൧൯. കായഗതാസതിവഗ്ഗവണ്ണനാ

൫൬൩. ചേതസാ ഫുടോതി ഏത്ഥ ദുവിധം ഫരണം ആപോഫരണഞ്ച ദിബ്ബചക്ഖുഫരണഞ്ച. തത്ഥ ആപോകസിണം സമാപജ്ജിത്വാ ആപേന ഫരണം ആപോഫരണം നാമ. ഏവം ഫുടേപി മഹാസമുദ്ദേ സബ്ബാ സമുദ്ദങ്ഗമാ കുന്നദിയോ അന്തോഗധാവ ഹോന്തി. ആലോകം പന വഡ്ഢേത്വാ ദിബ്ബചക്ഖുനാ സകലസമുദ്ദദസ്സനം ദിബ്ബചക്ഖുഫരണം നാമ. ഏവം ഫുടേപി മഹാസമുദ്ദേ സബ്ബാ മഹാസമുദ്ദങ്ഗമാ കുന്നദിയോ അന്തോഗധാവ ഹോന്തി. അന്തോഗധാ തസ്സാതി തസ്സ ഭിക്ഖുനോ ഭാവനായ അബ്ഭന്തരഗതാവ ഹോന്തി. വിജ്ജാഭാഗിയാതി ഏത്ഥ സമ്പയോഗവസേന വിജ്ജം ഭജന്തീതി വിജ്ജാഭാഗിയാ, വിജ്ജാഭാഗേ വിജ്ജാകോട്ഠാസേ വത്തന്തീതിപി വിജ്ജാഭാഗിയാ. തത്ഥ വിപസ്സനാഞാണം മനോമയിദ്ധി ഛ അഭിഞ്ഞാതി അട്ഠ വിജ്ജാ, പുരിമേന അത്ഥേന താഹി സമ്പയുത്തധമ്മാപി വിജ്ജാഭാഗിയാ. പച്ഛിമേന അത്ഥേന താസു യാ കാചി ഏകാ വിജ്ജാ വിജ്ജാ, സേസാ വിജ്ജാഭാഗിയാതി ഏവം വിജ്ജാപി വിജ്ജാസമ്പയുത്തധമ്മാപി വിജ്ജാഭാഗിയാതേവ വേദിതബ്ബാ.

൫൬൪. മഹതോ സംവേഗായാതി മഹന്തസ്സ സംവേഗസ്സ അത്ഥായ. ഉപരിപദദ്വയേപി ഏസേവ നയോ. ഏത്ഥ ച മഹാസംവേഗോ നാമ വിപസ്സനാ, മഹാഅത്ഥോ നാമ ചത്താരോ മഗ്ഗാ, മഹായോഗക്ഖേമോ നാമ ചത്താരി സാമഞ്ഞഫലാനി. അഥ വാ മഹാസംവേഗോ നാമ സഹ വിപസ്സനായ മഗ്ഗോ, മഹാഅത്ഥോ നാമ ചത്താരി സാമഞ്ഞഫലാനി, മഹായോഗക്ഖേമോ നാമ നിബ്ബാനം. സതിസമ്പജഞ്ഞായാതി സതിയാ ച ഞാണസ്സ ച അത്ഥായ. ഞാണദസ്സനപടിലാഭായാതി ദിബ്ബചക്ഖുഞാണായ. ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരായാതി ഇമസ്മിംയേവ പച്ചക്ഖേ അത്തഭാവേ സുഖവിഹാരത്ഥായ. വിജ്ജാവിമുത്തിഫലസച്ഛികിരിയായാതി വിജ്ജാവിമുത്തീനം ഫലസ്സ പച്ചവേക്ഖകരണത്ഥായ. ഏത്ഥ ച വിജ്ജാതി മഗ്ഗപഞ്ഞാ, വിമുത്തീതി തംസമ്പയുത്താ സേസധമ്മാ. തേസം ഫലം നാമ അരഹത്തഫലം, തസ്സ സച്ഛികിരിയായാതി അത്ഥോ.

