(൧൪) ൭. സത്തമഏതദഗ്ഗവഗ്ഗോ

സുജാതാവത്ഥു

൨൫൮. ഉപാസികാപാളിയാ പഠമേ പഠമം സരണം ഗച്ഛന്തീനന്തി സബ്ബപഠമം സരണേസു പതിട്ഠിതാനം ഉപാസികാനം, സുജാതാ നാമ, സേനിയധീതാ അഗ്ഗാതി ദസ്സേതി. സാപി പദുമുത്തരബുദ്ധകാലേ ഹംസവതിയം കുലഗേഹേ നിബ്ബത്താ അപരഭാഗേ സത്ഥു ധമ്മകഥം സുണന്തീ സത്ഥാരം ഏകം ഉപാസികം പഠമം സരണം ഗച്ഛന്തീനം അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപേന്തം ദിസ്വാ അധികാരം കത്വാ തം ഠാനന്തരം പത്ഥേസി. സാ കപ്പസതസഹസ്സം ദേവമനുസ്സേസു സംസരിത്വാ അമ്ഹാകം സത്ഥു നിബ്ബത്തിതോ പുരേതരമേവ ഉരുവേലായം സേനാനിഗമേ സേനിയകുടുമ്ബികസ്സ ഗേഹേ നിബ്ബത്തിത്വാ വയപ്പത്താ ഏകസ്മിം നിഗ്രോധമൂലേ പത്ഥനം അകാസി – ‘‘സചേ സമജാതികം കുലഘരം ഗന്ത്വാ പഠമഗബ്ഭേ പുത്തം ലഭിസ്സാമി, അനുസംവച്ഛരം ബലികമ്മം കരിസ്സാമീ’’തി. തസ്സാ സാ പത്ഥനാ സമിജ്ഝി.

സാ മഹാസത്തസ്സ ദുക്കരകാരികം കരോന്തസ്സ ഛട്ഠേ വസ്സേ പരിപുണ്ണേ വിസാഖപുണ്ണമദിവസേ ‘‘പാതോവ ബലികമ്മം കരിസ്സാമീ’’തി രത്തിയാ പച്ചൂസസമയം പച്ചുട്ഠായ ധേനുയോ ദുഹാപേസി. വച്ഛകാ ധേനൂനം ഥനമൂലം ന ആഗമംസു, ഥനമൂലേ നവഭാജനമ്ഹി ഉപനീതമത്തേ അത്തനോവ ധമ്മതായ ഖീരധാരാ പതിംസു. തം അച്ഛരിയം ദിസ്വാ, സുജാതാ, സഹത്ഥേനേവ ഖീരം ഗണ്ഹിത്വാ നവഭാജനേ പക്ഖിപിത്വാ സഹത്ഥേനേവ അഗ്ഗിം കത്വാ പചിതും ആരഭി. തസ്മിം പായാസേ പച്ചമാനേ മഹന്തമഹന്താ ബുബ്ബുളാ ഉട്ഠഹിത്വാ ദക്ഖിണാവത്താ ഹുത്വാ സഞ്ചരന്തി, ഏകഫുസിതമ്പി ബഹി ന നിഗ്ഗച്ഛതി. മഹാബ്രഹ്മാ ഛത്തം ധാരേസി, ചത്താരോ ലോകപാലാ ഖഗ്ഗഹത്ഥാ ആരക്ഖം ഗണ്ഹിംസു, സക്കോ അലാതാനി സമാനേന്തോ അഗ്ഗിം ജാലേസി. ദേവതാ ചതൂസു ദീപേസു ഓജം സംഹരിത്വാ തത്ഥ പക്ഖിപിംസു. സുജാതാ, ഏകദിവസേയേവ ഇമാനി അച്ഛരിയാനി ദിസ്വാ പുണ്ണാദാസിം ആമന്തേസി – ‘‘അമ്മ, പുണ്ണേ അജ്ജ അമ്ഹാകം ദേവതാ അതിവിയ പസന്നാ, മയാ ഏത്തകം കാലം ഏവരൂപം അച്ഛരിയം നാമ ന ദിട്ഠപുബ്ബം, വേഗേന ഗന്ത്വാ ദേവട്ഠാനം പടിജഗ്ഗാഹീ’’തി. സാ ‘‘സാധു, അയ്യേ’’തി തസ്സാ വചനം സമ്പടിച്ഛിത്വാ തുരിതതുരിതാ രുക്ഖമൂലം അഗമാസി.

ബോധിസത്തോപി ഖോ ഭിക്ഖാചാരകാലം ആഗമയമാനോ പാതോവ ഗന്ത്വാ രുക്ഖമൂലേ നിസീദി. രുക്ഖമൂലം സോധനത്ഥായ ഗതാ പുണ്ണാ ആഗന്ത്വാ സുജാതായ ആരോചേസി – ‘‘ദേവതാ രുക്ഖമൂലേ നിസിന്നാ’’തി. സുജാതാ, ‘‘സചേ ജേ സച്ചം ഭണസി, അദാസിം കരോമീ’’തി വത്വാ സബ്ബപസാധനം പസാധേത്വാ സതസഹസ്സഗ്ഘനകേ സുവണ്ണഥാലേ പായാസം വഡ്ഢേത്വാ അപരായ സുവണ്ണപാതിയാ പിദഹിത്വാ സേതവത്ഥേന സമ്പലിവേഠേത്വാ സമന്താ ഗന്ധദാമമാലാദാമാനി ഓസാരേത്വാ ഉക്ഖിപിത്വാ ഗന്ത്വാ മഹാപുരിസം ദിസ്വാ ബലവപീതിം ഉപ്പാദേത്വാ ദിട്ഠട്ഠാനതോ പട്ഠായ ഓണതോണതാ ഗന്ത്വാ സീസതോ ഥാലം ഓതാരേത്വാ വിവരിത്വാ സഹേവ പാതിയാ പായാസം മഹാപുരിസസ്സ ഹത്ഥേ ഠപേത്വാ വന്ദിത്വാ ‘‘യഥാ മയ്ഹം മനോരഥോ നിപ്ഫന്നോ, ഏവം തുമ്ഹാകമ്പി നിപ്ഫജ്ജതൂ’’തി വത്വാ പക്കാമി. ബോധിസത്തോ നേരഞ്ജരായ നദിയാ തീരം ഗന്ത്വാ സുവണ്ണഥാലം തീരേ ഠപേത്വാ ന്ഹത്വാ പച്ചുത്തരിത്വാ ഏകൂനപണ്ണാസ പിണ്ഡേ കരോന്തോ പായാസം പരിഭുഞ്ജിത്വാ സുവണ്ണപാതിം നദിയാ സമ്പവാഹേത്വാ അനുക്കമേന ബോധിമണ്ഡം ആരുയ്ഹ സബ്ബഞ്ഞുതം പത്വാ സത്തസത്താഹം ബോധിമണ്ഡേ അതിക്കമിത്വാ ഇസിപതനേ മിഗദായേ പവത്തിതവരധമ്മചക്കോ സുജാതായ പുത്തസ്സ യസദാരകസ്സ ഉപനിസ്സയം ദിസ്വാ ഗന്ത്വാ അഞ്ഞതരസ്മിം രുക്ഖമൂലേ നിസീദി.

യസോപി കുലപുത്തോ രത്തിഭാഗസമനന്തരേ വിവടം ഇത്ഥാഗാരം ദിസ്വാ സഞ്ജാതസംവേഗോ ‘‘ഉപദ്ദുതം വത, ഭോ, ഉപസട്ഠം വത, ഭോ’’തി വത്വാ നിവേസനതോ നിക്ഖമിത്വാവ ബഹിനഗരേ സത്ഥു സന്തികം ഗന്ത്വാ ധമ്മദേസനം സുത്വാ തീണി മഗ്ഗഫലാനി പടിവിജ്ഝി. അഥസ്സ പിതാ പദാനുപദികം ഗന്ത്വാ ഭഗവന്തം ഉപസങ്കമിത്വാ യസസ്സ പവത്തിം പുച്ഛി. സത്ഥാ യസം കുലപുത്തം പടിച്ഛാദേത്വാ ധമ്മം ദേസേസി. ദേസനാപരിയോസാനേ സോ സേട്ഠിഗഹപതി സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠാസി, യസോ അരഹത്തഫലം പാപുണി. തം ഭഗവാ ‘‘ഏഹി ഭിക്ഖൂ’’തി ആഹ, താവദേവസ്സ ഗിഹിലിങ്ഗം അന്തരധായി, ഇദ്ധിമയപത്തചീവരധരോ അഹോസി. പിതാപിസ്സ സത്ഥാരം നിമന്തേസി. സത്ഥാ യസം കുലപുത്തം പച്ഛാസമണം കത്വാ തസ്സ ഘരം ഗന്ത്വാ കതഭത്തകിച്ചോ ധമ്മം ദേസേസി, ദേസനാപരിയോസാനേ യസസ്സ മാതാ, സുജാതാ, പുരാണദുതിയികാ ച സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠഹിംസു. തംദിവസം അയം, സുജാതാ, തേവാചികസരണേ പതിട്ഠാസി സദ്ധിം സുണിസായ. അയമേത്ഥ സങ്ഖേപോ, വിത്ഥാരതോ പനേതം വത്ഥു ഖന്ധകേ (മഹാവ. ൨൫-൨൮) ആഗതമേവ. സത്ഥാ അപരഭാഗേ പടിപാടിയാ ഉപാസികായോ ഠാനന്തരേസു ഠപേന്തോ ഇമം ഉപാസികം പഠമം സരണം ഗച്ഛന്തീനം അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപേസീതി.

വിസാഖാവത്ഥു

൨൫൯. ദുതിയേ ദായികാനന്തി ദാനാഭിരതാനം ഉപാസികാനം, വിസാഖാ മിഗാരമാതാ, അഗ്ഗാതി ദസ്സേതി. സാ കിര പദുമുത്തരബുദ്ധകാലേ ഹംസവതിയം കുലഗേഹേ നിബ്ബത്താ അപരഭാഗേ സത്ഥു ധമ്മദേസനം സുണന്തീ സത്ഥാരം ഏകം ഉപാസികം ദായികാനം അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപേന്തം ദിസ്വാ അധികാരകമ്മം കത്വാ തം ഠാനന്തരം പത്ഥേസി. സാ കപ്പസതസഹസ്സം ദേവമനുസ്സേസു സംസരിത്വാ കസ്സപബുദ്ധകാലേ കികിസ്സ കാസിരഞ്ഞോ ഗേഹേ സത്തന്നം ഭഗിനീനം സബ്ബകനിട്ഠാ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തി. തദാ കിര –

‘‘സമണീ സമണഗുത്താ ച, ഭിക്ഖുനീ ഭിക്ഖുദായികാ;

ധമ്മാ ചേവ സുധമ്മാ ച, സങ്ഘദാസീ ച സത്തമാ’’തി.

ഇമാ സത്ത ഭഗിനിയോ അഹേസും. താ ഏതരഹി –

‘‘ഖേമാ ഉപ്പലവണ്ണാ ച, പടാചാരാ ച ഗോതമീ;

ധമ്മദിന്നാ മഹാമായാ, വിസാഖാ ചേവ സത്തമീ’’തി. –

ഏവംനാമാ ഹുത്വാ നിബ്ബത്താ. തത്രായം സങ്ഘദാസീ ഏകം ബുദ്ധന്തരം ദേവമനുസ്സേസു സംസരിത്വാ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ അങ്ഗരട്ഠേ ഭദ്ദിയനഗരേ മേണ്ഡകസേട്ഠിപുത്തസ്സ ധനഞ്ചയസേട്ഠിനോ അഗ്ഗമഹേസിയാ സുമനദേവിയാ നാമ കുച്ഛിസ്മിം നിബ്ബത്തി, വിസാഖാതിസ്സാ നാമം അകംസു. തസ്സാ സത്തവസ്സികകാലേ ദസബലോ സേലബ്രാഹ്മണസ്സ ച അഞ്ഞേസഞ്ച ബോധനേയ്യബന്ധവാനം ഉപനിസ്സയസമ്പത്തിം ദിസ്വാ മഹാഭിക്ഖുസങ്ഘപരിവാരോ ചാരികം ചരമാനോ തസ്മിം രട്ഠേ തം നഗരം പാപുണി.

