൨. നീവരണപ്പഹാനവഗ്ഗവണ്ണനാ

൧൧. ദുതിയസ്സ പഠമേ ഏകധമ്മമ്പീതി ഏത്ഥ ‘‘തസ്മിം ഖോ പന സമയേ ധമ്മാ ഹോന്തീ’’തിആദീസു (ധ. സ. ൧൨൧) വിയ നിസ്സത്തട്ഠേന ധമ്മോ വേദിതബ്ബോ. തസ്മാ ഏകധമ്മമ്പീതി നിസ്സത്തം ഏകസഭാവമ്പീതി അയമേത്ഥ അത്ഥോ. അനുപ്പന്നോവാതി ഏത്ഥ പന ‘‘ഭൂതാനം വാ സത്താനം ഠിതിയാ സമ്ഭവേസീനം വാ അനുഗ്ഗഹായ (മ. നി. ൧.൪൦൨; സം. നി. ൨.൧൧) യാവതാ, ഭിക്ഖവേ, സത്താ അപദാ വാ ദ്വിപദാ വാ’’തി (അ. നി. ൪.൩൪; ഇതിവു. ൯൦) ഏവമാദീസു വിയ സമുച്ചയത്ഥോ വാസദ്ദോ ദട്ഠബ്ബോ, ന വികപ്പത്ഥോ. അയഞ്ഹേത്ഥ അത്ഥോ – യേന ധമ്മേന അനുപ്പന്നോ ച കാമച്ഛന്ദോ ഉപ്പജ്ജതി, ഉപ്പന്നോ ച കാമച്ഛന്ദോ ഭിയ്യോഭാവായ വേപുല്ലായ സംവത്തതി, തമഹം യഥാ സുഭനിമിത്തം, ഏവം അഞ്ഞം ന പസ്സാമീതി. തത്ഥ അനുപ്പന്നോതി അജാതോ അസഞ്ജാതോ അപാതുഭൂതോ അസമുദാഗതോ. കാമച്ഛന്ദോതി ‘‘യോ കാമേസു കാമച്ഛന്ദോ കാമരാഗോ കാമനന്ദീ കാമതണ്ഹാ’’തിആദിനാ (ധ. സ. ൧൧൫൬) നയേന വിത്ഥാരിതം കാമച്ഛന്ദനീവരണം. ഉപ്പജ്ജതീതി നിബ്ബത്തതി പാതുഭവതി. സോ പനേസ അസമുദാചാരവസേന വാ അനനുഭൂതാരമ്മണവസേന വാ അനുപ്പന്നോ ഉപ്പജ്ജതീതി വേദിതബ്ബോ. അഞ്ഞഥാ ഹി അനമതഗ്ഗേ സംസാരേ അനുപ്പന്നോ നാമ നത്ഥി.

തത്ഥ ഏകച്ചസ്സ വത്തവസേന കിലേസോ ന സമുദാചരതി, ഏകച്ചസ്സ ഗന്ഥധുതങ്ഗസമാധി- വിപസ്സനാനവകമ്മാദീനം അഞ്ഞതരവസേന. കഥം? ഏകച്ചോ ഹി വത്തസമ്പന്നോ ഹോതി, തസ്സ ദ്വേഅസീതി ഖുദ്ദകവത്താനി ചുദ്ദസ മഹാവത്താനി ചേതിയങ്ഗണബോധിയങ്ഗണപാനീയമാളകഉപോസഥാഗാരആഗന്തുകഗമികവത്താനി ച കരോന്തസ്സേവ കിലേസോ ഓകാസം ന ലഭതി. അപരഭാഗേ പനസ്സ വത്തം വിസ്സജ്ജേത്വാ ഭിന്നവത്തസ്സ ചരതോ അയോനിസോമനസികാരഞ്ചേവ സതിവോസ്സഗ്ഗഞ്ച ആഗമ്മ ഉപ്പജ്ജതി. ഏവമ്പി അസമുദാചാരവസേന അനുപ്പന്നോ ഉപ്പജ്ജതി നാമ.

ഏകച്ചോ ഗന്ഥയുത്തോ ഹോതി, ഏകമ്പി നികായം ഗണ്ഹാതി ദ്വേപി തയോപി ചത്താരോപി പഞ്ചപി. തസ്സ തേപിടകം ബുദ്ധവചനം അത്ഥവസേന പാളിവസേന അനുസന്ധിവസേന പുബ്ബാപരവസേന ഗണ്ഹന്തസ്സ സജ്ഝായന്തസ്സ വാചേന്തസ്സ ദേസേന്തസ്സ പകാസേന്തസ്സ കിലേസോ ഓകാസം ന ലഭതി. അപരഭാഗേ പനസ്സ ഗന്ഥകമ്മം പഹായ കുസീതസ്സ ചരതോ അയോനിസോമനസികാരസതിവോസ്സഗ്ഗേ ആഗമ്മ ഉപ്പജ്ജതി. ഏവമ്പി അസമുദാചാരവസേന അനുപ്പന്നോ ഉപ്പജ്ജതി നാമ.

ഏകച്ചോ പന ധുതങ്ഗധരോ ഹോതി, തേരസ ധുതങ്ഗഗുണേ സമാദായ വത്തതി. തസ്സ പന ധുതങ്ഗഗുണേ പരിഹരന്തസ്സ കിലേസോ ഓകാസം ന ലഭതി. അപരഭാഗേ പനസ്സ ധുതങ്ഗാനി വിസ്സജ്ജേത്വാ ബാഹുല്ലായ ആവത്തസ്സ ചരതോ അയോനിസോമനസികാരസതിവോസ്സഗ്ഗേ ആഗമ്മ ഉപ്പജ്ജതി. ഏവമ്പി അസമുദാചാരവസേന അനുപ്പന്നോ ഉപ്പജ്ജതി നാമ.

ഏകച്ചോ അട്ഠസു സമാപത്തീസു ചിണ്ണവസീ ഹോതി, തസ്സ പഠമജ്ഝാനാദീസു ആവജ്ജനവസിആദീനം വസേന വിഹരന്തസ്സ കിലേസോ ഓകാസം ന ലഭതി. അപരഭാഗേ പനസ്സ പരിഹീനജ്ഝാനസ്സ വാ വിസ്സട്ഠജ്ഝാനസ്സ വാ ഭസ്സാദീസു അനുയുത്തസ്സ വിഹരതോ അയോനിസോമനസികാരസതിവോസ്സഗ്ഗേ ആഗമ്മ ഉപ്പജ്ജതി. ഏവമ്പി അസമുദാചാരവസേന അനുപ്പന്നോ ഉപ്പജ്ജതി നാമ.

ഏകച്ചോ പന വിപസ്സകോ ഹോതി, സത്തസു വാ അനുപസ്സനാസു അട്ഠാരസസു വാ മഹാവിപസ്സനാസു കമ്മം കരോന്തോ വിഹരതി. തസ്സേവം വിഹരതോ കിലേസോ ഓകാസം ന ലഭതി. അപരഭാഗേ പനസ്സ വിപസ്സനാകമ്മം പഹായ കായദള്ഹീബഹുലസ്സ വിഹരതോ അയോനിസോമനസികാരസതിവോസ്സഗ്ഗേ ആഗമ്മ ഉപ്പജ്ജതി. ഏവമ്പി അസമുദാചാരവസേന അനുപ്പന്നോ ഉപ്പജ്ജതി നാമ.

ഏകച്ചോ നവകമ്മികോ ഹോതി, ഉപോസഥാഗാരഭോജനസാലാദീനി കാരേതി. തസ്സ തേസം ഉപകരണാനി ചിന്തേന്തസ്സ കിലേസോ ഓകാസം ന ലഭതി. അപരഭാഗേ പനസ്സ നവകമ്മേ നിട്ഠിതേ വാ വിസ്സട്ഠേ വാ അയോനിസോമനസികാരസതിവോസ്സഗ്ഗേ ആഗമ്മ ഉപ്പജ്ജതി. ഏവമ്പി അസമുദാചാരവസേന അനുപ്പന്നോ ഉപ്പജ്ജതി നാമ.

ഏകച്ചോ പന ബ്രഹ്മലോകാ ആഗതോ സുദ്ധസത്തോ ഹോതി, തസ്സ അനാസേവനതായ കിലേസോ ഓകാസം ന ലഭതി. അപരഭാഗേ പനസ്സ ലദ്ധാസേവനസ്സ അയോനിസോമനസികാരസതിവോസ്സഗ്ഗേ ആഗമ്മ ഉപ്പജ്ജതി. ഏവമ്പി അസമുദാചാരവസേന അനുപ്പന്നോ ഉപ്പജ്ജതി നാമ. ഏവം താവ അസമുദാചാരവസേന അനുപ്പന്നസ്സ ഉപ്പന്നതാ വേദിതബ്ബാ.

കഥം അനനുഭൂതാരമ്മണവസേന? ഇധേകച്ചോ അനനുഭൂതപുബ്ബം മനാപിയം രൂപാദിആരമ്മണം ലഭതി, തസ്സ തത്ഥ അയോനിസോമനസികാരസതിവോസ്സഗ്ഗേ ആഗമ്മ രാഗോ ഉപ്പജ്ജതി. ഏവം അനനുഭൂതാരമ്മണവസേന അനുപ്പന്നോ ഉപ്പജ്ജതി നാമ.

