൧൮. അപരഅച്ഛരാസങ്ഘാതവഗ്ഗവണ്ണനാ

൩൮൨. അച്ഛരാസങ്ഘാതമത്തമ്പീതി ഇദമ്പി സുത്തം അഗ്ഗിക്ഖന്ധൂപമഅട്ഠുപ്പത്തിയംയേവ (അ. നി. ൭.൭൨) വുത്തം. അപ്പനാപ്പത്തായ ഹി മേത്തായ വിപാകേ കഥായേവ നത്ഥി. തസ്സായേവ അട്ഠുപ്പത്തിയാ അയം ദേസനാ ആരദ്ധാതി വേദിതബ്ബാ. തത്ഥ പഠമന്തി ‘‘ഗണനാനുപുബ്ബതാ പഠമം, ഇദം പഠമം സമാപജ്ജതീതി പഠമ’’ന്തി വിഭങ്ഗേ (വിഭ. ൫൬൮) വുത്തത്ഥമേവ. ഝാനന്തി ഝാനം നാമ ദുവിധം ആരമ്മണൂപനിജ്ഝാനഞ്ച ലക്ഖണൂപനിജ്ഝാനഞ്ചാതി. തത്ഥ ആരമ്മണൂപനിജ്ഝാനം നാമ അട്ഠ സമാപത്തിയോ. താ ഹി പഥവീകസിണാദിനോ ആരമ്മണസ്സ ഉപനിജ്ഝാനതോ ആരമ്മണൂപനിജ്ഝാനന്തി വുച്ചന്തി. ലക്ഖണൂപനിജ്ഝാനന്തി വിപസ്സനാമഗ്ഗഫലാനി. വിപസ്സനാ ഹി അനിച്ചാദിവസേന സങ്ഖാരലക്ഖണസ്സ ഉപനിജ്ഝാനതോ ലക്ഖണൂപനിജ്ഝാനം നാമ, വിപസ്സനായ പന ലക്ഖണൂപനിജ്ഝാനകിച്ചം മഗ്ഗേന സിജ്ഝതീതി മഗ്ഗോ ലക്ഖണൂപനിജ്ഝാനം, ഫലം സുഞ്ഞതഅനിമിത്തഅപ്പണിഹിത-ലക്ഖണസ്സ നിബ്ബാനസ്സേവ ഉപനിജ്ഝാനതോ ലക്ഖണൂപനിജ്ഝാനന്തി വുച്ചതി. തത്ഥ ഇമസ്മിം പന അത്ഥേ ആരമ്മണൂപനിജ്ഝാനം അധിപ്പേതം. കോ പന വാദോ യേ നം ബഹുലീകരോന്തീതി യേ നം പഠമജ്ഝാനം ബഹുലീ കരോന്തി, പുനപ്പുനം കരോന്തി, തേസു വത്തബ്ബമേവ നത്ഥി. സേസമേത്ഥ ഹേട്ഠാ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം.

൩൮൩. ദുതിയന്തിആദീസുപി ‘‘ഗണനാനുപുബ്ബതാ ദുതിയ’’ന്തിആദിനാ (വിഭ. ൫൭൯) നയേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

൩൮൬-൩൮൭. മേത്തന്തി സബ്ബസത്തേസു ഹിതഫരണം. ചേതോവിമുത്തിന്തി ചിത്തവിമുത്തിം. ഇധ അപ്പനാപ്പത്താവ മേത്താ അധിപ്പേതാ. കരുണാദീസുപി ഏസേവ നയോ. ഇമേ പന ചത്താരോ ബ്രഹ്മവിഹാരാ വട്ടം ഹോന്തി, വട്ടപാദാ ഹോന്തി, വിപസ്സനാപാദാ ഹോന്തി, ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരാ ഹോന്തി, അഭിഞ്ഞാപാദാ വാ നിരോധപാദാ വാ ഹോന്തി. ലോകുത്തരാ പന ന ഹോന്തി. കസ്മാ? സത്താരമ്മണത്താതി.

൩൯൦. കായേ കായാനുപസ്സീതി ആനാപാനപബ്ബം, ഇരിയാപഥപബ്ബം, ചതുസമ്പജഞ്ഞപബ്ബം, പടികൂലമനസികാരപബ്ബം, ധാതുമനസികാരപബ്ബം, നവസിവഥികാപബ്ബാനി, അജ്ഝത്തപരികമ്മവസേന ചത്താരി നീലാദികസിണാനീതി ഇമസ്മിം അട്ഠാരസവിധേ കായേ തമേവ കായം പഞ്ഞായ അനുപസ്സന്തോ. വിഹരതീതി ഇരിയതി വത്തതി. ഇമിനാ ഇമസ്സ അട്ഠാരസവിധേന കായാനുപസ്സനാസതിപട്ഠാനഭാവകസ്സ ഭിക്ഖുനോ ഇരിയാപഥോ കഥിതോ ഹോതി. ആതാപീതി തസ്സേവ വുത്തപ്പകാരസ്സ സതിപട്ഠാനസ്സ ഭാവനകവീരിയേന വീരിയവാ. സമ്പജാനോതി അട്ഠാരസവിധേന കായാനുപസ്സനാസതിപട്ഠാനസ്സ പരിഗ്ഗാഹികപഞ്ഞായ സമ്മാ പജാനന്തോ. സതിമാതി അട്ഠാരസവിധേന കായാനുപസ്സനാപരിഗ്ഗാഹികായ സതിയാ സമന്നാഗതോ. വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സന്തി തസ്മിംയേവ കായസങ്ഖാതേ ലോകേ പഞ്ചകാമഗുണികതണ്ഹഞ്ച പടിഘസമ്പയുത്തദോമനസ്സഞ്ച വിനേത്വാ വിക്ഖമ്ഭേത്വാ കായേ കായാനുപസ്സീ വിഹരതീതി വുത്തം ഹോതി. ഏത്താവതാ കായാനുപസ്സനാസതിപട്ഠാനവസേന സുദ്ധരൂപസമ്മസനമേവ കഥിതന്തി വേദിതബ്ബം.

വേദനാസു വേദനാനുപസ്സീതി സുഖാദിഭേദാസു വേദനാസു ‘‘സുഖം വേദനം വേദിയമാനോ സുഖം വേദനം വേദിയാമീതി പജാനാതി. ദുക്ഖം, അദുക്ഖമസുഖം, സാമിസം വാ സുഖം, നിരാമിസം വാ സുഖം, സാമിസം വാ ദുക്ഖം, നിരാമിസം വാ ദുക്ഖം, സാമിസം വാ അദുക്ഖമസുഖം, നിരാമിസം വാ അദുക്ഖമസുഖം വേദനം വേദിയമാനോ നിരാമിസം അദുക്ഖമസുഖം വേദനം വേദിയാമീതി പജാനാതീ’’തി (ദീ. നി. ൨.൩൮൦; വിഭ. ൩൬൩; മ. നി. ൧.൧൧൩) ഏവം വുത്തം നവവിധം വേദനം അനുപസ്സന്തോ. ആതാപീതിആദിനാ പനേത്ഥ നവവിധേന വേദനാനുപസ്സനാസതിപട്ഠാനസ്സ ഭാവനാപരിഗ്ഗാഹികാനം വീരിയപഞ്ഞാസതീനം വസേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ലോകോതി ചേത്ഥ വേദനാ വേദിതബ്ബാ.

ചിത്തധമ്മേസുപി ഏസേവ നയോ. ഏത്ഥ പന ചിത്തേ ചിത്താനുപസ്സീതി ‘‘സരാഗം വാ ചിത്തം സരാഗം ചിത്തന്തി പജാനാതീ’’തി (ദീ. നി. ൨.൩൮൧; വിഭ. ൩൬൫; മ. നി. ൧.൧൧൪) ഏവം വിത്ഥാരിതേ സോളസപ്പഭേദേ ചിത്തേ തമേവ ചിത്തം പരിഗ്ഗാഹികായ അനുപസ്സനായ അനുപസ്സന്തോതി അത്ഥോ. ധമ്മേസു ധമ്മാനുപസ്സീതി ‘‘പഞ്ച നീവരണാനി, പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധാ, ഛ അജ്ഝത്തികബാഹിരായതനാനി, സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗാ, ചത്താരി അരിയസച്ചാനീ’’തി (ദീ. നി. ൨.൩൮൨-൪൦൩; വിഭ. ൩൬൭-൩൭൩; മ. നി. ൧.൧൧൫-൧൩൬) ഏവം കോട്ഠാസവസേന പഞ്ചധാ വുത്തേസു ധമ്മേസു ധമ്മപരിഗ്ഗാഹികായ അനുപസ്സനായ തേ ധമ്മേ അനുപസ്സന്തോതി അത്ഥോ. ഏത്ഥ പന വേദനാനുപസ്സനാസതിപട്ഠാനേ ച ചിത്താനുപസ്സനാസതിപട്ഠാനേ ച സുദ്ധഅരൂപസമ്മസനമേവ കഥിതം, ധമ്മാനുപസ്സനാസതിപട്ഠാനേ രൂപാരൂപസമ്മസനം. ഇതി ഇമാനി ചത്താരിപി സതിപട്ഠാനാനി ലോകിയലോകുത്തരമിസ്സകാനേവ കഥിതാനീതി വേദിതബ്ബാനി.

൩൯൪. അനുപ്പന്നാനന്തി അനിബ്ബത്താനം. പാപകാനന്തി ലാമകാനം. അകുസലാനം ധമ്മാനന്തി അകോസല്ലസമ്ഭൂതാനം ലോഭാദിധമ്മാനം. അനുപ്പാദായാതി അനിബ്ബത്തനത്ഥായ. ഛന്ദം ജനേതീതി കത്തുകമ്യതാകുസലച്ഛന്ദം ഉപ്പാദേതി. വായമതീതി പയോഗം പരക്കമം കരോതി. വീരിയം ആരഭതീതി കായികചേതസികവീരിയം കരോതി. ചിത്തം പഗ്ഗണ്ഹാതീതി തേനേവ സഹജാതവീരിയേന ചിത്തം ഉക്ഖിപതി. പദഹതീതി പധാനവീരിയം കരോതി.

ഉപ്പന്നാനന്തി ജാതാനം നിബ്ബത്താനം. കുസലാനം ധമ്മാനന്തി കോസല്ലസമ്ഭൂതാനം അലോഭാദിധമ്മാനം. ഠിതിയാതി ഠിതത്ഥം. അസമ്മോസായാതി അനസ്സനത്ഥം. ഭിയ്യോഭാവായാതി പുനപ്പുനഭാവായ. വേപുല്ലായാതി വിപുലഭാവായ. ഭാവനായാതി വഡ്ഢിയാ. പരിപൂരിയാതി പരിപൂരണത്ഥായ. അയം താവ ചതുന്നം സമ്മപ്പധാനാനം ഏകപദികോ അത്ഥുദ്ധാരോ.

അയം പന സമ്മപ്പധാനകഥാ നാമ ദുവിധാ ലോകിയാ ലോകുത്തരാ ച. തത്ഥ ലോകിയാ സബ്ബപുബ്ബഭാഗേ ഹോതി, സാ കസ്സപസംയുത്തപരിയായേന ലോകിയമഗ്ഗക്ഖണേയേവ വേദിതബ്ബാ. വുത്തഞ്ഹി തത്ഥ –

‘‘ചത്താരോമേ, ആവുസോ, സമ്മപ്പധാനാ. കതമേ ചത്താരോ? ഇധാവുസോ, ഭിക്ഖു ‘അനുപ്പന്നാ മേ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ ഉപ്പജ്ജമാനാ അനത്ഥായ സംവത്തേയ്യു’ന്തി ആതപ്പം കരോതി, ‘ഉപ്പന്നാ മേ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ അപ്പഹീയമാനാ അനത്ഥായ സംവത്തേയ്യു’ന്തി ആതപ്പം കരോതി, ‘അനുപ്പന്നാ മേ കുസലാ ധമ്മാ അനുപ്പജ്ജമാനാ അനത്ഥായ സംവത്തേയ്യു’ന്തി ആതപ്പം കരോതി, ‘ഉപ്പന്നാ മേ കുസലാ ധമ്മാ നിരുജ്ഝമാനാ അനത്ഥായ സംവത്തേയ്യു’ന്തി ആതപ്പം കരോതീ’’തി (സം. നി. ൨.൧൪൫).

ഏത്ഥ ച പാപകാ അകുസലാതി ലോഭാദയോ വേദിതബ്ബാ. അനുപ്പന്നാ കുസലാ ധമ്മാതി സമഥവിപസ്സനാ ചേവ മഗ്ഗോ ച. ഉപ്പന്നാ കുസലാ നാമ സമഥവിപസ്സനാവ. മഗ്ഗോ പന സകിം ഉപ്പജ്ജിത്വാ നിരുജ്ഝമാനോ അനത്ഥായ സംവത്തനകോ നാമ നത്ഥി. സോ ഹി ഫലസ്സ പച്ചയം ദത്വാവ നിരുജ്ഝതി. പുരിമസ്മിമ്പി വാ സമഥവിപസ്സനാവ ഗഹേതബ്ബാതി വുത്തം, തം പന ന യുത്തം. ഏവം ലോകിയാ സമ്മപ്പധാനകഥാ സബ്ബപുബ്ബഭാഗേ കസ്സപസംയുത്തപരിയായേന വേദിതബ്ബാ. ലോകുത്തരമഗ്ഗക്ഖണേ പനേതം ഏകമേവ വീരിയം ചതുകിച്ചസാധനവസേന ചത്താരി നാമാനി ലഭതി.

തത്ഥ അനുപ്പന്നാനം പാപകാനന്തി ഏത്ഥ ‘‘അനുപ്പന്നോ ചേവ കാമച്ഛന്ദോ’’തിആദീസു വുത്തനയേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ഉപ്പന്നാനം പാപകാനന്തി ഏത്ഥ ചതുബ്ബിധം ഉപ്പന്നം വത്തമാനുപ്പന്നം, ഭുത്വാവിഗതുപ്പന്നം, ഓകാസകതുപ്പന്നം, ഭൂമിലദ്ധുപ്പന്നന്തി. തത്ഥ യേ കിലേസാ വിജ്ജമാനാ ഉപ്പാദാദിസമങ്ഗിനോ, ഇദം വത്തമാനുപ്പന്നം നാമ. കമ്മേ പന ജവിതേ ആരമ്മണരസം അനുഭവിത്വാ നിരുദ്ധവിപാകോ ഭുത്വാ വിഗതം നാമ, കമ്മം ഉപ്പജ്ജിത്വാ നിരുദ്ധം ഭുത്വാ വിഗതം നാമ. തദുഭയമ്പി ഭുത്വാവിഗതുപ്പന്നന്തി സങ്ഖം ഗച്ഛതി. കുസലാകുസലകമ്മം അഞ്ഞകമ്മസ്സ വിപാകം പടിബാഹിത്വാ അത്തനോ വിപാകസ്സ ഓകാസം കരോതി, ഏവം കതേ ഓകാസേ വിപാകോ ഉപ്പജ്ജമാനോ ഓകാസകരണതോ പട്ഠായ ഉപ്പന്നോതി വുച്ചതി, ഇദം ഓകാസകതുപ്പന്നം നാമ. പഞ്ചക്ഖന്ധാ പന വിപസ്സനായ ഭൂമി നാമ, തേ അതീതാദിഭേദാ ഹോന്തി. തേസു അനുസയിതകിലേസാ പന അതീതാ വാ അനാഗതാ വാ പച്ചുപ്പന്നാ വാതി ന വത്തബ്ബാ. അതീതക്ഖന്ധേസു അനുസയിതാപി ഹി അപ്പഹീനാവ ഹോന്തി, അനാഗതക്ഖന്ധേസു അനുസയിതാപി അപ്പഹീനാവ ഹോന്തി, പച്ചുപ്പന്നക്ഖന്ധേസു അനുസയിതാപി അപ്പഹീനാവ ഹോന്തി, ഇദം ഭൂമിലദ്ധുപ്പന്നം നാമ. തേനാഹു പോരാണാ – ‘‘താസു താസു ഭൂമിസു അസമുഗ്ഘാതഗതാ കിലേസാ ഭൂമിലദ്ധുപ്പന്നാതി സങ്ഖം ഗച്ഛന്തീ’’തി.