തസ്മിഞ്ച സമയേ മേണ്ഡകോ ഗഹപതി തസ്മിം നഗരേ പഞ്ചന്നം മഹാപുഞ്ഞാനം ജേട്ഠകോ ഹുത്വാ സേട്ഠിട്ഠാനം കാരേസി. പഞ്ച മഹാപുഞ്ഞാ നാമ മേണ്ഡകോ സേട്ഠി, ചന്ദപദുമാ നാമ തസ്സേവ അഗ്ഗമഹേസീ, തസ്സ ച പുത്തോ ധനഞ്ചയോ നാമ, തസ്സ ഭരിയാ സുമനദേവീ നാമ, മേണ്ഡകസേട്ഠിസ്സ ദാസോ പുണ്ണോ നാമാതി. ന കേവലഞ്ച മേണ്ഡകസേട്ഠിയേവ, ബിമ്ബിസാരമഹാരാജസ്സ പന ആണാപവത്തിട്ഠാനേ പഞ്ച അമിതഭോഗാ നാമ അഹേസും ജോതികോ ജടിലോ മേണ്ഡകോ പുണ്ണോ കാകവലിയോതി. തേസു അയം മേണ്ഡകസേട്ഠി ദസബലസ്സ അത്തനോ നഗരം സമ്പത്തഭാവം സുത്വാ പുത്തസ്സ ധനഞ്ചയസേട്ഠിനോ ധീതരം വിസാഖാദാരികം പക്കോസിത്വാ ഏവമാഹ – ‘‘അമ്മ, തുയ്ഹമ്പി മങ്ഗലം അമ്ഹാകമ്പി മങ്ഗലം, തവ പരിചാരികാഹി പഞ്ചദാരികാസതേഹി സദ്ധിം പഞ്ച രഥസതാനി ആരുയ്ഹ പഞ്ചഹി ദാസിസതേഹി പരിവുതാ ദസബലസ്സ പച്ചുഗ്ഗമനം കരോഹീ’’തി. സാ പിതാമഹസ്സ വചനം സുത്വാ തഥാ അകാസി. കാരണാകാരണേസു പന കുസലത്താ യാവതികാ യാനസ്സ ഭൂമി, യാനേന ഗന്ത്വാ യാനാ പച്ചോരോഹിത്വാ പത്തികാവ സത്ഥാരം ഉപസങ്കമിത്വാ വന്ദിത്വാ ഏകമന്തം അട്ഠാസി. അഥസ്സാ ചരിതവസേന സത്ഥാ ധമ്മം ദേസേസി. ദേസനാപരിയോസാനേ പഞ്ചഹി ദാരികാസതേഹി സദ്ധിം സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠാസി. മേണ്ഡകസേട്ഠിപി ഖോ സത്ഥു സന്തികം ഗന്ത്വാ സത്ഥാരം വന്ദിത്വാ ഏകമന്തം അട്ഠാസി. അഥ സത്ഥാ തസ്സപി ചരിതവസേന ധമ്മം ദേസേസി. സോ ദേസനാപരിയോസാനേ സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠായ സത്ഥാരം സ്വാതനായ നിമന്തേത്വാ പുനദിവസേ അത്തനോ നിവേസനേ പണീതേന ഖാദനീയേന ഭോജനീയേന ബുദ്ധപ്പമുഖം ഭിക്ഖുസങ്ഘം പരിവിസിത്വാ ഏതേനുപായേന അഡ്ഢമാസം മഹാദാനം അദാസി. സത്ഥാ ഭദ്ദിയനഗരേ യഥാഭിരന്തം വിഹരിത്വാ പക്കാമി.

ഇതോ പരം അഞ്ഞം കഥാമഗ്ഗം വിസ്സജ്ജേത്വാ വിസാഖായ ഉപ്പത്തികഥാവ കഥേതബ്ബാ. സാവത്ഥിയഞ്ഹി കോസലരാജാ ബിമ്ബിസാരസ്സ സന്തികം പേസേസി – ‘‘മമ ആണാപവത്തിട്ഠാനേ അമിതഭോഗവിന്ദനകുലം നാമ നത്ഥി, അമ്ഹാകം അമിതഭോഗവിന്ദനകുലം പേസേതൂ’’തി. രാജാ അമച്ചേഹി സദ്ധിം മന്തേസി. അമച്ചാ ‘‘മഹാകുലം പേസേതും ന സക്കാ, ഏകം പന സേട്ഠിപുത്തം പേസേസ്സാമാ’’തി മേണ്ഡകസേട്ഠിനോ പുത്തം ധനഞ്ചയസേട്ഠിം ആയാചിംസു. രാജാ തേസം വചനം സുത്വാ തം പേസേസി. അഥ നം കോസലരാജാ സാവത്ഥിതോ സത്തയോജനമത്ഥകേ സാകേതനഗരേ സേട്ഠിട്ഠാനം ദത്വാ വാസേസി.

സാവത്ഥിയഞ്ച മിഗാരസേട്ഠിനോ പുത്തോ പുണ്ണവഡ്ഢനകുമാരോ നാമ വയപ്പത്തോ അഹോസി. അഥസ്സ പിതാ ‘‘പുത്തോ മേ വയപ്പത്തോ, ഘരാവാസേനസ്സ ആബന്ധനസമയോ’’തി ഞത്വാ ‘‘അമ്ഹാകം സമാനജാതികേ കുലേ ദാരികം പരിയേസഥാ’’തി കാരണാകാരണകുസലേ പുരിസേ പേസേസി. തേ സാവത്ഥിയം അത്തനോ രുചിതം ദാരികം അദിസ്വാ സാകേതം അഗമംസു. തംദിവസഞ്ച, വിസാഖാ, അത്തനോ സമാനവയേഹി പഞ്ചഹി കുമാരികാസതേഹി പരിവാരിതാ നക്ഖത്തകീളനത്ഥായ ഏകം മഹാഗാമം അഗമാസി. തേപി പുരിസാ അന്തോനഗരേ ചരിത്വാ അത്തനോ രുചിതം ദാരികം അദിസ്വാ ബഹിനഗരദ്വാരേ അട്ഠംസു. തസ്മിം സമയേ ദേവോ വസ്സിതും ആരഭി. അഥ താ വിസാഖായ സദ്ധിം നിക്ഖന്താ ദാരികാ തേമനഭയേന വേഗേന സാലം പവിസിംസു. തേ പുരിസാ താസമ്പി അന്തരേ യഥാരുചിതം ദാരികം ന പസ്സിംസു. താസം പന സബ്ബപച്ഛതോ, വിസാഖാ, ദേവം വസ്സന്തമ്പി അഗണേത്വാ അതുരിതഗമനേന തേമയമാനാവ സാലം പാവിസി. തേ പുരിസാ തം ദിസ്വാ ചിന്തയിംസു – ‘‘രൂപവതീ താവ കഞ്ഞാ ഏതപരമാ ഭവേയ്യ, രൂപം പനേതം ഏകച്ചായ കാരിതപത്തം വിയ ഹോതി, കഥം സമുട്ഠാപേത്വാ കഥേന്താ ജാനിസ്സാമ മധുരവചനാ വാ നോ വാ’’തി. തതോ നം ആഹംസു – ‘‘അതിവിയ പരിണതവയാ ഇത്ഥീ വിയ യാസി, അമ്മാ’’തി. കിം ദിസ്വാ കഥേഥ, താതാതി? അഞ്ഞാ തയാ സദ്ധിം കീളനകുമാരിയോ തേമനഭയേന വേഗേന ആഗന്ത്വാ സാലം പവിട്ഠാ, ത്വം പന മഹല്ലികാ വിയ പദവാരം അതിക്കമ്മ നാഗച്ഛസി, സാടകസ്സ തേമനഭാവമ്പി ന ഗണേസി. സചേ തം ഹത്ഥീ വാ അസ്സോ വാ അനുബന്ധേയ്യ, കിം ഏവമേവം കരേയ്യാസീതി? താതാ, സാടകാ നാമ ന ദുല്ലഭാ, സുലഭാ മയ്ഹം കുലേ സാടകാ. വയപ്പത്താ മാതുഗാമാ പന പണിയഭണ്ഡസദിസാ, ഹത്ഥേ വാ പാദേ വാ ഭഗ്ഗേ അങ്ഗവികലം മാതുഗാമം ജിഗുച്ഛന്താ നിട്ഠുഭിത്വാ ഗച്ഛന്തി, തസ്മാ സണികം ആഗതാമ്ഹീതി.

തേ ചിന്തയിംസു – ‘‘ഇമായ സദിസാ ഇമസ്മിം ജമ്ബുദീപേ ഇത്ഥീ നാമ നത്ഥി, യാദിസാ രൂപേന, കഥായപി താദിസാവ. കാരണാകാരണം ഞത്വാ കഥേതീ’’തി തസ്സാ ഉപരി മാലാഗുളം ഖിപിംസു. അഥ, വിസാഖാ, ചിന്തേസി – ‘‘അഹം പുബ്ബേ അപരിഗ്ഗഹിതാ, ഇദാനി പന പരിഗ്ഗഹിതാമ്ഹീ’’തി വിനീതേനാകാരേന ഭൂമിയം നിസീദി. അഥ നം തത്ഥേവ സാണിയാ പരിക്ഖിപിംസു. സാ പടിച്ഛന്നഭാവം ഞത്വാ ദാസിഗണപരിവുതാ ഗേഹം അഗമാസി. തേപി മിഗാരസേട്ഠിനോ പുരിസാ തായ സദ്ധിംയേവ ധനഞ്ചയസേട്ഠിസ്സ സന്തികം അഗമംസു. ‘‘കതരഗാമവാസിനോ, താതാ, തുമ്ഹേ’’തി പുച്ഛിതാ ‘‘സാവത്ഥിനഗരേ മിഗാരസേട്ഠിനോ പുരിസമ്ഹാ’’തി വത്വാ ‘‘മയം അമ്ഹാകം സേട്ഠിനാ തുമ്ഹാകം ഗേഹേ വയപ്പത്താ ദാരികാ അത്ഥീതി സുത്വാ പേസിതാ’’തി. സാധു, താതാ, തുമ്ഹാകം സേട്ഠി കിഞ്ചാപി ഭോഗേന അമ്ഹേഹി അസദിസോ, ജാതിയാ പന സദിസോ. സബ്ബാകാരസമ്പന്നോ നാമ ദുല്ലഭോ ഗച്ഛഥ തുമ്ഹേ സേട്ഠിസ്സ അമ്ഹേഹി സമ്പടിച്ഛിതഭാവം ആരോചേഥാതി.

തേ തസ്സ വചനം സുത്വാ സാവത്ഥിം ഗന്ത്വാ മിഗാരസേട്ഠിസ്സ തുട്ഠിം വഡ്ഢിം ച പവേദേത്വാ ‘‘ലദ്ധാ നോ സാമി സാകേതേ ധനഞ്ചയസേട്ഠിസ്സ ഗേഹേ ദാരികാ’’തി ആഹംസു. തം സുത്വാ മിഗാരസേട്ഠി ‘‘മഹാകുലഗേഹേ കിര നോ ദാരികാ ലദ്ധാ’’തി തുട്ഠമാനസോ ഹുത്വാ താവദേവ ധനഞ്ചയസേട്ഠിസ്സ സാസനം പഹിണി ‘‘ഇദാനേവ ദാരികം ആനയിസ്സാമ, കത്തബ്ബകിച്ചം കരോന്തൂ’’തി. സോപിസ്സ പടിസാസനം പേസേസി – ‘‘നയിദം അമ്ഹാകം ഭാരിയം, സേട്ഠി പന അത്തനോ കത്തബ്ബകിച്ചം കരോതൂ’’തി. സോ കോസലരഞ്ഞോ സന്തികം ഗന്ത്വാ ആരോചേസി – ‘‘ദേവ, ഏകാ മേ മങ്ഗലകിരിയാ അത്ഥി, ദാസസ്സ തേ പുണ്ണവഡ്ഢനസ്സ ധനഞ്ചയസേട്ഠിനോ ധീതരം വിസാഖം നാമ ദാരികം ആനേസ്സാമി, സാകേതഗമനം മേ അനുജാനാഥാ’’തി. സാധു, മഹാസേട്ഠി, കിം പന അമ്ഹേഹിപി ആഗന്തബ്ബന്തി? ദേവ തുമ്ഹാദിസാനം ഗമനം ലദ്ധും സക്കാതി? രാജാ മഹാകുലസ്സ സങ്ഗഹം കാതുകാമോ ‘‘ഹോതു സേട്ഠി, ആഗമിസ്സാമീ’’തി സമ്പടിച്ഛിത്വാ മിഗാരസേട്ഠിനാ സദ്ധിം സാകേതനഗരം അഗമാസി. ധനഞ്ചയസേട്ഠി ‘‘മിഗാരസേട്ഠി കിര കോസലരാജാനം ഗഹേത്വാ ആഗതോ’’തി സുത്വാ പച്ചുഗ്ഗമനം കത്വാ രാജാനം ഗഹേത്വാ അത്തനോ നിവേസനം അഗമാസി. താവദേവ രഞ്ഞോ ച രാജബലസ്സ ച മിഗാരസേട്ഠിനോ ച വസനട്ഠാനം ചേവ മാലാഗന്ധഭത്താദീനി ച സബ്ബാനി പടിയാദേസി. ‘‘ഇദം ഇമസ്സ ലദ്ധും വട്ടതി, ഇദം ഇമസ്സാ’’തി സബ്ബം അത്തനാവ ജാനാതി. തേ തേ ജനാ ചിന്തയിംസു – ‘‘സേട്ഠി അമ്ഹാകമേവ സക്കാരം കരോതീ’’തി.