൫൭൧. കായോപി പസ്സമ്ഭതീതി നാമകായോപി കരജകായോപി പസ്സമ്ഭതി, വൂപസന്തദരഥോ ഹോതി. വിതക്കവിചാരാപീതി ഏതേ ധമ്മാ ദുതിയജ്ഝാനേന വൂപസമ്മന്തി നാമ, ഇധ പന ഓളാരികവൂപസമം സന്ധായ വുത്തം. കേവലാതി സകലാ, സബ്ബേ നിരവസേസാതി അത്ഥോ. വിജ്ജാഭാഗിയാതി വിജ്ജാകോട്ഠാസിയാ, തേ ഹേട്ഠാ വിഭജിത്വാ ദസ്സിതാവ.

൫൭൪. അവിജ്ജാ പഹീയതീതി അട്ഠസു ഠാനേസു വട്ടമൂലകം ബഹലന്ധകാരം മഹാതമം അഞ്ഞാണം പഹീയതി. വിജ്ജാ ഉപ്പജ്ജതീതി അരഹത്തമഗ്ഗവിജ്ജാ ഉപ്പജ്ജതി. അസ്മിമാനോ പഹീയതീതി അസ്മീതി നവവിധോ മാനോ പഹീയതി. അനുസയാതി സത്ത അനുസയാ. സംയോജനാനീതി ദസ സംയോജനാനി.

൫൭൫. പഞ്ഞാപഭേദായാതി പഞ്ഞായ പഭേദഗമനത്ഥം. അനുപാദാപരിനിബ്ബാനായാതി അപച്ചയപരിനിബ്ബാനസ്സ സച്ഛികിരിയത്ഥായ.

൫൭൬. അനേകധാതുപടിവേധോ ഹോതീതി അട്ഠാരസന്നം ധാതൂനം ലക്ഖണപടിവേധോ ഹോതി. നാനാധാതുപടിവേധോ ഹോതീതി താസംയേവ അട്ഠാരസന്നം ധാതൂനം നാനാഭാവേന ലക്ഖണപടിവേധോ ഹോതി. അനേകധാതുപടിസമ്ഭിദാ ഹോതീതി ഇമിനാ ധാതുഭേദഞാണം കഥിതം. ധാതുപഭേദഞാണം നാമ ‘‘ഇമായ ധാതുയാ ഉസ്സന്നായ ഇദം നാമ ഹോതീ’’തി ജാനനപഞ്ഞാ. തം പനേതം ധാതുഭേദഞാണം ന സബ്ബേസം ഹോതി, ബുദ്ധാനമേവ നിപ്പദേസം ഹോതി. തം സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന സബ്ബസോ ന കഥിതം. കസ്മാ? തസ്മിം കഥിതേ അത്ഥോ നത്ഥീതി.

൫൮൪. പഞ്ഞാപടിലാഭായാതിആദീനി സോളസ പദാനി പടിസമ്ഭിദാമഗ്ഗേ ‘‘സപ്പുരിസസംസേവോ, സദ്ധമ്മസവനം, യോനിസോമനസികാരോ, ധമ്മാനുധമ്മപടിപത്തി. ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചത്താരോ ധമ്മാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ പഞ്ഞാപടിലാഭായ സംവത്തന്തി …പേ… നിബ്ബേധികപഞ്ഞതായ സംവത്തന്തീ’’തി ഏവം മാതികം ഠപേത്വാ വിത്ഥാരിതാനേവ. വുത്തഞ്ഹേതം (പടി. മ. ൩.൪) –

പഞ്ഞാപടിലാഭായ സംവത്തന്തീതി. ‘‘കതമോ പഞ്ഞാപടിലാഭോ? ചതുന്നം മഗ്ഗഞാണാനം, ചതുന്നം ഫലഞാണാനം, ചതുന്നം പടിസമ്ഭിദാഞാണാനം, ഛന്നം അഭിഞ്ഞാഞാണാനം, തേസത്തതീനം ഞാണാനം, സത്തസത്തതീനം ഞാണാനം ലാഭോ പടിലാഭോ പത്തിസമ്പത്തി ഫസ്സനാ സച്ഛികിരിയാ ഉപസമ്പദാ, പഞ്ഞാപടിലാഭായ സംവത്തന്തീതി അയം പഞ്ഞാപടിലാഭോ.