ഉപ്പന്നോതി ജാതോ സഞ്ജാതോ നിബ്ബത്തോ അഭിനിബ്ബത്തോ പാതുഭൂതോ. ഭിയ്യോഭാവായാതി പുനപ്പുനഭാവായ. വേപുല്ലായാതി വിപുലഭാവായ രാസിഭാവായ. തത്ഥ സകിം ഉപ്പന്നോ കാമച്ഛന്ദോ ന നിരുജ്ഝിസ്സതി, സകിം നിരുദ്ധോ വാ സ്വേവ പുന ഉപ്പജ്ജിസ്സതീതി അട്ഠാനമേതം. ഏകസ്മിം പന നിരുദ്ധേ തസ്മിം വാ ആരമ്മണേ അഞ്ഞസ്മിം വാ ആരമ്മണേ അപരാപരം ഉപ്പജ്ജമാനോ ഭിയ്യോഭാവായ വേപുല്ലായ സംവത്തതി നാമ.

സുഭനിമിത്തന്തി രാഗട്ഠാനിയം ആരമ്മണം. ‘‘സനിമിത്താ, ഭിക്ഖവേ, ഉപ്പജ്ജന്തി പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ, നോ അനിമിത്താ’’തി ഏത്ഥ നിമിത്തന്തി പച്ചയസ്സ നാമം. ‘‘അധിചിത്തമനുയുത്തേന, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനാ പഞ്ച നിമിത്താനി കാലേന കാലം മനസികാതബ്ബാനീ’’തി (മ. നി. ൧.൨൧൬) ഏത്ഥ കാരണസ്സ. ‘‘സോ തം നിമിത്തം ആസേവതി ഭാവേതീ’’തി (അ. നി. ൯.൩൫) ഏത്ഥ സമാധിസ്സ. ‘‘യം നിമിത്തം ആഗമ്മ യം നിമിത്തം മനസികരോതോ അനന്തരാ ആസവാനം ഖയോ ഹോതീ’’തി (അ. നി. ൬.൨൭) ഏത്ഥ വിപസ്സനായ. ഇധ പന രാഗട്ഠാനിയോ ഇട്ഠാരമ്മണധമ്മോ ‘‘സുഭനിമിത്ത’’ന്തി അധിപ്പേതോ. അയോനിസോമനസികരോതോതി. ‘‘തത്ഥ കതമോ അയോനിസോമനസികാരോ? അനിച്ചേ നിച്ചന്തി, ദുക്ഖേ സുഖന്തി, അനത്തനി അത്താതി, അസുഭേ സുഭന്തി, അയോനിസോമനസികാരോ ഉപ്പഥമനസികാരോ, സച്ചവിപ്പടികൂലേന വാ ചിത്തസ്സ ആവജ്ജനാ അന്വാവജ്ജനാ ആഭോഗോ സമന്നാഹാരോ മനസികാരോ. അയം വുച്ചതി അയോനിസോമനസികാരോ’’തി (വിഭ. ൯൩൬) ഇമസ്സ മനസികാരസ്സ വസേന അനുപായേന മനസികരോന്തസ്സാതി.

൧൨. ദുതിയേ ബ്യാപാദോതി ഭത്തബ്യാപത്തി വിയ ചിത്തസ്സ ബ്യാപജ്ജനം പകതിവിജഹനഭാവോ. ‘‘തത്ഥ കതമം ബ്യാപാദനീവരണം? അനത്ഥം മേ അചരീതി ആഘാതോ ജായതീ’’തി (ധ. സ. ൧൧൬൦) ഏവം വിത്ഥാരിതസ്സ ബ്യാപാദനീവരണസ്സേതം അധിവചനം. പടിഘനിമിത്തന്തി അനിട്ഠം നിമിത്തം. പടിഘസ്സപി പടിഘാരമ്മണസ്സപി ഏതം അധിവചനം. വുത്തമ്പി ചേതം അട്ഠകഥായം – ‘‘പടിഘമ്പി പടിഘനിമിത്തം, പടിഘാരമ്മണോപി ധമ്മോ പടിഘനിമിത്ത’’ന്തി. സേസമേത്ഥ കാമച്ഛന്ദേ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം. യഥാ ചേത്ഥ, ഏവം ഇതോ പരേസുപി. തത്ഥ തത്ഥ ഹി വിസേസമത്തമേവ വക്ഖാമാതി.

൧൩. തതിയേ ഥിനമിദ്ധന്തി ഥിനഞ്ചേവ മിദ്ധഞ്ച. തേസു ചിത്തസ്സ അകമ്മഞ്ഞതാ ഥിനം, ആലസിയഭാവസ്സേതം അധിവചനം. തിണ്ണം ഖന്ധാനം അകമ്മഞ്ഞതാ മിദ്ധം, കപിമിദ്ധസ്സ പചലായികഭാവസ്സേതം അധിവചനം. ഉഭിന്നമ്പി ‘‘തത്ഥ കതമം ഥിനം? യാ ചിത്തസ്സ അകല്യതാ അകമ്മഞ്ഞതാ ഓലീയനാ സല്ലീയനാ. തത്ഥ കതമം മിദ്ധം? യാ കായസ്സ അകല്യതാ അകമ്മഞ്ഞതാ ഓനാഹോ പരിയോനാഹോ’’തിആദിനാ (ധ. സ. ൧൧൬൨-൧൧൬൩) നയേന വിത്ഥാരോ വേദിതബ്ബോ. അരതീതിആദീനി വിഭങ്ഗേ വിഭത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബാനി. വുത്തഞ്ഹേതം –

‘‘തത്ഥ കതമാ അരതി? പന്തേസു വാ സേനാസനേസു അഞ്ഞതരഞ്ഞതരേസു വാ അധികുസലേസു ധമ്മേസു അരതി അരതിതാ അനഭിരതി അനഭിരമനാ ഉക്കണ്ഠിതാ പരിതസ്സിതാ, അയം വുച്ചതി അരതി. തത്ഥ കതമാ തന്ദീ? യാ തന്ദീ തന്ദിയനാ തന്ദിമനതാ ആലസ്സം ആലസ്സായനാ ആലസ്സായിതത്തം, അയം വുച്ചതി തന്ദീ. തത്ഥ കതമാ വിജമ്ഭിതാ? യാ കായസ്സ ജമ്ഭനാ വിജമ്ഭനാ ആനമനാ വിനമനാ സന്നമനാ പണമനാ ബ്യാധിയകം, അയം വുച്ചതി വിജമ്ഭിതാ. തത്ഥ കതമോ ഭത്തസമ്മദോ? യാ ഭുത്താവിസ്സ ഭത്തമുച്ഛാ ഭത്തകിലമഥോ ഭത്തപരിളാഹോ കായദുട്ഠുല്ലം, അയം വുച്ചതി ഭത്തസമ്മദോ. തത്ഥ കതമം ചേതസോ ച ലീനത്തം? യാ ചിത്തസ്സ അകല്യതാ അകമ്മഞ്ഞതാ ഓലീയനാ സല്ലീയനാ ലീനം ലീയനാ ലീയിതത്തം ഥിനം ഥിയനാ ഥിയിതത്തം ചിത്തസ്സ, ഇദം വുച്ചതി ചേതസോ ച ലീനത്ത’’ന്തി (വിഭ. ൮൫൬, ൮൫൭, ൮൫൯, ൮൬൦).

ഏത്ഥ ച പുരിമാ ചത്താരോ ധമ്മാ ഥിനമിദ്ധനീവരണസ്സ സഹജാതവസേനാപി ഉപനിസ്സയവസേനാപി പച്ചയാ ഹോന്തി, ചേതസോ ച ലീനത്തം അത്തനോവ അത്തനാ സഹജാതം ന ഹോതി, ഉപനിസ്സയകോടിയാ പന ഹോതീതി.

൧൪. ചതുത്ഥേ ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചന്തി ഉദ്ധച്ചഞ്ചേവ കുക്കുച്ചഞ്ച. തത്ഥ ഉദ്ധച്ചം നാമ ചിത്തസ്സ ഉദ്ധതാകാരോ. കുക്കുച്ചം നാമ അകതകല്യാണസ്സ കതപാപസ്സ തപ്പച്ചയാ വിപ്പടിസാരോ. ചേതസോ അവൂപസമോതി ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചസ്സേവേതം നാമം. അവൂപസന്തചിത്തസ്സാതി ഝാനേന വാ വിപസ്സനായ വാ അവൂപസമിതചിത്തസ്സ. അയം പന അവൂപസമോ ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചസ്സ ഉപനിസ്സയകോടിയാ പച്ചയോ ഹോതീതി.

൧൫. പഞ്ചമേ വിചികിച്ഛാതി ‘‘സത്ഥരി കങ്ഖതീ’’തിആദിനാ (ധ. സ. ൧൧൬൭) നയേന വിത്ഥാരിതം വിചികിച്ഛാനീവരണം. അയോനിസോമനസികാരോ വുത്തലക്ഖണോയേവാതി.

൧൬. ഛട്ഠേ അനുപ്പന്നോ വാ കാമച്ഛന്ദോ നുപ്പജ്ജതീതി അസമുദാചാരവസേന വാ അനനുഭൂതാരമ്മണവസേന വാതി ദ്വീഹേവ കാരണേഹി അനുപ്പന്നോ ന ഉപ്പജ്ജതി, തഥാ വിക്ഖമ്ഭിതോവ ഹോതി, പുന ഹേതും വാ പച്ചയം വാ ന ലഭതി. ഇധാപി വത്താദീനംയേവ വസേന അസമുദാചാരോ വേദിതബ്ബോ. ഏകച്ചസ്സ ഹി വുത്തനയേനേവ വത്തേ യുത്തസ്സ വത്തം കരോന്തസ്സേവ കിലേസോ ഓകാസം ന ലഭതി, വത്തവസേന വിക്ഖമ്ഭിതോ ഹോതി. സോ തം തഥാവിക്ഖമ്ഭിതമേവ കത്വാ വിവട്ടേത്വാ അരഹത്തം ഗണ്ഹാതി മിലക്ഖതിസ്സത്ഥേരോ വിയ.