അഥേകദിവസം രാജാ ധനഞ്ചയസേട്ഠിസ്സ സാസനം പഹിണി ‘‘ന സക്കാ സേട്ഠിനാ ചിരകാലം അമ്ഹാകം ഭരണപോസനം കാതും, ദാരികായ ഗമനകാലം ജാനാതൂ’’തി. സോപി രഞ്ഞോ സാസനം പേസേസി – ‘‘ഇദാനി വസ്സകാലോ ആഗതോ, ന സക്കാ ചതുമാസം വിചരിതും, തുമ്ഹാകം ബലകായസ്സ യം യം ലദ്ധും വട്ടതി, സബ്ബം തം മമ ഭാരോ. കേവലം ദേവോ മയാ പേസിതകാലേ ഗച്ഛതൂ’’തി. തതോ പട്ഠായ സാകേതനഗരം നിച്ചനക്ഖത്തഗാമോ വിയ അഹോസി. ഏവം തയോ മാസാ അതിക്കന്താ. ധനഞ്ചയസേട്ഠിനോ പന ധീതായ മഹാലതാപസാധനം ന താവ നിട്ഠം ഗച്ഛതി. അഥസ്സ കമ്മന്താധിട്ഠായകാ ആഗന്ത്വാ ആരോചയിംസു – ‘‘സേസം അസന്തം നാമ നത്ഥി, ബലകായസ്സ പന ഭത്തപചനദാരൂനി നപ്പഹോന്തീ’’തി. ‘‘ഗച്ഛഥ, താതാ, ഹത്ഥിസാലാ അസ്സസാലാ വിയോജേത്വാ ഭത്തം പചഥാ’’തി. ഏവം പചന്താനമ്പി അഡ്ഢമാസോ അതിക്കന്തോ. തതോ പുന ആരോചയിംസു – ‘‘ദാരൂനി സാമി നപ്പഹോന്തീ’’തി. ‘‘താതാ, ഇമസ്മിം കാലേ ദാരൂനി ലദ്ധും ന സക്കാ, ദുസ്സകോട്ഠാഗാരം പന വിവരിത്വാ ഥൂലസാടകേ ഗഹേത്വാ വട്ടിയോ കത്വാ തേലചാടിയം തേമേത്വാ ഭത്തം പചഥാ’’തി. ഇമിനാ നിയാമേന പചന്താനം ചത്താരോ മാസാ പൂരയിംസു.

തതോ ധനഞ്ചയസേട്ഠി ധീതുയാ മഹാലതാപസാധനസ്സ നിട്ഠിതഭാവം ഞത്വാ ‘‘സ്വേ ദാരികം പേസേസ്സാമീ’’തി ധീതരം സമീപേ നിസീദാപേത്വാ ‘‘അമ്മ പതികുലേ വസന്തിയാ നാമ ഇമഞ്ചിമഞ്ച ആചാരം സിക്ഖിതും വട്ടതീ’’തി ഓവാദം അദാസി. അയം മിഗാരസേട്ഠി അനന്തരഗബ്ഭേ നിസിന്നോ ധനഞ്ചയസേട്ഠിനോ ഓവാദം അസ്സോസി. സോപി സേട്ഠി ധീതരം ഏവം ഓവദി –

‘‘അമ്മ സസുരകുലേ വസന്തിയാ നാമ അന്തോഅഗ്ഗി ബഹി ന നീഹരിതബ്ബോ, ബഹിഅഗ്ഗി അന്തോ ന പവേസേതബ്ബോ, ദദന്തസ്സേവ ദാതബ്ബം, അദദന്തസ്സ ന ദാതബ്ബം, ദദന്തസ്സപി അദദന്തസ്സപി ദാതബ്ബം, സുഖം നിസീദിതബ്ബം, സുഖം പരിഭുഞ്ജിതബ്ബം, സുഖം നിപജ്ജിതബ്ബം, അഗ്ഗി പരിചരിതബ്ബോ, അന്തോദേവതാ നമസ്സിതബ്ബാ’’തി.

ഇമം ദസവിധം ഓവാദം ദത്വാ പുനദിവസേ സബ്ബാ സേനിയോ സന്നിപാതേത്വാ രാജസേനായ മജ്ഝേ അട്ഠ കുടുമ്ബികേ പാടിഭോഗേ ഗഹേത്വാ ‘‘സചേ മേ ധീതു ഗതട്ഠാനേ ദോസോ ഉപ്പജ്ജതി, തുമ്ഹേഹി സോധേതബ്ബോ’’തി വത്വാ നവകോടിഅഗ്ഘനകേന മഹാലതാപസാധനേന ധീതരം പസാധേത്വാ ന്ഹാനചുണ്ണമൂലം ചതുപണ്ണാസസകടസതം ധനം ദത്വാ ധീതായ സദ്ധിം നിബദ്ധം ഗമനചാരിനിയോ പഞ്ചസതാ ദാസിയോ പഞ്ച ആജഞ്ഞരഥസതാനി സബ്ബൂപകാരഞ്ച സതം സതം ദത്വാ കോസലരാജാനഞ്ച മിഗാരസേട്ഠിഞ്ച, വിസ്സജ്ജേത്വാ ധീതു ഗമനവേലായം വജാധിട്ഠായകേ പുരിസേ പക്കോസാപേത്വാ, ‘‘താതാ, മമ ധീതായ ഗതട്ഠാനേ ഖീരപാനത്ഥം ധേനൂഹി, യാനയോജനത്ഥം ഉസഭേഹി ച അത്ഥോ ഹോതി, തസ്മാ മമ ധീതു ഗമനമഗ്ഗേ വജദ്വാരം വിവരിത്വാ പുഥുലതോ അട്ഠ ഉസഭാനി ഗോഗണേന പൂരേത്വാ തിഗാവുതമത്ഥകേ അസുകാ നാമ കന്ദരാ അത്ഥി, അഗ്ഗഗോയൂഥേ തം ഠാനം പത്തേ ഭേരിസഞ്ഞായ വജദ്വാരം പിദഹേയ്യാഥാ’’തി. തേ ‘‘സാധൂ’’തി സേട്ഠിസ്സ വചനം സമ്പടിച്ഛിത്വാ തഥാ അകംസു. വജദ്വാരേ വിവടേ ഉളാരുളാരായേവ ഗാവിയോ നിക്ഖമിംസു. ദ്വാരേ പിദഹിതേ പന വിസാഖായ പുഞ്ഞബലേന ബലവഗാവോ ച ദമ്മഗാവോ ച ബഹി ലങ്ഘിത്വാ മഗ്ഗം പടിപജ്ജിംസു. അഥ, വിസാഖാ, സാവത്ഥിനഗരദ്വാരം പത്തകാലേ ചിന്തേസി – ‘‘പടിച്ഛന്നയാനസ്മിം നു ഖോ നിസീദിത്വാ പവിസാമി, ഉദാഹു രഥേ ഠത്വാ’’തി. അഥസ്സാ ഏതദഹോസി – ‘‘പടിച്ഛന്നയാനേന മേ പവിസന്തിയാ മഹാലതാപസാധനസ്സ വിസേസോ ന പഞ്ഞായിസ്സതീ’’തി. സാ സകലനഗരസ്സ അത്താനം ദസ്സേന്തീ രഥേ ഠത്വാ നഗരം പാവിസി. സാവത്ഥിവാസിനോ വിസാഖായ സമ്പത്തിം ദിസ്വാ ‘‘ഏസാ കിര, വിസാഖാ, നാമ ഏവരൂപാ, അയഞ്ച സമ്പത്തി ഏതിസ്സാവ അനുച്ഛവികാ’’തി ആഹംസു. ഇതി സാ മഹാസമ്പത്തിയാ മിഗാരസേട്ഠിനോ ഗേഹം പാവിസി. ആഗതദിവസേ ചസ്സാ സകലനഗരവാസിനോ ‘‘അമ്ഹാകം, ധനഞ്ചയസേട്ഠി, അത്തനോ നഗരം സമ്പത്താനം മഹാസക്കാരം അകാസീ’’തി യഥാബലം പണ്ണാകാരം പഹിണിംസു. വിസാഖാ, പഹിതപഹിതം പണ്ണാകാരം തസ്മിംയേവ നഗരേ അഞ്ഞമഞ്ഞേസു കുലേസു സബ്ബത്ഥകമേവ ദാപേസി. അഥസ്സാ രത്തിഭാഗസമനന്തരേ ഏകിസ്സാ ആജഞ്ഞവളവായ ഗബ്ഭവുട്ഠാനം അഹോസി. സാ ദാസീഹി ദണ്ഡദീപികാ ഗാഹാപേത്വാ തത്ഥ ഗന്ത്വാ വളവം ഉണ്ഹോദകേന ന്ഹാപേത്വാ തേലേന മക്ഖാപേത്വാ അത്തനോ വസനട്ഠാനമേവ അഗമാസി.

മിഗാരസേട്ഠിപി സത്താഹം പുത്തസ്സ ആവാഹസക്കാരം കരോന്തോ ധുരവിഹാരേ വസന്തമ്പി തഥാഗതം അമനസികത്വാ സത്തമേ ദിവസേ സകലനിവേസനം പൂരേന്തോ നഗ്ഗസമണകേ നിസീദാപേത്വാ ‘‘ആഗച്ഛതു മേ ധീതാ, അരഹന്തേ വന്ദതൂ’’തി വിസാഖായ സാസനം പഹിണി. സാ ‘‘അരഹന്താ’’തി വചനം സുത്വാ സോതാപന്നാ അരിയസാവികാ ഹട്ഠതുട്ഠാ ഹുത്വാ തേസം നിസിന്നട്ഠാനം ഗന്ത്വാ തേ ഓലോകേത്വാ ‘‘ന ഏവരൂപാ നാമ അരഹന്താ ഹോന്തി, ഹിരോത്തപ്പവിവജ്ജിതാനം നാമ സന്തികം കസ്മാ മം സസുരോ പക്കോസാപേതീ’’തി ‘‘ധീ, ധീ’’തി ഗരഹിത്വാ അത്തനോ വസനട്ഠാനമേവ ഗതാ. നഗ്ഗസമണാ തം ദിസ്വാ സബ്ബേ ഏകപ്പഹാരേനേവ സേട്ഠിം ഗരഹിംസു – ‘‘കിം ത്വം, ഗഹപതി, അഞ്ഞം നാലത്ഥ, സമണസ്സ ഗോതമസ്സ സാവികം മഹാകാളകണ്ണിം കസ്മാ ഇമം ഗേഹം പവേസേസി, വേഗേന നം ഇമസ്മാ ഗേഹാ നീഹരാഹീ’’തി. തതോ സേട്ഠി ‘‘ന സക്കാ മയാ ഇമേസം വചനേന ഇമം ഗേഹാ നീഹരിതും, മഹാകുലസ്സ ധീതാ അയ’’ന്തി ചിന്തേത്വാ – ‘‘ആചരിയാ ദഹരാ നാമ ജാനിത്വാ വാ അജാനിത്വാ വാ കരേയ്യും, തുമ്ഹേ തുണ്ഹീ ഹോഥാ’’തി നഗ്ഗേ ഉയ്യോജേത്വാ മഹാപല്ലങ്കേ നിസീദാപേത്വാ സുവണ്ണകടച്ഛും ഗഹേത്വാ വിസാഖായ പരിവിസിയമാനോ സുവണ്ണപാതിയം അപ്പോദകമധുപായാസം പരിഭുഞ്ജി.

തസ്മിം സമയേ ഏകോ പിണ്ഡചാരികോ ഥേരോ പിണ്ഡായ ചരന്തോ സേട്ഠിസ്സ ഘരദ്വാരം പാപുണി. വിസാഖാ, തം ദിസ്വാ ‘‘സസുരസ്സ ആചിക്ഖിതും ന യുത്ത’’ന്തി യഥാ സോ ഥേരം പസ്സതി, ഏവം അപഗന്ത്വാ അട്ഠാസി. സോ പന ബാലോ ഥേരം ദിസ്വാപി അപസ്സന്തോ വിയ ഹുത്വാ അധോമുഖോ പായാസമേവ ഭുഞ്ജതി. വിസാഖാ, ‘‘ഥേരം ദിസ്വാപി മേ സസുരോ സഞ്ഞം ന കരോതീ’’തി ഞത്വാ ഥേരം ഉപസങ്കമിത്വാ ‘‘അതിച്ഛഥ, ഭന്തേ, മയ്ഹം സസുരോ പുരാണം ഖാദതീ’’തി ആഹ. സോ നിഗണ്ഠേഹി താവ കഥിതകാലേ അധിവാസേസി, ‘‘പുരാണം ഖാദതീ’’തി വുത്തക്ഖണേയേവ പന ഹത്ഥം അപനേത്വാ ‘‘ഇമം പായാസം ഇതോ ഹരഥ, ഏതഞ്ച ഇമസ്മാ ഗേഹാ നീഹരഥ. അയഞ്ഹി മം ഏവരൂപേ മങ്ഗലഗേഹേ അസുചിഖാദകം നാമ കരോതീ’’തി ആഹ. തസ്മിം ഖോ പന നിവേസനേ സബ്ബേപി ദാസകമ്മകരാ വിസാഖായ സന്തകാവ, കോ നം ഹത്ഥേ വാ പാദേ വാ ഗണ്ഹിസ്സതി, മുഖേന കഥേതും സമത്ഥോപി നാമ നത്ഥി. തതോ, വിസാഖാ, സസുരസ്സ കഥം സുത്വാ ആഹ – ‘‘താത, ന ഏത്തകേന വചനേന മയം നിക്ഖമാമ, നാഹം തുമ്ഹേഹി ഉദകതിത്ഥതോ കുമ്ഭദാസികാ വിയ ആനീതാ. ധരമാനകമാതാപിതൂനം ധീതരോ നാമ ന ഏത്തകേനേവ നിക്ഖമന്തി, ഏതേനേവ മേ കാരണേന പിതാ ഇധാഗമനദിവസേ അട്ഠ കുടുമ്ബികേ പക്കോസാപേത്വാ ‘സചേ മേ ധീതരം ഉപാദായ ദോസോ ഉപ്പജ്ജതി, സോധേയ്യാഥാ’തി വത്വാ തേസം ഹത്ഥേ ഠപേസി. തേ പക്കോസാപേത്വാ മയ്ഹം ദോസാദോസം സോധാപേഥാ’’തി.