പഞ്ഞാവുദ്ധിയാ സംവത്തന്തീതി. ‘‘കതമാ പഞ്ഞാവുദ്ധി? സത്തന്നഞ്ച സേക്ഖാനം പുഥുജ്ജനകല്യാണകസ്സ ച പഞ്ഞാ വഡ്ഢതി, അരഹതോ പഞ്ഞാ വഡ്ഢിതവഡ്ഢനാ, പഞ്ഞാവുദ്ധിയാ സംവത്തന്തീതി അയം പഞ്ഞാവുദ്ധി.

പഞ്ഞാവേപുല്ലായ സംവത്തന്തീതി. ‘‘കതമം പഞ്ഞാവേപുല്ലം? സത്തന്നഞ്ച സേക്ഖാനം പുഥുജ്ജനകല്യാണകസ്സ ച പഞ്ഞാ വേപുല്ലം ഗച്ഛതി, അരഹതോ പഞ്ഞാ വേപുല്ലം ഗതാ, പഞ്ഞാവേപുല്ലായ സംവത്തന്തീതി ഇദം പഞ്ഞാവേപുല്ലം.

മഹാപഞ്ഞതായ സംവത്തന്തീതി. ‘‘കതമാ മഹാപഞ്ഞാ? മഹന്തേ അത്ഥേ പരിഗ്ഗണ്ഹാതീതി മഹാപഞ്ഞാ, മഹന്തേ ധമ്മേ…പേ… മഹന്താ നിരുത്തിയോ, മഹന്താനി പടിഭാനാനി, മഹന്തേ സീലക്ഖന്ധേ, മഹന്തേ സമാധിപഞ്ഞാവിമുത്തിവിമുത്തിഞാണദസ്സനക്ഖന്ധേ, മഹന്താനി ഠാനാട്ഠാനാനി, മഹന്താ വിഹാരസമാപത്തിയോ, മഹന്താനി അരിയസച്ചാനി, മഹന്തേ സതിപട്ഠാനേ, സമ്മപ്പധാനേ, ഇദ്ധിപാദേ, മഹന്താനി ഇന്ദ്രിയാനി, മഹന്താനി ബലാനി, മഹന്തേ ബോജ്ഝങ്ഗേ, മഹന്തേ അരിയമഗ്ഗേ, മഹന്താനി സാമഞ്ഞഫലാനി, മഹാഭിഞ്ഞായോ, മഹന്തം പരമത്ഥം നിബ്ബാനം പരിഗ്ഗണ്ഹാതീതി മഹാപഞ്ഞാ, മഹാപഞ്ഞതായ സംവത്തന്തീതി അയം മഹാപഞ്ഞാ.

പുഥുപഞ്ഞതായ സംവത്തന്തീതി. ‘‘കതമാ പുഥുപഞ്ഞാ? പുഥു നാനാക്ഖന്ധേസു ഞാണം പവത്തതീതി പുഥുപഞ്ഞാ. പുഥു നാനാധാതൂസു, പുഥു നാനാആയതനേസു, പുഥു നാനാപടിച്ചസമുപ്പാദേസു, പുഥു നാനാസുഞ്ഞതമനുപലബ്ഭേസു, പുഥു നാനാഅത്ഥേസു, ധമ്മേസു, നിരുത്തീസു, പടിഭാനേസു, പുഥു നാനാസീലക്ഖന്ധേസു, സമാധിപഞ്ഞാവിമുത്തിവിമുത്തിഞാണദസ്സനക്ഖന്ധേസു, പുഥു നാനാഠാനാട്ഠാനേസു, പുഥു നാനാവിഹാരസമാപത്തീസു, പുഥു നാനാഅരിയസച്ചേസു, പുഥു നാനാസതിപട്ഠാനേസു, സമ്മപ്പധാനേസു, ഇദ്ധിപാദേസു, ഇന്ദ്രിയേസു, ബലേസു, ബോജ്ഝങ്ഗേസു, പുഥു നാനാഅരിയമഗ്ഗേസു, പുഥു നാനാസാമഞ്ഞഫലേസു, പുഥു നാനാഅഭിഞ്ഞാസു ഞാണം പവത്തതീതി പുഥുപഞ്ഞാ. പുഥു നാനാജനസാധാരണേ ധമ്മേ സമതിക്കമ്മ പരമത്ഥേ നിബ്ബാനേ ഞാണം പവത്തതീതി പുഥുപഞ്ഞാ. പുഥുപഞ്ഞതായ സംവത്തന്തീതി അയം പുഥുപഞ്ഞാ.