സോ കിരായസ്മാ രോഹണജനപദേ ഗാമേണ്ഡവാലമഹാവിഹാരസ്സ ഭിക്ഖാചാരേ നേസാദകുലേ നിബ്ബത്തോ. വയം ആഗമ്മ കതഘരാവാസോ ‘‘പുത്തദാരം പോസേസ്സാമീ’’തി അദൂഹലസതം സണ്ഠപേത്വാ പാസസതം യോജേത്വാ സൂലസതം രോപേത്വാ ബഹും പാപം ആയൂഹന്തോ ഏകദിവസം ഗേഹതോ അഗ്ഗിഞ്ച ലോണഞ്ച ഗഹേത്വാ അരഞ്ഞം ഗതോ. പാസേ ബദ്ധമിഗം വധിത്വാ അങ്ഗാരപക്കമംസം ഖാദിത്വാ പിപാസിതോ ഹുത്വാ ഗാമേണ്ഡവാലമഹാവിഹാരം പവിട്ഠോ പാനീയമാളകേ ദസമത്തേസു പാനീയഘടേസു പിപാസാവിനോദനമത്തമ്പി പാനീയം അലഭന്തോ, ‘‘കിം നാമേതം ഏത്തകാനം ഭിക്ഖൂനം വസനട്ഠാനേ പിപാസായ ആഗതാനം പിപാസാവിനോദനമത്തം പാനീയം നത്ഥീ’’തി ഉജ്ഝായിതും ആരദ്ധോ. ചൂളപിണ്ഡപാതികതിസ്സത്ഥേരോ തസ്സ കഥം സുത്വാ തസ്സ സന്തികം ഗച്ഛന്തോ പാനീയമാളകേ ദസമത്തേ പാനീയഘടേ പൂരേ ദിസ്വാ ‘‘ജീവമാനപേതകസത്തോ അയം ഭവിസ്സതീ’’തി ചിന്തേത്വാ, ‘‘ഉപാസക, സചേ പിപാസിതോസി, പിവ പാനീയ’’ന്തി വത്വാ കുടം ഉക്ഖിപിത്വാ തസ്സ ഹത്ഥേസു ആസിഞ്ചി. തസ്സ കമ്മം പടിച്ച പീതപീതം പാനീയം തത്തകപാലേ പക്ഖിത്തമിവ നസ്സതി, സകലേപി ഘടേ പിവതോ പിപാസാ ന പച്ഛിജ്ജി. അഥ നം ഥേരോ ആഹ – ‘‘യാവ ദാരുണഞ്ച തേ, ഉപാസക, കമ്മം കതം, ഇദാനേവ പേതോ ജാതോ, വിപാകോ കീദിസോ ഭവിസ്സതീ’’തി?

സോ തസ്സ കഥം സുത്വാ ലദ്ധസംവേഗോ ഥേരം വന്ദിത്വാ താനി അദൂഹലാദീനി വിസങ്ഖരിത്വാ വേഗേന ഘരം ഗന്ത്വാ പുത്തദാരം ഓലോകേത്വാ സത്ഥാനി ഭിന്ദിത്വാ ദീപകമിഗപക്ഖിനോ അരഞ്ഞേ വിസ്സജ്ജേത്വാ ഥേരം പച്ചുപസങ്കമിത്വാ പബ്ബജ്ജം യാചി. ദുക്കരാ, ആവുസോ, പബ്ബജ്ജാ, കഥം ത്വം പബ്ബജിസ്സസീതി? ഭന്തേ, ഏവരൂപം പച്ചക്ഖകാരണം ദിസ്വാ കഥം ന പബ്ബജിസ്സാമീതി? ഥേരോ തചപഞ്ചകകമ്മട്ഠാനം ദത്വാ പബ്ബാജേസി. സോ വത്താരഭിതോ ഹുത്വാ ബുദ്ധവചനം ഉഗ്ഗണ്ഹന്തോ ഏകദിവസം ദേവദൂതസുത്തേ ‘‘തമേനം, ഭിക്ഖവേ, നിരയപാലാ പുന മഹാനിരയേ പക്ഖിപന്തീ’’തി (മ. നി. ൩.൨൭൦; അ. നി. ൩.൩൬) ഇമം ഠാനം സുത്വാ ‘‘ഏത്തകം ദുക്ഖരാസിം അനുഭവിതസത്തം പുന മഹാനിരയേ പക്ഖിപന്തി, അഹോ ഭാരിയോ, ഭന്തേ, മഹാനിരയോ’’തി ആഹ. ആമാവുസോ, ഭാരിയോതി. സക്കാ, ഭന്തേ, പസ്സിതുന്തി? ‘‘ന സക്കാ പസ്സിതും, ദിട്ഠസദിസം കാതും ഏകം കാരണം ദസ്സേസ്സാമീ’’തി സാമണേരേ സമാദപേത്വാ പാസാണപിട്ഠേ അല്ലദാരുരാസിം കാരേഹീതി. സോ തഥാ കാരേസി. ഥേരോ യഥാനിസിന്നോവ ഇദ്ധിയാ അഭിസങ്ഖരിത്വാ മഹാനിരയതോ ഖജ്ജോപനകമത്തം അഗ്ഗിപപടികം നീഹരിത്വാ പസ്സന്തസ്സേവ തസ്സ ഥേരസ്സ ദാരുരാസിമ്ഹി പക്ഖിപി. തസ്സ തത്ഥ നിപാതോ ച ദാരുരാസിനോ ഝായിത്വാ ഛാരികഭാവൂപഗമനഞ്ച അപച്ഛാ അപുരിമം അഹോസി.

സോ തം ദിസ്വാ, ‘‘ഭന്തേ, ഇമസ്മിം സാസനേ കതി ധുരാനി നാമാ’’തി പുച്ഛി. ആവുസോ, വിപസ്സനാധുരം, ഗന്ഥധുരന്തി. ‘‘ഭന്തേ, ഗന്ഥോ നാമ പടിബലസ്സ ഭാരോ, മയ്ഹം പന ദുക്ഖൂപനിസാ സദ്ധാ, വിപസ്സനാധുരം പൂരേസ്സാമി കമ്മട്ഠാനം മേ ദേഥാ’’തി വന്ദിത്വാ നിസീദി. ഥേരോ ‘‘വത്തസമ്പന്നോ ഭിക്ഖൂ’’തി വത്തസീസേ ഠത്വാ തസ്സ കമ്മട്ഠാനം കഥേസി. സോ കമ്മട്ഠാനം ഗഹേത്വാ വിപസ്സനായ ച കമ്മം കരോതി, വത്തഞ്ച പൂരേതി. ഏകദിവസം ചിത്തലപബ്ബതമഹാവിഹാരേ വത്തം കരോതി, ഏകദിവസം ഗാമേണ്ഡവാലമഹാവിഹാരേ, ഏകദിവസം ഗോചരഗാമമഹാവിഹാരേ. ഥിനമിദ്ധേ ഓക്കന്തമത്തേ വത്തപരിഹാനിഭയേന പലാലവരണകം തേമേത്വാ സീസേ ഠപേത്വാ പാദേ ഉദകേ ഓതാരേത്വാ നിസീദതി. സോ ഏകദിവസം ചിത്തലപബ്ബതമഹാവിഹാരേ ദ്വേ യാമേ വത്തം കത്വാ ബലവപച്ചൂസകാലേ നിദ്ദായ ഓക്കമിതും ആരദ്ധായ അല്ലപലാലം സീസേ ഠപേത്വാ നിസിന്നോ പാചീനപബ്ബതപസ്സേ സാമണേരസ്സ അരുണവതിയസുത്തന്തം സജ്ഝായന്തസ്സ –

‘‘ആരമ്ഭഥ നിക്കമഥ, യുഞ്ജഥ ബുദ്ധസാസനേ;

ധുനാഥ മച്ചുനോ സേനം, നളാഗാരംവ കുഞ്ജരോ.

‘‘യോ ഇമസ്മിം ധമ്മവിനയേ, അപ്പമത്തോ വിഹസ്സതി;

പഹായ ജാതിസംസാരം, ദുക്ഖസ്സന്തം കരിസ്സതീ’’തി. (സം. നി. ൧.൧൮൫) –

ഇദം ഠാനം സുത്വാ ‘‘മാദിസസ്സ ആരദ്ധവീരിയസ്സ ഭിക്ഖുനോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന ഇദം കഥിതം ഭവിസ്സതീ’’തി പീതിം ഉപ്പാദേത്വാ ഝാനം നിബ്ബത്തേത്വാ തദേവ പാദകം കത്വാ അനാഗാമിഫലേ പതിട്ഠായ അപരാപരം വായമന്തോ സഹ പടിസമ്ഭിദാഹി അരഹത്തം പാപുണി. പരിനിബ്ബാനകാലേ ച തദേവ കാരണം ദസ്സേന്തോ ഏവമാഹ –

‘‘അല്ലം പലാലപുഞ്ജാഹം, സീസേനാദായ ചങ്കമിം;

പത്തോസ്മി തതിയം ഠാനം, ഏത്ഥ മേ നത്ഥി സംസയോ’’തി.

ഏവരൂപസ്സ വത്തവസേന വിക്ഖമ്ഭിതകിലേസോ തഥാ വിക്ഖമ്ഭിതോവ ഹോതി.