തതോ സേട്ഠി ‘‘കല്യാണം ഏസാ കഥേതീ’’തി അട്ഠ കുടുമ്ബികേ പക്കോസാപേത്വാ ‘‘അയം ദാരികാ സത്തമേ ദിവസേ അപരിപുണ്ണേയേവ മങ്ഗലഗേഹേ നിസിന്നം മം ‘അസുചിഖാദകോ’തി വദതീ’’തി ആഹ. ഏവം കിര, അമ്മാതി? ‘‘താതാ, മയ്ഹം സസുരോ അസുചിം ഖാദിതുകാമോ ഭവിസ്സതി, അഹം പന ഏവം കത്വാ ന കഥേമി. ഏകസ്മിം പന പിണ്ഡപാതികത്ഥേരേ ഘരദ്വാരേ ഠിതേ അയം അപ്പോദകമധുപായാസം ഭുഞ്ജന്തോ ന തം മനസി കരോതി, അഹം ഇമിനാ കാരണേന ‘അതിച്ഛഥ, ഭന്തേ, മയ്ഹം സസുരോ ഇമസ്മിം അത്തഭാവേ പുഞ്ഞം ന കരോതി, പുരാണപുഞ്ഞം ഖാദതീ’തി ഏത്തകം കഥയിന്തി ആഹ. അയ്യ, ഇധ ദോസോ നത്ഥി, അമ്ഹാകം ധീതാ കാരണം കഥേതി, ത്വം കസ്മാ കുജ്ഝസീതി? അയ്യാ, ഏസ താവ ദോസോ മാ ഹോതു, അയം പന ദാരികാ ആഗതദിവസേയേവ മമ പുത്തേ സഞ്ഞം അകത്വാ അത്തനോ ഇച്ഛിതട്ഠാനം അഗമാസീതി. ഏവം കിര, അമ്മാതി? താതാ, നാഹം ഇച്ഛിതട്ഠാനം ഗച്ഛാമി, ഇമസ്മിം പന ഗേഹേ ആജാനീയവളവായ വിജാതായ സഞ്ഞമ്പി അകത്വാ നിസീദനം നാമ അയുത്തന്തി ദണ്ഡദീപികാ ഗാഹാപേത്വാ ദാസീഹി പരിവുതാ തത്ഥ ഗന്ത്വാ വളവായ വിജാതപരിഹാരം കാരാപേസിന്തി. അയ്യ, അമ്ഹാകം ധീതാ തവ ഗേഹേ ദാസീഹിപി അകത്തബ്ബകമ്മം അകാസി, ത്വം ഏത്ഥ കിം ദോസം പസ്സസീതി?

അയ്യാ, ഏസ താവ ഗുണോ ഹോതു, ഇമിസ്സാ പന പിതാ ഇധാഗമനദിവസേ ഓവാദം ദേന്തോ ‘‘അന്തോഅഗ്ഗി ബഹി ന നീഹരിതബ്ബോ’’തി ആഹ, കിം പന സക്കാ അമ്ഹേഹി ഉഭതോ പടിവിസ്സകഗേഹാനം അഗ്ഗിം അദത്വാ വസിതുന്തി? ഏവം കിര, അമ്മാതി? താതാ, ന മയ്ഹം പിതാ ഏതം അഗ്ഗിം ഉപാദായ കഥേസി, യാ പന അന്തോനിവേസനേ സസ്സുആദീനം രഹസ്സകഥാ ഉപ്പജ്ജതി, സാ ദാസിദാസാനം ന കഥേതബ്ബാ. ഏവരൂപാ ഹി കഥാ വഡ്ഢമാനാ കലഹായ സംവത്തതി, ഇദം സന്ധായ മയ്ഹം പിതാ കഥേസി, താതാതി.

അയ്യാ, ഏതം താവ ഏവം ഹോതു, ഇമിസ്സാ പിതാ ‘‘ബാഹിരതോ അഗ്ഗി ന അന്തോ പവേസേതബ്ബോ’’തി ആഹ, കിം സക്കാ അമ്ഹേഹി അന്തോഅഗ്ഗിമ്ഹി നിബ്ബുതേ ബാഹിരതോ അഗ്ഗിം അനാഹരിതുന്തി? ഏവം കിര, അമ്മാതി? താതാ, മയ്ഹം പിതാ ഏതം അഗ്ഗിം സന്ധായ ന കഥേസി, യം പന ദോസം ദാസകമ്മകാരേഹി കഥിതം ഹോതി, തം അന്തോമാനുസകാനം ന കഥേതബ്ബം…പേ….

യമ്പി തേന ‘‘യേ ദദന്തി, തേസംയേവ ദാതബ്ബ’’ന്തി വുത്തം, തം ‘‘യാചിതകം ഉപകരണം ഗഹേത്വാ യേ പടിദദന്തി, തേസംയേവ ദാതബ്ബ’’ന്തി സന്ധായ വുത്തം.

‘‘യേ ന ദദന്തീ’’തി ഇദമ്പി യാചിതകം ഉപകരണം ഗഹേത്വാ യേ ന പടിദദന്തി, തേസം ന ദാതബ്ബന്തി സന്ധായ വുത്തം.

‘‘ദദന്തസ്സപി അദദന്തസ്സപി ദാതബ്ബ’’ന്തി, ഇദം പന ദുഗ്ഗതേസു ഞാതിമിത്തേസു സമ്പത്തേസു പടിദാതും സക്കോന്തു വാ മാ വാ, ദാതുമേവ വട്ടതീതി സന്ധായ വുത്തം.

‘‘സുഖം നിസീദിതബ്ബ’’ന്തി ഇദമ്പി സസ്സുസസുരേ ദിസ്വാ ഉട്ഠാതബ്ബട്ഠാനേ നിസീദിതും ന വട്ടതീതി സന്ധായ വുത്തം.

‘‘സുഖം ഭുഞ്ജിതബ്ബ’’ന്തി ഇദം പന സസ്സുസസുരസാമികേഹി പുരേതരം അഭുഞ്ജിത്വാ തേ പരിവിസിത്വാ സബ്ബേഹി ലദ്ധാലദ്ധം ഞത്വാ പച്ഛാ സയം ഭുഞ്ജിതും വട്ടതീതി സന്ധായ വുത്തം.

‘‘സുഖം നിപജ്ജിതബ്ബ’’ന്തി ഇദമ്പി സസ്സുസസുരസാമികേഹി പുരേതരമേവ സയനം ആരുയ്ഹ ന നിപജ്ജിതബ്ബം, തേസം കത്തബ്ബയുത്തകം വത്തപടിവത്തം കത്വാ പച്ഛാ സയം നിപജ്ജിതും യുത്തന്തി ഇദം സന്ധായ വുത്തം.

‘‘അഗ്ഗി പരിചരിതബ്ബോ’’തി ഇദം പന സസ്സുമ്പി സസുരമ്പി സാമികമ്പി അഗ്ഗിക്ഖന്ധം വിയ ഉരഗരാജാനം വിയ ച കത്വാ പസ്സിതും വട്ടതീതി ഇദം സന്ധായ വുത്തന്തി.

ഏതേ താവ ഏത്തകാ ഗുണാ ഹോന്തു, ഇമിസ്സാ പന പിതാ അന്തോദേവതാ നമസ്സാപേതി, ഇമസ്സ കോ അത്ഥോതി? ഏവം കിര, അമ്മാതി? ആമ, താതാ, ഏതമ്പി ഹി മേ പിതരാ ഇദം സന്ധായ വുത്തം – ‘‘ആവേണികഘരാവാസം വസനകാലതോ പട്ഠായ അത്തനോ ഘരദ്വാരം സമ്പത്തപബ്ബജിതം ദിസ്വാ യം ഘരേ ഖാദനീയം ഭോജനീയം അത്ഥി, തതോ പബ്ബജിതാനം ദത്വാവ ഖാദിതും വട്ടതീ’’തി. അഥ നം തേ ആഹംസു – ‘‘തുയ്ഹം പന മഹാസേട്ഠി പബ്ബജിതേ ദിസ്വാ അദാനമേവ രുച്ചതി മഞ്ഞേതി. സോ അഞ്ഞം പടിവചനം അപസ്സന്തോ അധോമുഖോ നിസീദി’’.

അഥ നം കുടുമ്ബികാ ‘‘കിം സേട്ഠി അഞ്ഞോപി അമ്ഹാകം ധീതു ദോസോ അത്ഥീ’’തി പുച്ഛിംസു. നത്ഥി, അയ്യാതി. കസ്മാ പന നം നിദ്ദോസം അകാരണാ ഗേഹതോ നീഹരാപേസീതി? തസ്മിം ഖണേ, വിസാഖാ, ആഹ – ‘‘പഠമം താവ മയ്ഹം മമ സസുരസ്സ വചനേന ഗമനം ന യുത്തം, മയ്ഹം പന ആഗമനദിവസേ മമ ദോസാദോസം സോധനത്ഥായ മമ പിതാ തുമ്ഹാകം ഹത്ഥേ ഠപേത്വാ അദാസി, ഇദാനി മയ്ഹം ഗന്തും സുഖ’’ന്തി ദാസിദാസേ ‘‘യാനാദീനി സജ്ജാനി കരോഥാ’’തി ആണാപേസി. അഥ നം സേട്ഠി തേ കുടുമ്ബികേ ഗഹേത്വാ, ‘‘അമ്മ, മയാ അജാനിത്വാ കഥിതം, ഖമാഹി മയ്ഹ’’ന്തി ആഹ. ‘‘താതാ, തുമ്ഹാകം ഖമിതബ്ബം താവ ഖമാമി, അഹം പന ബുദ്ധസാസനേ അവേച്ചപ്പസന്നസ്സ കുലസ്സ ധീതാ, ന മയം വിനാ ഭിക്ഖുസങ്ഘേന വത്താമ. സചേ മമ രുചിയാ ഭിക്ഖുസങ്ഘം പടിജഗ്ഗിതും ലഭാമി, വസിസ്സാമീ’’തി. ‘‘അമ്മ, ത്വം യഥാരുചിയാ തവ സമണേ പടിജഗ്ഗാഹീ’’തി.