വിപുലപഞ്ഞതായ സംവത്തന്തീതി. ‘‘കതമാ വിപുലപഞ്ഞാ? വിപുലേ അത്ഥേ പരിഗണ്ഹാതീതി വിപുലപഞ്ഞാ…പേ… വിപുലം പരമത്ഥം നിബ്ബാനം പരിഗണ്ഹാതീതി വിപുലപഞ്ഞാ, വിപുലപഞ്ഞതായ സംവത്തന്തീതി അയം വിപുലപഞ്ഞാ.

ഗമ്ഭീരപഞ്ഞതായ സംവത്തന്തീതി. ‘‘കതമാ ഗമ്ഭീരപഞ്ഞാ? ഗമ്ഭീരേസു ഖന്ധേസു ഞാണം പവത്തതീതി ഗമ്ഭീരപഞ്ഞാ. പുഥുപഞ്ഞാസദിസോ വിത്ഥാരോ. ഗമ്ഭീരേ പരമത്ഥേ നിബ്ബാനേ ഞാണം പവത്തതീതി ഗമ്ഭീരപഞ്ഞാ, ഗമ്ഭീരപഞ്ഞതായ സംവത്തന്തീതി അയം ഗമ്ഭീരപഞ്ഞാ.

അസാമന്തപഞ്ഞതായ സംവത്തന്തീതി. ‘‘കതമാ അസാമന്തപഞ്ഞാ? യസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ അത്ഥവവത്ഥാനതോ അത്ഥപടിസമ്ഭിദാ അധിഗതാ ഹോതി സച്ഛികതാ ഫസ്സിതാ പഞ്ഞായ. ധമ്മനിരുത്തിപടിഭാനവവത്ഥാനതോ പടിഭാനപടിസമ്ഭിദാ അധിഗതാ ഹോതി സച്ഛികതാ ഫസ്സിതാ പഞ്ഞായ, തസ്സ അത്ഥേ ച ധമ്മേ ച നിരുത്തിയാ ച പടിഭാനേ ച ന അഞ്ഞോ കോചി സക്കോതി അഭിസമ്ഭവിതും, അനഭിസമ്ഭവനീയോ ച സോ അഞ്ഞേഹീതി അസാമന്തപഞ്ഞോ.

പുഥുജ്ജനകല്യാണകസ്സ പഞ്ഞാ അട്ഠമകസ്സ പഞ്ഞായ ദൂരേ വിദൂരേ സുവിദൂരേ ന സന്തികേ ന സാമന്താ, പുഥുജ്ജനകല്യാണകം ഉപാദായ അട്ഠമകോ അസാമന്തപഞ്ഞോ. അട്ഠമകസ്സ പഞ്ഞാ സോതാപന്നസ്സ പഞ്ഞായ ദൂരേ…പേ… അട്ഠമകം ഉപാദായ സോതാപന്നോ അസാമന്തപഞ്ഞോ. സോതാപന്നസ്സ പഞ്ഞാ സകദാഗാമിസ്സ പഞ്ഞായ. സകദാഗാമിസ്സ പഞ്ഞാ അനാഗാമിസ്സ പഞ്ഞായ. അനാഗാമിസ്സ പഞ്ഞാ അരഹതോ പഞ്ഞായ. അരഹതോ പഞ്ഞാ പച്ചേകബുദ്ധസ്സ പഞ്ഞായ ദൂരേ വിദൂരേ സുവിദൂരേ ന സന്തികേ ന സാമന്താ, അരഹന്തം ഉപാദായ പച്ചേകബുദ്ധോ അസാമന്തപഞ്ഞോ. പച്ചേകബുദ്ധഞ്ച സദേവകഞ്ച ലോകം ഉപാദായ തഥാഗതോ അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ അഗ്ഗോ അസാമന്തപഞ്ഞോ.

