
പരപടിബദ്ധാ മേ ജീവികാതി മയ്ഹം പരേസു പടിബദ്ധാ പരായത്താ ചതുപച്ചയജീവികാതി. ഏവം പച്ചവേക്ഖതോ ഹി ആജീവോ പരിസുജ്ഝതി, പിണ്ഡപാതോ ച അപചിതോ ഹോതി, ചതൂസു പച്ചയേസു അപച്ചവേക്ഖിതപരിഭോഗോ നാമ ന ഹോതി. അഞ്ഞോ മേ ആകപ്പോ കരണീയോതി യോ ഗിഹീനം ഉരം അഭിനീഹരിത്വാ ഗീവം പഗ്ഗഹേത്വാ ലലിതേനാകാരേന അനിയതപദവീതിഹാരേന ഗമനാകപ്പോ ഹോതി, തതോ അഞ്ഞോവ ആകപ്പോ മയാ കരണീയോ, സന്തിന്ദ്രിയേന സന്തമാനസേന യുഗമത്തദസ്സിനാ വിസമട്ഠാനേ ഉദകസകടേനേവ മന്ദമിതപദവീതിഹാരേന ഹുത്വാ ഗന്തബ്ബന്തി പച്ചവേക്ഖിതബ്ബം. ഏവം പച്ചവേക്ഖതോ ഹി ഇരിയാപഥോ സാരുപ്പോ ഹോതി, തിസ്സോ സിക്ഖാ പരിപൂരേന്തി. കച്ചിനുഖോതി സലക്ഖണേ നിപാതസമുദായോ. അത്താതി ചിത്തം. സീലതോ ന ഉപവദതീതി അപരിസുദ്ധം തേ സീലന്തി സീലപച്ചയോ ന ഉപവദതി. ഏവം പച്ചവേക്ഖതോ ഹി അജ്ഝത്തം ഹിരീ സമുട്ഠാതി, സാ തീസു ദ്വാരേസു സംവരം സാധേതി, തീസു ദ്വാരേസു സംവരോ ചതുപാരിസുദ്ധിസീലം ഹോതി, ചതുപാരിസുദ്ധിസീലേ ഠിതോ വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ അരഹത്തം ഗണ്ഹാതി. അനുവിച്ച വിഞ്ഞൂ സബ്രഹ്മചാരീതി പണ്ഡിതാ സബ്രഹ്മചാരിനോ അനുവിചാരേത്വാ. ഏവം പച്ചവേക്ഖതോ ഹി ബഹിദ്ധാ ഓത്തപ്പം സണ്ഠാതി, തം തീസു ദ്വാരേസു സംവരം സാധേതീതി അനന്തരനയേനേവ വേദിതബ്ബം.
നാനാഭാവോ വിനാഭാവോതി ജാതിയാ നാനാഭാവോ, മരണേന വിനാഭാവോ. ഏവം പച്ചവേക്ഖതോ ഹി തീസു ദ്വാരേസു അസംവുതാകാരോ നാമ ന ഹോതി, മരണസ്സതി സൂപട്ഠിതാ ഹോതി. കമ്മസ്സകോമ്ഹീതിആദീസു കമ്മം മയ്ഹം സകം അത്തനോ സന്തകന്തി കമ്മസ്സകാ. കമ്മേന ദാതബ്ബം ഫലം ദായം, കമ്മസ്സ ദായം കമ്മദായം, തം ആദീയാമീതി കമ്മദായാദോ. കമ്മം മയ്ഹം യോനി കാരണന്തി കമ്മയോനി. കമ്മം മയ്ഹം ബന്ധു ഞാതകോതി കമ്മബന്ധു. കമ്മം മയ്ഹം പടിസരണം പതിട്ഠാതി കമ്മപടിസരണോ. തസ്സ ദായാദോ ഭവിസ്സാമീതി തസ്സ കമ്മസ്സ ദായാദോ തേന ദിന്നഫലം പടിഗ്ഗാഹകോ ഭവിസ്സാമി. ഏവം കമ്മസ്സകതം പന പച്ചവേക്ഖതോ പാപകരണം നാമ ന ഹോതി. കഥംഭൂതസ്സ മേ രത്തിന്ദിവാ വീതിവത്തന്തീതി കിന്നു ഖോ മേ വത്തപ്പടിപത്തിം കരോന്തസ്സ, ഉദാഹു അകരോന്തസ്സ, ബുദ്ധവചനം സജ്ഝായന്തസ്സ, ഉദാഹു അസജ്ഝായന്തസ്സ, യോനിസോമനസികാരേ കമ്മം കരോന്തസ്സ, ഉദാഹു അകരോന്തസ്സാതി കഥംഭൂതസ്സ മേ രത്തിന്ദിവാ വീതിവത്തന്തി, പരിവത്തന്തീതി അത്ഥോ. ഏവം പച്ചവേക്ഖതോ ഹി അപ്പമാദോ പരിപൂരതി.