തതോ, വിസാഖാ, ദസബലം നിമന്താപേത്വാ പുനദിവസേ നിവേസനം പൂരേന്തീ ബുദ്ധപ്പമുഖം ഭിക്ഖുസങ്ഘം നിസീദാപേസി. നഗ്ഗപരിസാപി സത്ഥു മിഗാരസേട്ഠിനോ ഗേഹം ഗതഭാവം സുത്വാ തത്ഥ ഗന്ത്വാ ഗേഹം പരിവാരേത്വാ നിസീദിംസു. വിസാഖാ, ദക്ഖിണോദകം ദത്വാ ‘‘സബ്ബോ സക്കാരോ പടിയാദിതോ, സസുരോ മേ ആഗന്ത്വാ ദസബലം പരിവിസതൂ’’തി സാസനം പേസേസി. സോ നിഗണ്ഠാനം വചനം സുത്വാ ‘‘മമ ധീതാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധം പരിവിസതൂ’’തി ആഹ. വിസാഖാ, നാനഗ്ഗരസേഹി ദസബലം പരിവിസിത്വാ നിട്ഠിതേ ഭത്തകിച്ചേ പുന സാസനം പഹിണി – ‘‘സസുരോ മേ ആഗന്ത്വാ ദസബലസ്സ ധമ്മകഥം സുണാതൂ’’തി. അഥ നം ‘‘ഇദാനി അഗമനം നാമ അതിവിയ അകാരണ’’ന്തി ധമ്മകഥം സോതുകമ്യതായ ഗച്ഛന്തം നഗ്ഗസമണാ ആഹംസു – ‘‘സമണസ്സ ഗോതമസ്സ ധമ്മം സുണന്തോ ബഹിസാണിയം നിസീദിത്വാ സുണാഹീ’’തി. പുരേതരമേവ ച ഗന്ത്വാ സാണിയാ പരിക്ഖിപിംസു. മിഗാരസേട്ഠി ഗന്ത്വാ ബഹിസാണിയം നിസീദി. തഥാഗതോ ‘‘ത്വം ബഹിസാണിയം വാ നിസീദ, പരകുട്ടേ വാ പരസേലേ വാ പരചക്കവാളേ വാ നിസീദ. അഹം ബുദ്ധോ നാമ സക്കോമി തം മമ സദ്ദം സാവേതു’’ന്തി സുവണ്ണവണ്ണഫലം അമ്ബരുക്ഖം ഖന്ധേ ഗഹേത്വാ ചാലേന്തോ വിയ ധമ്മകഥം കഥേസി, ദേസനാപരിയോസാനേ സേട്ഠി സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠായ സാണിം ഉക്ഖിപിത്വാ സത്ഥു പാദേ പഞ്ചപതിട്ഠിതേന വന്ദിത്വാ സത്ഥു സന്തികേയേവ ച ‘‘ത്വം, അമ്മ, അജ്ജ ആദിം കത്വാ മമ മാതാ’’തി വിസാഖം അത്തനോ മാതുട്ഠാനേ ഠപേസി. തതോ പട്ഠായ, വിസാഖാ മിഗാരമാതാ, നാമ ജാതാ.

സാ ഏകദിവസം നക്ഖത്തസമയേ വത്തന്തേ ‘‘അന്തോനഗരേ ഗുണോ നത്ഥീ’’തി ദാസീഹി പരിവുതാ സത്ഥു ധമ്മകഥം സോതും ഗച്ഛന്തീ ‘‘ബുദ്ധാനം സന്തികം ഉദ്ധതവേസേന ഗന്തും അയുത്ത’’ന്തി മഹാലതാപസാധനം ഓമുഞ്ചിത്വാ ദാസിയാ ഹത്ഥേ ദത്വാ സത്ഥാരം ഉപസങ്കമിത്വാ അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി, സത്ഥാ ധമ്മകഥം കഥേസി. സാ ധമ്മദേസനാപരിയോസാനേ ദസബലം വന്ദിത്വാ നഗരാഭിമുഖാ പായാസി. സാപി ദാസീ അത്തനാ ഗഹിതപസാധനസ്സ ഠപിതട്ഠാനം അസല്ലക്ഖേത്വാ ഗച്ഛന്തീ പസാധനത്ഥായ പടിനിവത്തി. അഥ നം, വിസാഖാ, ‘‘കഹം പന തേ തം ഠപിത’’ന്തി പടിപുച്ഛി. ഗന്ധകുടിപരിവേണേ, അയ്യേതി. ഹോതു ജേ ഗന്ത്വാ ആഹര, ഗന്ധകുടിപരിവേണേ ഠപിതകാലതോ പട്ഠായ ആഹരാപനം നാമ അമ്ഹാകം അയുത്തം. തസ്മാ തം വിസ്സജ്ജേത്വാ ദണ്ഡകമ്മം കരിസ്സാമ. തത്ഥ പന ഠപിതേ അയ്യാനം പലിബോധോ ഹോതീതി.

പുനദിവസേ സത്ഥാ ഭിക്ഖുസങ്ഘപരിവാരോ വിസാഖായ നിവേസനദ്വാരം സമ്പാപുണി. നിവേസനേ ച നിബദ്ധപഞ്ഞത്താനി ആസനാനി. വിസാഖാ, സത്ഥു പത്തം ഗണ്ഹിത്വാ സത്ഥാരം ഗേഹം പവേസേത്വാ പഞ്ഞത്താസനേസുയേവ നിസീദാപേത്വാ കതഭത്തകിച്ചേ സത്ഥരി തം പസാധനം ആഹരിത്വാ സത്ഥു പാദമൂലേ നിക്ഖിപിത്വാ ‘‘ഇദം, ഭന്തേ, തുമ്ഹാകം ദമ്മീ’’തി ആഹ. സത്ഥാ ‘‘അലങ്കാരോ നാമ പബ്ബജിതാനം ന വട്ടതീ’’തി പടിക്ഖിപി. ജാനാമി, ഭന്തേ, അഹം പന ഇമം അഗ്ഘാപേത്വാ ധനം ഗഹേത്വാ തുമ്ഹാകം വസനഗന്ധകുടിം കാരേസ്സാമീതി. തദാ സത്ഥാ അധിവാസേസി. സാപി തം അഗ്ഘാപേത്വാ നവകോടിധനം ഗഹേത്വാ ഗബ്ഭസഹസ്സപടിമണ്ഡിതേ പുബ്ബാരാമവിഹാരേ തഥാഗതസ്സ വസനഗന്ധകുടിം കാരേസി. വിസാഖായ പന നിവേസനം പുബ്ബണ്ഹസമയേ കാസാവപജ്ജോതം ഇസിവാതപടിവാതമേവ ഹോതി അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ഗേഹം വിയ. തസ്സാപി ഗേഹേ സബ്ബഭത്താനി പടിയത്താനേവ അഹേസും. സാ പുബ്ബണ്ഹസമയേ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ ആമിസസങ്ഗഹം കത്വാ പച്ഛാഭത്തേ ഭേസജ്ജാനി ചേവ അട്ഠവിധപാനാനി ച ഗണ്ഹാപേത്വാ വിഹാരം ഗന്ത്വാ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ ദത്വാ പച്ഛാ സത്ഥു ധമ്മദേസനം സുത്വാ ആഗച്ഛതി. സത്ഥാ അപരഭാഗേ ഉപാസികായോ പടിപാടിയാ ഠാനന്തരേസു ഠപേന്തോ വിസാഖം മിഗാരമാതരം ദായികാനം അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപേസീതി.

ഖുജ്ജുത്തരാ-സാമാവതീവത്ഥു

൨൬൦-൨൬൧. തതിയചതുത്ഥേസു ബഹുസ്സുതാനം യദിദം, ഖുജ്ജുത്തരാ, മേത്താവിഹാരീനം യദിദം, സാമാവതീതി ബഹുസ്സുതാനം ഉപാസികാനം ഖുജ്ജുത്തരാ, മേത്താവിഹാരീനം സാമാവതീ അഗ്ഗാതി ദസ്സേതി. താ കിര ദ്വേപി പദുമുത്തരബുദ്ധകാലേ ഹംസവതിയം കുലഗേഹേ പടിസന്ധിം ഗണ്ഹിത്വാ അപരഭാഗേ ‘‘സത്ഥു ധമ്മകഥം സോസ്സാമാ’’തി വിഹാരം അഗമംസു. തത്ഥ, ഖുജ്ജുത്തരാ, സത്ഥാരം ഏകം ഉപാസികം ബഹുസ്സുതാനം അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപേന്തം ദിസ്വാ അധികാരകമ്മം കത്വാ തം ഠാനന്തരം പത്ഥേസി. സാമാവതീപി ഏകം ഉപാസികം മേത്താവിഹാരീനം അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപേന്തം ദിസ്വാ അധികാരകമ്മം കത്വാ തം ഠാനന്തരം പത്ഥേസി. താസം ദ്വിന്നമ്പി യാവജീവം കുസലം കത്വാ ദേവലോകേ നിബ്ബത്തിത്വാ ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തീനംയേവ കപ്പസതസഹസ്സം അതിക്കന്തം.

അഥ അമ്ഹാകം സത്ഥു നിബ്ബത്തിതോ പുരേതരമേവ അല്ലകപ്പരട്ഠേ അഹിവാതകരോഗോ നാമ ഉദപാദി. ഏകേകസ്മിം ഗേഹേ ഏകപ്പഹാരേനേവ ദസപി വീസമ്പി തിംസമ്പി ജനാ മരന്തി, തിരോരട്ഠം ഗതാ പന ജീവിതം ലഭന്തി. തം ഞത്വാ ഏകോ പുരിസോ അത്തനോ പുത്തദാരം ആദായ ‘‘അഞ്ഞം രട്ഠം ഗമിസ്സാമീ’’തി തതോ നിക്ഖമി. അഥസ്സ ഘരേ ഗഹിതപാഥേയ്യം അന്തരാമഗ്ഗേ കന്താരേ അനുത്തിണ്ണേയേവ പരിക്ഖയം അഗമാസി. തേസം സരീരബലം പരിഹായി, സകിം മാതാ പുത്തം ഉക്ഖിപതി, സകിം പിതാ. അഥസ്സ പിതാ ചിന്തേസി – ‘‘അമ്ഹാകം സരീരബലം പരിഹീനം, പുത്തം ഉക്ഖിപിത്വാ ഗച്ഛന്താ കന്താരം നിത്ഥരിതും ന സക്ഖിസ്സാമാ’’തി. സോ തസ്സ മാതരം അജാനാപേത്വാവ ഉദകകിച്ചേന ഓഹീനോ വിയ പുത്തം മഗ്ഗേ നിസീദാപേത്വാ ഏകകോവ മഗ്ഗം പടിപജ്ജി. ‘‘അഥസ്സ ഭരിയാ ആഗമനം ഓലോകയമാനാ ഠിതാ ഹത്ഥേ പുത്തം അദിസ്വാ വിരവമാനാ ഗന്ത്വാ കഹം മേ സാമി പുത്തോ’’തി ആഹ. കോ തേ പുത്തേന അത്ഥോ? ജീവമാനാ പുത്തം ലഭിസ്സാമാതി. സാ ‘‘അതിസാഹസികോ വതായം പുരിസോ’’തി വത്വാ ‘‘ഗച്ഛ ത്വം, നാഹം താദിസേന സദ്ധിം ഗമിസ്സാമീ’’തി ആഹ. സോ ‘‘അനുപധാരേത്വാ മേ ഭദ്ദേ കതം, ഖമേതം മയ്ഹ’’ന്തി വത്വാ പുത്തം ആദായാഗതോ.

തേ തം കന്താരം സമതിക്കമിത്വാ സായം ഏകം ഗോപാലകകുലം സമ്പാപുണിംസു. തം ദിവസഞ്ച ഗോപാലകകുലവാസിനോ നിരുദകപായാസം പചിംസു. തേ തേ ദിസ്വാ ‘‘ഇമേ അതിവിയ ഛാതകാ’’തി പായാസസ്സ മഹാഭാജനം പൂരേത്വാ ഉളുങ്കപൂരം സപ്പിം ആസിഞ്ചിത്വാ അദംസു. തേസു തം പായാസം ഭുഞ്ജന്തേസു സാ ഇത്ഥീ പമാണേനേവ ഭുഞ്ജി, പുരിസോ പന പമാണാതിക്കന്തം ഭുഞ്ജിത്വാ ജീരാപേതും അസക്കോന്തോ രത്തിഭാഗസമനന്തരേ കാലമകാസി. സോ കാലം കരോന്തോ തേസു സാലയഭാവേന ഗോപാലകാനം ഗേഹേ സുനഖിയാ കുച്ഛിസ്മിം പടിസന്ധിം ഗണ്ഹി. സുനഖീ നചിരസ്സേവ വിജാതാ. ഗോപാലകോ തം കുക്കുരം സസ്സിരികം ദിസ്വാ പിണ്ഡേന പലോഭേത്വാ അത്തനി ഉപ്പന്നസിനേഹം ഗഹേത്വാ സദ്ധിമേവ ചരതി.