അപരമ്പി ചതുബ്ബിധം ഉപ്പന്നം സമുദാചാരുപ്പന്നം, ആരമ്മണാധിഗ്ഗഹിതുപ്പന്നം, അവിക്ഖമ്ഭിതുപ്പന്നം, അസമുഗ്ഘാതിതുപ്പന്നന്തി. തത്ഥ സമ്പതി വത്തമാനംയേവ സമുദാചാരുപ്പന്നം നാമ. സകിം ചക്ഖൂനി ഉമ്മീലേത്വാ ആരമ്മണേ നിമിത്തേ ഗഹിതേ അനുസ്സരിതാനുസ്സരിതക്ഖണേ കിലേസാ നുപ്പജ്ജിസ്സന്തീതി ന വത്തബ്ബാ. കസ്മാ? ആരമ്മണസ്സ അധിഗ്ഗഹിതത്താ. യഥാ കിം? യഥാ ഖീരുക്ഖസ്സ കുഠാരിയാ ആഹതാഹതട്ഠാനേ ഖീരം ന നിക്ഖമിസ്സതീതി ന വത്തബ്ബാ, ഏവം. ഇദം ആരമ്മണാധിഗ്ഗഹിതുപ്പന്നം നാമ. സമാപത്തിയാ അവിക്ഖമ്ഭിതകിലേസാ പന ഇമസ്മിം നാമ ഠാനേന ഉപ്പജ്ജിസ്സന്തീതി ന വത്തബ്ബാ. കസ്മാ? അവിക്ഖമ്ഭിതത്താ. യഥാ കിം? യഥാ ഖീരരുക്ഖം കുഠാരിയാ ആഹനേയ്യും, ഇമസ്മിം നാമ ഠാനേ ഖീരം ന നിക്ഖമേയ്യാതി ന വത്തബ്ബം, ഏവം. ഇദം അവിക്ഖമ്ഭിതുപ്പന്നം നാമ. മഗ്ഗേന അസമുഗ്ഘാതിതകിലേസാ പന ഭവഗ്ഗേ നിബ്ബത്തസ്സാപി ഉപ്പജ്ജന്തീതി പുരിമനയേനേവ വിത്ഥാരേതബ്ബം. ഇദം അസമുഗ്ഘാതിതുപ്പന്നം നാമ.

ഇമേസു ഉപ്പന്നേസു വത്തമാനുപ്പന്നം, ഭുത്വാവിഗതുപ്പന്നം, ഓകാസകതുപ്പന്നം, സമുദാചാരുപ്പന്നന്തി ചതുബ്ബിധം ഉപ്പന്നം ന മഗ്ഗവജ്ഝം, ഭൂമിലദ്ധുപ്പന്നം, ആരമ്മണാധിഗ്ഗഹിതുപ്പന്നം, അവിക്ഖമ്ഭിതുപ്പന്നം, അസമുഗ്ഘാതിതുപ്പന്നന്തി ചതുബ്ബിധം മഗ്ഗവജ്ഝം. മഗ്ഗോ ഹി ഉപ്പജ്ജമാനോ ഏതേ കിലേസേ പജഹതി. സോ യേ കിലേസേ പജഹതി, തേ അതീതാ വാ അനാഗതാ വാ പച്ചുപ്പന്നാ വാതി ന വത്തബ്ബാ. വുത്തമ്പി ചേതം –

‘‘ഹഞ്ചി അതീതേ കിലേസേ പജഹതി? തേന ഹി ഖീണംയേവ ഖേപേതി, നിരുദ്ധം നിരോധേതി, അത്ഥങ്ഗതം അത്ഥങ്ഗമേതി, അതീതം യം നത്ഥി, തം പജഹതി. ഹഞ്ചി അനാഗതേ കിലേസേ പജഹതി? തേന ഹി അജാതം പജഹതി, അനിബ്ബത്തം അനുപ്പന്നം അപാതുഭൂതം പജഹതി, അനാഗതം യം നത്ഥി, തം പജഹതി. ഹഞ്ചി പച്ചുപ്പന്നേ കിലേസേ പജഹതി? തേന ഹി രത്തോ രാഗം പജഹതി, ദുട്ഠോ ദോസം, മൂള്ഹോ മോഹം, വിനിബദ്ധോ മാനം, പരാമട്ഠോ ദിട്ഠിം, അനിട്ഠങ്ഗതോ വിചികിച്ഛം, ഥാമഗതോ അനുസയം പജഹതി, കണ്ഹസുക്കാ ധമ്മാ യുഗനദ്ധാ വത്തന്തി, സംകിലേസിയാ മഗ്ഗഭാവനാ ഹോതീതി…പേ… തേന ഹി നത്ഥി മഗ്ഗഭാവനാ, നത്ഥി ഫലസച്ഛികിരിയാ, നത്ഥി കിലേസപ്പഹാനം, നത്ഥി ധമ്മാഭിസമയോതി. അത്ഥി മഗ്ഗഭാവനാ…പേ… അത്ഥി ധമ്മാഭിസമയോതി. യഥാ കഥം വിയ? സേയ്യഥാപി തരുണോ രുക്ഖോ…പേ… അപാതുഭൂതായേവ ന പാതുഭവന്തീ’’തി (പടി. മ. ൩.൨൧).

ഇതി പാളിയം അജാതഫലരുക്ഖോ ആഗതോ, ജാതഫലരുക്ഖോ പന ദീപേതബ്ബോ. യഥാ ഹി സഫലോ തരുണമ്ബരുക്ഖോ, തസ്സ ഫലാനി മനുസ്സാ പരിഭുഞ്ജേയ്യും, സേസാനി പാതേത്വാ പച്ഛിയോ പൂരേയ്യും, അഥഞ്ഞോ പുരിസോ തം ഫരസുനാ ഛിന്ദേയ്യ. തേനസ്സ നേവ അതീതാനി ഫലാനി നാസിതാനി ഹോന്തി, ന അനാഗതപച്ചുപ്പന്നാനി ച നാസിതാനി. അതീതാനി ഹി മനുസ്സേഹി പരിഭുത്താനി, അനാഗതാനി അനിബ്ബത്താനി, ന സക്കാ നാസേതും. യസ്മിം പന സമയേ സോ ഛിന്നോ, തദാ ഫലാനിയേവ നത്ഥീതി പച്ചുപ്പന്നാനിപി അനാസിതാനി. സചേ പന രുക്ഖോ അച്ഛിന്നോ അസ്സ, അഥസ്സ പഥവീരസഞ്ച ആപോരസഞ്ച ആഗമ്മ യാനി ഫലാനി നിബ്ബത്തേയ്യും, താനി നാസിതാനി ഹോന്തി. താനി ഹി അജാതാനേവ ന ജായന്തി, അനിബ്ബത്താനേവ ന നിബ്ബത്തന്തി, അപാതുഭൂതാനേവ ന പാതുഭവന്തി. ഏവമേവ മഗ്ഗോ നാപി അതീതാദിഭേദേ കിലേസേ പജഹതി, നാപി ന പജഹതി. യേസഞ്ഹി കിലേസാനം മഗ്ഗേന ഖന്ധേസു അപരിഞ്ഞാതേസു ഉപ്പത്തി സിയാ, മഗ്ഗേന ഉപ്പജ്ജിത്വാ ഖന്ധാനം പരിഞ്ഞാതത്താ തേ കിലേസാ അജാതാവ ന ജായന്തി, അനിബ്ബത്താവ ന നിബ്ബത്തന്തി, അപാതുഭൂതാവ ന പാതുഭവന്തി. തരുണപുത്തായ ഇത്ഥിയാ പുന അവിജായനത്ഥം ബ്യാധിതാനം രോഗവൂപസമനത്ഥം പീതഭേസജ്ജേഹി വാപി അയമത്ഥോ വിഭാവേതബ്ബോ. ഏവം മഗ്ഗോ യേ കിലേസേ പജഹതി, തേ അതീതാ വാ അനാഗതാ വാ പച്ചുപ്പന്നാ വാതി ന വത്തബ്ബാ. ന ച മഗ്ഗോ കിലേസേ ന പജഹതി. യേ പന മഗ്ഗോ കിലേസേ പജഹതി, തേ സന്ധായ ‘‘ഉപ്പന്നാനം പാപകാന’’ന്തിആദി വുത്തം.

ന കേവലഞ്ച മഗ്ഗോ കിലേസേയേവ പജഹതി, കിലേസാനം പന അപ്പഹീനത്താ യേ ഉപ്പജ്ജേയ്യും ഉപാദിന്നക്ഖന്ധാ, തേപി പജഹതിയേവ. വുത്തമ്പി ചേതം – ‘‘സോതാപത്തിമഗ്ഗഞാണേന അഭിസങ്ഖാരവിഞ്ഞാണസ്സ നിരോധേന സത്ത ഭവേ ഠപേത്വാ അനമതഗ്ഗേ സംസാരേ യേ ഉപ്പജ്ജേയ്യും നാമഞ്ച രൂപഞ്ച, ഏത്ഥേതേ നിരുജ്ഝന്തീ’’തി (ചൂളവ. അജിതമാണവപുച്ഛാനിദ്ദേസോ ൬) വിത്ഥാരോ. ഇതി മഗ്ഗോ ഉപാദിന്നതോ അനുപാദിന്നതോ ച വുട്ഠാതി. ഭവവസേന പന സോതാപത്തിമഗ്ഗോ അപായഭവതോ വുട്ഠാതി, സകദാഗാമിമഗ്ഗോ സുഗതിഭവേകദേസതോ, അനാഗാമിമഗ്ഗോ സുഗതികാമഭവതോ, അരഹത്തമഗ്ഗോ രൂപാരൂപഭവതോ വുട്ഠാതി. സബ്ബഭവേഹി വുട്ഠാതിയേവാതിപി വദന്തി.

അഥ മഗ്ഗക്ഖണേ കഥം അനുപ്പന്നാനം ഉപ്പാദായ ഭാവനാ ഹോതി, കഥം വാ ഉപ്പന്നാനം ഠിതിയാതി? മഗ്ഗപ്പവത്തിയാ ഏവ. മഗ്ഗോ ഹി പവത്തമാനോ പുബ്ബേ അനുപ്പന്നപുബ്ബത്താ അനുപ്പന്നോ നാമ വുച്ചതി. അനാഗതപുബ്ബഞ്ഹി ഠാനം ഗന്ത്വാ അനനുഭൂതപുബ്ബം വാ ആരമ്മണം അനുഭവിത്വാ വത്താരോ ഭവന്തി; ‘‘അനാഗതട്ഠാനം ആഗതമ്ഹ, അനനുഭൂതം ആരമ്മണം അനുഭവാമാ’’തി. യാ ചസ്സ പവത്തി, അയമേവ ഠിതി നാമാതി ‘‘ഠിതിയാ ഭാവേതീ’’തി വത്തും വട്ടതി. ഏവമേതസ്സ ഭിക്ഖുനോ ഇദം ലോകുത്തരമഗ്ഗക്ഖണേ വീരിയം ‘‘അനുപ്പന്നാനം പാപകാനം അകുസലാനം ധമ്മാനം അനുപ്പാദായാ’’തിആദീനി ചത്താരി നാമാനി ലഭതി. അയം ലോകുത്തരമഗ്ഗക്ഖണേ സമ്മപ്പധാനകഥാ. ഇമസ്മിം പന സുത്തേ ലോകിയലോകുത്തരമിസ്സകാനേവ സമ്മപ്പധാനാനി കഥിതാനി.

൩൯൮-൪൦൧. ഇദ്ധിപാദേസു ഛന്ദം നിസ്സായ പവത്തോ സമാധി ഛന്ദസമാധി, പധാനഭൂതാ സങ്ഖാരാ പധാനസങ്ഖാരാ. സമന്നാഗതന്തി തേഹി ധമ്മേഹി ഉപേതം. ഇദ്ധിയാ പാദം, ഇദ്ധിഭൂതം വാ പാദന്തി ഇദ്ധിപാദം. സേസേസുപി ഏസേവ നയോ. അയമേത്ഥ സങ്ഖേപോ, വിത്ഥാരോ പന ഇദ്ധിപാദവിഭങ്ഗേ (വിഭ. ൪൩൧ ആദയോ) ആഗതോ ഏവ. വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ (വിസുദ്ധി. ൨.൩൮൨) പനസ്സ അത്ഥോ ദീപിതോ. തത്രായം ഭിക്ഖു യദാ ഛന്ദാദീസു ഏകം ധുരം നിസ്സായ വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ അരഹത്തം പാപുണാതി, തദാസ്സ പഠമിദ്ധിപാദോ പുബ്ബഭാഗേ ലോകിയോ, അപരഭാഗേ ലോകുത്തരോ. ഏവം സേസാപീതി. ഇമസ്മിമ്പി സുത്തേ ലോകിയലോകുത്തരാവ ഇദ്ധിപാദാ കഥിതാ.

൪൦൨-൪൦൬. സദ്ധിന്ദ്രിയം ഭാവേതീതിആദീസു സദ്ധാവ അത്തനോ സദ്ധാധുരേ ഇന്ദട്ഠം കരോതീതി സദ്ധിന്ദ്രിയം. വീരിയിന്ദ്രിയാദീസുപി ഏസേവ നയോ. ഭാവേതീതി ഏത്ഥ പന ആദികമ്മികോ യോഗാവചരോ തീഹി കാരണേഹി സദ്ധിന്ദ്രിയം വിസോധേന്തോ സദ്ധിന്ദ്രിയം ഭാവേതി നാമ. വീരിയിന്ദ്രിയാദീസുപി ഏസേവ നയോ. വുത്തഞ്ഹേതം –

‘‘അസ്സദ്ധേ പുഗ്ഗലേ പരിവജ്ജയതോ, സദ്ധേ പുഗ്ഗലേ സേവതോ ഭജതോ പയിരുപാസതോ, പസാദനീയേ സുത്തന്തേ പച്ചവേക്ഖതോ ഇമേഹി തീഹാകാരേഹി സദ്ധിന്ദ്രിയം വിസുജ്ഝതി.

‘‘കുസീതേ പുഗ്ഗലേ പരിവജ്ജയതോ, ആരദ്ധവീരിയേ പുഗ്ഗലേ സേവതോ ഭജതോ പയിരുപാസതോ, സമ്മപ്പധാനേ പച്ചവേക്ഖതോ ഇമേഹി തീഹാകാരേഹി വീരിയിന്ദ്രിയം വിസുജ്ഝതി.

‘‘മുട്ഠസ്സതീ പുഗ്ഗലേ പരിവജ്ജയതോ, ഉപട്ഠിതസ്സതീ പുഗ്ഗലേ സേവതോ ഭജതോ പയിരുപാസതോ, സതിപട്ഠാനേ പച്ചവേക്ഖതോ ഇമേഹി തീഹാകാരേഹി സതിന്ദ്രിയം വിസുജ്ഝതി.

‘‘അസമാഹിതേ പുഗ്ഗലേ പരിവജ്ജയതോ, സമാഹിതേ പുഗ്ഗലേ സേവതോ ഭജതോ പയിരുപാസതോ, ഝാനവിമോക്ഖേ പച്ചവേക്ഖതോ ഇമേഹി തീഹാകാരേഹി സമാധിന്ദ്രിയം വിസുജ്ഝതി.

‘‘ദുപ്പഞ്ഞേ പുഗ്ഗലേ പരിവജ്ജയതോ, പഞ്ഞവന്തേ പുഗ്ഗലേ സേവതോ ഭജതോ പയിരുപാസതോ, ഗമ്ഭീരഞാണചരിയം പച്ചവേക്ഖതോ ഇമേഹി തീഹാകാരേഹി പഞ്ഞിന്ദ്രിയം വിസുജ്ഝതീ’’തി (പടി. മ. ൧.൧൮൪-൧൮൫).

ഏത്ഥ ച ഗമ്ഭീരഞാണചരിയം പച്ചവേക്ഖതോതി സണ്ഹസുഖുമം ഖന്ധന്തരം, ആയതനന്തരം, ധാതന്തരം, ഇന്ദ്രിയബലബോജ്ഝങ്ഗന്തരം, മഗ്ഗന്തരം, ഫലന്തരഞ്ച പച്ചവേക്ഖന്തസ്സാതി അത്ഥോ. ഇമേസഞ്ഹി തിണ്ണം തിണ്ണം കാരണാനം വസേന അകതാഭിനിവേസോ ആദികമ്മികോ യോഗാവചരോ സദ്ധാധുരാദീസു അഭിനിവേസം പട്ഠപേത്വാ ഭാവേന്തോ അവസാനേ വിവട്ടേത്വാ അരഹത്തം ഗണ്ഹതി. സോ യാവ അരഹത്തമഗ്ഗാ ഇമാനി ഇന്ദ്രിയാനി ഭാവേതി നാമ, അരഹത്തഫലേ പത്തേ ഭാവിതിന്ദ്രിയോ നാമ ഹോതീതി. ഏവം ഇമാനിപി പഞ്ചിന്ദ്രിയാനി ലോകിയലോകുത്തരാനേവ കഥിതാനീതി.