സുഞ്ഞാഗാരേ അഭിരമാമീതി വിവിത്തോകാസേ സബ്ബിരിയാപഥേസു ഏകകോവ ഹുത്വാ കച്ചി നു ഖോ അഭിരമാമീതി അത്ഥോ. ഏവം പച്ചവേക്ഖതോ കായവിവേകോ പരിപൂരതി. ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മോതി ഉത്തരിമനുസ്സാനം ഉക്കട്ഠമനുസ്സഭൂതാനം ഝായീനഞ്ചേവ അരിയാനഞ്ച ഝാനാദിധമ്മോ, ദസകുസലകമ്മപഥസങ്ഖാതമനുസ്സധമ്മതോ വാ ഉത്തരിതരോ വിസിട്ഠതരോ ധമ്മോ മേ മമ സന്താനേ അത്ഥി നു ഖോ, സന്തി നു ഖോതി അത്ഥോ. അലമരിയഞാണദസ്സനവിസേസോതി മഹഗ്ഗതലോകുത്തരപഞ്ഞാ പജാനനട്ഠേന ഞാണം, ചക്ഖുനാ ദിട്ഠമിവ ധമ്മം പച്ചക്ഖകരണതോ ദസ്സനട്ഠേന ദസ്സനന്തി ഞാണദസ്സനം, അരിയം വിസുദ്ധം ഉത്തമം ഞാണദസ്സനന്തി അരിയഞാണദസ്സനം, അലം പരിയത്തകം കിലേസവിദ്ധംസനസമത്ഥം അരിയഞാണദസ്സനമേത്ഥ, അസ്സ വാതി അലമരിയഞാണദസ്സനോ, ഝാനാദിഭേദോ ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മോ അലമരിയഞാണദസ്സനോ ച സോ വിസേസോ ചാതി അലമരിയഞാണദസ്സനവിസേസോ. അഥ വാ തമേവ കിലേസവിദ്ധംസനസമത്ഥം വിസുദ്ധം ഞാണദസ്സനമേവ വിസേസോതി അലമരിയഞാണദസ്സനവിസേസോ വാ. അധിഗതോതി പടിലദ്ധോ മേ അത്ഥി നു ഖോ. സോഹന്തി പടിലദ്ധവിസേസോ സോ അഹം. പച്ഛിമേ കാലേതി മരണമഞ്ചേ നിപന്നകാലേ. പുട്ഠോതി സബ്രഹ്മചാരീഹി അധിഗതഗുണവിസേസം പുച്ഛിതോ. ന മങ്കു ഭവിസ്സാമീതി പതിതക്ഖന്ധോ നിത്തേജോ ന ഹേസ്സാമീതി. ഏവം പച്ചവേക്ഖന്തസ്സ ഹി മോഘകാലകിരിയാ നാമ ന ഹോതി.
൯-൧൦. സരീരട്ഠധമ്മസുത്താദിവണ്ണനാ
൪൯-൫൦. നവമേ പോനോബ്ഭവികോതി പുനബ്ഭവനിബ്ബത്തകോ. ഭവസങ്ഖാരോതി ഭവസങ്ഖരണകമ്മം. ഇമസ്മിം സുത്തേ വട്ടമേവ കഥിതം. ദസമേ സീലബാഹുസച്ചവീരിയസതിപഞ്ഞാ ലോകിയലോകുത്തരാമിസ്സികാ കഥിതാ. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനത്ഥമേവാതി.
അക്കോസവഗ്ഗോ പഞ്ചമോ.
പഠമപണ്ണാസകം നിട്ഠിതം.
൨. ദുതിയപണ്ണാസകം
(൬) ൧. സചിത്തവഗ്ഗോ
൧-൪. സചിത്തസുത്താദിവണ്ണനാ
൫൧-൫൪. ദുതിയസ്സ പഠമേ സചിത്തപരിയായകുസലോതി അത്തനോ ചിത്തവാരകുസലോ. രജന്തി ആഗന്തുകഉപക്കിലേസം. അങ്ഗണന്തി തത്ഥജാതകഅങ്ഗകാളതിലകാദിം. ആസവാനം ഖയായാതി അരഹത്തത്ഥായ. തതിയേ പടിഭാനേനാതി വചനസണ്ഠാനേന. ചതുത്ഥേ അധിപഞ്ഞാധമ്മവിപസ്സനായാതി സങ്ഖാരപരിഗ്ഗാഹകവിപസ്സനായ.