പഞ്ഞാപഭേദകുസലോ പഭിന്നഞാണോ…പേ… തേ പഞ്ഹം അഭിസങ്ഖരിത്വാ അഭിസങ്ഖരിത്വാ തഥാഗതം ഉപസങ്കമിത്വാ പുച്ഛന്തി ഗൂള്ഹാനി ച പടിച്ഛന്നാനി ച, കഥിതാ വിസജ്ജിതാ ച തേ പഞ്ഹാ ഭഗവതാ ഹോന്തി നിദ്ദിട്ഠകാരണാ, ഉപക്ഖിത്തകാ ച തേ ഭഗവതാ സമ്പജ്ജന്തി. അഥ ഖോ ഭഗവാ തത്ഥ അതിരോചതി യദിദം പഞ്ഞായാതി അഗ്ഗോ അസാമന്തപഞ്ഞോ, അസാമന്തപഞ്ഞതായ സംവത്തന്തീതി അയം അസാമന്തപഞ്ഞാ.

ഭൂരിപഞ്ഞതായ സംവത്തന്തീതി. ‘‘കതമാ ഭൂരിപഞ്ഞാ? രാഗം അഭിഭുയ്യതീതി ഭൂരിപഞ്ഞാ, അഭിഭവിതാതി ഭൂരിപഞ്ഞാ. ദോസം, മോഹം, കോധം, ഉപനാഹം, മക്ഖം, പലാസം, ഇസ്സം, മച്ഛരിയം, മായം, സാഠേയ്യം, ഥമ്ഭം, സാരമ്ഭം, മാനം, അതിമാനം, മദം, പമാദം, സബ്ബേ കിലേസേ, സബ്ബേ ദുച്ചരിതേ, സബ്ബേ അഭിസങ്ഖാരേ, സബ്ബേ ഭവഗാമികമ്മേ അഭിഭുയ്യതീതി ഭൂരിപഞ്ഞാ, അഭിഭവിതാതി ഭൂരിപഞ്ഞാ. രാഗോ അരി, തം അരിം മദ്ദനിപഞ്ഞാതി ഭൂരിപഞ്ഞാ, ദോസോ, മോഹോ…പേ… സബ്ബേ ഭവഗാമികമ്മാ അരി, തം അരിം മദ്ദനിപഞ്ഞാതി ഭൂരിപഞ്ഞാ. ഭൂരി വുച്ചതി പഥവീ, തായ പഥവിസമായ വിത്ഥതായ വിപുലായ പഞ്ഞായ സമന്നാഗതോതി ഭൂരിപഞ്ഞോ. അപിച പഞ്ഞായ ഏതം അധിവചനം ഭൂരി മേധാ പരിണായികാതി, ഭൂരിപഞ്ഞതായ സംവത്തന്തീതി അയം ഭൂരിപഞ്ഞാ.

പഞ്ഞാബാഹുല്ലായ സംവത്തന്തീതി. ‘‘കതമം പഞ്ഞാബാഹുല്ലം? ഇധേകച്ചോ പഞ്ഞാഗരുകോ ഹോതി പഞ്ഞാചരിതോ പഞ്ഞാസയോ പഞ്ഞാധിമുത്തോ പഞ്ഞാധജോ പഞ്ഞാകേതു പഞ്ഞാധിപതേയ്യോ വിചയബഹുലോ പവിചയബഹുലോ ഓക്ഖായനബഹുലോ സമോക്ഖായനബഹുലോ സമ്പേക്ഖായനധമ്മോ വിഭൂതവിഹാരീ തച്ചരിതോ തഗ്ഗരുകോ തബ്ബഹുലോ തന്നിന്നോ തപ്പോണോ തപ്പബ്ഭാരോ തദധിമുത്തോ തദാധിപതേയ്യോ, യഥാ ഗണഗരുകോ വുച്ചതി ഗണബാഹുലികോതി, ചീവരഗരുകോ പത്തഗരുകോ സേനാസനഗരുകോ വുച്ചതി സേനാസനബാഹുലികോതി, ഏവമേവം ഇധേകച്ചോ പഞ്ഞാഗരുകോ ഹോതി പഞ്ഞാചരിതോ…പേ… തദാധിപതേയ്യോ, പഞ്ഞാബാഹുല്ലായ സംവത്തന്തീതി ഇദം പഞ്ഞാബാഹുല്ലം.