സദ്ധാബലാദീസു സദ്ധായേവ അകമ്പിയട്ഠേന ബലന്തി സദ്ധാബലം. വീരിയബലാദീസുപി ഏസേവ നയോ. ഏത്ഥ ഹി സദ്ധാ അസ്സദ്ധിയേ ന കമ്പതി, വീരിയം കോസജ്ജേന ന കമ്പതി, സതി മുട്ഠസ്സച്ചേന ന കമ്പതി, സമാധി ഉദ്ധച്ചേ ന കമ്പതി, പഞ്ഞാ അവിജ്ജായ ന കമ്പതീതി സബ്ബാനിപി അകമ്പിയട്ഠേന ബലാനീതി വുച്ചന്തി. ഭാവനാനയോ പനേത്ഥ ഇന്ദ്രിയഭാവനായം വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബോതി. ഇമാനി ലോകിയലോകുത്തരാനേവ കഥിതാനീതി.

൪൧൮. സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം ഭാവേതീതി ഏത്ഥ അയം ആദികമ്മികാനം കുലപുത്താനം വസേന സദ്ധിം അത്ഥവണ്ണനായ ഭാവനാനയോ. തത്ഥ സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗന്തിആദിനാ നയേന വുത്താനം സത്തന്നം ആദിപദാനം താവ അയമത്ഥവണ്ണനാ – സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗേ താവ സരണട്ഠേന സതി, സാ പനേസാ ഉപട്ഠാനലക്ഖണാ, അപിലാപനലക്ഖണാ വാ. വുത്തമ്പി ചേതം – ‘‘യഥാ, മഹാരാജ, രഞ്ഞോ ഭണ്ഡാഗാരികോ രഞ്ഞോ സാപതേയ്യം അപിലാപേതി ‘ഏത്തകം, മഹാരാജ, ഹിരഞ്ഞം, ഏത്തകം സുവണ്ണം, ഏത്തകം സാപതേയ്യ’ന്തി. ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, സതി ഉപ്പജ്ജമാനാ കുസലാകുസലസാവജ്ജാനവജ്ജഹീനപ്പണീതകണ്ഹസുക്കസപ്പടിഭാഗേ ധമ്മേ അപിലാപേതി ഇമേ ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാ’’തി (മി. പ. ൨.൧.൧൩) വിത്ഥാരോ. അപിലാപനരസാ, കിച്ചവസേനേവ ഹിസ്സാ ഏതം ലക്ഖണം ഥേരേന വുത്തം. അസമ്മോസരസാ വാ, ഗോചരാഭിമുഖീഭാവപച്ചുപട്ഠാനാ. സതി ഏവ സമ്ബോജ്ഝങ്ഗോതി സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ.

തത്ഥ ബോധിയാ, ബോധിസ്സ വാ അങ്ഗോതി ബോജ്ഝങ്ഗോ. കിം വുത്തം ഹോതി? യാ ഹി അയം ധമ്മസാമഗ്ഗീയായ ലോകിയലോകുത്തരമഗ്ഗക്ഖണേ ഉപ്പജ്ജമാനായ ലീനുദ്ധച്ചപതിട്ഠാനായൂഹനകാമസുഖഅത്തകിലമഥാനുയോഗഉച്ഛേദസസ്സതാഭിനിവേസാദീനം അനേകേസം ഉപദ്ദവാനം പടിപക്ഖഭൂതായ സതിധമ്മവിചയവീരിയപീതിപസ്സദ്ധിസമാധിഉപേക്ഖാസങ്ഖാതായ ധമ്മസാമഗ്ഗിയാ അരിയസാവകോ ബുജ്ഝതീതി കത്വാ ബോധീതി വുച്ചതി, ബുജ്ഝതീതി കിലേസസന്താനനിദ്ദായ ഉട്ഠഹതി, ചത്താരി വാ അരിയസച്ചാനി പടിവിജ്ഝതി, നിബ്ബാനമേവ വാ സച്ഛികരോതീതി വുത്തം ഹോതി. യഥാഹ – ‘‘സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗേ ഭാവേത്വാ അനുത്തരം സമ്മാസമ്ബോധിം അഭിസമ്ബുദ്ധോ’’തി (സം. നി. ൫.൩൭൮; ദീ. നി. ൩.൧൪൩). തസ്സാ ധമ്മസാമഗ്ഗിസങ്ഖാതായ ബോധിയാ അങ്ഗോതിപി ബോജ്ഝങ്ഗോ ഝാനങ്ഗമഗ്ഗങ്ഗാദയോ വിയ. യോപേസ യഥാവുത്തപ്പകാരായ ഏതായ ധമ്മസാമഗ്ഗിയാ ബുജ്ഝതീതി കത്വാ അരിയസാവകോ ബോധീതി വുച്ചതി, തസ്സ അങ്ഗോതിപി ബോജ്ഝങ്ഗോ സേനങ്ഗരഥങ്ഗാദയോ വിയ. തേനാഹു അട്ഠകഥാചരിയാ – ‘‘ബുജ്ഝനകസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ അങ്ഗാതി വാ ബോജ്ഝങ്ഗാ’’തി.

അപിച ‘‘ബോജ്ഝങ്ഗാതി കേനട്ഠേന ബോജ്ഝങ്ഗാ? ബോധായ സംവത്തന്തീതി ബോജ്ഝങ്ഗാ, ബുജ്ഝന്തീതി ബോജ്ഝങ്ഗാ, അനുബുജ്ഝന്തീതി ബോജ്ഝങ്ഗാ, പടിബുജ്ഝന്തീതി ബോജ്ഝങ്ഗാ, സമ്ബുജ്ഝന്തീതി ബോജ്ഝങ്ഗാ’’തി ഇമിനാ പടിസമ്ഭിദാനയേനാപി (പടി. മ. ൨.൧൭) ബോജ്ഝങ്ഗത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. പസത്ഥോ സുന്ദരോ ച ബോജ്ഝങ്ഗോ സമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ, സതി ഏവ സമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ, തം സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം.

ധമ്മവിചയസമ്ബോജ്ഝങ്ഗന്തിആദീസുപി ചതുസച്ചധമ്മേ വിചിനതീതി ധമ്മവിചയോ. സോ പവിചയലക്ഖണോ, ഓഭാസനരസോ, അസമ്മോഹപച്ചുപട്ഠാനോ. വീരഭാവതോ, വിധിനാ ഈരയിതബ്ബതോ ച വീരിയം. തം പഗ്ഗഹലക്ഖണം, ഉപഥമ്ഭനരസം, അനോസീദനപച്ചുപട്ഠാനം. പീണയതീതി പീതി. സാ ഫരണലക്ഖണാ, തുട്ഠിലക്ഖണാ വാ, കായചിത്താനം പീണനരസാ, നേസംയേവ ഓദഗ്യപച്ചുപട്ഠാനാ. കായചിത്തദരഥപ്പസ്സമ്ഭനതോ പസ്സദ്ധി. സാ ഉപസമലക്ഖണാ, കായചിത്തദരഥമദ്ദനരസാ, കായചിത്താനം അപരിപ്ഫന്ദസീതിഭാവപച്ചുപട്ഠാനാ. സമാധാനതോ സമാധി. സോ അവിക്ഖേപലക്ഖണോ, അവിസാരലക്ഖണോ വാ, ചിത്തചേതസികാനം സമ്പിണ്ഡനരസോ, ചിത്തട്ഠിതിപച്ചുപട്ഠാനോ. അജ്ഝുപേക്ഖനതോ ഉപേക്ഖാ. സാ പടിസങ്ഖാനലക്ഖണാ, സമവാഹിതലക്ഖണാ വാ, ഊനാധികനിവാരണരസാ, പക്ഖപാതുപച്ഛേദനരസാ വാ, മജ്ഝത്തഭാവപച്ചുപട്ഠാനാ. സേസം വുത്തനയമേവ. ഭാവേതീതി ബ്രൂഹേതി വഡ്ഢേതി, ഉപ്പാദേതീതി അത്ഥോ.

തത്ഥ ചത്താരോ ധമ്മാ സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസ്സ ഉപ്പാദായ സംവത്തന്തീതി വേദിതബ്ബാ സതിസമ്പജഞ്ഞം മുട്ഠസ്സതിപുഗ്ഗലപരിവജ്ജനതാ ഉപട്ഠിതസ്സതിപുഗ്ഗലസേവനതാ തദധിമുത്തതാതി. അഭിക്കന്താദീസു ഹി സത്തസു ഠാനേസു സതിസമ്പജഞ്ഞേന, ഭത്തനിക്ഖിത്തകാകസദിസേ മുട്ഠസ്സതിപുഗ്ഗലേ പരിവജ്ജനേന, തിസ്സദത്തത്ഥേരഅഭയത്ഥേരാദിസദിസേ ഉപട്ഠിതസ്സതിപുഗ്ഗലേ സേവനേന, ഠാനനിസജ്ജാദീസു സതിസമുട്ഠാപനത്ഥം നിന്നപോണപബ്ഭാരചിത്തതായ ച സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ ഉപ്പജ്ജതി. തസ്മാ ആദികമ്മികോ കുലപുത്തോ ഇമേഹി ചതൂഹി കാരണേഹി സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം സമുട്ഠാപേത്വാ തദേവ ധുരം കത്വാ അഭിനിവേസം പട്ഠപേത്വാ അനുക്കമേന അരഹത്തം ഗണ്ഹാതി. സോ യാവ അരഹത്തമഗ്ഗാ സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം ഭാവേതി നാമ, ഫലേ പത്തേ ഭാവിതോ നാമ ഹോതി.

സത്ത ധമ്മാ ധമ്മവിചയസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസ്സ ഉപ്പാദായ സംവത്തന്തി പരിപുച്ഛകതാ, വത്ഥുവിസദകിരിയാ, ഇന്ദ്രിയസമത്തപടിപാദനാ, ദുപ്പഞ്ഞപുഗ്ഗലപരിവജ്ജനാ, പഞ്ഞവന്തപുഗ്ഗലസേവനാ, ഗമ്ഭീരഞാണചരിയപച്ചവേക്ഖണാ, തദധിമുത്തതാതി. തത്ഥ പരിപുച്ഛകതാതി ഖന്ധധാതുആയതനഇന്ദ്രിയബലബോജ്ഝങ്ഗമഗ്ഗങ്ഗഝാനസമഥവിപസ്സനാനം അത്ഥസന്നിസ്സിതപരിപുച്ഛാബഹുലതാ.

വത്ഥുവിസദകിരിയാതി അജ്ഝത്തികബാഹിരാനം വത്ഥൂനം വിസദഭാവകരണം. യദാ ഹിസ്സ കേസനഖലോമാ ദീഘാ ഹോന്തി, സരീരം വാ ഉപ്പന്നദോസഞ്ചേവ സേദമലമക്ഖിതഞ്ച, തദാ അജ്ഝത്തികം വത്ഥു അവിസദം ഹോതി അപരിസുദ്ധം. യദാ പന ചീവരം ജിണ്ണം കിലിട്ഠം ദുഗ്ഗന്ധം വാ ഹോതി, സേനാസനം വാ ഉക്ലാപം, തദാ ബാഹിരം വത്ഥു അവിസദം ഹോതി അപരിസുദ്ധം. തസ്മാ കേസാദിച്ഛേദനേന ഉദ്ധംവിരേചനഅധോവിരേചനാദീഹി സരീരസല്ലഹുകഭാവകരണേന ഉച്ഛാദനനഹാപനേന ച അജ്ഝത്തികവത്ഥു വിസദം കാതബ്ബം. സൂചികമ്മധോവനരജനപരിഭണ്ഡകരണാദീഹി ബാഹിരവത്ഥു വിസദം കാതബ്ബം. ഏതസ്മിഞ്ഹി അജ്ഝത്തികബാഹിരേ വത്ഥുമ്ഹി അവിസദേ ഉപ്പന്നേസു ചിത്തചേതസികേസു ഞാണമ്പി അവിസദം ഹോതി അപരിസുദ്ധം അപരിസുദ്ധാനി ദീപകപല്ലവട്ടിതേലാദീനി നിസ്സായ ഉപ്പന്നദീപസിഖായ ഓഭാസോ വിയ. വിസദേ പന അജ്ഝത്തികബാഹിരേ വത്ഥുമ്ഹി ഉപ്പന്നേസു ചിത്തചേതസികേസു ഞാണമ്പി വിസദം ഹോതി പരിസുദ്ധാനി ദീപകപല്ലവട്ടിതേലാദീനി നിസ്സായ ഉപ്പന്നദീപസിഖായ ഓഭാസോ വിയ. തേന വുത്തം – ‘‘വത്ഥുവിസദകിരിയാ ധമ്മവിചയസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസ്സ ഉപ്പാദായ സംവത്തതീ’’തി.

ഇന്ദ്രിയസമത്തപടിപാദനാ നാമ സദ്ധാദീനം ഇന്ദ്രിയാനം സമഭാവകരണം. സചേ ഹിസ്സ സദ്ധിന്ദ്രിയം ബലവം ഹോതി, ഇതരാനി മന്ദാനി, തതോ വീരിയിന്ദ്രിയം പഗ്ഗഹകിച്ചം, സതിന്ദ്രിയം ഉപട്ഠാനകിച്ചം, സമാധിന്ദ്രിയം അവിക്ഖേപകിച്ചം, പഞ്ഞിന്ദ്രിയം ദസ്സനകിച്ചം കാതും ന സക്കോതി. തസ്മാ തം ധമ്മസഭാവപച്ചവേക്ഖണേന വാ, യഥാ വാ മനസികരോതോ ബലവം ജാതം, തഥാ അമനസികാരേന ഹാപേതബ്ബം. വക്കലിത്ഥേരവത്ഥു ചേത്ഥ നിദസ്സനം. സചേ പന വീരിയിന്ദ്രിയം ബലവം ഹോതി, അഥ നേവ സദ്ധിന്ദ്രിയം അധിമോക്ഖകിച്ചം കാതും സക്കോതി, ന ഇതരാനി ഇതരകിച്ചഭേദം. തസ്മാ തം പസ്സദ്ധാദിഭാവനായ ഹാപേതബ്ബം. തത്രാപി സോണത്ഥേരസ്സ വത്ഥു ദസ്സേതബ്ബം. ഏവം സേസേസുപി ഏകസ്സ ബലവഭാവേ സതി ഇതരേസം അത്തനോ കിച്ചേസു അസമത്ഥതാ വേദിതബ്ബാ.

വിസേസതോ പനേത്ഥ സദ്ധാപഞ്ഞാനം സമാധിവീരിയാനഞ്ച സമതം പസംസന്തി. ബലവസദ്ധോ ഹി മന്ദപഞ്ഞോ മുധപ്പസന്നോ ഹോതി, അവത്ഥുമ്ഹി പസീദതി. ബലവപഞ്ഞോ മന്ദസദ്ധോ കേരാടികപക്ഖം ഭജതി, ഭേസജ്ജസമുട്ഠിതോ വിയ രോഗോ അതേകിച്ഛോ ഹോതി. ചിത്തുപ്പാദമത്തേനേവ കുസലം ഹോതീതി അതിധാവിത്വാ ദാനാദീനി അകരോന്തോ നിരയേ ഉപ്പജ്ജതി. ഉഭിന്നം സമതായ വത്ഥുസ്മിംയേവ പസീദതി. ബലവസമാധിം പന മന്ദവീരിയം സമാധിസ്സ കോസജ്ജപക്ഖത്താ കോസജ്ജം അഭിഭവതി. ബലവവീരിയം മന്ദസമാധിം വീരിയസ്സ ഉദ്ധച്ചപക്ഖത്താ ഉദ്ധച്ചം അഭിഭവതി. സമാധി പന വീരിയേന സംയോജിതോ കോസജ്ജേ പതിതും ന ലഭതി, വീരിയം സമാധിനാ സംയോജിതം ഉദ്ധച്ചേ പതിതും ന ലഭതി. തസ്മാ തം ഉഭയം സമം കത്തബ്ബം. ഉഭയസമതായ ഹി അപ്പനാ ഹോതി.