൮. മൂലകസുത്തവണ്ണനാ
൫൮. അട്ഠമേ അമതോഗധാതി ഏത്ഥ സഉപാദിസേസാ നിബ്ബാനധാതു കഥിതാ, നിബ്ബാനപരിയോസാനാതി ഏത്ഥ അനുപാദിസേസാ. അനുപാദിസേസം പത്തസ്സ ഹി സബ്ബേ ധമ്മാ പരിയോസാനപ്പത്താ നാമ ഹോന്തി. സേസപദാനി ഹേട്ഠാ വുത്തത്ഥാനേവ.
൯. പബ്ബജ്ജാസുത്തവണ്ണനാ
൫൯. നവമേ തസ്മാതി യസ്മാ ഏവം അപരിചിതചിത്തസ്സ സാമഞ്ഞത്ഥോ ന സമ്പജ്ജതി, തസ്മാ. യഥാപബ്ബജ്ജാപരിചിതഞ്ച നോ ചിത്തം ഭവിസ്സതീതി യഥാ പബ്ബജ്ജാനുരൂപേന പരിചിതം. യേ ഹി കേചി പബ്ബജന്തി നാമ, സബ്ബേ തേ അരഹത്തം പത്ഥേത്വാ. തസ്മാ യം ചിത്തം അരഹത്താധിഗമത്ഥായ പരിചിതം വഡ്ഢിതം, തം യഥാപബ്ബജ്ജാപരിചിതം നാമാതി വേദിതബ്ബം. ഏവരൂപം പന ചിത്തം ഭവിസ്സതീതി സിക്ഖിതബ്ബം. ലോകസ്സ സമഞ്ച വിസമഞ്ചാതി സത്തലോകസ്സ സുചരിതദുച്ചരിതാനി. ലോകസ്സ ഭവഞ്ച വിഭവഞ്ചാതി തസ്സ വഡ്ഢിഞ്ച വിനാസഞ്ച, തഥാ സമ്പത്തിഞ്ച വിപത്തിഞ്ച. ലോകസ്സ സമുദയഞ്ച അത്ഥങ്ഗമഞ്ചാതി പന സങ്ഖാരലോകം സന്ധായ വുത്തം, ഖന്ധാനം നിബ്ബത്തിഞ്ച ഭേദഞ്ചാതി അത്ഥോ.
൧൦. ഗിരിമാനന്ദസുത്തവണ്ണനാ
൬൦. ദസമേ അനുകമ്പം ഉപാദായാതി ഗിരിമാനന്ദത്ഥേരേ അനുകമ്പം പടിച്ച. ചക്ഖുരോഗോതിആദയോ വത്ഥുവസേന വേദിതബ്ബാ. നിബ്ബത്തിതപ്പസാദാനഞ്ഹി രോഗോ നാമ നത്ഥി. കണ്ണരോഗോതി ബഹികണ്ണേ രോഗോ. പിനാസോതി ബഹിനാസികായ രോഗോ. നഖസാതി നഖേഹി വിലേഖിതട്ഠാനേ രോഗോ. പിത്തസമുട്ഠാനാതി പിത്തസമുട്ഠിതാ. തേ കിര ദ്വത്തിംസ ഹോന്തി. സേമ്ഹസമുട്ഠാനാദീസുപി ഏസേവ നയോ. ഉതുപരിണാമജാതി ഉതുപരിണാമേന അച്ചുണ്ഹാതിസീതേന ഉപ്പജ്ജനകരോഗാ. വിസമപരിഹാരജാതി അതിചിരട്ഠാനനിസജ്ജാദിനാ വിസമപരിഹാരേന ജാതാ. ഓപക്കമികാതി വധബന്ധനാദിനാ ഉപക്കമേന ജാതാ. കമ്മവിപാകജാതി ബലവകമ്മവിപാകസമ്ഭൂതാ. സന്തന്തി രാഗാദിസന്തതായ സന്തം. അതപ്പകട്ഠേന പണീതം. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനത്ഥമേവാതി.
സചിത്തവഗ്ഗോ പഠമോ.