ഏകച്ചസ്സ വുത്തനയേനേവ ഗന്ഥേ യുത്തസ്സ ഗന്ഥം ഉഗ്ഗണ്ഹന്തസ്സ സജ്ഝായന്തസ്സ വാചേന്തസ്സ ദേസേന്തസ്സ പകാസേന്തസ്സ ച കിലേസോ ഓകാസം ന ലഭതി, ഗന്ഥവസേന വിക്ഖമ്ഭിതോവ ഹോതി. സോ തം തഥാ വിക്ഖമ്ഭിതമേവ കത്വാ വിവട്ടേത്വാ അരഹത്തം ഗണ്ഹാതി മലിയദേവത്ഥേരോ വിയ. സോ കിരായസ്മാ തിവസ്സഭിക്ഖുകാലേ കല്ലഗാമകേ മണ്ഡലാരാമമഹാവിഹാരേ ഉദ്ദേസഞ്ച ഗണ്ഹാതി, വിപസ്സനായ ച കമ്മം കരോതി. തസ്സേകദിവസം കല്ലഗാമേ ഭിക്ഖായ ചരതോ ഏകാ ഉപാസികാ യാഗുഉളുങ്കം ദത്വാ പുത്തസിനേഹം ഉപ്പാദേത്വാ ഥേരം അന്തോനിവേസനേ നിസീദാപേത്വാ പണീതഭോജനം ഭോജേത്വാ ‘‘കതരഗാമവാസികോസി താതാ’’തി പുച്ഛി. മണ്ഡലാരാമമഹാവിഹാരേ ഗന്ഥകമ്മം കരോമി, ഉപാസികേതി. തേന ഹി താത യാവ ഗന്ഥകമ്മം കരോസി, ഇധേവ നിബദ്ധം ഭിക്ഖം ഗണ്ഹാസീതി. സോ തം അധിവാസേത്വാ തത്ഥ നിബദ്ധം ഭിക്ഖം ഗണ്ഹാതി, ഭത്തകിച്ചാവസാനേ അനുമോദനം കരോന്തോ ‘‘സുഖം ഹോതു, ദുക്ഖാ മുച്ചതൂ’’തി പദദ്വയമേവ കഥേത്വാ ഗച്ഛതി. അന്തോവസ്സേ തേമാസം തസ്സായേവ സങ്ഗഹം കരോന്തോ പിണ്ഡാപചിതിം കത്വാ മഹാപവാരണായ സഹ പടിസമ്ഭിദാഹി അരഹത്തം പാപുണി. നേവാസികമഹാഥേരോ ആഹ – ‘‘ആവുസോ മഹാദേവ, അജ്ജ വിഹാരേ മഹാജനോ സന്നിപതിസ്സതി, തസ്സ ധമ്മദാനം ദദേയ്യാസീ’’തി. ഥേരോ അധിവാസേസി.

ദഹരസാമണേരാ ഉപാസികായ സഞ്ഞം അദംസു – ‘‘അജ്ജ തേ പുത്തോ ധമ്മം കഥേസ്സതി, വിഹാരം ഗന്ത്വാ സുണേയ്യാസീ’’തി. താതാ, ന സബ്ബേവ ധമ്മകഥം ജാനന്തി, മമ പുത്തോ ഏത്തകം കാലം മയ്ഹം കഥേന്തോ ‘‘സുഖം ഹോതു, ദുക്ഖാ മുച്ചതൂ’’തി പദദ്വയമേവ കഥേസി, മാ കേളിം കരോഥാതി. മാ, ത്വം ഉപാസികേ, ജാനനം വാ അജാനനം വാ ഉപട്ഠഹസ്സു, വിഹാരം ഗന്ത്വാ ധമ്മമേവ സുണാഹീതി. ഉപാസികാ ഗന്ധമാലാദീനി ഗഹേത്വാ ഗന്ത്വാ പൂജേത്വാ പരിസന്തേ ധമ്മം സുണമാനാ നിസീദി. ദിവാധമ്മകഥികോ ച സരഭാണകോ ച അത്തനോ പമാണം ഞത്വാ ഉട്ഠഹിംസു. തതോ മലിയദേവത്ഥേരോ ധമ്മാസനേ നിസീദിത്വാ ചിത്തബീജനിം ഗഹേത്വാ അനുപുബ്ബിം കഥം വത്വാ – ‘‘മയാ മഹാഉപാസികായ തയോ മാസേ ദ്വീഹേവ പദേഹി അനുമോദനാ കതാ, അജ്ജ സബ്ബരത്തിം തീഹി പിടകേഹി സമ്മസിത്വാ തസ്സേവ പദദ്വയസ്സ അത്ഥം കഥേസ്സാമീ’’തി ധമ്മദേസനം ആരഭിത്വാ സബ്ബരത്തിം കഥേസി. അരുണുഗ്ഗമനേ ദേസനാപരിയോസാനേ മഹാഉപാസികാ സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠാസി.

അപരോപി തസ്മിംയേവ മഹാവിഹാരേ തിസ്സഭൂതിത്ഥേരോ നാമ വിനയം ഗണ്ഹന്തോ ഭിക്ഖാചാരവേലായം അന്തോഗാമം പവിട്ഠോ വിസഭാഗാരമ്മണം ഓലോകേസി. തസ്സ ലോഭോ ഉപ്പജ്ജി, സോ പതിട്ഠിതപാദം അചാലേത്വാ അത്തനോ പത്തേ യാഗും ഉപട്ഠാകദഹരസ്സ പത്തേ ആകിരിത്വാ ‘‘അയം വിതക്കോ വഡ്ഢമാനോ മം ചതൂസു അപായേസു സംസീദാപേസ്സതീ’’തി തതോവ നിവത്തിത്വാ ആചരിയസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ വന്ദിത്വാ ഏകമന്തം ഠിതോ ആഹ – ‘‘ഏകോ മേ ബ്യാധി ഉപ്പന്നോ, അഹം ഏതം തികിച്ഛിതും സക്കോന്തോ ആഗമിസ്സാമി, ഇതരഥാ നാഗമിസ്സാമി. തുമ്ഹേ ദിവാ ഉദ്ദേസഞ്ച സായം ഉദ്ദേസഞ്ച മം ഓലോകേത്വാ ഠപേഥ, പച്ചൂസകാലേ ഉദ്ദേസം പന മാ ഠപയിത്ഥാ’’തി ഏവം വത്വാ മലയവാസിമഹാസങ്ഘരക്ഖിതത്ഥേരസ്സ സന്തികം അഗമാസി. ഥേരോ അത്തനോ പണ്ണസാലായ പരിഭണ്ഡം കരോന്തോ തം അനോലോകേത്വാവ ‘‘പടിസാമേഹി, ആവുസോ, തവ പത്തചീവര’’ന്തി ആഹ. ഭന്തേ, ഏകോ മേ ബ്യാധി അത്ഥി, സചേ തുമ്ഹേ തം തികിച്ഛിതും സക്കോഥ, പടിസാമേസ്സാമീതി. ആവുസോ, ഉപ്പന്നം രോഗം തികിച്ഛിതും സമത്ഥസ്സ സന്തികം ആഗതോസി, പടിസാമേഹീതി. സുബ്ബചോ ഭിക്ഖു ‘‘അമ്ഹാകം ആചരിയോ അജാനിത്വാ ഏവം ന വക്ഖതീ’’തി പത്തചീവരം ഠപേത്വാ ഥേരസ്സ വത്തം ദസ്സേത്വാ വന്ദിത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി.

ഥേരോ ‘‘രാഗചരിതോ അയ’’ന്തി ഞത്വാ അസുഭകമ്മട്ഠാനം കഥേസി. സോ ഉട്ഠായ പത്തചീവരം അംസേ ലഗ്ഗേത്വാ ഥേരം പുനപ്പുനം വന്ദി. കിം, ആവുസോ, മഹാഭൂതി അതിരേകനിപച്ചകാരം ദസ്സേസീതി? ഭന്തേ, സചേ അത്തനോ കിച്ചം കാതും സക്ഖിസ്സാമി, ഇച്ചേതം കുസലം. നോ ചേ, ഇദം മേ പച്ഛിമദസ്സനന്തി! ഗച്ഛാവുസോ, മഹാഭൂതി താദിസസ്സ യുത്തയോഗസ്സ കുലപുത്തസ്സ ന ഝാനം വാ വിപസ്സനാ വാ മഗ്ഗോ വാ ഫലം വാ ദുല്ലഭന്തി. സോ ഥേരസ്സ കഥം സുത്വാ നിപച്ചകാരം ദസ്സേത്വാ ആഗമനകാലേ വവത്ഥാപിതം ഛന്നം സേപണ്ണിഗച്ഛമൂലം ഗന്ത്വാ പല്ലങ്കേന നിസിന്നോ അസുഭകമ്മട്ഠാനം പാദകം കത്വാ വിപസ്സനം പട്ഠപേത്വാ അരഹത്തേ പതിട്ഠായ പച്ചൂസകാലേ ഉദ്ദേസം സമ്പാപുണി. ഏവരൂപാനം ഗന്ഥവസേന വിക്ഖമ്ഭിതാ കിലേസാ തഥാ വിക്ഖമ്ഭിതാവ ഹോന്തി.