അഥേകദിവസം ഏകോ പച്ചേകബുദ്ധോ ഭിക്ഖാചാരവേലായ ഗോപാലകസ്സ ഘരദ്വാരം സമ്പത്തോ. സോപി തം ദിസ്വാ ഭിക്ഖം ദത്വാ അത്താനം നിസ്സായ വസനത്ഥായ പടിഞ്ഞം ഗണ്ഹി. പച്ചേകബുദ്ധോ ഗോപാലകകുലസ്സ അവിദൂരേ ഠാനേ ഏകസ്മിം വനസണ്ഡേ വാസം ഉപഗതോ. ഗോപാലകോ തസ്സ സന്തികം ഗച്ഛന്തോ തം കുക്കുരം ഗഹേത്വാവ ഗച്ഛതി, അന്തരാമഗ്ഗേ ച വാളമിഗട്ഠാനേ വാളമിഗാനം പലായനത്ഥം രുക്ഖേ വാ പാസാണേ വാ പഹാരം ദേതി, സോപി കുക്കുരോ തസ്സ കരണവിധാനം വവത്ഥപേതി. അഥേകദിവസം സോ ഗോപാലകോ പച്ചേകബുദ്ധസ്സ സന്തികേ നിസീദിത്വാ, ‘‘ഭന്തേ, അമ്ഹാകം സബ്ബകാലം ആഗമനം നാമ ന ഹോതി. അയം പന കുക്കുരോ ഛേകോ, ഇമസ്സ ആഗതസഞ്ഞായ അമ്ഹാകം ഗേഹദ്വാരം ആഗച്ഛേയ്യാഥാ’’തി ആഹ. സോ ഏകദിവസം ‘‘പച്ചേകബുദ്ധം ഗണ്ഹിത്വാ ഏഹീ’’തി കുക്കുരം പേസേസി. കുക്കുരോ തസ്സ വചനം സുത്വാ ഭിക്ഖാചാരവേലായ ഗന്ത്വാ പച്ചേകബുദ്ധസ്സ പാദമൂലേ ഉരേന നിപജ്ജി. പച്ചേകബുദ്ധോ ‘‘അയം മമ സന്തികം ആഗതോ’’തി ഞത്വാ പത്തചീവരം ആദായ മഗ്ഗം പടിപജ്ജി. സോ തസ്സ വീമംസനത്ഥായ ഉക്കമിത്വാ അഞ്ഞം മഗ്ഗം ഗണ്ഹി, കുക്കുരോ പുരതോ ഠത്വാ ഗോപാലകമഗ്ഗം പടിപന്നകാലേ അപസക്കി. യസ്മിം ച യസ്മിം ച ഠാനേ വാളമിഗാനം പലായനത്ഥം ഗോപാലകോ രുക്ഖം വാ പാസാണം വാ പഹരി, തം തം ഠാനം പത്വാ കുക്കുരോ മഹാവിരവം വിരവി. തസ്സ സദ്ദേന വാളമിഗാ പലായന്തി. പച്ചേകബുദ്ധോപി ഭത്തകിച്ചവേലായ മഹന്തം സിനിദ്ധപിണ്ഡം തസ്സ ദേതി. സോപി പിണ്ഡലാഭേന പച്ചേകബുദ്ധേ ഉത്തരിതരം സിനേഹം കരോതി.

ഗോപാലകോ തേമാസം വുത്ഥസ്സ പച്ചേകബുദ്ധസ്സ തിചീവരപ്പഹോനകം സാടകം ദത്വാ, ‘‘ഭന്തേ, സചേ വോ രുച്ചതി, ഇധേവ വസഥ. നോ ചേ രുച്ചതി, യഥാസുഖം ഗച്ഛഥാ’’തി ആഹ. പച്ചേകബുദ്ധോ ഗമനാകാരം ദസ്സേതി. സോ ഗോപാലകോ പച്ചേകബുദ്ധം അനുഗന്ത്വാ നിവത്തതി. കുക്കുരോ പച്ചേകബുദ്ധസ്സ അഞ്ഞത്ഥ ഗമനഭാവം ഞത്വാ അതിസിനേഹേന ഉപ്പന്നബലവസോകോ ഹദയഫാലനം പത്വാ കാലം കത്വാ താവതിംസപുരേ നിബ്ബത്തി. അഥസ്സ പച്ചേകബുദ്ധേന സദ്ധിം ഗമനകാലേ ഉച്ചാസദ്ദം കത്വാ വാളമിഗാനം പലാപിതഭാവേന ദേവതാഹി സദ്ധിം കഥേന്തസ്സ സദ്ദോ സകലദേവപുരം ഛാദേത്വാ അട്ഠാസി. സോ തേനേവ നാമധേയ്യം ലഭിത്വാ ഘോസകദേവപുത്തോ നാമ ജാതോ. അഥസ്സ തസ്മിം സമ്പത്തിം അനുഭവന്തസ്സ മനുസ്സപഥേ കോസമ്ബിനഗരേ ഉദേനോ നാമ രാജാ രജ്ജം പടിപജ്ജി. തസ്സ വത്ഥു മജ്ഝിമപണ്ണാസകേ ബോധിരാജകുമാരസുത്തവണ്ണനായം (മ. നി. അട്ഠ. ൨.൩൨൪ ആദയോ) വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം.

തസ്മിം പന രജ്ജം കാരയമാനേ ഘോസകദേവപുത്തോ ചവിത്വാ കോസമ്ബിയം ഏകിസ്സാ രൂപൂപജീവിനിയാ കുച്ഛിമ്ഹി പടിസന്ധിം ഗണ്ഹി. സാ ദസമാസച്ചയേന വിജായിത്വാ പുത്തഭാവം ഞത്വാ സങ്കാരകൂടേ ഛഡ്ഡാപേസി. തസ്മിം ഖണേ കോസമ്ബിസേട്ഠിനോ കമ്മന്തികോ പാതോവ സേട്ഠിഘരം ഗച്ഛന്തോ ‘‘കിം നു ഖോ ഇമം കാകേഹി സമ്പരികിണ്ണ’’ന്തി ഗന്ത്വാ ദാരകം ദിസ്വാ ‘‘മഹാപുഞ്ഞവാ ഏസ ദാരകോ ഭവിസ്സതീ’’തി ഏകസ്സ പുരിസസ്സ ഹത്ഥേ ഗേഹം പേസേത്വാ സേട്ഠിഘരം അഗമാസി. സേട്ഠിപി രാജൂപട്ഠാനവേലായ രാജകുലം ഗച്ഛന്തോ അന്തരാമഗ്ഗേ പുരോഹിതം ദിസ്വാ ‘‘അജ്ജ കിം നക്ഖത്ത’’ന്തി പുച്ഛി. സോ തത്ഥേവ ഠിതോ ഗണേത്വാ ‘‘അസുകം നാമ നക്ഖത്തം, അജ്ജ ഇമിനാ നക്ഖത്തേന ജാതദാരകോ ഇമസ്മിം നഗരേ സേട്ഠിട്ഠാനം ലഭിസ്സതീ’’തി ആഹ. സോ തസ്സ കഥം സുത്വാ വേഗേന ഘരം പേസേസി – ‘‘ഇമസ്സ പുരോഹിതസ്സ ദ്വേ കഥാ നാമ നത്ഥി, ഘരണീ ച മേ ഗരുഗബ്ഭാ, ജാനാഥ താവ നം വിജാതാ വാ നോ വാ’’തി. തേ ഗന്ത്വാ ജാനിത്വാ, ‘‘അയ്യ, ന താവ വിജാതാ’’തി ആഹംസു. തേന ഹി ഗച്ഛഥ, ഇമസ്മിം നഗരേ അജ്ജ ജാതദാരകം പരിയേസഥാതി. തേ പരിയേസന്താ തസ്സ സേട്ഠിനോ കമ്മന്തികസ്സ ഗേഹേ തം ദാരകം ദിസ്വാ സേട്ഠിനോ ആരോചയിംസു. തേന ഹി ഗച്ഛഥ ഭണേ, തം കമ്മന്തികം പക്കോസഥാതി. തേ തം പക്കോസിംസു. അഥ നം സേട്ഠി ‘‘ഗേഹേ കിര തേ ദാരകോ അത്ഥീ’’തി പുച്ഛി. ‘‘ആമ, അയ്യാ’’തി. ‘‘തം ദാരകം അമ്ഹാകം ദേഹീ’’തി. ‘‘ന ദേമി, അയ്യാ’’തി. ‘‘ഹന്ദ സഹസ്സം ഗണ്ഹിത്വാ ദേഹീ’’തി. സോ ‘‘അയം ജീവേയ്യ വാ മരേയ്യ വാ, ദുജ്ജാനമിദ’’ന്തി സഹസ്സം ഗണ്ഹിത്വാ അദാസി.

തതോ സേട്ഠി ചിന്തേസി – ‘‘സചേ മേ ഭരിയാ ധീതരം വിജായിസ്സതി, ഇമമേവ പുത്തം കരിസ്സാമി. സചേ പുത്തം വിജായിസ്സതി, മാരേസ്സാമീ’’തി. ചിന്തേത്വാ ഗേഹേ പോസേസി. അഥസ്സ ഭരിയാ കതിപാഹച്ചയേന പുത്തം വിജായി. തതോ സേട്ഠി ‘‘ഏവം തം ഗാവോ മദ്ദിത്വാ മാരേസ്സന്തീ’’തി ചിന്തേത്വാ ‘‘ഇമം ദാരകം വജദ്വാരേ നിപജ്ജാപേഥാ’’തി ആഹ. തം തത്ഥ നിപജ്ജാപേസും. അഥ നം യൂഥപതി ഉസഭോ പഠമം നിക്ഖമന്തോ ദിസ്വാ ‘‘ഏവം തം അഞ്ഞേ ന മദ്ദിസ്സന്തീ’’തി ചതുന്നം പാദാനം അന്തരേ കത്വാ അട്ഠാസി. അഥ നം ഗോപാലകാ ദിസ്വാ ‘‘മഹാപുഞ്ഞോ ഏസ ദാരകോ ഭവിസ്സതി, യസ്സ തിരച്ഛാനഗതാപി ഗുണം ജാനന്തി, പടിജഗ്ഗിസ്സാമ ന’’ന്തി അത്തനോ ഗേഹം നയിംസു.

സോപി സേട്ഠി തസ്സ മതഭാവം അനുവിജ്ജന്തോ ‘‘ഗോപാലകേഹി നീതോ’’തി സുത്വാ പുന സഹസ്സം ദത്വാ ആണാപേത്വാ ആമകസുസാനേ ഛഡ്ഡാപേസി. തസ്മിം ച കാലേ സേട്ഠിസ്സ ഘരേ അജപാലകോ സുസാനം നിസ്സായ അജികാ ചാരേതി. അഥേകാ ധേനു അജികാ ദാരകസ്സ പുഞ്ഞേന മഗ്ഗാ ഓക്കമ്മ ഗന്ത്വാ ദാരകസ്സ ഖീരം ദത്വാ ഗതാ. തതോ നിവത്തമാനാപി തഥേവ ഗന്ത്വാ ഖീരമദാസി. അജപാലകോ ചിന്തേസി – ‘‘അയം അജികാ പാതോപി ഇമസ്മാ ഠാനാ ഓക്കമിത്വാ ഗതാ, കിം നു ഖോ ഏത’’ന്തി ഗന്ത്വാ ഓലോകേന്തോ തം ദാരകം ദിസ്വാ ‘‘മഹാപുഞ്ഞോ ഏസ ദാരകോ, തിരച്ഛാനഗതാപിസ്സ ഗുണം ജാനന്തി, പടിജഗ്ഗിസ്സാമി ന’’ന്തി ഗഹേത്വാ ഗേഹം ഗതോ.

പുനദിവസേ സേട്ഠി ‘‘മതോ നു ഖോ ദാരകോ, ന മതോ’’തി ഓലോകാപേന്തോ അജപാലകേന ഗഹിതഭാവം ഞത്വാ സഹസ്സം ദത്വാ ആണാപേത്വാ ‘‘സ്വേ ഇമം നഗരം ഏകോ സത്ഥവാഹപുത്തോ പവിസിസ്സതി, ഇമം ദാരകം നേത്വാ ചക്കമഗ്ഗേ ഠപേഥ, ഏവം തം സകടചക്കം ഛിന്ദന്തം ഗമിസ്സതീ’’തി ആഹ. തം തത്ഥ നിക്ഖിത്തം സത്ഥവാഹപുത്തസ്സ പുരിമസകടേ ഗോണാ ദിസ്വാ ചത്താരോ പാദേ ഥമ്ഭേ വിയ ഓതാരേത്വാ അട്ഠംസു. സത്ഥവാഹോ ‘‘കിം നു ഖോ ഏത’’ന്തി തേസം ഠിതകാരണം ഓലോകേന്തോ ദാരകം ദിസ്വാ ‘‘മഹാപുഞ്ഞോ ദാരകോ, പതിജഗ്ഗിതും വട്ടതീ’’തി ഗണ്ഹിത്വാ അഗമാസി.

സേട്ഠിപി തസ്സ ചക്കപഥേ മതഭാവം വാ അമതഭാവം വാ ഓലോകാപേന്തോ സത്ഥവാഹേന ഗഹിതഭാവം ഞത്വാ തസ്സപി സഹസ്സം ദത്വാ ആണാപേത്വാ നഗരതോ അവിദൂരേ ഠാനേ പപാതേ പാതാപേസി. സോ തത്ഥ പപതന്തോ നളകാരാനം കമ്മകരണട്ഠാനേ ഏകസാലായ പതിതോ. സാ തസ്സ പുഞ്ഞാനുഭാവേന സതവിഹതകപ്പാസപിചുസമ്ഫസ്സസദിസാ അഹോസി. അഥ നം നളകാരജേട്ഠകോ ‘‘പുഞ്ഞവാ ഏസ ദാരകോ, പടിജഗ്ഗിതും വട്ടതീ’’തി ഗണ്ഹിത്വാ ഗേഹം ഗതോ. സേട്ഠി ദാരകസ്സ പപാതതോ പതിതട്ഠാനേ മതഭാവം വാ അമതഭാവം വാ പരിയേസാപേന്തോ നളകാരജേട്ഠകേന ഗഹിതഭാവം ഞത്വാ തസ്സപി സഹസ്സം ദത്വാ ആണാപേസി.