സീഘപഞ്ഞതായ സംവത്തന്തീതി. ‘‘കതമാ സീഘപഞ്ഞാ? സീഘം സീഘം സീലാനി പരിപൂരേതീതി സീഘപഞ്ഞാ. സീഘം സീഘം ഇന്ദ്രിയസംവരം, ഭോജനേ മത്തഞ്ഞുതം, ജാഗരിയാനുയോഗം, സീലക്ഖന്ധം, സമാധി-പഞ്ഞാ-വിമുത്തി-വിമുത്തിഞാണദസ്സനക്ഖന്ധം പരിപൂരേതീതി സീഘപഞ്ഞാ. സീഘം സീഘം ഠാനാട്ഠാനാനി പടിവിജ്ഝതി. വിഹാരസമാപത്തിയോ പരിപൂരേതി. അരിയസച്ചാനി പടിവിജ്ഝതി. സതിപട്ഠാനേ ഭാവേതി. സമ്മപ്പധാനേ ഇദ്ധിപാദേ ഇന്ദ്രിയാനി ബലാനി ബോജ്ഝങ്ഗേ അരിയമഗ്ഗം ഭാവേതീതി സീഘപഞ്ഞാ. സീഘം സീഘം സാമഞ്ഞഫലാനി സച്ഛികരോതീതി സീഘപഞ്ഞാ. സീഘം സീഘം അഭിഞ്ഞായോ പടിവിജ്ഝതീതി സീഘപഞ്ഞാ. സീഘം സീഘം പരമത്ഥം നിബ്ബാനം സച്ഛികരോതീതി സീഘപഞ്ഞാ, സീഘപഞ്ഞതായ സംവത്തന്തീതി അയം സീഘപഞ്ഞാ.

ലഹുപഞ്ഞതായ സംവത്തന്തീതി. ‘‘കതമാ ലഹുപഞ്ഞാ? ലഹും ലഹും സീലാനി പരിപൂരേതീതി ലഹുപഞ്ഞാ…പേ… ലഹുപഞ്ഞതായ സംവത്തന്തീതി അയം ലഹുപഞ്ഞാ.

ഹാസപഞ്ഞതായ സംവത്തന്തീതി. ‘‘കതമാ ഹാസപഞ്ഞാ? ഇധേകച്ചോ വേദബഹുലോ തുട്ഠിബഹുലോ ഹാസബഹുലോ പാമോജ്ജബഹുലോ സീലാനി പരിപൂരേതീതി ഹാസപഞ്ഞാ…പേ… പരമത്ഥം നിബ്ബാനം സച്ഛികരോതീതി ഹാസപഞ്ഞാ, ഹാസപഞ്ഞതായ സംവത്തന്തീതി അയം ഹാസപഞ്ഞാ.

ജവനപഞ്ഞതായ സംവത്തന്തീതി. ‘‘കതമാ ജവനപഞ്ഞാ? യം കിഞ്ചി രൂപം അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നം, യാ കാചി വേദനാ, യാ കാചി സഞ്ഞാ, യേ കേചി സങ്ഖാരാ, യംകിഞ്ചി വിഞ്ഞാണം അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നം അജ്ഝത്തം വാ ബഹിദ്ധാ വാ ഓളാരികം വാ സുഖുമം വാ ഹീനം വാ പണീതം വാ യം ദൂരേ സന്തികേ വാ, സബ്ബം വിഞ്ഞാണം അനിച്ചതോ ഖിപ്പം ജവതീതി ജവനപഞ്ഞാ, ദുക്ഖതോ, അനത്തതോ ഖിപ്പം ജവതീതി ജവനപഞ്ഞാ. ചക്ഖും…പേ… ജരാമരണം അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നം അനിച്ചതോ, ദുക്ഖതോ, അനത്തതോ ഖിപ്പം ജവതീതി ജവനപഞ്ഞാ. രൂപം അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നം അനിച്ചം ഖയട്ഠേന, ദുക്ഖം ഭയട്ഠേന, അനത്താ അസാരകട്ഠേനാതി തുലയിത്വാ തീരയിത്വാ വിഭാവയിത്വാ വിഭൂതം കത്വാ രൂപനിരോധേ നിബ്ബാനേ ഖിപ്പം ജവതീതി ജവനപഞ്ഞാ…പേ… ജരാമരണനിരോധേ നിബ്ബാനേ ഖിപ്പം ജവതീതി ജവനപഞ്ഞാ. രൂപം…പേ… ജരാമരണം അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നം ഖയധമ്മം വയധമ്മം വിരാഗധമ്മം നിരോധധമ്മന്തി തുലയിത്വാ തീരയിത്വാ വിഭാവയിത്വാ വിഭൂതം കത്വാ ജരാമരണനിരോധേ നിബ്ബാനേ ഖിപ്പം ജവതീതി ജവനപഞ്ഞാ, ജവനപഞ്ഞതായ സംവത്തന്തീതി അയം ജവനപഞ്ഞാ.