ഏകച്ചസ്സ പന വുത്തനയേനേവ ധുതങ്ഗാനി പരിഹരതോ കിലേസോ ഓകാസം ന ലഭതി, ധുതങ്ഗവസേന വിക്ഖമ്ഭിതോവ ഹോതി. സോ തം തഥാ വിക്ഖമ്ഭിതമേവ കത്വാ വിവട്ടേത്വാ അരഹത്തം ഗണ്ഹാതി ഗാമന്തപബ്ഭാരവാസീ മഹാസീവത്ഥേരോ വിയ. ഥേരോ കിര മഹാഗാമേ തിസ്സമഹാവിഹാരേ വസന്തോ തേപിടകം അത്ഥവസേന ച പാളിവസേന ച അട്ഠാരസ മഹാഗണേ വാചേതി. ഥേരസ്സ ഓവാദേ ഠത്വാ സട്ഠിസഹസ്സ ഭിക്ഖൂ അരഹത്തം പാപുണിംസു. തേസു ഏകോ ഭിക്ഖു അത്തനാ പടിവിദ്ധധമ്മം ആരബ്ഭ ഉപ്പന്നസോമനസ്സോ ചിന്തേസി – ‘‘അത്ഥി നു ഖോ ഇദം സുഖം അമ്ഹാകം ആചരിയസ്സാ’’തി. സോ ആവജ്ജേന്തോ ഥേരസ്സ പുഥുജ്ജനഭാവം ഞത്വാ ‘‘ഏകേനുപായേന ഥേരസ്സ സംവേഗം ഉപ്പാദേസ്സാമീ’’തി അത്തനോ വസനട്ഠാനതോ ഥേരസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ വന്ദിത്വാ വത്തം ദസ്സേത്വാ നിസീദി. അഥ നം ഥേരോ ‘‘കിം ആഗതോസി, ആവുസോ, പിണ്ഡപാതികാ’’തി ആഹ. ‘‘സചേ മേ ഓകാസം കരിസ്സഥ, ഏകം ധമ്മപദം ഗണ്ഹിസ്സാമീ’’തി ആഗതോസ്മി, ഭന്തേതി. ബഹൂ, ആവുസോ, ഗണ്ഹന്തി, തുയ്ഹം ഓകാസോ ന ഭവിസ്സതീതി. സോ സബ്ബേസു രത്തിദിവസഭാഗേസു ഓകാസം അലഭന്തോ, ‘‘ഭന്തേ, ഏവം ഓകാസേ അസതി മരണസ്സ കഥം ഓകാസം ലഭിസ്സഥാ’’തി ആഹ. തദാ ഥേരോ ചിന്തേസി – ‘‘നായം ഉദ്ദേസത്ഥായ ആഗതോ, മയ്ഹം പനേസ സംവേഗജനനത്ഥായ ആഗതോ’’തി. സോപി ഥേരോ ‘‘ഭിക്ഖുനാ നാമ, ഭന്തേ, മാദിസേന ഭവിതബ്ബ’’ന്തി വത്വാ ഥേരം വന്ദിത്വാ മണിവണ്ണേ ആകാസേ ഉപ്പതിത്വാ അഗമാസി.

ഥേരോ തസ്സ ഗതകാലതോ പട്ഠായ ജാതസംവേഗോ ദിവാ ഉദ്ദേസഞ്ച സായം ഉദ്ദേസഞ്ച വാചേത്വാ പത്തചീവരം ഹത്ഥപാസേ ഠപേത്വാ പച്ചൂസകാലേ ഉദ്ദേസം ഗഹേത്വാ ഓതരന്തേന ഭിക്ഖുനാ സദ്ധിം പത്തചീവരമാദായ ഓതിണ്ണോ തേരസ ധുതഗുണേ പരിപുണ്ണേ അധിട്ഠായ ഗാമന്തപബ്ഭാരസേനാസനം ഗന്ത്വാ പബ്ഭാരം പടിജഗ്ഗിത്വാ മഞ്ചപീഠം ഉസ്സാപേത്വാ ‘‘അരഹത്തം അപത്വാ മഞ്ചേ പിട്ഠിം ന പസാരേസ്സാമീ’’തി മാനസം ബന്ധിത്വാ ചങ്കമം ഓതരി. തസ്സ ‘‘അജ്ജ അരഹത്തം ഗണ്ഹിസ്സാമി അജ്ജ അരഹത്തം ഗണ്ഹിസ്സാമീ’’തി ഘടേന്തസ്സേവ പവാരണാ സമ്പത്താ. സോ പവാരണായ ഉപകട്ഠായ ‘‘പുഥുജ്ജനഭാവം പഹായ വിസുദ്ധിപവാരണം പവാരേസ്സാമീ’’തി ചിന്തേന്തോ അതിവിയ കിലമതി. സോ തായ പവാരണായ മഗ്ഗം വാ ഫലം വാ ഉപ്പാദേതും അസക്കോന്തോ ‘‘മാദിസോപി നാമ ആരദ്ധവിപസ്സകോ ന ലഭതി, യാവ ദുല്ലഭഞ്ച വതിദം അരഹത്ത’’ന്തി വത്വാ തേനേവ നിയാമേന ഠാനചങ്കമബഹുലോ ഹുത്വാ തിംസ വസ്സാനി സമണധമ്മം കത്വാ മഹാപവാരണായ മജ്ഝേ ഠിതം പുണ്ണചന്ദം ദിസ്വാ ‘‘കിം നു ഖോ ചന്ദമണ്ഡലം വിസുദ്ധം, ഉദാഹു മയ്ഹം സീല’’ന്തി ചിന്തേന്തോ ‘‘ചന്ദമണ്ഡലേ സസലക്ഖണം പഞ്ഞായതി, മയ്ഹം പന ഉപസമ്പദതോ പട്ഠായ യാവജ്ജദിവസാ സീലസ്മിം കാളകം വാ തിലകോ വാ നത്ഥീ’’തി ആവജ്ജേത്വാ സഞ്ജാതപീതിസോമനസ്സോ പരിപക്കഞാണത്താ പീതിം വിക്ഖമ്ഭേത്വാ സഹ പടിസമ്ഭിദാഹി അരഹത്തം പാപുണി. ഏവരൂപസ്സ ധുതങ്ഗവസേന വിക്ഖമ്ഭിതോ കിലേസോ തഥാ വിക്ഖമ്ഭിതോവ ഹോതി.

ഏകച്ചസ്സ വുത്തനയേനേവ പഠമജ്ഝാനാദിസമാപജ്ജനബഹുലതായ കിലേസോ ഓകാസം ന ലഭതി, സമാപത്തിവസേന വിക്ഖമ്ഭിതോവ ഹോതി. സോ തം തഥാ വിക്ഖമ്ഭിതമേവ കത്വാ വിവട്ടേത്വാ അരഹത്തം ഗണ്ഹാതി മഹാതിസ്സത്ഥേരോ വിയ. ഥേരോ കിര അവസ്സികകാലതോ പട്ഠായ അട്ഠസമാപത്തിലാഭീ. സോ സമാപത്തിവിക്ഖമ്ഭിതാനം കിലേസാനം അസമുദാചാരേന ഉഗ്ഗഹപരിപുച്ഛാവസേനേവ അരിയമഗ്ഗസാമന്തം കഥേതി, സട്ഠിവസ്സകാലേപി അത്തനോ പുഥുജ്ജനഭാവം ന ജാനാതി. അഥേകദിവസം മഹാഗാമേ തിസ്സമഹാവിഹാരതോ ഭിക്ഖുസങ്ഘോ തലങ്ഗരവാസിധമ്മദിന്നത്ഥേരസ്സ സാസനം പേസേസി ‘‘ഥേരോ ആഗന്ത്വാ അമ്ഹാകം ധമ്മകഥം കഥേതൂ’’തി. ഥേരോ അധിവാസേത്വാ ‘‘മമ സന്തികേ മഹല്ലകതരോ ഭിക്ഖു നത്ഥി, മഹാതിസ്സത്ഥേരോ ഖോ പന മേ കമ്മട്ഠാനാചരിയോ, തം സങ്ഘത്ഥേരം കത്വാ ഗമിസ്സാമീ’’തി ചിന്തേന്തോ ഭിക്ഖുസങ്ഘപരിവുതോ ഥേരസ്സ വിഹാരം ഗന്ത്വാ ദിവാട്ഠാനേ ഥേരസ്സ വത്തം ദസ്സേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി.

ഥേരോ ആഹ – ‘‘കിം, ധമ്മദിന്ന, ചിരസ്സം ആഗതോസീ’’തി? ‘‘ആമ, ഭന്തേ, തിസ്സമഹാവിഹാരതോ മേ ഭിക്ഖുസങ്ഘോ സാസനം പേസേസി, അഹം ഏകകോ ന ഗമിസ്സാമി, തുമ്ഹേഹി പന സദ്ധിം ഗന്തുകാമോ ഹുത്വാ ആഗതോമ്ഹീ’’തി സാരണീയകഥം കഥേന്തോവ പപഞ്ചേത്വാ ‘‘കദാ, ഭന്തേ, തുമ്ഹേഹി അയം ധമ്മോ അധിഗതോ’’തി പുച്ഛി. സട്ഠിമത്താനി, ആവുസോ ധമ്മദിന്ന, വസ്സാനി ഹോന്തീതി. സമാപത്തിം പന, ഭന്തേ, വളഞ്ജേഥാതി. ആമ, ആവുസോതി. ഏകം പോക്ഖരണിം മാപേതും സക്കുണേയ്യാഥ, ഭന്തേതി? ‘‘ന, ആവുസോ, ഏതം ഭാരിയ’’ന്തി വത്വാ സമ്മുഖട്ഠാനേ പോക്ഖരണിം മാപേസി. ‘‘ഏത്ഥ, ഭന്തേ, ഏകം പദുമഗച്ഛം മാപേഥാ’’തി ച വുത്തോ തമ്പി മാപേസി. ഇദാനേത്ഥ മഹന്തം പുപ്ഫം ദസ്സേഥാതി. ഥേരോ തമ്പി ദസ്സേസി. ഏത്ഥ സോളസവസ്സുദ്ദേസികം ഇത്ഥിരൂപം ദസ്സേഥാതി. ഥേരോ സോളസവസ്സുദ്ദേസികം ഇത്ഥിരൂപം ദസ്സേസി. തതോ നം ആഹ – ‘‘ഇദം, ഭന്തേ, പുനപ്പുനം സുഭതോ മനസി കരോഥാ’’തി. ഥേരോ അത്തനാവ മാപിതം ഇത്ഥിരൂപം ഓലോകേന്തോ ലോഭം ഉപ്പാദേസി. തദാ അത്തനോ പുഥുജ്ജനഭാവം ഞത്വാ ‘‘അവസ്സയോ മേ സപ്പുരിസ ഹോഹീ’’തി അന്തേവാസികസ്സ സന്തികേ ഉക്കുടികം നിസീദി. ‘‘ഏതദത്ഥമേവാഹം, ഭന്തേ, ആഗതോ’’തി ഥേരസ്സ അസുഭവസേന സല്ലഹുകം കത്വാ കമ്മട്ഠാനം കഥേത്വാ ഥേരസ്സ ഓകാസം കാതും ബഹി നിക്ഖന്തോ. സുപരിമദ്ദിതസങ്ഖാരോ ഥേരോ തസ്മിം ദിവാട്ഠാനതോ നിക്ഖന്തമത്തേയേവ സഹ പടിസമ്ഭിദാഹി അരഹത്തം പാപുണി. അഥ നം സങ്ഘത്ഥേരം കത്വാ ധമ്മദിന്നത്ഥേരോ തിസ്സമഹാവിഹാരം ഗന്ത്വാ സങ്ഘസ്സ ധമ്മകഥം കഥേസി. ഏവരൂപസ്സ സമാപത്തിവസേന വിക്ഖമ്ഭിതോ കിലേസോ തഥാ വിക്ഖമ്ഭിതോവ ഹോതി.