അപിച സമാധികമ്മികസ്സ ബലവതീപി സദ്ധാ വട്ടതി. ഏവഞ്ഹി സദ്ദഹന്തോ ഓകപ്പേന്തോ അപ്പനം പാപുണിസ്സതി. സമാധിപഞ്ഞാസു പന സമാധികമ്മികസ്സ ഏകഗ്ഗതാ ബലവതീ വട്ടതി. ഏവഞ്ഹി സോ അപ്പനം പാപുണാതി. വിപസ്സനാകമ്മികസ്സ പഞ്ഞാ ബലവതീ വട്ടതി. ഏവഞ്ഹി സോ ലക്ഖണപടിവേധം പാപുണാതി. ഉഭിന്നം പന സമതായപി അപ്പനാ ഹോതിയേവ. സതി പന സബ്ബത്ഥ ബലവതീ വട്ടതി. സതി ഹി ചിത്തം ഉദ്ധച്ചപക്ഖികാനം സദ്ധാവീരിയപഞ്ഞാനം വസേന ഉദ്ധച്ചപാതതോ കോസജ്ജപക്ഖികേന ച സമാധിനാ കോസജ്ജപാതതോ രക്ഖതി. തസ്മാ സാ ലോണധൂപനം വിയ സബ്ബബ്യഞ്ജനേസു, സബ്ബകമ്മികോ അമച്ചോ വിയ ച സബ്ബരാജകിച്ചേസു, സബ്ബത്ഥ ഇച്ഛിതബ്ബാ. തേനാഹ – ‘‘സതി ച പന സബ്ബത്ഥികാ വുത്താ (സം. നി. ൫.൨൩൪) ഭഗവതാ. കിം കാരണാ? ചിത്തഞ്ഹി സതിപടിസരണം, ആരക്ഖപച്ചുപട്ഠാനാ ച സതി, ന വിനാ സതിയാ ചിത്തസ്സ പഗ്ഗഹനിഗ്ഗഹോ ഹോതീ’’തി.

ദുപ്പഞ്ഞപുഗ്ഗലപരിവജ്ജനാ നാമ ഖന്ധാദിഭേദേസു അനോഗാള്ഹപഞ്ഞാനം ദുമ്മേധപുഗ്ഗലാനം ആരകാ പരിവജ്ജനം. പഞ്ഞവന്തപുഗ്ഗലസേവനാ നാമ സമപഞ്ഞാസലക്ഖണപരിഗ്ഗാഹികായ ഉദയബ്ബയപഞ്ഞായ സമന്നാഗതപുഗ്ഗലസേവനാ. ഗമ്ഭീരഞാണചരിയപച്ചവേക്ഖണാ നാമ ഗമ്ഭീരേസു ഖന്ധാദീസു പവത്തായ ഗമ്ഭീരപഞ്ഞായ പഭേദപച്ചവേക്ഖണാ. തദധിമുത്തതാ നാമ ഠാനനിസജ്ജാദീസു ധമ്മവിചയസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസമുട്ഠാപനത്ഥം നിന്നപോണപബ്ഭാരചിത്തതാ. തസ്മാ ആദികമ്മികോ കുലപുത്തോ ഇമേഹി സത്തഹി കാരണേഹി ധമ്മവിചയസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം സമുട്ഠാപേത്വാ തദേവ ധുരം കത്വാ അഭിനിവേസം പട്ഠപേത്വാ അനുക്കമേന അരഹത്തം ഗണ്ഹാതി. സോ യാവ അരഹത്തമഗ്ഗാ ധമ്മവിചയസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം ഭാവേതി നാമ, ഫലേ പത്തേ ഭാവിതോ നാമ ഹോതി.

ഏകാദസ ധമ്മാ വീരിയസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസ്സ ഉപ്പാദായ സംവത്തന്തി – അപായഭയപച്ചവേക്ഖണതാ, ആനിസംസദസ്സാവിതാ, ഗമനവീഥിപച്ചവേക്ഖണതാ, പിണ്ഡപാതാപചായനതാ, ദായജ്ജമഹത്തപച്ചവേക്ഖണതാ, സത്ഥുമഹത്തപച്ചവേക്ഖണതാ, ജാതിമഹത്തപച്ചവേക്ഖണതാ, സബ്രഹ്മചാരിമഹത്തപച്ചവേക്ഖണതാ, കുസീതപുഗ്ഗലപരിവജ്ജനതാ, ആരദ്ധവീരിയപുഗ്ഗലസേവനതാ, തദധിമുത്തതാതി.

തത്ഥ ‘‘നിരയേസു പഞ്ചവിധബന്ധനകമ്മകരണതോ പട്ഠായ മഹാദുക്ഖം അനുഭവനകാലേപി, തിരച്ഛാനയോനിയം ജാലക്ഖിപകുമിനാദീഹി ഗഹിതകാലേപി, പാജനകണ്ടകാദിപ്പഹാരതുന്നസ്സ പന സകടവഹനാദികാലേപി, പേത്തിവിസയേ അനേകാനിപി വസ്സസഹസ്സാനി ഏകം ബുദ്ധന്തരമ്പി ഖുപ്പിപാസാഹി ആതുരീഭൂതകാലേപി, കാലകഞ്ജികഅസുരേസു സട്ഠിഹത്ഥഅസീതിഹത്ഥപ്പമാണേന അട്ഠിചമ്മമത്തേനേവ അത്തഭാവേന വാതാതപാദിദുക്ഖാനുഭവനകാലേപി ന സക്കാ വീരിയസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം ഉപ്പാദേതും. അയമേവ തേ ഭിക്ഖു കാലോ’’തി ഏവം അപായഭയം പച്ചവേക്ഖന്തസ്സാപി വീരിയസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ ഉപ്പജ്ജതി.

‘‘ന സക്കാ കുസീതേന നവ ലോകുത്തരധമ്മാ ലദ്ധും, ആരദ്ധവീരിയേനേവ സക്കാ, അയമാനിസംസോ വീരിയസ്സാ’’തി ഏവം ആനിസംസദസ്സാവിനോപി ഉപ്പജ്ജതി. ‘‘സബ്ബബുദ്ധപച്ചേകബുദ്ധമഹാസാവകേഹി ഗതമഗ്ഗോവ ഗന്തബ്ബോ, സോ ച ന സക്കാ കുസീതേന ഗന്തു’’ന്തി ഏവം ഗമനവീഥിം പച്ചവേക്ഖന്തസ്സാപി ഉപ്പജ്ജതി.

‘‘യേ തം പിണ്ഡപാതാദീഹി ഉപട്ഠഹന്തി, ഇമേ തേ മനുസ്സാ നേവ ഞാതകാ, ന ദാസകമ്മകരാ, നാപി തം നിസ്സായ ജീവിസ്സാമാതി തേ പണീതാനി പിണ്ഡപാതാദീനി ദേന്തി. അഥ ഖോ അത്തനോ കാരാനം മഹപ്ഫലതം പച്ചാസീസമാനാ ദേന്തി. സത്ഥാരാപി ‘അയം ഇമേ പച്ചയേ പരിഭുഞ്ജിത്വാ കായദള്ഹീബഹുലോ സുഖം വിഹരിസ്സതീ’തി ന ഏവം സമ്പസ്സതാ തുയ്ഹം പച്ചയാ അനുഞ്ഞാതാ, അഥ ഖോ ‘അയം ഇമേ പരിഭുഞ്ജമാനോ സമണധമ്മം കത്വാ വട്ടദുക്ഖതോ മുച്ചിസ്സതീ’തി തേ പച്ചയാ അനുഞ്ഞാതാ. സോ ദാനി ത്വം കുസീതോ വിഹരന്തോ ന തം പിണ്ഡപാതം അപചായിസ്സസി. ആരദ്ധവീരിയസ്സേവ ഹി പിണ്ഡാപചായനം നാമ ഹോതീ’’തി ഏവം പിണ്ഡപാതാപചായനം പച്ചവേക്ഖന്തസ്സാപി ഉപ്പജ്ജതി മഹാമിത്തത്ഥേരസ്സ വിയ പിണ്ഡപാതിയതിസ്സത്ഥേരസ്സ വിയ ച.

മഹാമിത്തത്ഥേരോ കിര കസ്സകലേണേ നാമ പടിവസതി. തസ്സ ച ഗോചരഗാമേ ഏകാ മഹാഉപാസികാ ഥേരം പുത്തം കത്വാ പടിജഗ്ഗതി. സാ ഏകദിവസം അരഞ്ഞം ഗച്ഛന്തീ ധീതരം ആഹ – ‘‘അമ്മ, അസുകസ്മിം ഠാനേ പുരാണതണ്ഡുലാ, അസുകസ്മിം ഖീരം, അസുകസ്മിം സപ്പി, അസുകസ്മിം ഫാണിതം, തവ ഭാതികസ്സ അയ്യമിത്തസ്സ ആഗതകാലേ ഭത്തം പചിത്വാ ഖീരസപ്പിഫാണിതേഹി സദ്ധിം ദേഹി, ദത്വാ ത്വഞ്ച ഭുഞ്ജേയ്യാസി. അഹം പന ഹിയ്യോ പക്കം പാരിവാസികഭത്തം കഞ്ജിയേന ഭുത്തമ്ഹീ’’തി. ദിവാ കിം ഭുഞ്ജിസ്സസി, അമ്മാതി? സാകപണ്ണം പക്ഖിപിത്വാ കണതണ്ഡുലേഹി അമ്ബിലയാഗും പചിത്വാ ഠപേഹി, അമ്മാതി.

ഥേരോ ചീവരം പാരുപിത്വാ പത്തം നീഹരന്തോവ തം സദ്ദം സുത്വാ അത്താനം ഓവദി – ‘‘മഹാഉപാസികാ കിര കഞ്ജിയേന പാരിവാസികഭത്തം ഭുഞ്ജി, ദിവാപി കണപണ്ണമ്ബിലയാഗും ഭുഞ്ജിസ്സതി, തുയ്ഹം അത്ഥായ പന പുരാണതണ്ഡുലാദീനി ആചിക്ഖതി. തം നിസ്സായ ഖോ പനേസാ നേവ ഖേത്തം ന വത്ഥും ന ഭത്തം ന വത്ഥം പച്ചാസീസതി, തിസ്സോ പന സമ്പത്തിയോ പത്ഥയമാനാ ദേതി. ത്വം ഏതിസ്സാ താ സമ്പത്തിയോ ദാതും സക്ഖിസ്സസി, ന സക്ഖിസ്സസീതി, അയം ഖോ പന പിണ്ഡപാതോ തയാ സരാഗേന സദോസേന സമോഹേന ന സക്കാ ഗണ്ഹിതു’’ന്തി പത്തം ഥവികായ പക്ഖിപിത്വാ ഗണ്ഠികം മുഞ്ചിത്വാ നിവത്തിത്വാ കസ്സകലേണമേവ ഗന്ത്വാ പത്തം ഹേട്ഠാമഞ്ചേ, ചീവരഞ്ച ചീവരവംസേ ഠപേത്വാ, ‘‘അരഹത്തം അപാപുണിത്വാ ന നിക്ഖമിസ്സാമീ’’തി വീരിയം അധിട്ഠഹിത്വാ നിസീദി. ദീഘരത്തം അപ്പമത്തോ ഹുത്വാ നിവുത്ഥഭിക്ഖു വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ പുരേഭത്തമേവ അരഹത്തം പത്വാ വികസമാനമിവ പദുമം മഹാഖീണാസവോ സിതം കരോന്തോവ നിക്ഖമി. ലേണദ്വാരേ രുക്ഖമ്ഹി അധിവത്ഥാ ദേവതാ –

‘‘നമോ തേ പുരിസാജഞ്ഞ, നമോ തേ പുരിസുത്തമ;

യസ്സ തേ ആസവാ ഖീണാ, ദക്ഖിണേയ്യോസി മാരിസാ’’തി. –

ഉദാനം ഉദാനേത്വാ, ‘‘ഭന്തേ, പിണ്ഡായ പവിട്ഠാനം തുമ്ഹാദിസാനം അരഹന്താനം ഭിക്ഖം ദത്വാ മഹല്ലകിത്ഥിയോ ദുക്ഖാ മുച്ചിസ്സന്തീ’’തി ആഹ. ഥേരോ ഉട്ഠഹിത്വാ ദ്വാരം വിവരിത്വാ കാലം ഓലോകേന്തോ ‘‘പാതോയേവാ’’തി ഞത്വാ പത്തചീവരം ആദായ ഗാമം പാവിസി.

ദാരികാപി ഭത്തം സമ്പാദേത്വാ ‘‘ഇദാനി മേ ഭാതാ ആഗമിസ്സതി, ഇദാനി മേ ഭാതാ ആഗമിസ്സതീ’’തി ദ്വാരം ഓലോകയമാനാ നിസീദി. സാ ഥേരേ ഘരദ്വാരം സമ്പത്തേ പത്തം ഗഹേത്വാ സപ്പിഫാണിതയോജിതസ്സ ഖീരപിണ്ഡപാതസ്സ പൂരേത്വാ ഹത്ഥേ ഠപേസി. ഥേരോ ‘‘സുഖം ഹോതൂ’’തി അനുമോദനം കത്വാ പക്കാമി. സാപി തം ഓലോകയമാനാവ അട്ഠാസി. ഥേരസ്സ ഹി തദാ അതിവിയ പരിസുദ്ധോ ഛവിവണ്ണോ അഹോസി, വിപ്പസന്നാനി ഇന്ദ്രിയാനി, മുഖം ബന്ധനാ പവുത്തതാലപക്കം വിയ അതിവിയ വിരോചിത്ഥ.

മഹാഉപാസികാ അരഞ്ഞതോ ആഗന്ത്വാ ‘‘കിം, അമ്മ, ഭാതികോ തേ ആഗതോ’’തി പുച്ഛി. സാ സബ്ബം തം പവത്തിം ആരോചേസി. ഉപാസികാ ‘‘അജ്ജ മേ പുത്തസ്സ പബ്ബജിതകിച്ചം മത്ഥകം പത്ത’’ന്തി ഞത്വാ ‘‘അഭിരമതി തേ, അമ്മ, ഭാതാ ബുദ്ധസാസനേ, ന ഉക്കണ്ഠതീ’’തി ആഹ.

പിണ്ഡപാതികതിസ്സത്ഥേരവത്ഥു പന ഏവം വേദിതബ്ബം – മഹാഗാമേ കിര ഏകോ ദലിദ്ദപുരിസോ ദാരുവിക്കയേന ജീവികം കപ്പേതി. സോ തേനേവ കാരണേന നാമം ലഭിത്വാ ദാരുഭണ്ഡകമഹാതിസ്സോ നാമ ജാതോ. സോ ഏകദിവസം അത്തനോ ഭരിയം ആഹ – ‘‘കിം അമ്ഹാകം ജീവിതം നാമ, സത്ഥാരാ ദളിദ്ദദാനസ്സ മഹപ്ഫലഭാവോ കഥിതോ, മയഞ്ച നിബദ്ധം ദാതും ന സക്കോമ, പക്ഖികഭത്തമത്തം ദത്വാ പുന ഉപ്പന്നം സലാകഭത്തമ്പി ദസ്സാമാ’’തി. സാ ‘‘സാധു സാമീ’’തി സമ്പടിച്ഛിത്വാ പുനദിവസേ യഥാലാഭേന പക്ഖികഭത്തം അദാസി. ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ ച പച്ചയേഹി നിപ്പരിസ്സയകാലോ ഹോതി, ദഹരസാമണേരാ പണീതഭോജനാനി ഭുഞ്ജിത്വാ ‘‘അയം ലൂഖാഹാരോ’’തി തേസം പക്ഖികഭത്തം ഗഹിതമത്തകമേവ കത്വാ തേസം പസ്സന്താനംയേവ ഛഡ്ഡേത്വാ ഗച്ഛന്തി.