തിക്ഖപഞ്ഞതായ സംവത്തന്തീതി. ‘‘കതമാ തിക്ഖപഞ്ഞാ? ഖിപ്പം കിലേസേ ഛിന്ദതീതി തിക്ഖപഞ്ഞാ. ഉപ്പന്നം കാമവിതക്കം, വ്യാപാദവിതക്കം, വിഹിംസാവിതക്കം ഉപ്പന്നുപ്പന്നേ പാപകേ അകുസലേ ധമ്മേ നാധിവാസേതി പജഹതി വിനോദേതി ബ്യന്തീകരോതി അനഭാവം ഗമേതീതി തിക്ഖപഞ്ഞാ. ഉപ്പന്നം രാഗം, ദോസം, മോഹം…പേ… സബ്ബേ ഭവഗാമികമ്മേ നാധിവാസേതി പജഹതി വിനോദേതി ബ്യന്തീകരോതി അനഭാവം ഗമേതീതി തിക്ഖപഞ്ഞാ. ഏകസ്മിം ആസനേ ചത്താരോ അരിയമഗ്ഗാ ചത്താരി സാമഞ്ഞഫലാനി ചതസ്സോ പടിസമ്ഭിദായോ ഛ അഭിഞ്ഞായോ അധിഗതാ ഹോന്തി സച്ഛികതാ ഫസ്സിതാ പഞ്ഞായാതി തിക്ഖപഞ്ഞാ, തിക്ഖപഞ്ഞതായ സംവത്തന്തീതി അയം തിക്ഖപഞ്ഞാ.

നിബ്ബേധികപഞ്ഞതായ സംവത്തന്തീതി. ‘‘കതമാ നിബ്ബേധികപഞ്ഞാ? ഇധേകച്ചോ സബ്ബസങ്ഖാരേസു ഉബ്ബേഗബഹുലോ ഹോതി ഉത്താസബഹുലോ ഉക്കണ്ഠനബഹുലോ അരതിബഹുലോ അനഭിരതിബഹുലോ ബഹിമുഖോ ന രമതി സബ്ബസങ്ഖാരേസു, അനിബ്ബിദ്ധപുബ്ബം അപ്പദാലിതപുബ്ബം ലോഭക്ഖന്ധം നിബ്ബിജ്ഝതി പദാലേതീതി നിബ്ബേധികപഞ്ഞാ, അനിബ്ബിദ്ധപുബ്ബം അപ്പദാലിതപുബ്ബം ദോസക്ഖന്ധം, മോഹക്ഖന്ധം, കോധം, ഉപനാഹം…പേ… സബ്ബേ ഭവഗാമികമ്മേ നിബ്ബിജ്ഝതി പദാലേതീതി നിബ്ബേധികപഞ്ഞാ, നിബ്ബേധികപഞ്ഞതായ സംവത്തന്തീതി അയം നിബ്ബേധികപഞ്ഞാ’’.

ഏവം പടിസമ്ഭിദാമഗ്ഗേ വുത്തനയേനേവേത്ഥ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. കേവലഞ്ഹി തത്ഥ ബഹുവചനം, ഇധ ഏകവചനന്തി അയമേവ വിസേസോ. സേസം താദിസമേവാതി. ഇമാ ച പന സോളസ മഹാപഞ്ഞാ ലോകിയലോകുത്തരമിസ്സകാവ കഥിതാ.

കായഗതാസതിവഗ്ഗവണ്ണനാ.