ഏകച്ചസ്സ പന വുത്തനയേനേവ വിപസ്സനായ കമ്മം കരോന്തസ്സ കിലേസോ ഓകാസം ന ലഭതി, വിപസ്സനാവസേന വിക്ഖമ്ഭിതോവ ഹോതി. സോ തം തഥാ വിക്ഖമ്ഭിതമേവ കത്വാ വിവട്ടേത്വാ അരഹത്തം ഗണ്ഹാതി, ബുദ്ധകാലേ സട്ഠിമത്താ ആരദ്ധവിപസ്സകാ ഭിക്ഖൂ വിയ. തേ കിര സത്ഥു സന്തികേ കമ്മട്ഠാനം ഗഹേത്വാ വിവിത്തം അരഞ്ഞം പവിസിത്വാ വിപസ്സനായ കമ്മം കരോന്താ കിലേസാനം അസമുദാചാരവസേന ‘‘പടിവിദ്ധമഗ്ഗഫലാ മയ’’ന്തി സഞ്ഞായ മഗ്ഗഫലത്ഥായ വായാമം അകത്വാ ‘‘അമ്ഹേഹി പടിവിദ്ധധമ്മം ദസബലസ്സ ആരോചേസ്സാമാ’’തി സത്ഥു സന്തികം ആഗച്ഛന്തി.

സത്ഥാ തേസം പുരേ ആഗമനതോവ ആനന്ദത്ഥേരം ആഹ – ‘‘ആനന്ദ, പധാനകമ്മികാ ഭിക്ഖൂ അജ്ജ മം പസ്സിതും ആഗമിസ്സന്തി, തേസം മമ ദസ്സനായ ഓകാസം അകത്വാ ‘ആമകസുസാനം ഗന്ത്വാ അല്ലഅസുഭഭാവനം കരോഥാ’തി പഹിണേയ്യാസീ’’തി. ഥേരോ തേസം ആഗതാനം സത്ഥാരാ കഥിതസാസനം ആരോചേസി. തേ ‘‘തഥാഗതോ അജാനിത്വാ ന കഥേസ്സതി, അദ്ധാ ഏത്ഥ കാരണം ഭവിസ്സതീ’’തി ആമകസുസാനം ഗന്ത്വാ അല്ലഅസുഭം ഓലോകേന്താ ലോഭം ഉപ്പാദേത്വാ ‘‘ഇദം നൂന സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന ദിട്ഠം ഭവിസ്സതീ’’തി ജാതസംവേഗാ ലദ്ധമഗ്ഗം കമ്മട്ഠാനം ആദിതോ പട്ഠായ ആരഭിംസു. സത്ഥാ തേസം വിപസ്സനായ ആരദ്ധഭാവം ഞത്വാ ഗന്ധകുടിയം നിസിന്നോവ ഇമം ഓഭാസഗാഥമാഹ –

‘‘യാനിമാനി അപത്താനി, അലാബൂനേവ സാരദേ;

കാപോതകാനി അട്ഠീനി, താനി ദിസ്വാന കാ രതീ’’തി. (ധ. പ. ൧൪൯);

ഗാഥാപരിയോസാനേ അരഹത്തഫലേ പതിട്ഠഹിംസു. ഏവരൂപാനം വിപസ്സനാവസേന വിക്ഖമ്ഭിതാ കിലേസാ തഥാ വിക്ഖമ്ഭിതാവ ഹോന്തി.

ഏകച്ചസ്സ വുത്തനയേനേവ നവകമ്മം കരോന്തസ്സ കിലേസോ ഓകാസം ന ലഭതി, നവകമ്മവസേന വിക്ഖമ്ഭിതോവ ഹോതി. സോ തം തഥാ വിക്ഖമ്ഭിതമേവ കത്വാ വിവട്ടേത്വാ അരഹത്തം ഗണ്ഹാതി ചിത്തലപബ്ബതേ തിസ്സത്ഥേരോ വിയ. തസ്സ കിര അട്ഠവസ്സികകാലേ അനഭിരതി ഉപ്പജ്ജി, സോ തം വിനോദേതും അസക്കോന്തോ അത്തനോ ചീവരം ധോവിത്വാ രജിത്വാ പത്തം പചിത്വാ കേസേ ഓഹാരേത്വാ ഉപജ്ഝായം വന്ദിത്വാ അട്ഠാസി. അഥ നം ഥേരോ ആഹ – ‘‘കിം, ആവുസോ മഹാതിസ്സ, അതുട്ഠസ്സ വിയ തേ ആകാരോ’’തി? ആമ, ഭന്തേ, അനഭിരതി മേ ഉപ്പന്നാ, തം വിനോദേതും ന സക്കോമീതി. ഥേരോ തസ്സാസയം ഓലോകേന്തോ അരഹത്തസ്സ ഉപനിസ്സയം ദിസ്വാ അനുകമ്പാവസേന ആഹ – ‘‘ആവുസോ തിസ്സ, മയം മഹല്ലകാ, ഏകം നോ വസനട്ഠാനം കരോഹീ’’തി. ദുതിയകഥം അകഥിതപുബ്ബോ ഭിക്ഖു ‘‘സാധു, ഭന്തേ’’തി സമ്പടിച്ഛി.

അഥ നം ഥേരോ ആഹ – ‘‘ആവുസോ, നവകമ്മം കരോന്തോ ഉദ്ദേസമഗ്ഗഞ്ച മാ വിസ്സജ്ജി, കമ്മട്ഠാനഞ്ച മനസി കരോഹി, കാലേന ച കാലം കസിണപരികമ്മം കരോഹീ’’തി. ‘‘ഏവം കരിസ്സാമി, ഭന്തേ’’തി ഥേരം വന്ദിത്വാ തഥാരൂപം സപ്പായട്ഠാനം ഓലോകേത്വാ ‘‘ഏത്ഥ കാതും സക്കാ’’തി ദാരൂഹി പൂരേത്വാ ഝാപേത്വാ സോധേത്വാ ഇട്ഠകാഹി പരിക്ഖിപിത്വാ ദ്വാരവാതപാനാദീനി യോജേത്വാ സദ്ധിം ചങ്കമനഭൂമിഭിത്തിപരികമ്മാദീഹി ലേണം നിട്ഠാപേത്വാ മഞ്ചപീഠം സന്ഥരിത്വാ ഥേരസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ വന്ദിത്വാ, ‘‘ഭന്തേ, നിട്ഠിതം ലേണേ പരികമ്മം, വസഥാ’’തി ആഹ. ആവുസോ, ദുക്ഖേന തയാ ഏതം കമ്മം കതം, അജ്ജ ഏകദിവസം ത്വഞ്ഞേവേത്ഥ വസാഹീതി. സോ ‘‘സാധു, ഭന്തേ’’തി വന്ദിത്വാ പാദേ ധോവിത്വാ ലേണം പവിസിത്വാ പല്ലങ്കം ആഭുജിത്വാ നിസിന്നോ അത്തനാ കതകമ്മം ആവജ്ജി. തസ്സ ‘‘മനാപം മയാ ഉപജ്ഝായസ്സ കായവേയ്യാവച്ചം കത’’ന്തി ചിന്തേന്തസ്സ അബ്ഭന്തരേ പീതി ഉപ്പന്നാ. സോ തം വിക്ഖമ്ഭേത്വാ വിപസ്സനം പട്ഠപേത്വാ അഗ്ഗഫലം അരഹത്തം പാപുണി. ഏവരൂപസ്സ നവകമ്മവസേന വിക്ഖമ്ഭിതോ കിലേസോ തഥാ വിക്ഖമ്ഭിതോവ ഹോതി.

ഏകച്ചോ പന ബ്രഹ്മലോകതോ ആഗതോ സുദ്ധസത്തോ ഹോതി. തസ്സ അനാസേവനതായ കിലേസോ ന സമുദാചരതി, ഭവവസേന വിക്ഖമ്ഭിതോ ഹോതി. സോ തം തഥാ വിക്ഖമ്ഭിതമേവ കത്വാ വിവട്ടേത്വാ അരഹത്തം ഗണ്ഹാതി ആയസ്മാ മഹാകസ്സപോ വിയ. സോ ഹി ആയസ്മാ അഗാരമജ്ഝേപി കാമേ അപരിഭുഞ്ജിത്വാ മഹാസമ്പത്തിം പഹായ പബ്ബജിത്വാ നിക്ഖന്തോ അന്തരാമഗ്ഗേ പച്ചുഗ്ഗമനത്ഥായ ആഗതം സത്ഥാരം ദിസ്വാ വന്ദിത്വാ തീഹി ഓവാദേഹി ഉപസമ്പദം ലഭിത്വാ അട്ഠമേ അരുണേ സഹ പടിസമ്ഭിദാഹി അരഹത്തം പാപുണി. ഏവരൂപസ്സ ഭവവസേന വിക്ഖമ്ഭിതോ കിലേസോ തഥാ വിക്ഖമ്ഭിതോവ ഹോതി.