സാ ഇത്ഥീ തം ദിസ്വാ സാമികസ്സ കഥേസി, ‘‘മയാ ദിന്നം ഛഡ്ഡേന്തീ’’തി ന പന വിപ്പടിസാരിനീ അഹോസി. തസ്സാ സാമികോ ആഹ – ‘‘മയം ദുഗ്ഗതഭാവേന അയ്യാനം സുഖേന പരിഭുഞ്ജാപേതും നാസക്ഖിമ്ഹ. കിം നു ഖോ കത്വാ അയ്യാനം മനം ഗഹേതും സക്ഖിസ്സാമാ’’തി? അഥസ്സ ഭരിയാ ആഹ – ‘‘കിം വദേസി, സാമി, സപുത്തകാ ദുഗ്ഗതാ നാമ നത്ഥീതി അയം തേ ധീതാ, ഇമം ഏകസ്മിം കുലേ ഠപേത്വാ ദ്വാദസ കഹാപണേ ഗണ്ഹിത്വാ ഏകം ഖീരധേനും ആഹര, അയ്യാനം ഖീരസലാകഭത്തം ദസ്സാമ, ഏവം തേസം ചിത്തം ഗണ്ഹിതും സക്ഖിസ്സാമാ’’തി. സോ സാധൂതി സമ്പടിച്ഛിത്വാ തഥാ അകാസി. തേസം പുഞ്ഞേന സാ ധേനു സായം തീണി മാണികാനി, പാതോ തീണി മാണികാനി ഖീരം ദേതി. സായം ലദ്ധം ദധിം കത്വാ പുനദിവസേ തതോ ഗഹിതനവനീതേന സപ്പിം കത്വാ സസപ്പിപരിസേകം ഖീരസലാകഭത്തം ദേന്തി. തതോ പട്ഠായ തസ്സ ഗേഹേ സലാകഭത്തം പുഞ്ഞവന്താവ ലഭന്തി.

സോ ഏകദിവസം ഭരിയം ആഹ – ‘‘മയം ധീതു അത്ഥിതായ ലജ്ജിതബ്ബതോ ച മുത്താ, ഗേഹേ ച നോ ഭത്തം അയ്യാനം പരിഭോഗാരഹം ജാതം. ത്വം യാവ അഹം ആഗച്ഛാമി, താവ ഇമസ്മിം കല്യാണവത്തേ മാ പമജ്ജി. അഹം കിഞ്ചിദേവ കത്വാ ധീതരം മോചേസ്സാമീ’’തി. സോ ഏകം പദേസം ഗന്ത്വാ ഉച്ഛുയന്തകമ്മം കത്വാ ഛഹി മാസേഹി ദ്വാദസ കഹാപണേ ലഭിത്വാ ‘‘അലം ഏത്തകം മമ ധീതു മോചനത്ഥായാ’’തി തേ കഹാപണേ ദുസ്സന്തേ ബന്ധിത്വാ ‘‘ഗേഹം ഗമിസ്സാമീ’’തി മഗ്ഗം പടിപജ്ജി.

തസ്മിം സമയേ അമ്ബരിയമഹാവിഹാരവാസീ പിണ്ഡപാതിയതിസ്സത്ഥേരോ ‘‘തിസ്സമഹാവിഹാരം ഗന്ത്വാ ചേതിയം വന്ദിസ്സാമീ’’തി അത്തനോ വസനട്ഠാനതോ മഹാഗാമം ഗച്ഛന്തോ തമേവ മഗ്ഗം പടിപജ്ജി. സോ ഉപാസകോ ഥേരം ദൂരതോവ ദിസ്വാ ‘‘ഏകകോവ അഗന്ത്വാ ഇമിനാ അയ്യേന സദ്ധിം ഏകം ധമ്മകഥം സുണന്തോ ഗമിസ്സാമി. സീലവന്തോ ഹി സബ്ബകാലം ദുല്ലഭാ’’തി വേഗേന ഥേരം സമ്പാപുണിത്വാ അഭിവാദേത്വാ സദ്ധിം ഗച്ഛന്തോ വേലായ ഉപകട്ഠായ ചിന്തേസി – ‘‘മയ്ഹം ഹത്ഥേ പുടകഭത്തം നത്ഥി, അയ്യസ്സ ച ഭിക്ഖാകാലോ സമ്പത്തോ, അയഞ്ച മേ പരിബ്ബയോ ഹത്ഥേ അത്ഥി, ഏകം ഗാമദ്വാരം പത്തകാലേ അയ്യസ്സ പിണ്ഡപാതം ദസ്സാമീ’’തി.

തസ്സേവം ചിത്തേ ഉപ്പന്നമത്തേയേവ ഏകോ പുടകഭത്തം ഗഹേത്വാ തം ഠാനം സമ്പത്തോ. ഉപാസകോ തം ദിസ്വാ, ‘‘ഭന്തേ, ഥോകം ആഗമേഥാ’’തി വത്വാ തം ഉപസങ്കമിത്വാ ആഹ – ‘‘കഹാപണം തേ, ഭോ പുരിസ, ദമ്മി, തം മേ പുടകഭത്തം ദേഹീ’’തി. സോ ചിന്തേസി – ‘‘ഇമം ഭത്തം ഇമസ്മിം കാലേ മാസകമ്പി ന അഗ്ഘതി, അയഞ്ച മയ്ഹം ഏകവാരേനേവ കഹാപണം ദേതി, ഭവിസ്സതേത്ഥ കാരണ’’ന്തി ചിന്തേത്വാ ‘‘നാഹം കഹാപണേന ദേമീ’’തി ആഹ. ഏവം സന്തേ ദ്വേ ഗണ്ഹ, തീണി ഗണ്ഹാതി ഇമിനാ നിയാമേന സബ്ബേപി തേ കഹാപണേ ദാതുകാമോ ജാതോ. ഇതരോ ‘‘അഞ്ഞേപിസ്സ അത്ഥീ’’തി സഞ്ഞായ ‘‘ന ദേമി’’ച്ചേവ ആഹ. അഥ നം സോ ആഹ – ‘‘സചേ മേ, ഭോ, അഞ്ഞേപി അസ്സു, തേപി ദദേയ്യം. ന ഖോ പനാഹം അത്തനോ അത്ഥായ ഗണ്ഹാമി, ഏതസ്മിം മേ രുക്ഖമൂലേ ഏകോ അയ്യോ നിസീദാപിതോ, തുയ്ഹമ്പി കുസലം ഭവിസ്സതി, ദേഹി മേ ഭത്ത’’ന്തി. തേന ഹി, ഭോ, ഗണ്ഹ, ആഹര തേ കഹാപണേതി കഹാപണേ ഗഹേത്വാ പുടകഭത്തം അദാസി. ഉപാസകോ ഭത്തം ഗഹേത്വാ ഹത്ഥേ ധോവിത്വാ ഥേരം ഉപസങ്കമിത്വാ ‘‘പത്തം നീഹരഥ, ഭന്തേ’’തി ആഹ. ഥേരോ പത്തം നീഹരിത്വാ ഉപഡ്ഢഭത്തേ ദിന്നേ പത്തം പിദഹി. ഉപാസകോ ആഹ – ‘‘അയം, ഭന്തേ, ഏകസ്സേവ പടിവിസോ, ന സക്കാ മയാ ഇതോ ഭുഞ്ജിതും. തുമ്ഹാകംയേവ മേ അത്ഥായ ഇമം പരിയേസിത്വാ ലദ്ധം, ഗണ്ഹഥ നം മം അനുകമ്പം ഉപാദായാ’’തി. ഥേരോ ‘‘അത്ഥി ഏത്ഥ കാരണ’’ന്തി ഗഹേത്വാ സബ്ബം പരിഭുഞ്ജി. ഉപാസകോ ധമകരണേന പാനീയം പരിസ്സാവേത്വാ അദാസി. തതോ നിട്ഠിതഭത്തകിച്ചേ ഥേരേ ഉഭോപി മഗ്ഗം പടിപജ്ജിംസു.

ഥേരോ ഉപാസകം പുച്ഛി – ‘‘കേന കാരണേന ത്വം ന ഭുഞ്ജസീ’’തി. സോ അത്തനോ ഗമനാഗമനവിധാനം സബ്ബം കഥേസി. ഥേരോ തം സുത്വാ സംവേഗപ്പത്തോ ചിന്തേസി – ‘‘ദുക്കരം ഉപാസകേന കതം, മയാ പന ഏവരൂപം പിണ്ഡപാതം പരിഭുഞ്ജിത്വാ ഏതസ്സ കതഞ്ഞുനാ ഭവിതബ്ബം. സപ്പായസേനാസനം ലഭിത്വാ തത്ഥേവ ഛവിമംസലോഹിതേസു സുക്ഖന്തേസുപി നിസിന്നപല്ലങ്കേനേവ അരഹത്തം അപ്പത്വാ ന ഉട്ഠഹിസ്സാമീ’’തി. സോ തിസ്സമഹാവിഹാരം ഗന്ത്വാ ആഗന്തുകവത്തം കത്വാ അത്തനോ പത്തസേനാസനം പവിസിത്വാ പച്ചത്ഥരണം അത്ഥരിത്വാ തത്ഥ നിസിന്നോ അത്തനോ മൂലകമ്മട്ഠാനമേവ ഗണ്ഹി. സോ തായ രത്തിയാ ഓഭാസമത്തമ്പി നിബ്ബത്തേതും നാസക്ഖി. പുനദിവസതോ പട്ഠായ ഭിക്ഖാചാരപലിബോധം ഛിന്ദിത്വാ തദേവ കമ്മട്ഠാനം അനുലോമപടിലോമം വിപസ്സി. ഏതേനുപായേന വിപസ്സന്തോ സത്തമേ അരുണേ സഹ പടിസമ്ഭിദാഹി അരഹത്തം പത്വാ ചിന്തേസി – ‘‘അതിവിയ മേ കിലന്തം സരീരം, കിം നു ഖോ മേ ജീവിതം ചിരം പവത്തിസ്സതി, ന പവത്തിസ്സതീ’’തി. അഥസ്സ അപ്പവത്തനഭാവം ദിസ്വാ സേനാസനം പടിസാമേത്വാ പത്തചീവരമാദായ വിഹാരമജ്ഝം ഗന്ത്വാ ഭേരിം പഹരാപേത്വാ ഭിക്ഖുസങ്ഘം സന്നിപാതേസി.

സങ്ഘത്ഥേരോ ‘‘കേന ഭിക്ഖുനാസങ്ഘോ സന്നിപാതിതോ’’തി പുച്ഛി. മയാ, ഭന്തേതി. കിമത്ഥം സപ്പുരിസാതി. ഭന്തേ, അഞ്ഞം കമ്മം നത്ഥി, യേസം പന മഗ്ഗേ വാ ഫലേ വാ കങ്ഖാ അത്ഥി, തേ മം പുച്ഛന്തൂതി. സപ്പുരിസ താദിസാ നാമ ഭിക്ഖൂ അസന്തം ഗുണം ന കഥേന്തി, അമ്ഹാകം ഏത്ഥ കങ്ഖാ നത്ഥി. കിം പന തേ സംവേഗകാരണം അഹോസി, കിം പച്ചയം കത്വാ അരഹത്തം നിബ്ബത്തന്തി. ഭന്തേ, ഇമസ്മിം മഹാഗാമേ വല്ലിയവീഥിയം ദാരുഭണ്ഡകമഹാതിസ്സോ നാമ ഉപാസകോ അത്തനോ ധീതരം ബഹി ഠപേത്വാ ദ്വാദസ കഹാപണേ ഗണ്ഹിത്വാ തേഹി ഏകം ഖീരധേനും ഗഹേത്വാ സങ്ഘസ്സ ഖീരഭത്തസലാകം പട്ഠപേസി, സോ ‘‘ധീതരം മോചേസ്സാമീ’’തി ഛ മാസേ യന്തസാലായ ഭതിം കത്വാ ദ്വാദസ കഹാപണേ ലഭിത്വാ ‘‘ധീതരം മോചേസ്സാമീ’’തി അത്തനോ ഗേഹം ഗച്ഛന്തോ അന്തരാമഗ്ഗേ മം ദിസ്വാ ഭിക്ഖാചാരവേലായ സബ്ബേപി തേ കഹാപണേ ദത്വാ പുടകഭത്തം ഗണ്ഹിത്വാ സബ്ബം മയ്ഹം അദാസി. അഹം തം പിണ്ഡപാതം പരിഭുഞ്ജിത്വാ ഇധാഗന്ത്വാ സപ്പായസേനാസനം ലഭിത്വാ ‘‘പിണ്ഡാപചായനകമ്മം കരിസ്സാമീ’’തി വിസേസം നിബ്ബത്തേസിം, ഭന്തേതി. തം ഠാനം സമ്പത്താ ചതസ്സോപി പരിസാ ഥേരസ്സ സാധുകാരം അദംസു. സകഭാവേന സണ്ഠാതും സമത്ഥോ നാമ നാഹോസി. ഥേരോ സങ്ഘമജ്ഝേ നിസീദിത്വാ കഥേന്തോ കഥേന്തോവ ‘‘മയ്ഹം കൂടാഗാരം ദാരുഭണ്ഡകമഹാതിസ്സസ്സ ഹത്ഥേന ഫുട്ഠകാലേയേവ ചലതൂ’’തി അധിട്ഠായ അനുപാദിസേസായ നിബ്ബാനധാതുയാ പരിനിബ്ബായി.

കാകവണ്ണതിസ്സമഹാരാജാ ‘‘ഏകോ കിര ഥേരോ പരിനിബ്ബുതോ’’തി സുത്വാ വിഹാരം ഗന്ത്വാ സക്കാരസമ്മാനം കത്വാ കൂടാഗാരം സജ്ജേത്വാ ഥേരം തത്ഥ ആരോപേത്വാ ‘‘ഇദാനി ചിതകട്ഠാനം ഗമിസ്സാമാ’’തി ഉക്ഖിപന്തോ ചാലേതും നാസക്ഖി. രാജാ ഭിക്ഖുസങ്ഘം പുച്ഛി – ‘‘അത്ഥി, ഭന്തേ, ഥേരേന കിഞ്ചി കഥിത’’ന്തി. ഭിക്ഖൂ ഥേരേന കഥിതവിധാനം ആചിക്ഖിംസു. രാജാ തം ഉപാസകം പക്കോസാപേത്വാ ‘‘തയാ ഇതോ സത്തദിവസമത്ഥകേ കസ്സചി മഗ്ഗപടിപന്നസ്സ ഭിക്ഖുനോ പുടകഭത്തം ദിന്ന’’ന്തി പുച്ഛി. ആമ, ദേവാതി. കേന തേ നിയാമേന ദിന്നന്തി? സോ തം കാരണം സബ്ബം ആരോചേസി. അഥ നം രാജാ ഥേരസ്സ കൂടാഗാരട്ഠാനം പേസേസി – ‘‘ഗച്ഛ തം ഥേരം സഞ്ജാന, സോ വാ അഞ്ഞോ വാ’’തി. സോ ഗന്ത്വാ സാണിം ഉക്ഖിപിത്വാ ഥേരസ്സ മുഖം ദിസ്വാ സഞ്ജാനിത്വാ ദ്വീഹി ഹത്ഥേഹി ഹദയം സന്ധാരേന്തോ രഞ്ഞോ സന്തികം ഗന്ത്വാ, ‘‘ദേവ, മയ്ഹം അയ്യോ’’തി ആഹ. അഥസ്സ രാജാ മഹാപസാധനം ദാപേസി. തം പസാധേത്വാ ആഗതം ‘‘ഗച്ഛ ഭാതിക മഹാതിസ്സ മയ്ഹം, അയ്യാതി വത്വാ കൂടാഗാരം ഉക്ഖിപാ’’തി ആഹ. ഉപാസകോ ‘‘സാധു, ദേവാ’’തി ഗന്ത്വാ ഥേരസ്സ പാദേ വന്ദിത്വാ ഉഭോഹി ഹത്ഥേഹി ഉക്ഖിപിത്വാ അത്തനോ മത്ഥകേ അകാസി. തസ്മിംയേവ ഖണേ കൂടാഗാരം ആകാസേ ഉപ്പതിത്വാ ചിതകമത്ഥകേ പതിട്ഠാസി. തസ്മിം കാലേ ചിതകസ്സ ചതൂഹിപി കണ്ണേഹി സയമേവ അഗ്ഗിജാലാ ഉട്ഠഹിംസൂതി.

‘‘മഹന്തം ഖോ പനേതം സത്ഥു ദായജ്ജം, യദിദം സത്ത അരിയധനാനി നാമ, തം ന സക്കാ കുസീതേന ഗഹേതും. യഥാ ഹി വിപ്പടിപന്നം പുത്തം മാതാപിതരോ ‘അയം അമ്ഹാകം അപുത്തോ’തി പരിബാഹിരം കരോന്തി, സോ തേസം അച്ചയേന ദായജ്ജം ന ലഭതി, ഏവം കുസീതോപി ഇദം അരിയധനദായജ്ജം ന ലഭതി, ആരദ്ധവീരിയോവ ലഭതീ’’തി ദായജ്ജമഹത്തം പച്ചവേക്ഖതോപി ഉപ്പജ്ജതി.