അപരഭാഗേ സേട്ഠിസ്സ സകപുത്തോപി സോപി ഉഭോ വയപ്പത്താ അഹേസും. സേട്ഠി പുന ഘോസകദാരകസ്സ മാരണുപായം ചിന്തേന്തോ അത്തനോ കുമ്ഭകാരസ്സ ഗേഹം ഗന്ത്വാ ‘‘അമ്ഭോ മയ്ഹം ഗേഹേ ഏവരൂപോ ഏകോ അവജാതദാരകോ അത്ഥി, തം ദാരകം യംകിഞ്ചി കത്വാ മാരേതും വട്ടതി രഹസ്സേനാ’’തി ആഹ. സോ ഉഭോപി കണ്ണേ പിദഹിത്വാ ‘‘ഏവരൂപം നാമ ഭാരിയം കഥം കഥേതും ന വട്ടതീ’’തി ആഹ. തതോ സേട്ഠി ‘‘അയം മുധാ ന കരിസ്സതീ’’തി ചിന്തേത്വാ – ‘‘ഹന്ദ, ഭോ, സഹസ്സം ഗണ്ഹിത്വാ ഏതം കമ്മം നിപ്ഫാദേഹീ’’തി ആഹ. ലഞ്ജം നാമ അഭിന്നം ഭിന്ദതി, തസ്മാ സോ സഹസ്സം ലഭിത്വാ സമ്പടിച്ഛിത്വാ ‘‘അഹം, അയ്യ, അസുകദിവസേ നാമ ആവാപം ആലിമ്പേസ്സാമി, തദാ തം ദാരകം അസുകവേലായ നാമ പേസേഹീ’’തി ആഹ. സേട്ഠിപി ഖോ തസ്സ വചനം സമ്പടിച്ഛിത്വാ തതോ പട്ഠായ ദിവസേ ഗണേന്തോ കുമ്ഭകാരേന വുത്തദിവസസ്സ സമ്പത്തഭാവം ഞത്വാ ഘോസകകുമാരം പക്കോസാപേത്വാ ‘‘അമ്ഹാകം, താത, അസുകദിവസേ നാമ ബഹൂഹി ഭാജനേഹി അത്ഥോ, ത്വം അമ്ഹാകം കുമ്ഭകാരസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ ‘പിതരാ കിര മേ തുമ്ഹാകം ഏകം കഥിതം അത്ഥി, തം അജ്ജ നിപ്ഫാദേഹീ’തി വദേഹീ’’തി ആഹ. സോ ‘‘സാധൂ’’തി തസ്സ വചനം സമ്പടിച്ഛിത്വാ നിക്ഖമി.

അഥ നം അന്തരാമഗ്ഗേ സേട്ഠിസ്സ സകപുത്തോ ഗുളകീളം കീളന്തോ ദിസ്വാ വേഗേന ഗന്ത്വാ ‘‘അഹം ഭാതിക ദാരകേഹി സദ്ധിം കീളന്തോ ഏത്തകം നാമ ജിതോ, തം മേ പടിജിനിത്വാ ദേഹീ’’തി ആഹ. സോ ‘‘മയ്ഹം ഇദാനി ഓകാസോ നത്ഥി, പിതാ മം അച്ചായികകമ്മേന കുമ്ഭകാരസ്സ സന്തികം പഹിണീ’’തി ആഹ. ഇതരോ ‘‘അഹം ഭാതിക തത്ഥ ഗമിസ്സാമി, ത്വം ഇമേഹി സദ്ധിം കീളിത്വാ മയ്ഹം ലക്ഖം പച്ചാഹരിത്വാ ദേഹീ’’തി ആഹ. ‘‘തേന ഹി ഗച്ഛാ’’തി അത്തനോ കഥിതസാസനം തസ്സ കഥേത്വാ ദാരകേഹി സദ്ധിം കീളി. സോപി കുമാരോ കുമ്ഭകാരസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ തം സാസനം ആരോചേസി. സോ ‘‘സാധു, താത, നിപ്ഫാദേസ്സാമീ’’തി തം കുമാരം ഗബ്ഭം പവേസേത്വാ തിഖിണായ വാസിയാ ഖണ്ഡാഖണ്ഡികം ഛിന്ദിത്വാ ചാടിയം പക്ഖിപിത്വാ ചാടിമുഖം പിദഹിത്വാ ഭാജനന്തരേ ഠപേത്വാ ആവാപം ആലിമ്പേസി. ഘോസകകുമാരോ ബഹൂ ജിനിത്വാ കനിട്ഠസ്സ ആഗമനം ഓലോകേന്തോ നിസീദി. സോ തം ചിരായമാനം ഞത്വാ ‘‘കിം നു ഖോ ചിരായതീ’’തി കുമ്ഭകാരഗേഹസഭാഗം ഗന്ത്വാ കത്ഥചി അദിസ്വാ ‘‘ഗേഹം ഗതോ ഭവിസ്സതീ’’തി നിവത്തിത്വാ ഗേഹം അഗമാസി.

സേട്ഠി നം ദൂരതോവ ആഗച്ഛന്തം ദിസ്വാ ‘‘കിം നു ഖോ കാരണം ഭവിസ്സതി, മയാ ഏസ മാരണത്ഥായ കുമ്ഭകാരസ്സ സന്തികം പഹിതോ, സോ ദാനി പുന ഇധേവാഗച്ഛതീ’’തി ആഗച്ഛന്തംയേവ നം ‘‘കിം, താത, കുമ്ഭകാരസ്സ സന്തികം ന ഗതോസീ’’തി ആഹ. ‘‘ആമ, താത, ന ഗതോമ്ഹീ’’തി. ‘‘കസ്മാ, താതാ’’തി? സോ അത്തനോ നിവത്തകാരണഞ്ച കനിട്ഠഭാതികസ്സ തത്ഥ ഗതകാരണഞ്ച ആരോചേസി. സേട്ഠി തസ്സ വചനസ്സ സുതകാലതോ പട്ഠായ മഹാപഥവിയാ അജ്ഝോത്ഥടോ വിയ ഹുത്വാ ‘‘കിം നാമേതം ത്വം വദസീ’’തി വിപ്ഫന്ദചിത്തോ വേഗേന കുമ്ഭകാരസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ അഞ്ഞേസം സന്തികേ അകഥനീയഭാവേന ‘‘പേക്ഖ, ഭോ, പേക്ഖ, ഭോ’’തി ആഹ. ‘‘കിം പേക്ഖാപേസി ത്വം’’? നിട്ഠിതം ഏതം കമ്മന്തി. സോ തതോവ നിവത്തിത്വാ ഗേഹം അഗമാസി. തതോ പട്ഠായ ചസ്സ ചേതസികരോഗോ ഉപ്പജ്ജി.

സോ തസ്മിം കാലേ തേന സദ്ധിം അഭുഞ്ജിത്വാ ആസം ഭിന്ദിത്വാ ‘‘യേന കേനചി ഉപായേന മമ പുത്തസ്സ സത്തുനോ അന്തരമേവ പസ്സിതും വട്ടതീ’’തി ഏകം പണ്ണം ലിഖിത്വാ ഘോസകകുമാരം പക്കോസിത്വാ ‘‘ത്വം ഇമം പണ്ണം ആദായ അസുകഗാമേ നാമ അമ്ഹാകം കമ്മന്തികോ അത്ഥി, തസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ ഇമം പണ്ണം ദത്വാ ‘ഇമസ്മിം കിര പണ്ണേ സാസനം സീഘം കരോഹീ’തി വദ. അന്തരാമഗ്ഗേ അമ്ഹാകം സഹായകോ ഗാമകസേട്ഠി നാമ ഏകോ സേട്ഠി അത്ഥി, തസ്സ ഘരം ഗന്ത്വാ ഭത്തം ഭുഞ്ജിത്വാ ഗച്ഛേയ്യാസീ’’തി ച മുഖസാസനം അദാസി. സോ സേട്ഠിം വന്ദിത്വാ പണ്ണം ഗഹേത്വാ നിക്ഖന്തോ അന്തരാമഗ്ഗേ ഗാമകസേട്ഠിസ്സ വസനട്ഠാനം ഗന്ത്വാ തസ്സ ഗേഹം പുച്ഛിത്വാ തം ബഹിദ്വാരകോട്ഠകേ നിസീദിത്വാ മസ്സുപരികമ്മം കരോന്തം വന്ദിത്വാ അട്ഠാസി. ‘‘കുതോ ആഗച്ഛസി, താതാ’’തി ച വുത്തേ ‘‘കോസമ്ബിസേട്ഠിനോ പുത്തോമ്ഹി, താതാ’’തി ആഹ. സോ ‘‘അമ്ഹാകം സഹായസേട്ഠിനോ പുത്തോ’’തി ഹട്ഠതുട്ഠോ അഹോസി.

തസ്മിം ച ഖണേ തസ്സ സേട്ഠിനോ ധീതായ ഏകാ ദാസീ സേട്ഠിധീതു പുപ്ഫാനി ആഹരിതും ഗച്ഛതി. അഥ നം സേട്ഠി ആഹ – ‘‘ത്വം, അമ്മ, ഏതം കമ്മം ഠപേത്വാ ഘോസകകുമാരസ്സ പാദേ ധോവിത്വാ സയനം അത്ഥരിത്വാ ദേഹീ’’തി. സാ തഥാ കത്വാ ആപണം ഗന്ത്വാ സേട്ഠിധീതു പുപ്ഫാനി ആഹരി. സേട്ഠിധീതാ തം ദിസ്വാ ‘‘ത്വം അജ്ജ ചിരം ബഹി പപഞ്ചേസീ’’തി തസ്സാ കുജ്ഝിത്വാ ‘‘കിം തേ ഏത്തകം കാലം ഏത്ഥ കത’’ന്തി ആഹ. ‘‘മാ കഥേസി, അയ്യേ, മയാ ഏവരൂപോ നദിട്ഠപുബ്ബോ, തുയ്ഹം കിര പിതു സഹായകസേട്ഠിനോ പുത്തോ ഏകോ, ന സക്കാ തസ്സ രൂപസമ്പത്തിം കഥേതും. സേട്ഠി മം പുപ്ഫാനം അത്ഥായ ഗച്ഛന്തിം ‘തസ്സ കുമാരസ്സ പാദേ ധോവിത്വാ സയനം അത്ഥരിത്വാ ദേഹീ’തി ആഹ, തേനാഹം ബഹി ചിരം പപഞ്ചേസി’’ന്തി. സാപി ഖോ സേട്ഠിധീതാ തസ്സ കുമാരസ്സ ചതുത്ഥേ അത്തഭാവേ ഘരസാമിനീ അഹോസി, തസ്മാ തസ്സാ വചനസ്സ സുതകാലതോ പട്ഠായ നേവ അത്തനോ ഠിതഭാവം, ന നിസിന്നഭാവം അഞ്ഞാസി. സാ തമേവ ദാസിം ഗഹേത്വാ തസ്സ നിപന്നട്ഠാനം ഗന്ത്വാ തം നിദ്ദായമാനം ഓലോകേത്വാ ദുസ്സന്തേ പണ്ണം ദിസ്വാ ‘‘കിം നു ഖോ ഏതം പണ്ണ’’ന്തി കുമാരം അനുട്ഠാപേത്വാവ പണ്ണം ഗഹേത്വാ വാചേത്വാ ‘‘അയം അത്തനോ മരണപണ്ണം സയമേവ ഗഹേത്വാ ആഗച്ഛതീ’’തി തം പണ്ണം ഫാലേത്വാ തസ്മിം അപ്പബുദ്ധേയേവ ‘‘മയാ തവ സന്തികം പുത്തോ പേസിതോ, സഹായകസ്സ മേ ഗാമകസേട്ഠിസ്സ വയപ്പത്താ ദാരികാ അത്ഥി, ത്വം സീഘം അമ്ഹാകം ആണാപവത്തിട്ഠാനേ ഉപ്പാദം ധനം ഗണ്ഹിത്വാ സബ്ബസതേന മമ പുത്തസ്സ ഗാമകസേട്ഠിനോ ധീതരം ഗഹേത്വാ മങ്ഗലം കരോഹി. മങ്ഗലേ ച നിട്ഠിതേ ‘ഇമിനാ മേ വിധാനേന കത’ന്തി മയ്ഹം സാസനം പേസേഹി. അഹം തവ ഇധ കത്തബ്ബം ജാനിസ്സാമീ’’തി പണ്ണം ലിഖിത്വാ തമേവ ലഞ്ഛനം ദത്വാ പഠമം ബദ്ധനിയാമേനേവ ദുസ്സന്തേ ബന്ധി.