യോ പന അനനുഭൂതപുബ്ബം രൂപാദിആരമ്മണം ലഭിത്വാ തത്ഥേവ വിപസ്സനം പട്ഠപേത്വാ വിവട്ടേത്വാ അരഹത്തം ഗണ്ഹാതി, ഏവരൂപസ്സ അനനുഭൂതാരമ്മണവസേന കാമച്ഛന്ദോ അനുപ്പന്നോവ നുപ്പജ്ജതി നാമ.

ഉപ്പന്നോ വാ കാമച്ഛന്ദോ പഹീയതീതി ഏത്ഥ ഉപ്പന്നോതി ജാതോ ഭൂതോ സമുദാഗതോ. പഹീയതീതി തദങ്ഗപ്പഹാനം, വിക്ഖമ്ഭനപ്പഹാനം, സമുച്ഛേദപ്പഹാനം, പടിപസ്സദ്ധിപ്പഹാനം, നിസ്സരണപ്പഹാനന്തി ഇമേഹി പഞ്ചഹി പഹാനേഹി പഹീയതി, ന പുന ഉപ്പജ്ജതീതി അത്ഥോ. തത്ഥ വിപസ്സനായ കിലേസാ തദങ്ഗവസേന പഹീയന്തീതി വിപസ്സനാ തദങ്ഗപ്പഹാനന്തി വേദിതബ്ബാ. സമാപത്തി പന കിലേസേ വിക്ഖമ്ഭേതീതി സാ വിക്ഖമ്ഭനപ്പഹാനന്തി വേദിതബ്ബാ. മഗ്ഗോ സമുച്ഛിന്ദന്തോ ഉപ്പജ്ജതി, ഫലം പടിപ്പസ്സമ്ഭയമാനം, നിബ്ബാനം സബ്ബകിലേസേഹി നിസ്സടന്തി ഇമാനി തീണി സമുച്ഛേദപടിപസ്സദ്ധിനിസ്സരണപ്പഹാനാനീതി വുച്ചന്തി. ഇമേഹി ലോകിയലോകുത്തരേഹി പഞ്ചഹി പഹാനേഹി പഹീയതീതി അത്ഥോ.

അസുഭനിമിത്തന്തി ദസസു അസുഭേസു ഉപ്പന്നം സാരമ്മണം പഠമജ്ഝാനം. തേനാഹു പോരാണാ – ‘‘അസുഭമ്പി അസുഭനിമിത്തം, അസുഭാരമ്മണാ ധമ്മാപി അസുഭനിമിത്ത’’ന്തി. യോനിസോമനസികരോതോതി. ‘‘തത്ഥ കതമോ യോനിസോമനസികാരോ? അനിച്ചേ അനിച്ച’’ന്തിആദിനാ നയേന വുത്തസ്സ ഉപായമനസികാരസ്സ വസേന മനസികരോതോ. അനുപ്പന്നോ ചേവ കാമച്ഛന്ദോ നുപ്പജ്ജതീതി അസമുദാഗതോ ന സമുദാഗച്ഛതി. ഉപ്പന്നോ ച കാമച്ഛന്ദോ പഹീയതീതി സമുദാഗതോ ച കാമച്ഛന്ദോ പഞ്ചവിധേന പഹാനേന പഹീയതി.

അപിച ഛ ധമ്മാ കാമച്ഛന്ദസ്സ പഹാനായ സംവത്തന്തി – അസുഭനിമിത്തസ്സ ഉഗ്ഗഹോ, അസുഭഭാവനാനുയോഗോ, ഇന്ദ്രിയേസു ഗുത്തദ്വാരതാ, ഭോജനേ മത്തഞ്ഞുതാ, കല്യാണമിത്തതാ സപ്പായകഥാതി. ദസവിധഞ്ഹി അസുഭനിമിത്തം ഉഗ്ഗണ്ഹന്തസ്സാപി കാമച്ഛന്ദോ പഹീയതി, ഭാവേന്തസ്സാപി, ഇന്ദ്രിയേസു പിഹിതദ്വാരസ്സാപി, ചതുന്നം പഞ്ചന്നം ആലോപാനം ഓകാസേ സതി ഉദകം പിവിത്വാ യാപനസീലതായ ഭോജനേ മത്തഞ്ഞുനോപി. തേനേതം വുത്തം –

‘‘ചത്താരോ പഞ്ച ആലോപേ, അഭുത്വാ ഉദകം പിവേ;

അലം ഫാസുവിഹാരായ, പഹിതത്തസ്സ ഭിക്ഖുനോ’’തി. (ഥേരഗാ. ൯൮൩);

അസുഭകമ്മികതിസ്സത്ഥേരസദിസേ അസുഭഭാവനാരതേ കല്യാണമിത്തേ സേവന്തസ്സാപി കാമച്ഛന്ദോ പഹീയതി, ഠാനനിസജ്ജാദീസു ദസഅസുഭനിസ്സിതസപ്പായകഥായപി പഹീയതി. തേന വുത്തം – ‘‘ഛ ധമ്മാ കാമച്ഛന്ദസ്സ പഹാനായ സംവത്തന്തീ’’തി.

൧൭. സത്തമേ മേത്താ ചേതോവിമുത്തീതി സബ്ബസത്തേസു ഹിതഫരണകാ മേത്താ. യസ്മാ പന തംസമ്പയുത്തചിത്തം നീവരണാദീഹി പച്ചനീകധമ്മേഹി വിമുച്ചതി, തസ്മാ സാ ‘‘ചേതോവിമുത്തീ’’തി വുച്ചതി. വിസേസതോ വാ സബ്ബബ്യാപാദപരിയുട്ഠാനേന വിമുത്തത്താ സാ ചേതോവിമുത്തീതി വേദിതബ്ബാ. തത്ഥ ‘‘മേത്താ’’തി ഏത്താവതാ പുബ്ബഭാഗോപി വട്ടതി, ‘‘ചേതോവിമുത്തീ’’തി വുത്തത്താ പന ഇധ തികചതുക്കജ്ഝാനവസേന അപ്പനാവ അധിപ്പേതാ. യോനിസോമനസികരോതോതി തം മേത്തം ചേതോവിമുത്തിം വുത്തലക്ഖണേന ഉപായമനസികാരേന മനസികരോന്തസ്സ.

അപിച ഛ ധമ്മാ ബ്യാപാദസ്സ പഹാനായ സംവത്തന്തി – മേത്താനിമിത്തസ്സ ഉഗ്ഗഹോ, മേത്താഭാവനാനുയോഗോ, കമ്മസ്സകതാപച്ചവേക്ഖണാ, പടിസങ്ഖാനബഹുലതാ, കല്യാണമിത്തതാ, സപ്പായകഥാതി. ഓദിസ്സകഅനോദിസ്സകദിസാഫരണാനഞ്ഹി അഞ്ഞതരവസേന മേത്തം ഉഗ്ഗണ്ഹന്തസ്സാപി ബ്യാപാദോ പഹീയതി, ഓധിസോ അനോധിസോ ദിസാഫരണവസേന മേത്തം ഭാവേന്തസ്സാപി. ‘‘ത്വം ഏതസ്സ കുദ്ധോ കിം കരിസ്സസി, കിമസ്സ സീലാദീനി നാസേതും സക്ഖിസ്സസി, നനു ത്വം അത്തനോ കമ്മേന ആഗന്ത്വാ അത്തനോ കമ്മേനേവ ഗമിസ്സസി? പരസ്സ കുജ്ഝനം നാമ വീതച്ചിതങ്ഗാരതത്തഅയസലാകഗൂഥാദീനി ഗഹേത്വാ പരം പഹരിതുകാമതാസദിസം ഹോതി. ഏസോപി തവ കുദ്ധോ കിം കരിസ്സതി, കിം തേ സീലാദീനി നാസേതും സക്ഖിസ്സതി? ഏസ അത്തനോ കമ്മേന ആഗന്ത്വാ അത്തനോ കമ്മേനേവ ഗമിസ്സതി, അപ്പടിച്ഛിതപഹേണകം വിയ പടിവാതം ഖിത്തരജോമുട്ഠി വിയ ച ഏതസ്സേവേസ കോധോ മത്ഥകേ പതിസ്സതീ’’തി ഏവം അത്തനോ ച പരസ്സ ച കമ്മസ്സകതം പച്ചവേക്ഖതോപി, ഉഭയകമ്മസ്സകതം പച്ചവേക്ഖിത്വാ പടിസങ്ഖാനേ ഠിതസ്സാപി, അസ്സഗുത്തത്ഥേരസദിസേ മേത്താഭാവനാരതേ കല്യാണമിത്തേ സേവന്തസ്സാപി ബ്യാപാദോ പഹീയതി, ഠാനനിസജ്ജാദീസു മേത്താനിസ്സിതസപ്പായകഥായപി പഹീയതി. തേന വുത്തം – ‘‘ഛ ധമ്മാ ബ്യാപാദസ്സ പഹാനായ സംവത്തന്തീ’’തി. സേസമിധ ഇതോ പരേസു ച വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം, വിസേസമത്തമേവ പന വക്ഖാമാതി.