‘‘മഹാ ഖോ പന തേ സത്ഥാ. സത്ഥുനോ ഹി തേ മാതുകുച്ഛിമ്ഹി പടിസന്ധിം ഗഹണകാലേപി, അഭിനിക്ഖമനേപി, അഭിസമ്ബോധിയമ്പി, ധമ്മചക്കപ്പവത്തനയമകപാടിഹാരിയദേവോരോഹനആയുസങ്ഖാരവോസ്സജ്ജനേസുപി, പരിനിബ്ബാനകാലേപി ദസസഹസ്സിലോകധാതു കമ്പിത്ഥ. യുത്തം നു തേ ഏവരൂപസ്സ സത്ഥുനോ സാസനേ പബ്ബജിത്വാ കുസീതേന ഭവിതു’’ന്തി ഏവം സത്ഥുമഹത്തം പച്ചവേക്ഖതോപി ഉപ്പജ്ജതി.

‘‘ജാതിയാപി ത്വം ഇദാനി ന ലാമകജാതികോ, അസമ്ഭിന്നായ മഹാസമ്മതപവേണിയാ ആഗതഓക്കാകരാജവംസേ ജാതോസി, സുദ്ധോദനമഹാരാജസ്സ ച മഹാമായാദേവിയാ ച നത്താ, രാഹുലഭദ്ദസ്സ കനിട്ഠോ, തയാ നാമ ഏവരൂപേന ജിനപുത്തേന ഹുത്വാ ന യുത്തം കുസീതേന വിഹരിതു’’ന്തി ഏവം ജാതിമഹത്തം പച്ചവേക്ഖതോപി ഉപ്പജ്ജതി.

‘‘സാരിപുത്തമോഗ്ഗല്ലാനാ ചേവ അസീതി മഹാസാവകാ ച വീരിയേനേവ ലോകുത്തരധമ്മം പടിവിജ്ഝിംസു, ത്വം ഏതേസം സബ്രഹ്മചാരീനം മഗ്ഗം പടിപജ്ജസി, ന പടിപജ്ജസീ’’തി ഏവം സബ്രഹ്മചാരിമഹത്തം പച്ചവേക്ഖതോപി ഉപ്പജ്ജതി.

കുച്ഛിം പൂരേത്വാ ഠിതഅജഗരസദിസേ വിസ്സട്ഠകായികചേതസികവീരിയേ കുസീതപുഗ്ഗലേ പരിവജ്ജേന്തസ്സാപി, ആരദ്ധവീരിയേ പഹിതത്തേ പുഗ്ഗലേ സേവന്തസ്സാപി, ഠാനനിസജ്ജാദീസു വിരിയുപ്പാദനത്ഥം നിന്നപോണപബ്ഭാരചിത്തസ്സാപി ഉപ്പജ്ജതി. തസ്മാ ആദികമ്മികോ കുലപുത്തോ ഇമേഹി ഏകാദസഹി കാരണേഹി വീരിയസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം സമുട്ഠാപേത്വാ തദേവ ധുരം കത്വാ അഭിനിവേസം പട്ഠപേത്വാ അനുക്കമേന അരഹത്തം ഗണ്ഹാതി. സോ യാവ അരഹത്തമഗ്ഗാ വീരിയസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം ഭാവേതി നാമ, ഫലേ പത്തേ ഭാവിതോ നാമ ഹോതി.

ഏകാദസ ധമ്മാ പീതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസ്സ ഉപ്പാദായ സംവത്തന്തി – ബുദ്ധാനുസ്സതി, ധമ്മസങ്ഘസീല^ ചാഗദേവതാനുസ്സതി ഉപസമാനുസ്സതി, ലൂഖപുഗ്ഗലപരിവജ്ജനതാ, സിനിദ്ധപുഗ്ഗലസേവനതാ, പസാദനീയസുത്തന്തപച്ചവേക്ഖണതാ, തദധിമുത്തതാതി.

ബുദ്ധഗുണേ അനുസ്സരന്തസ്സാപി ഹി യാവ ഉപചാരാ സകലസരീരം ഫരമാനോ പീതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ ഉപ്പജ്ജതി, ധമ്മസങ്ഘഗുണേ അനുസ്സരന്തസ്സാപി, ദീഘരത്തം അഖണ്ഡം കത്വാ രക്ഖിതം ചതുപാരിസുദ്ധിസീലം പച്ചവേക്ഖന്തസ്സാപി, ഗിഹിനോ ദസസീലം പഞ്ചസീലം പച്ചവേക്ഖന്തസ്സാപി, ദുബ്ഭിക്ഖഭയാദീസു പണീതഭോജനം സബ്രഹ്മചാരീനം ദത്വാ ‘‘ഏവംനാമ അദമ്ഹാ’’തി ചാഗം പച്ചവേക്ഖന്തസ്സാപി, ഗിഹിനോപി ഏവരൂപേ കാലേ സീലവന്താനം ദിന്നദാനം പച്ചവേക്ഖന്തസ്സാപി, യേഹി ഗുണേഹി സമന്നാഗതാ ദേവത്തം പത്താ, തഥാരൂപാനം ഗുണാനം അത്തനി അത്ഥിതം പച്ചവേക്ഖന്തസ്സാപി, സമാപത്തിയാ വിക്ഖമ്ഭിതേ കിലേസാ സട്ഠിപി സത്തതിപി വസ്സാനി ന സമുദാചരന്തീതി പച്ചവേക്ഖന്തസ്സാപി, ചേതിയദസ്സനബോധിദസ്സനഥേരദസ്സനേസു അസക്കച്ചകിരിയായ സംസൂചിതലൂഖഭാവേ ബുദ്ധാദീസു പസാദസിനേഹാഭാവേന ഗദ്രഭപിട്ഠേ രജസദിസേ ലൂഖപുഗ്ഗലേ പരിവജ്ജേന്തസ്സാപി, ബുദ്ധാദീസു പസാദബഹുലേ മുദുചിത്തേ സിനിദ്ധപുഗ്ഗലേ സേവന്തസ്സാപി, രതനത്തയഗുണപരിദീപകേ പസാദനീയസുത്തന്തേ പച്ചവേക്ഖന്തസ്സാപി, ഠാനനിസജ്ജാദീസു പീതിഉപ്പാദനത്ഥം നിന്നപോണപബ്ഭാരചിത്തസ്സാപി ഉപ്പജ്ജതി. തസ്മാ ആദികമ്മികോ കുലപുത്തോ ഇമേഹി ഏകാദസഹി കാരണേഹി പീതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം സമുട്ഠാപേത്വാ തദേവ ധുരം കത്വാ അഭിനിവേസം പട്ഠപേത്വാ അനുക്കമേന അരഹത്തം ഗണ്ഹാതി. സോ യാവ അരഹത്തമഗ്ഗാ പീതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം ഭാവേതി നാമ, ഫലേ പത്തേ ഭാവിതോ നാമ ഹോതി.

സത്ത ധമ്മാ പസ്സദ്ധിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസ്സ ഉപ്പാദായ സംവത്തന്തി – പണീതഭോജനസേവനതാ, ഉതുസുഖസേവനതാ, ഇരിയാപഥസുഖസേവനതാ, മജ്ഝത്തപയോഗതാ, സാരദ്ധകായപുഗ്ഗലപരിവജ്ജനതാ, പസ്സദ്ധകായപുഗ്ഗലസേവനതാ, തദധിമുത്തതാതി.

പണീതഞ്ഹി സിനിദ്ധം സപ്പായഭോജനം ഭുഞ്ജന്തസ്സാപി, സീതുണ്ഹേസു ച ഉതൂസു ഠാനാദീസു ച ഇരിയാപഥേസു സപ്പായഉതുഞ്ച ഇരിയാപഥഞ്ച സേവന്തസ്സാപി പസ്സദ്ധി ഉപ്പജ്ജതി. യോ പന മഹാപുരിസജാതികോ സബ്ബഉതുഇരിയാപഥക്ഖമോ ഹോതി, ന തം സന്ധായേതം വുത്തം. യസ്സ സഭാഗവിസഭാഗതാ അത്ഥി, തസ്സേവ വിസഭാഗേ ഉതുഇരിയാപഥേ വജ്ജേത്വാ സഭാഗേ സേവന്തസ്സ ഉപ്പജ്ജതി. മജ്ഝത്തപയോഗോ വുച്ചതി അത്തനോ ച പരസ്സ ച കമ്മസ്സകതപച്ചവേക്ഖണാ. ഇമിനാ മജ്ഝത്തപയോഗേന ഉപ്പജ്ജതി. യോ ലേഡ്ഡുദണ്ഡാദീഹി പരം വിഹേഠയമാനോ വിചരതി, ഏവരൂപം സാരദ്ധകായം പുഗ്ഗലം പരിവജ്ജേന്തസ്സാപി, സംയതപാദപാണിം പസ്സദ്ധകായം പുഗ്ഗലം സേവന്തസ്സാപി, ഠാനനിസജ്ജാദീസു പസ്സദ്ധിഉപ്പാദനത്ഥായ നിന്നപോണപബ്ഭാരചിത്തസ്സാപി ഉപ്പജ്ജതി. തസ്മാ ആദികമ്മികോ കുലപുത്തോ ഇമേഹി സത്തഹി കാരണേഹി പസ്സദ്ധിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം സമുട്ഠാപേത്വാ തദേവ ധുരം കത്വാ അഭിനിവേസം പട്ഠപേത്വാ അനുക്കമേന അരഹത്തം ഗണ്ഹാതി. സോ യാവ അരഹത്തമഗ്ഗാ പസ്സദ്ധിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം ഭാവേതി നാമ, ഫലേ പത്തേ ഭാവിതോ നാമ ഹോതി.

ഏകാദസ ധമ്മാ സമാധിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസ്സ ഉപ്പാദായ സംവത്തന്തി – വത്ഥുവിസദകിരിയതാ, ഇന്ദ്രിയസമത്തപടിപാദനതാ, നിമിത്തകുസലതാ, സമയേ ചിത്തസ്സ പഗ്ഗണ്ഹനതാ, സമയേ ചിത്തസ്സ നിഗ്ഗണ്ഹനതാ, സമയേ സമ്പഹംസനതാ, സമയേ അജ്ഝുപേക്ഖനതാ, അസമാഹിതപുഗ്ഗലപരിവജ്ജനതാ, സമാഹിതപുഗ്ഗലസേവനതാ, ഝാനവിമോക്ഖപച്ചവേക്ഖണതാ, തദധിമുത്തതാതി. തത്ഥ വത്ഥുവിസദകിരിയതാ ച ഇന്ദ്രിയസമത്തപടിപാദനതാ ച വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബാ.

നിമിത്തകുസലതാ നാമ കസിണനിമിത്തസ്സ ഉഗ്ഗഹകുസലതാ. സമയേ ചിത്തസ്സ പഗ്ഗണ്ഹനതാതി യസ്മിം സമയേ അതിസിഥിലവീരിയതാദീഹി ലീനം ചിത്തം ഹോതി, തസ്മിം സമയേ ധമ്മവിചയവീരിയപീതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസമുട്ഠാപനേന തസ്സ പഗ്ഗണ്ഹനം. സമയേ ചിത്തസ്സ നിഗ്ഗണ്ഹനതാതി യസ്മിം സമയേ അച്ചാരദ്ധവീരിയതാദീഹി ഉദ്ധതം ചിത്തം ഹോതി, തസ്മിം സമയേ പസ്സദ്ധിസമാധിഉപേക്ഖാസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസമുട്ഠാപനേന തസ്സ നിഗ്ഗണ്ഹനം. സമയേ സമ്പഹംസനതാതി യസ്മിം സമയേ ചിത്തം പഞ്ഞാപയോഗമന്ദതായ വാ ഉപസമസുഖാനധിഗമേന വാ നിരസ്സാദം ഹോതി, തസ്മിം സമയേ അട്ഠസംവേഗവത്ഥുപച്ചവേക്ഖണേന സംവേജേതി. അട്ഠ സംവേഗവത്ഥൂനി നാമ – ജാതിജരാബ്യാധിമരണാനി ചത്താരി, അപായദുക്ഖം പഞ്ചമം, അതീതേ വട്ടമൂലകം ദുക്ഖം, അനാഗതേ വട്ടമൂലകം ദുക്ഖം, പച്ചുപ്പന്നേ ആഹാരപരിയേട്ഠിമൂലകം ദുക്ഖന്തി. രതനത്തയഗുണാനുസ്സരണേന ച പസാദം ജനേതി. അയം വുച്ചതി ‘‘സമയേ സമ്പഹംസനതാ’’തി.

സമയേ അജ്ഝുപേക്ഖനതാ നാമ യസ്മിം സമയേ സമ്മാപടിപത്തിം ആഗമ്മ അലീനം അനുദ്ധതം അനിരസ്സാദം ആരമ്മണേ സമപ്പവത്തം സമഥവീഥിപടിപന്നം ചിത്തം ഹോതി, തദാസ്സ പഗ്ഗഹനിഗ്ഗഹസമ്പഹംസനേസു ന ബ്യാപാരം ആപജ്ജതി സാരഥി വിയ സമപ്പവത്തേസു അസ്സേസു. അയം വുച്ചതി ‘‘സമയേ അജ്ഝുപേക്ഖനതാ’’തി. അസമാഹിതപുഗ്ഗലപരിവജ്ജനതാ നാമ ഉപചാരം വാ അപ്പനം വാ അപ്പത്താനം വിക്ഖിത്തചിത്താനം പുഗ്ഗലാനം ആരകാ പരിവജ്ജനം. സമാഹിതപുഗ്ഗലസേവനതാ നാമ ഉപചാരേന വാ അപ്പനായ വാ സമാഹിതചിത്താനം സേവനാ ഭജനാ പയിരുപാസനാ. തദധിമുത്തതാ നാമ ഠാനനിസജ്ജാദീസു സമാധിഉപ്പാദനത്ഥംയേവ നിന്നപോണപബ്ഭാരചിത്തതാ. ഏവഞ്ഹി പടിപജ്ജതോ ഏസ ഉപ്പജ്ജതി. തസ്മാ ആദികമ്മികോ കുലപുത്തോ ഇമേഹി ഏകാദസഹി കാരണേഹി സമാധിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം സമുട്ഠാപേത്വാ തദേവ ധുരം കത്വാ അഭിനിവേസം പട്ഠപേത്വാ അനുക്കമേന അരഹത്തം ഗണ്ഹാതി. സോ യാവ അരഹത്തമഗ്ഗാ സമാധിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം ഭാവേതി നാമ, ഫലേ പത്തേ ഭാവിതോ നാമ ഹോതി.

പഞ്ച ധമ്മാ ഉപേഖാസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസ്സ ഉപ്പാദായ സംവത്തന്തി – സത്തമജ്ഝത്തതാ, സങ്ഖാരമജ്ഝത്തതാ, സത്തസങ്ഖാരകേലായനപുഗ്ഗലപരിവജ്ജനതാ, സത്തസങ്ഖാരമജ്ഝത്തപുഗ്ഗലസേവനതാ തദധിമുത്തതാതി. തത്ഥ ദ്വീഹാകാരേഹി സത്തമജ്ഝത്തതം സമുട്ഠാപേതി ‘‘ത്വം അത്തനോ കമ്മേന ആഗന്ത്വാ അത്തനോവ കമ്മേന ഗമിസ്സസി, ഏസോപി അത്തനോ കമ്മേന ആഗന്ത്വാ അത്തനോവ കമ്മേന ഗമിസ്സതി, ത്വം കം കേലായസീ’’തി ഏവം കമ്മസ്സകതപച്ചവേക്ഖണേന ച, ‘‘പരമത്ഥതോ സത്തോയേവ നത്ഥി, സോ ത്വം കം കേലായസീ’’തി ഏവം നിസ്സത്തപച്ചവേക്ഖണേന ചാതി. ദ്വീഹേവാകാരേഹി സങ്ഖാരമജ്ഝത്തതം സമുട്ഠാപേതി ‘‘ഇദം ചീവരം അനുപുബ്ബേന വണ്ണവികാരഞ്ചേവ ജിണ്ണഭാവഞ്ച ഉപഗന്ത്വാ പാദപുഞ്ഛനചോളകം ഹുത്വാ യട്ഠികോടിയാ ഛഡ്ഡനീയം ഭവിസ്സതി, സചേ പനസ്സ സാമികോ ഭവേയ്യ, നാസ്സ ഏവം വിനസ്സിതും ദദേയ്യാ’’തി ഏവം അസ്സാമികഭാവപച്ചവേക്ഖണേന ച, ‘‘അനദ്ധനിയം ഇദം താവകാലിക’’ന്തി ഏവം താവകാലികഭാവപച്ചവേക്ഖണേന ചാതി. യഥാ ച ചീവരേ, ഏവം പത്താദീസുപി യോജനാ കാതബ്ബാ.