൧൮. അട്ഠമേ ആരമ്ഭധാതൂആദീസു ആരമ്ഭധാതു നാമ പഠമാരമ്ഭവീരിയം. നിക്കമധാതു നാമ കോസജ്ജതോ നിക്ഖന്തത്താ തതോ ബലവതരം. പരക്കമധാതു നാമ പരം പരം ഠാനം അക്കമനതോ തതോപി ബലവതരം. അട്ഠകഥായം പന ‘‘ആരമ്ഭോ ചേതസോ കാമാനം പനൂദനായ, നിക്കമോ ചേതസോ പലിഘുഗ്ഘാടനായ, പരക്കമോ ചേതസോ ബന്ധനച്ഛേദനായാ’’തി വത്വാ ‘‘തീഹി പേതേഹി അധിമത്തവീരിയമേവ കഥിത’’ന്തി വുത്തം.

ആരദ്ധവീരിയസ്സാതി പരിപുണ്ണവീരിയസ്സ ചേവ പഗ്ഗഹിതവീരിയസ്സ ച. തത്ഥ ചതുദോസാപഗതം വീരിയം ആരദ്ധന്തി വേദിതബ്ബം. ന ച അതിലീനം ഹോതി, ന ച അതിപഗ്ഗഹിതം, ന ച അജ്ഝത്തം സംഖിത്തം, ന ച ബഹിദ്ധാ വിക്ഖിത്തം. തദേതം ദുവിധം ഹോതി – കായികം, ചേതസികഞ്ച. തത്ഥ ‘‘ഇധ ഭിക്ഖു ദിവസം ചങ്കമേന നിസജ്ജായ ആവരണീയേഹി ധമ്മേഹി ചിത്തം പരിസോധേതീ’’തി (വിഭ. ൫൧൯) ഏവം രത്തിദിവസസ്സ പഞ്ച കോട്ഠാസേ കായേന ഘടേന്തസ്സ വായമന്തസ്സ കായികവീരിയം വേദിതബ്ബം. ‘‘ന താവാഹം ഇതോ ലേണാ നിക്ഖമിസ്സാമി, യാവ മേ ന അനുപാദായ ആസവേഹി ചിത്തം വിമുച്ചതീ’’തി ഏവം ഓകാസപരിച്ഛേദേന വാ, ‘‘ന താവാഹം ഇമം പല്ലങ്കം ഭിന്ദിസ്സാമീ’’തി ഏവം നിസജ്ജാദിപരിച്ഛേദേന വാ മാനസം ബന്ധിത്വാ ഘടേന്തസ്സ വായമന്തസ്സ ചേതസികവീരിയം വേദിതബ്ബം. തദുഭയമ്പി ഇധ വട്ടതി. ദുവിധേനാപി ഹി ഇമിനാ വീരിയേന ആരദ്ധവീരിയസ്സ അനുപ്പന്നഞ്ചേവ ഥിനമിദ്ധം നുപ്പജ്ജതി, ഉപ്പന്നഞ്ച ഥിനമിദ്ധം പഹീയതി മിലക്ഖതിസ്സത്ഥേരസ്സ വിയ, ഗാമന്തപബ്ഭാരവാസിമഹാസീവത്ഥേരസ്സ വിയ, പീതിമല്ലകത്ഥേരസ്സ വിയ, കുടുമ്ബിയപുത്തതിസ്സത്ഥേരസ്സ വിയ ച. ഏതേസു ഹി പുരിമാ തയോ അഞ്ഞേ ച ഏവരൂപാ കായികവീരിയേന ആരദ്ധവീരിയാ, കുടുമ്ബിയപുത്തതിസ്സത്ഥേരോ അഞ്ഞേ ച ഏവരൂപാ ചേതസികവീരിയേന ആരദ്ധവീരിയാ, ഉച്ചാവാലുകവാസീ മഹാനാഗത്ഥേരോ പന ദ്വീഹിപി വീരിയേഹി ആരദ്ധവീരിയോവ. ഥേരോ കിര ഏകം സത്താഹം ചങ്കമതി, ഏകം തിട്ഠതി, ഏകം നിസീദതി, ഏകം നിപജ്ജതി. മഹാഥേരസ്സ ഏകഇരിയാപഥോപി അസപ്പായോ നാമ നത്ഥി, ചതുത്ഥേ സത്താഹേ വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ അരഹത്തേ പതിട്ഠാസി.

അപിച ഛ ധമ്മാ ഥിനമിദ്ധസ്സ പഹാനായ സംവത്തന്തി – അതിഭോജനേ നിമിത്തഗ്ഗാഹോ, ഇരിയാപഥസമ്പരിവത്തനതാ, ആലോകസഞ്ഞാമനസികാരോ, അബ്ഭോകാസവാസോ, കല്യാണമിത്തതാ, സപ്പായകഥാതി. ആഹരഹത്ഥക-ഭുത്തവമിതക-തത്രവട്ടക-അലംസാടക-കാകമാസക-ബ്രാഹ്മണാദയോ വിയ ഭോജനം ഭുഞ്ജിത്വാ രത്തിട്ഠാനദിവാട്ഠാനേ നിസിന്നസ്സ ഹി സമണധമ്മം കരോതോ ഥിനമിദ്ധം മഹാഹത്ഥീ വിയ ഓത്ഥരന്തം ആഗച്ഛതി, ചതുപഞ്ചആലോപഓകാസം പന ഠപേത്വാ പാനീയം പിവിത്വാ യാപനസീലസ്സ ഭിക്ഖുനോ തം ന ഹോതീതി ഏവം അതിഭോജനേ നിമിത്തം ഗണ്ഹന്തസ്സാപി ഥിനമിദ്ധം പഹീയതി. യസ്മിം ഇരിയാപഥേ ഥിനമിദ്ധം ഓക്കമതി, തതോ അഞ്ഞം പരിവത്തേന്തസ്സാപി, രത്തിം ചന്ദാലോകദീപാലോകഉക്കാലോകേ ദിവാ സൂരിയാലോകം മനസികരോന്തസ്സാപി, അബ്ഭോകാസേ വസന്തസ്സാപി, മഹാകസ്സപത്ഥേരസദിസേ പഹീനഥിനമിദ്ധേ കല്യാണമിത്തേ സേവന്തസ്സാപി ഥിനമിദ്ധം പഹീയതി, ഠാനനിസജ്ജാദീസു ധുതങ്ഗനിസ്സിതസപ്പായകഥായപി പഹീയതി. തേന വുത്തം – ‘‘ഛ ധമ്മാ ഥിനമിദ്ധസ്സ പഹാനായ സംവത്തന്തീ’’തി.

൧൯. നവമേ വൂപസന്തചിത്തസ്സാതി ഝാനേന വാ വിപസ്സനായ വാ വൂപസമിതചിത്തസ്സ.

അപിച ഛ ധമ്മാ ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചസ്സ പഹാനായ സംവത്തന്തി – ബഹുസ്സുതതാ, പരിപുച്ഛകതാ, വിനയേ പകതഞ്ഞുതാ, വുദ്ധസേവിതാ, കല്യാണമിത്തതാ, സപ്പായകഥാതി. ബാഹുസച്ചേനാപി ഹി ഏകം വാ ദ്വേ വാ തയോ വാ ചത്താരോ വാ പഞ്ച വാ നികായേ പാളിവസേന ച അത്ഥവസേന ച ഉഗ്ഗണ്ഹന്തസ്സാപി ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചം പഹീയതി, കപ്പിയാകപ്പിയപരിപുച്ഛാബഹുലസ്സാപി, വിനയപഞ്ഞത്തിയം ചിണ്ണവസീഭാവതായ പകതഞ്ഞുനോപി, വുഡ്ഢേ മഹല്ലകത്ഥേരേ ഉപസങ്കമന്തസ്സാപി, ഉപാലിത്ഥേരസദിസേ വിനയധരേ കല്യാണമിത്തേ സേവന്തസ്സാപി ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചം പഹീയതി, ഠാനനിസജ്ജാദീസു കപ്പിയാകപ്പിയനിസ്സിതസപ്പായകഥായപി പഹീയതി. തേന വുത്തം – ‘‘ഛ ധമ്മാ ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചസ്സ പഹാനായ സംവത്തന്തീ’’തി.

൨൦. ദസമേ യോനിസോ, ഭിക്ഖവേ, മനസികരോതോതി വുത്തനയേനേവ ഉപായതോ മനസികരോന്തസ്സ.

അപിച ഛ ധമ്മാ വിചികിച്ഛായ പഹാനായ സംവത്തന്തി – ബഹുസ്സുതതാ, പരിപുച്ഛകതാ, വിനയേ പകതഞ്ഞുതാ, അധിമോക്ഖബഹുലതാ, കല്യാണമിത്തതാ, സപ്പായകഥാതി. ബഹുസച്ചേനാപി ഹി ഏകം വാ…പേ… പഞ്ച വാ നികായേ പാളിവസേന ച അത്ഥവസേന ച ഉഗ്ഗണ്ഹന്തസ്സാപി വിചികിച്ഛാ പഹീയതി, തീണി രതനാനി ആരബ്ഭ പരിപുച്ഛാബഹുലസ്സാപി, വിനയേ ചിണ്ണവസീഭാവസ്സാപി, തീസു രതനേസു ഓകപ്പനിയസദ്ധാസങ്ഖാതഅധിമോക്ഖബഹുലസ്സാപി, സദ്ധാധിമുത്തേ വക്കലിത്ഥേരസദിസേ കല്യാണമിത്തേ സേവന്തസ്സാപി വിചികിച്ഛാ പഹീയതി, ഠാനനിസജ്ജാദീസു തിണ്ണം രതനാനം ഗുണനിസ്സിതസപ്പായകഥായപി പഹീയതി. തേന വുത്തം – ‘‘ഛ ധമ്മാ വിചികിച്ഛായ പഹാനായ സംവത്തന്തീ’’തി. ഇമസ്മിം നീവരണപ്പഹാനവഗ്ഗേ വട്ടവിവട്ടം കഥിതന്തി.

നീവരണപ്പഹാനവഗ്ഗവണ്ണനാ.