സത്തസങ്ഖാരകേലായനപുഗ്ഗലപരിവജ്ജനതാതി ഏത്ഥ യോ പുഗ്ഗലോ ഗിഹീ വാ അത്തനോ പുത്തധീതാദികേ, പബ്ബജിതോ വാ അത്തനോ അന്തേവാസികസമാനുപജ്ഝായകാദികേ മമായതി, സഹത്ഥേനേവ നേസം കേസച്ഛേദനസൂചികമ്മചീവരധോവനരജനപത്തപചനാദീനി കരോതി, മുഹുത്തമ്പി അപസ്സന്തോ ‘‘അസുകോ സാമണേരോ കുഹിം, അസുകോ ദഹരോ കുഹി’’ന്തി ഭന്തമിഗോ വിയ ഇതോ ചിതോ ച ഓലോകേതി, അഞ്ഞേന കേസച്ഛേദനാദീനം അത്ഥായ ‘‘മുഹുത്തം താവ അസുകം പേസേഥാ’’തി യാചിയമാനോപി ‘‘അമ്ഹേപി തം അത്തനോ കമ്മം ന കാരേമ, തുമ്ഹേ നം ഗഹേത്വാ കിലമിസ്സഥാ’’തി ന ദേതി, അയം സത്തകേലായനോ നാമ. യോ പന ചീവരപത്തഥാലകകത്തരയട്ഠിആദീനി മമായതി, അഞ്ഞസ്സ ഹത്ഥേന പരാമസിതുമ്പി ന ദേതി, താവകാലികം യാചിതോ ‘‘മയമ്പി ഇമം ധനായന്താ ന പരിഭുഞ്ജാമ, തുമ്ഹാകം കിം ദസ്സാമാ’’തി വദതി, അയം സങ്ഖാരകേലായനോ നാമ.

യോ പന തേസു ദ്വീസുപി വത്ഥൂസു മജ്ഝത്തോ ഉദാസിനോ, അയം സത്തസങ്ഖാരമജ്ഝത്തോ നാമ. ഇതി അയം ഉപേക്ഖാസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ ഏവരൂപം സത്തസങ്ഖാരകേലായനപുഗ്ഗലം ആരകാ പരിവജ്ജേന്തസ്സാപി, സത്തസങ്ഖാരമജ്ഝത്തപുഗ്ഗലം സേവന്തസ്സാപി, ഠാനനിസജ്ജാദീസു തദുപ്പാദനത്ഥം നിന്നപോണപബ്ഭാരചിത്തസ്സാപി ഉപ്പജ്ജതി. തസ്മാ ആദികമ്മികോ കുലപുത്തോ ഇമേഹി പഞ്ചഹി കാരണേഹി ഉപേക്ഖാസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം സമുട്ഠാപേത്വാ തദേവ ധുരം കത്വാ അഭിനിവേസം പട്ഠപേത്വാ അനുക്കമേന അരഹത്തം ഗണ്ഹാതി. സോ യാവ അരഹത്തമഗ്ഗാ ഉപേക്ഖാസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം ഭാവേതി നാമ, ഫലേ പത്തേ ഭാവിതോ നാമ ഹോതി. ഇതി ഇമേപി സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗാ ലോകിയലോകുത്തരമിസ്സകാവ കഥിതാ.

൪൧൯. സമ്മാദിട്ഠിം ഭാവേതീതി അട്ഠങ്ഗികസ്സ മഗ്ഗസ്സ ആദിഭൂതം സമ്മാദിട്ഠിം ബ്രൂഹേതി വഡ്ഢേതി. സേസപദേസുപി ഏസേവ നയോ. ഏത്ഥ പന സമ്മാദസ്സനലക്ഖണാ സമ്മാദിട്ഠി. സമ്മാഅഭിനിരോപനലക്ഖണോ സമ്മാസങ്കപ്പോ. സമ്മാപരിഗ്ഗാഹലക്ഖണാ സമ്മാവാചാ. സമ്മാസമുട്ഠാപനലക്ഖണോ സമ്മാകമ്മന്തോ. സമ്മാവോദാപനലക്ഖണോ സമ്മാആജീവോ. സമ്മാപഗ്ഗഹലക്ഖണോ സമ്മാവായാമോ. സമ്മാഉപട്ഠാനലക്ഖണാ സമ്മാസതി. സമ്മാസമാധാനലക്ഖണോ സമ്മാസമാധി.

തേസു ഏകേകസ്സ തീണി തീണി കിച്ചാനി ഹോന്തി. സേയ്യഥിദം, സമ്മാദിട്ഠി താവ അഞ്ഞേഹിപി അത്തനോ പച്ചനീകകിലേസേഹി സദ്ധിം മിച്ഛാദിട്ഠിം പജഹതി, നിരോധം ആരമ്മണം കരോതി, സമ്പയുത്തധമ്മേ ച പസ്സതി തപ്പടിച്ഛാദകമോഹവിധമനവസേന അസമ്മോഹതോ. സമ്മാസങ്കപ്പാദയോപി തഥേവ മിച്ഛാസങ്കപ്പാദീനി ച പജഹന്തി, നിരോധഞ്ച ആരമ്മണം കരോന്തി. വിസേസതോ പനേത്ഥ സമ്മാസങ്കപ്പോ സഹജാതധമ്മേ സമ്മാ അഭിനിരോപേതി, സമ്മാവാചാ സമ്മാ പരിഗ്ഗണ്ഹാതി, സമ്മാകമ്മന്തോ സമ്മാ സമുട്ഠാപേതി, സമ്മാആജീവോ സമ്മാ വോദാപേതി, സമ്മാവായാമോ സമ്മാ പഗ്ഗണ്ഹാതി, സമ്മാസതി സമ്മാ ഉപട്ഠാതി, സമ്മാസമാധി സമ്മാ പദഹതി.

അപി ചേസാ സമ്മാദിട്ഠി നാമ പുബ്ബഭാഗേ നാനാക്ഖണാ നാനാരമ്മണാ ഹോതി, മഗ്ഗകാലേ ഏകക്ഖണാ ഏകാരമ്മണാ. കിച്ചതോ പന ദുക്ഖേ ഞാണന്തിആദീനി ചത്താരി നാമാനി ലഭതി. സമ്മാസങ്കപ്പാദയോപി പുബ്ബഭാഗേ നാനക്ഖണാ നാനാരമ്മണാ ഹോന്തി, മഗ്ഗകാലേ ഏകക്ഖണാ ഏകാരമ്മണാ. തേസു സമ്മാസങ്കപ്പോ കിച്ചതോ നേക്ഖമ്മസങ്കപ്പോ അവിഹിംസാസങ്കപ്പോ അബ്യാപാദസങ്കപ്പോതി തീണി നാമാനി ലഭതി. സമ്മാവാചാദയോ തയോ പുബ്ബഭാഗേ വിരതിയോപി ഹോന്തി ചേതനായോപി, മഗ്ഗക്ഖണേ പന വിരതിയോവ. സമ്മാവായാമോ സമ്മാസതീതി ഇദമ്പി ദ്വയം കിച്ചതോ സമ്മപ്പധാനസതിപട്ഠാനവസേന ചത്താരി നാമാനി ലഭതി. സമ്മാസമാധി പന പുബ്ബഭാഗേപി മഗ്ഗക്ഖണേപി സമ്മാസമാധിയേവ.

ഇതി ഇമേസു അട്ഠസു ധമ്മേസു ഭഗവതാ നിബ്ബാനാധിഗമായ പടിപന്നസ്സ യോഗിനോ ബഹുകാരത്താ പഠമം സമ്മാദിട്ഠി ദേസിതാ. അയഞ്ഹി ‘‘പഞ്ഞാപജ്ജോതോ പഞ്ഞാസത്ഥ’’ന്തി (ധ. സ. ൧൬, ൨൦, ൨൯, ൩൪) ച വുത്താ. തസ്മാ ഏതായ പുബ്ബഭാഗേ വിപസ്സനാഞാണസങ്ഖാതായ സമ്മാദിട്ഠിയാ അവിജ്ജന്ധകാരം വിധമിത്വാ കിലേസചോരേ ഘാതേന്തോ ഖേമേന യോഗാവചരോ നിബ്ബാനം പാപുണാതി. തേന വുത്തം – ‘‘നിബ്ബാനാധിഗമായ പടിപന്നസ്സ യോഗിനോ ബഹുകാരത്താ പഠമം സമ്മാദിട്ഠി ദേസിതാ’’തി.

സമ്മാസങ്കപ്പോ പന തസ്സാ ബഹുകാരോ, തസ്മാ തദനന്തരം വുത്തോ. യഥാ ഹി ഹേരഞ്ഞികോ ഹത്ഥേന പരിവത്തേത്വാ പരിവത്തേത്വാ ചക്ഖുനാ കഹാപണം ഓലോകേന്തോ ‘അയം കൂടോ, അയം ഛേകോ’’തി ജാനാതി, ഏവം യോഗാവചരോപി പുബ്ബഭാഗേ വിതക്കേന വിതക്കേത്വാ വിതക്കേത്വാ വിപസ്സനാപഞ്ഞായ ഓലോകയമാനോ ‘‘ഇമേ ധമ്മാ കാമാവചരാ, ഇമേ ധമ്മാ രൂപാവചരാദയോ’’തി ജാനാതി. യഥാ വാ പന പുരിസേന കോടിയം ഗഹേത്വാ പരിവത്തേത്വാ പരിവത്തേത്വാ ദിന്നം മഹാരുക്ഖം തച്ഛകോ വാസിയാ തച്ഛേത്വാ കമ്മേ ഉപനേതി, ഏവം വിതക്കേന വിതക്കേത്വാ വിതക്കേത്വാ ദിന്നധമ്മേ യോഗാവചരോ പഞ്ഞായ ‘‘ഇമേ ധമ്മാ കാമാവചരാ, ഇമേ ധമ്മാ രൂപാവചരാ’’തിആദിനാ നയേന പരിച്ഛിന്ദിത്വാ കമ്മേ ഉപനേതി. തേന വുത്തം – ‘‘സമ്മാസങ്കപ്പോ പന തസ്സാ ബഹുകാരോ, തസ്മാ തദനന്തരം വുത്തോ’’തി.

സ്വായം യഥാ സമ്മാദിട്ഠിയാ, ഏവം സമ്മാവാചായപി ഉപകാരകോ. യഥാഹ – ‘‘പുബ്ബേ ഖോ, ഗഹപതി, വിതക്കേത്വാ വിചാരേത്വാ പച്ഛാ വാചം ഭിന്ദതീ’’തി (മ. നി. ൧.൪൬൩). തസ്മാ തദനന്തരം സമ്മാവാചാ വുത്താ.

യസ്മാ പന ഇദഞ്ചിദഞ്ച കരിസ്സാമാതി പഠമം വാചായ സംവിദഹിത്വാ ലോകേ കമ്മന്തേ പയോജേന്തി, തസ്മാ വാചാ കായകമ്മസ്സ ഉപകാരികാതി സമ്മാവാചായ അനന്തരം സമ്മാകമ്മന്തോ വുത്തോ.

ചതുബ്ബിധം പന വചീദുച്ചരിതം, തിവിധം കായദുച്ചരിതം പഹായ ഉഭയസുചരിതം പൂരേന്തസ്സേവ യസ്മാ ആജീവട്ഠമകസീലം പൂരേതി, ന ഇതരസ്സ. തസ്മാ തദുഭയാനന്തരം സമ്മാആജീവോ വുത്തോ.

ഏവം സുദ്ധാജീവേന ‘‘പരിസുദ്ധോ മേ ആജീവോ’’തി ഏത്താവതാ പരിതോസം കത്വാ സുത്തപ്പമത്തേന വിഹരിതും ന യുത്തം, അഥ ഖോ സബ്ബഇരിയാപഥേസു ഇദം വീരിയമാരഭിതബ്ബന്തി ദസ്സേതും തദനന്തരം സമ്മാവായാമോ വുത്തോ.

തതോ ആരദ്ധവീരിയേനാപി കായാദീസു ചതൂസു വത്ഥൂസു സതി സൂപട്ഠിതാ കാതബ്ബാതി ദസ്സനത്ഥം തദനന്തരം സമ്മാസതി ദേസിതാ.

യസ്മാ പന ഏവം സൂപട്ഠിതാ സതി സമാധിസ്സ ഉപകാരാനുപകാരാനം ധമ്മാനം ഗതിയോ സമന്വേസിത്വാ പഹോതി ഏകത്താരമ്മണേ ചിത്തം സമാധേതും, തസ്മാ സമ്മാസതിയാ അനന്തരം സമ്മാസമാധി ദേസിതോതി വേദിതബ്ബോ. ഇതി അയമ്പി അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ ലോകിയലോകുത്തരമിസ്സകോവ കഥിതോ.

൪൨൭. അജ്ഝത്തം രൂപസഞ്ഞീതിആദീസു അജ്ഝത്തരൂപേ പരികമ്മവസേന അജ്ഝത്തം രൂപസഞ്ഞീ നാമ ഹോതി. അജ്ഝത്തഞ്ഹി നീലപരികമ്മം കരോന്തോ കേസേ വാ പിത്തേ വാ അക്ഖിതാരകായ വാ കരോതി, പീതപരികമ്മം കരോന്തോ മേദേ വാ ഛവിയാ വാ ഹത്ഥപാദതലേസു വാ അക്ഖീനം പീതകട്ഠാനേ വാ കരോതി, ലോഹിതപരികമ്മം കരോന്തോ മംസേ വാ ലോഹിതേ വാ ജിവ്ഹായ വാ അക്ഖീനം രത്തട്ഠാനേ വാ കരോതി, ഓദാതപരികമ്മം കരോന്തോ അട്ഠിമ്ഹി വാ ദന്തേ വാ നഖേ വാ അക്ഖീനം സേതട്ഠാനേ വാ കരോതി. തം പന സുനീലം സുപീതം സുലോഹിതകം സുഓദാതകം ന ഹോതി, അവിസുദ്ധമേവ ഹോതി.

ഏകോ ബഹിദ്ധാ രൂപാനി പസ്സതീതി യസ്സേവം പരികമ്മം അജ്ഝത്തം ഉപ്പന്നം ഹോതി, നിമിത്തം പന ബഹിദ്ധാ. സോ ഏവം അജ്ഝത്തം പരികമ്മസ്സ ബഹിദ്ധാ ച അപ്പനായ വസേന ‘‘അജ്ഝത്തം രൂപസഞ്ഞീ ഏകോ ബഹിദ്ധാ രൂപാനി പസ്സതീ’’തി വുച്ചതി. പരിത്താനീതി അവഡ്ഢിതാനി. സുവണ്ണദുബ്ബണ്ണാനീതി സുവണ്ണാനി വാ ഹോന്തി ദുബ്ബണ്ണാനി വാ, പരിത്തവസേനേവ ഇദം അഭിഭായതനം വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. താനി അഭിഭുയ്യാതി യഥാ നാമ സമ്പന്നഗഹണികോ കടച്ഛുമത്തം ഭത്തം ലഭിത്വാ ‘‘കിം ഏത്ഥ ഭുഞ്ജിതബ്ബം അത്ഥീ’’തി സങ്കഡ്ഢിത്വാ ഏകകബലമേവ കരോതി, ഏവമേവ ഞാണുത്തരികോ പുഗ്ഗലോ വിസദഞാണോ ‘‘കിം ഏത്ഥ പരിത്തകേ ആരമ്മണേ സമാപജ്ജിതബ്ബം അത്ഥി, നായം മമ ഭാരോ’’തി താനി രൂപാനി അഭിഭവിത്വാ സമാപജ്ജതി, സഹ നിമിത്തുപ്പാദേനേവേത്ഥ അപ്പനം പാപേതീതി അത്ഥോ. ജാനാമി പസ്സാമീതി ഇമിനാ പനസ്സ ആഭോഗോ കഥിതോ. സോ ച ഖോ സമാപത്തിതോ വുട്ഠിതസ്സ, ന അന്തോസമാപത്തിയം. ഏവംസഞ്ഞീ ഹോതീതി ആഭോഗസഞ്ഞായപി ഝാനസഞ്ഞായപി ഏവംസഞ്ഞീ ഹോതി. അഭിഭവസഞ്ഞാ ഹിസ്സ അന്തോസമാപത്തിയമ്പി അത്ഥി, ആഭോഗസഞ്ഞാ പന സമാപത്തിതോ വുട്ഠിതസ്സേവ.

അപ്പമാണാനീതി വഡ്ഢിതപ്പമാണാനി, മഹന്താനീതി അത്ഥോ. അഭിഭുയ്യാതി ഏത്ഥ പന യഥാ മഹഗ്ഘസോ പുരിസോ ഏകം ഭത്തവഡ്ഢിതകം ലഭിത്വാ ‘‘അഞ്ഞമ്പി ഹോതു, കിം ഏതം മയ്ഹം കരിസ്സതീ’’തി തം ന മഹന്തതോ പസ്സതി, ഏവമേവ ഞാണുത്തരോ പുഗ്ഗലോ വിസദഞാണോ ‘‘കിം ഏത്ഥ സമാപജ്ജിതബ്ബം, നയിദം അപ്പമാണം, ന മയ്ഹം ചിത്തേകഗ്ഗതാകരണേ ഭാരോ അത്ഥീ’’തി താനി അഭിഭവിത്വാ സമാപജ്ജതി, സഹ നിമിത്തുപ്പാദേനേവേത്ഥ അപ്പനം പാപേതീതി അത്ഥോ.

അജ്ഝത്തം അരൂപസഞ്ഞീതി അലാഭിതായ വാ അനത്ഥികതായ വാ അജ്ഝത്തരൂപേ പരികമ്മസഞ്ഞാവിരഹിതോ.

ബഹിദ്ധാ രൂപാനി പസ്സതീതി യസ്സ പരികമ്മമ്പി നിമിത്തമ്പി ബഹിദ്ധാവ ഉപ്പന്നം, സോ ഏവം ബഹിദ്ധാ പരികമ്മസ്സ ചേവ അപ്പനായ ച വസേന ‘‘അജ്ഝത്തം അരൂപസഞ്ഞീ ഏകോവ ബഹിദ്ധാ രൂപാനി പസ്സതീ’’തി വുച്ചതി. സേസമേത്ഥ ചതുത്ഥഅഭിഭായതനേ വുത്തനയമേവ. ഇമേസു പന ചതൂസു പരിത്തം വിതക്കചരിതവസേന ആഗതം, അപ്പമാണം മോഹചരിതവസേന, സുവണ്ണം ദോസചരിതവസേന, ദുബ്ബണ്ണം രാഗചരിതവസേന. ഏതേസഞ്ഹി ഏതാനി സപ്പായാനി, സാ ച നേസം സപ്പായതാ വിത്ഥാരതോ വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ ചരിയനിദ്ദേസേ വുത്താ.

പഞ്ചമഅഭിഭായതനാദീസു നീലാനീതി സബ്ബസങ്ഗാഹകവസേന വുത്തം. നീലവണ്ണാനീതി വണ്ണവസേന. നീലനിദസ്സനാനീതി നിദസ്സനവസേന, അപഞ്ഞായമാനവിവരാനി അസമ്ഭിന്നവണ്ണാനി ഏകനീലാനേവ ഹുത്വാ ദിസ്സന്തീതി വുത്തം ഹോതി. നീലനിഭാസാനീതി ഇദം പന ഓഭാസവസേന വുത്തം, നീലോഭാസാനി നീലപ്പഭായുത്താനീതി അത്ഥോ. ഏതേന നേസം സുവിസുദ്ധതം ദസ്സേതി. വിസുദ്ധവണ്ണവസേനേവ ഹി ഇമാനി ചത്താരി അഭിഭായതനാനി വുത്താനി. ‘‘നീലകസിണം ഗണ്ഹന്തോ നീലസ്മിം നിമിത്തം ഗണ്ഹാതി പുപ്ഫസ്മിം വാ വത്ഥസ്മിം വാ വണ്ണധാതുയാ വാ’’തിആദികം പനേത്ഥ കസിണകരണഞ്ച പരികമ്മഞ്ച അപ്പനാവിധാനഞ്ച സബ്ബം വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ വിത്ഥാരതോ വുത്തമേവ. ഇമാനി പന അട്ഠ അഭിഭായതനജ്ഝാനാനി വട്ടാനിപി ഹോന്തി വട്ടപാദകാനിപി വിപസ്സനാപാദകാനിപി ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരാനിപി അഭിഞ്ഞാപാദകാനിപി നിരോധപാദകാനിപി, ലോകിയാനേവ പന ന ലോകുത്തരാനീതി വേദിതബ്ബാനി.

൪൩൫. രൂപീ രൂപാനി പസ്സതീതി ഏത്ഥ അജ്ഝത്തം കേസാദീസു നീലകസിണാദീസു നീലകസിണാദിവസേന ഉപ്പാദിതം രൂപജ്ഝാനം രൂപം, തം അസ്സ അത്ഥീതി രൂപീ. ബഹിദ്ധാ രൂപാനി പസ്സതീതി ബഹിദ്ധാപി നീലകസിണാദീനി രൂപാനി ഝാനചക്ഖുനാ പസ്സതി. ഇമിനാ അജ്ഝത്തബഹിദ്ധാവത്ഥുകേസു കസിണേസു ഉപ്പാദിതജ്ഝാനസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ ചത്താരിപി രൂപാവചരജ്ഝാനാനി ദസ്സിതാനി. അജ്ഝത്തം അരൂപസഞ്ഞീതി അജ്ഝത്തം ന രൂപസഞ്ഞീ, അത്തനോ കേസാദീസു അനുപ്പാദിതരൂപാവചരജ്ഝാനോതി അത്ഥോ. ഇമിനാ ബഹിദ്ധാപരികമ്മം കത്വാ ബഹിദ്ധാവ ഉപ്പാദിതജ്ഝാനസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ രൂപാവചരജ്ഝാനാനി ദസ്സിതാനി.

സുഭന്ത്വേവ അധിമുത്തോ ഹോതീതി ഇമിനാ സുവിസുദ്ധേസു നീലാദീസു വണ്ണകസിണേസു ഝാനാനി ദസ്സിതാനി. തത്ഥ കിഞ്ചാപി അന്തോഅപ്പനായം സുഭന്തി ആഭോഗോ നത്ഥി, യോ പന വിസുദ്ധം സുഭം കസിണാരമ്മണം കത്വാ വിഹരതി, സോ യസ്മാ ‘‘സുഭന്തി അധിമുത്തോ ഹോതീ’’തി വത്തബ്ബതം ആപജ്ജതി, തസ്മാ ഏവം ദേസനാ കതാ. പടിസമ്ഭിദാമഗ്ഗേ പന ‘‘കഥം സുഭന്ത്വേവ അധിമുത്തോ ഹോതീതി വിമോക്ഖോ – ഇധ ഭിക്ഖു മേത്താസഹഗതേന ചേതസാ ഏകം ദിസം ഫരിത്വാ വിഹരതി…പേ… മേത്തായ ഭാവിതത്താ സത്താ അപ്പടിക്കൂലാ ഹോന്തി. കരുണാസഹഗതേന…പേ… മുദിതാസഹഗതേന…പേ… ഉപേക്ഖാസഹഗതേന ചേതസാ ഏകം ദിസം ഫരിത്വാ വിഹരതി…പേ… ഉപേക്ഖായ ഭാവിതത്താ സത്താ അപ്പടിക്കൂലാ ഹോന്തി. ഏവം സുഭന്ത്വേവ അധിമുത്തോ ഹോതീതി വിമോക്ഖോ’’തി (പടി. മ. ൧.൨൧൨) വുത്തം. സബ്ബസോ രൂപസഞ്ഞാനന്തിആദീസു യം വത്തബ്ബം, തം സബ്ബം വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ വുത്തമേവ.

൪൪൩. പഥവികസിണം ഭാവേതീതി ഏത്ഥ പന സകലട്ഠേന കസിണം, പഥവി ഏവ കസിണം പഥവികസിണം. പരികമ്മപഥവിയാപി ഉഗ്ഗഹനിമിത്തസ്സാപി പടിഭാഗനിമിത്തസ്സാപി തം നിമിത്തം ആരമ്മണം കത്വാ ഉപ്പന്നജ്ഝാനസ്സാപി ഏതം അധിവചനം. ഇധ പന പഥവികസിണാരമ്മണം ഝാനം അധിപ്പേതം. തം ഹേസ ഭാവേതി. ആപോകസിണാദീസുപി ഏസേവ നയോ.

ഇമാനി പന കസിണാനി ഭാവേന്തേന സീലാനി സോധേത്വാ പരിസുദ്ധസീലേ പതിട്ഠിതേന യ്വാസ്സ ദസസു പലിബോധേസു പലിബോധോ അത്ഥി, തം ഉപച്ഛിന്ദിത്വാ കമ്മട്ഠാനദായകം കല്യാണമിത്തം ഉപസങ്കമിത്വാ അത്തനോ ചരിയാനുകൂലവസേന യം യസ്സ സപ്പായം, തം തേന ഗഹേത്വാ കസിണഭാവനായ അനനുരൂപം വിഹാരം പഹായ അനുരൂപേ വിഹരന്തേന ഖുദ്ദകപലിബോധുപച്ഛേദം കത്വാ സബ്ബം ഭാവനാവിധാനം അപരിഹാപേന്തേന ഭാവേതബ്ബാനി. അയമേത്ഥ സങ്ഖേപോ, വിത്ഥാരോ പന വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ (വിസുദ്ധി. ൧.൩൮ ആദയോ) വുത്തോ. കേവലഞ്ഹി തത്ഥ വിഞ്ഞാണകസിണം നാഗതം, തം അത്ഥതോ ആകാസകസിണേ പവത്തവിഞ്ഞാണം. തഞ്ച ഖോ ആരമ്മണവസേന വുത്തം, ന സമാപത്തിവസേന. തഞ്ഹി അനന്തം വിഞ്ഞാണന്തി ആരമ്മണം കത്വാ ഏസ വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനസമാപത്തിം ഭാവേന്തോ വിഞ്ഞാണകസിണം ഭാവേതീതി വുച്ചതി. ഇമാനിപി ദസ കസിണാനി വട്ടാനിപി ഹോന്തി വട്ടപാദകാനിപി വിപസ്സനാപാദകാനിപി ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരത്ഥാനിപി അഭിഞ്ഞാപാദകാനിപി നിരോധപാദകാനിപി, ലോകിയാനേവ പന ന ലോകുത്തരാനീതി.

൪൫൩. അസുഭസഞ്ഞം ഭാവേതീതി അസുഭസഞ്ഞാ വുച്ചതി ഉദ്ധുമാതകാദീസു ദസസു ആരമ്മണേസു ഉപ്പന്നാ പഠമജ്ഝാനസഹഗതാ സഞ്ഞാ, തം ഭാവേതി ബ്രൂഹേതി വഡ്ഢേതി, അനുപ്പന്നം ഉപ്പാദേതി, ഉപ്പന്നം അനുരക്ഖതീതി അത്ഥോ. ദസന്നം പന അസുഭാനം ഭാവനാനയോ സബ്ബോ വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ (വിസുദ്ധി. ൧.൧൦൨ ആദയോ) വിത്ഥാരിതോയേവ. മരണസഞ്ഞം ഭാവേതീതി സമ്മുതിമരണം, ഖണികമരണം, സമുച്ഛേദമരണന്തി തിവിധമ്പി മരണം ആരമ്മണം കത്വാ ഉപ്പജ്ജനകസഞ്ഞം ഭാവേതി, അനുപ്പന്നം ഉപ്പാദേതി, ഉപ്പന്നം അനുരക്ഖതീതി അത്ഥോ. ഹേട്ഠാ വുത്തലക്ഖണാ വാ മരണസ്സതിയേവ ഇധ മരണസഞ്ഞാതി വുത്താ, തം ഭാവേതി ഉപ്പാദേതി വഡ്ഢേതീതി അത്ഥോ. ഭാവനാനയോ പനസ്സാ വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ (വിസുദ്ധി. ൧.൧൬൭ ആദയോ) വിത്ഥാരിതോയേവ. ആഹാരേ പടികൂലസഞ്ഞം ഭാവേതീതി അസിതപീതാദിഭേദേ കബളീകാരേ ആഹാരേ ഗമനപടികൂലാദീനി നവ പടികൂലാനി പച്ചവേക്ഖന്തസ്സ ഉപ്പജ്ജനകസഞ്ഞം ഭാവേതി, ഉപ്പാദേതി വഡ്ഢേതീതി അത്ഥോ. തസ്സാപി ഭാവനാനയോ വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ വിത്ഥാരിതോയേവ. സബ്ബലോകേ അനഭിരതിസഞ്ഞം ഭാവേതീതി സബ്ബസ്മിമ്പി തേധാതുകേ ലോകേ അനഭിരതിസഞ്ഞം ഉക്കണ്ഠിതസഞ്ഞം ഭാവേതീതി അത്ഥോ. അനിച്ചസഞ്ഞം ഭാവേതീതി പഞ്ചന്നം ഉപാദാനക്ഖന്ധാനം ഉദയബ്ബയഞ്ഞഥത്തപരിഗ്ഗാഹികം പഞ്ചസു ഖന്ധേസു അനിച്ചന്തി ഉപ്പജ്ജനകസഞ്ഞം ഭാവേതി. അനിച്ചേ ദുക്ഖസഞ്ഞം ഭാവേതീതി അനിച്ചേ ഖന്ധപഞ്ചകേ പടിപീളനസങ്ഖാതദുക്ഖലക്ഖണപരിഗ്ഗാഹികം ദുക്ഖന്തി ഉപ്പജ്ജനകസഞ്ഞം ഭാവേതി. ദുക്ഖേ അനത്തസഞ്ഞം ഭാവേതീതി പടിപീളനട്ഠേന ദുക്ഖേ ഖന്ധപഞ്ചകേ അവസവത്തനാകാരസങ്ഖാതഅനത്തലക്ഖണപരിഗ്ഗാഹികം അനത്താതി ഉപ്പജ്ജനകസഞ്ഞം ഭാവേതി. പഹാനസഞ്ഞം ഭാവേതീതി പഞ്ചവിധം പഹാനം ആരമ്മണം കത്വാ ഉപ്പജ്ജനകസഞ്ഞം ഭാവേതി. വിരാഗസഞ്ഞം ഭാവേതീതി പഞ്ചവിധമേവ വിരാഗം ആരമ്മണം കത്വാ ഉപ്പജ്ജനകസഞ്ഞം ഭാവേതി. നിരോധസഞ്ഞം ഭാവേതീതി സങ്ഖാരനിരോധം ആരമ്മണം കത്വാ ഉപ്പജ്ജനകസഞ്ഞം ഭാവേതി. നിബ്ബാനം ആരമ്മണം കത്വാ ഉപ്പജ്ജനകസഞ്ഞന്തിപി വദന്തി. ഏത്ഥ ച സബ്ബലോകേ അനഭിരതസഞ്ഞാ, അനിച്ചസഞ്ഞാ, അനിച്ചേ ദുക്ഖസഞ്ഞാതി ഇമാഹി തീഹി സഞ്ഞാഹി ബലവവിപസ്സനാ കഥിതാ. പുന അനിച്ചസഞ്ഞം ഭാവേതീതിആദികാഹി ദസഹി സഞ്ഞാഹി വിപസ്സനാസമാരമ്ഭോവ കഥിതോ.

൪൭൩. ബുദ്ധാനുസ്സതിന്തിആദീനി വുത്തത്ഥാനേവ.

൪൮൩. പഠമജ്ഝാനസഹഗതന്തി പഠമജ്ഝാനേന സദ്ധിം ഗതം പവത്തം, പഠമജ്ഝാനസമ്പയുത്തന്തി അത്ഥോ. സദ്ധിന്ദ്രിയം ഭാവേതീതി പഠമജ്ഝാനസഹഗതം കത്വാ സദ്ധിന്ദ്രിയം ഭാവേതി ബ്രൂഹേതി വഡ്ഢേതി. ഏസ നയോ സബ്ബത്ഥ.

അപരഅച്ഛരാസങ്ഘാതവഗ്ഗവണ്ണനാ.