സോപി ഖോ കുമാരോ തംദിവസം തത്ഥ വസിത്വാ പുനദിവസേ സേട്ഠിം ആപുച്ഛിത്വാ കമ്മന്തികസ്സ ഗാമം ഗന്ത്വാ പണ്ണം അദാസി. കമ്മന്തികോ പണ്ണം വാചേത്വാ ഗാമികേ സന്നിപാതേത്വാ ‘‘തുമ്ഹേവ മം ന ഗണേഥ, മമ സാമീ അത്തനോ ജേട്ഠപുത്തസ്സ സബ്ബസതേന ദാരികം ആനേതും മയ്ഹം സന്തികം പേസേസി, വേഗേന ഇമസ്മിം ഠാനേ ഉപ്പാദം സമ്പിണ്ഡേഥാ’’തി സബ്ബം മങ്ഗലസക്കാരം സജ്ജേത്വാ ഗാമകസേട്ഠിസ്സ സാസനം പേസേത്വാ സമ്പടിച്ഛാപേത്വാ സബ്ബസതേന മങ്ഗലകിരിയം നിട്ഠാപേത്വാ കോസമ്ബിസേട്ഠിസ്സ പണ്ണം പഹിണി ‘‘മയാ തുമ്ഹേഹി പഹിതപണ്ണേ സാസനം സുത്വാ ഇദഞ്ചിദഞ്ച കത’’ന്തി.

സേട്ഠി തം സാസനം സുത്വാ അഗ്ഗിദഡ്ഢോ വിയ ‘‘ഇദാനി നട്ഠോമ്ഹീ’’തി ചിന്തനവസേന ലോഹിതപക്ഖന്ദികരോഗം പത്വാ ‘‘യേന കേനചി തം ഉപായേന പക്കോസിത്വാ മമ സന്തകസ്സ അസ്സാമികം കരിസ്സാമീ’’തി ‘‘മങ്ഗലസ്സ നിട്ഠിതകാലതോ പട്ഠായ കസ്മാ മയ്ഹം പുത്തോ ബഹി ഹോതി, സീഘം ആഗച്ഛതൂ’’തി സാസനം പേസേസി. സാസനം സുത്വാ കുമാരേ ഗന്തും ആരദ്ധേ സേട്ഠിധീതാ ചിന്തേസി – ‘‘അയം ബാലോ മം നിസ്സായ ഇമം സമ്പത്തിം അലത്ഥന്തി ന ജാനാതി, യംകിഞ്ചി കത്വാ ഇമസ്സ ഗമനപടിബാഹനുപായോ കാതും വട്ടതീ’’തി. തതോ നം ആഹ – ‘‘കുമാര, മാ അതിവേഗേന ഗച്ഛാഹി, കുലഗാമം ഗച്ഛന്തേന നാമ അത്തനോ പരിവച്ഛം കത്വാ ഗന്തും വട്ടതീ’’തി.

കോസമ്ബകസേട്ഠിപി തസ്സ ചിരായനഭാവം ഞത്വാ പുന സാസനം പഹിണി ‘‘കസ്മാ മേ പുത്തോ ചിരായതി, അഹം ലോഹിതപക്ഖന്ദികരോഗം പത്തോ, ജീവന്തമേവ മം ആഗന്ത്വാ ദട്ഠും വട്ടതീ’’തി. തസ്മിം കാലേ സേട്ഠിധീതാ തസ്സ ആരോചേസി – ‘‘ന ഏസോ തവ പിതാ, ത്വം പന ‘പിതാ’തി സഞ്ഞം കരോസി. ഏസ തവ മാരണത്ഥായ കമ്മന്തികസ്സ പണ്ണം പഹിണി, അഹം തം പണ്ണം അപനേത്വാ അഞ്ഞം സാസനം ലിഖിത്വാ തവ ഏതം സമ്പത്തിം ഉപ്പാദയിം. ഏസ തം ‘അപുത്തം കരിസ്സാമീ’തി പക്കോസതി, ഏതസ്സ കാലകിരിയം ആഗമേഹീ’’തി. അഥസ്സ ധരമാനകസ്സേവ കാലകതഭാവം സുത്വാ കോസമ്ബിനഗരം അഗമാസി. സേട്ഠിധീതാപി തസ്സ ബഹിയേവ സഞ്ഞം അദാസി ‘‘ത്വം പവിസന്തോ സകലഗേഹേ തവ ആരക്ഖം ഠപേന്തോവ പവിസാഹീ’’തി. സയമ്പി സേട്ഠിപുത്തേന സദ്ധിമേവ പവിസിത്വാ ഉഭോ ഹത്ഥേ ഉക്ഖിപിത്വാ രോദന്തീ വിയ ഹുത്വാ അന്ധകാരട്ഠാനേ നിപന്നകസ്സ സേട്ഠിസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ സീസേനേവ ഹദയം പഹരി. സോ ദുബ്ബലതായ തേനേവ പഹാരേന കാലമകാസി.

കുമാരോപി പിതു സരീരകിച്ചം കത്വാ ‘‘തുമ്ഹേ മഹാസേട്ഠിസ്സ മം സകപുത്തോതി വദഥാ’’തി പാദമൂലികാനം ലഞ്ജം അദാസി. തതോ സത്തമേ ദിവസേ രാജാ ‘‘സേട്ഠിട്ഠാനാരഹം ഏകം ലദ്ധും വട്ടതീ’’തി ‘‘സേട്ഠിസ്സ സപുത്തകനിപുത്തകഭാവം ജാനാഥാ’’തി പേസേസി. സേട്ഠിപാദമൂലികാ രഞ്ഞോ സേട്ഠിസ്സ സപുത്തഭാവം കഥയിംസു. രാജാ ‘‘സാധൂ’’തി സമ്പടിച്ഛിത്വാ തസ്സ സേട്ഠിട്ഠാനം അദാസി. സോ ഘോസകസേട്ഠി നാമ ജാതോ. അഥ നം ഭരിയാ ആഹ – ‘‘അയ്യപുത്ത, ത്വമ്പി അവജാതോ, അഹമ്പി ദുഗ്ഗതകുലേ നിബ്ബത്താ. പുബ്ബേ കതകുസലവസേന പന ഏവരൂപം സമ്പത്തിം അലഭിമ്ഹ, അധുനാപി കുസലം കരിസ്സാമാ’’തി. സോ ‘‘സാധു ഭദ്ദേ’’തി സമ്പടിച്ഛിത്വാ ദേവസികം സഹസ്സം വിസ്സജ്ജേത്വാ ദാനം പട്ഠപേസി.

തസ്മിം സമയേ താസം ദ്വിന്നം ജനാനം ഖുജ്ജുത്തരാ ദേവലോകതോ ചവിത്വാ ഘോസകസേട്ഠിസ്സ ഗേഹേ ധാതിയാ കുച്ഛിസ്മിം പടിസന്ധിം ഗണ്ഹി. സാ ജാതകാലേ ഖുജ്ജാ അഹോസീതി ഖുജ്ജുത്തരാതേവസ്സാ നാമം അകംസു. സാമാവതീപി ദേവലോകതോ ചവിത്വാ ഭദ്ദവതിയരട്ഠേ ഭദ്ദിയനഗരേ ഭദ്ദവതിയസേട്ഠിസ്സ ഗേഹേ പടിസന്ധിം ഗണ്ഹി, സാമാതിസ്സാ നാമം അകംസു. അപരഭാഗേ തസ്മിം നഗരേ ഛാതകഭയം ഉപ്പജ്ജി, മനുസ്സാ ഛാതകഭയഭീതാ യേന വാ തേന വാ ഗച്ഛന്തി. തദാ അയം ഭദ്ദവതിയസേട്ഠി ഭരിയായ സദ്ധിം മന്തേസി – ‘‘ഭദ്ദേ ഇമസ്മിം ഛാതകഭയസ്സ അന്തോ ന പഞ്ഞായതി, കോസമ്ബിനഗരേ അമ്ഹാകം സഹായകസ്സ ഘോസകസേട്ഠിസ്സ സന്തികം ഗച്ഛാമ, ന സോ അമ്ഹേ ദിസ്വാ പമജ്ജിസ്സതീ’’തി. തസ്സ കിര സോ സേട്ഠി അദിട്ഠസഹായകോ അഹോസി, തസ്മാ ഏവമാഹ. സോ സേസജനം നിവത്താപേത്വാ ഭരിയഞ്ച ധീതരഞ്ച ഗണ്ഹിത്വാ കോസമ്ബിനഗരസ്സ മഗ്ഗം പടിപജ്ജി. തേ തയോപി അന്തരാമഗ്ഗേ മഹാദുക്ഖം അനുഭവന്താ അനുപുബ്ബേന കോസമ്ബിം പത്വാ ഏകായ സാലായ നിവാസം അകംസു.

ഘോസകസേട്ഠിപി ഖോ അത്തനോ ഘരദ്വാരേ കപണദ്ധികവനിബ്ബകയാചകാനം മഹാദാനം ദാപേസി. അഥായം ഭദ്ദവതിയസേട്ഠി ചിന്തേസി – ‘‘ന സക്കാ അമ്ഹേഹി ഇമിനാവ കപണവേസേന സഹായകസ്സ അത്താനം ദസ്സേതും, സരീരേ പാകതികേ ജാതേ സുനിവത്ഥാ സുപാരുതാ സേട്ഠിം പസ്സിസ്സാമാ’’തി. തേ ഉഭോപി ധീതരം ഘോസകസേട്ഠിസ്സ ദാനഗ്ഗം പഹിണിംസു. സാ അത്തനോ ഭത്തം ആഹരണത്ഥായ ഭാജനം ഗഹേത്വാ ദാനഗ്ഗം ഗന്ത്വാ ഏകസ്മിം ഓകാസേ ലജ്ജമാനരൂപാ അട്ഠാസി. തം ദിസ്വാ ദാനകമ്മികോ ചിന്തേസി – ‘‘സേസജനാ സമ്മുഖസമ്മുഖട്ഠാനേ കേവട്ടാ മച്ഛവിലോപേ വിയ മഹാസദ്ദം കത്വാ ഗണ്ഹിത്വാ ഗച്ഛന്തി, അയം പന ദാരികാ കുലധീതാ ഭവിസ്സതി, ഉപധിസമ്പദാപിസ്സാ അത്ഥീ’’തി.

തതോ നം ആഹ – ‘‘ത്വം, അമ്മ, കസ്മാ സേസജനോ വിയ ഗണ്ഹിത്വാ ന ഗച്ഛസീ’’തി? താത, ഏവരൂപം സമ്ബാധട്ഠാനം കിന്തി കത്വാ പവിസാമീതി. അമ്മ, കതി പന ജനാ തുമ്ഹേതി? തയോ ജനാ, താതാതി. സോ തയോ ഭത്തപിണ്ഡേ അദാസി. സാ തം ഭത്തം മാതാപിതൂനം അദാസി, പിതാ ദീഘരത്തം ഛാതകത്താ അതിരേകം ഭുഞ്ജിത്വാ കാലമകാസി. സാ പുനദിവസേ ഗന്ത്വാ ദ്വേയേവ ഭത്തപിണ്ഡേ ഗണ്ഹി. തംദിവസം സേട്ഠിഭരിയാ ഭത്തേന ച കിലന്തതായ സേട്ഠിനോ ച മരണസോകേന രത്തിഭാഗസമനന്തരേ കാലമകാസി. സാ പുനദിവസേ സേട്ഠിധീതാ ഏകമേവ ഭത്തപിണ്ഡം ഗണ്ഹി. ദാനകമ്മികോ തസ്സാ കിരിയം ഉപധാരേത്വാ, ‘‘അമ്മ, തയാ പഠമദിവസേ തയോ പിണ്ഡാ ഗഹിതാ, പുനദിവസേ ദ്വേ, അജ്ജ ഏകമേവ ഗണ്ഹസി. കിം നു ഖോ കാരണ’’ന്തി പുച്ഛി. സാ തം കാരണം കഥേസി. കതരഗാമവാസിനോ പന, അമ്മ, തുമ്ഹേതി. സാ തമ്പി കാരണം നിപ്പദേസതോ കഥേസി. ‘‘അമ്മ, ഏവം സന്തേ ത്വം അമ്ഹാകം സേട്ഠിധീതാ നാമ അഹോസി, മയ്ഹഞ്ച അഞ്ഞാ ദാരികാ നത്ഥി, ത്വം ഇതോ പട്ഠായ മമ ധീതാ, അമ്മാ’’തി തം ധീതരം കത്വാ ഗണ്ഹി.

സാ ഉട്ഠായ സമുട്ഠായ ദാനഗ്ഗേ മഹാസദ്ദം സുത്വാ ‘‘കസ്മാ അയം, താത, ഉച്ചാസദ്ദമഹാസദ്ദോ’’തി ആഹ. അമ്മ, മഹാജനസ്സ അന്തരേ നാമ അപ്പസദ്ദം കാതും ന സക്കാതി. അഹമേത്ഥ ഉപായം ജാനാമി, താതാതി. കിം കാതും വട്ടതി, അമ്മാതി? സമന്താ വതിം കത്വാ ദ്വേ ദ്വാരാനി യോജേത്വാ അന്തോ ഭാജനാനി ഠപാപേത്വാ ഏകേന ദ്വാരേന പവിസിത്വാ ഭത്തം ഗണ്ഹിത്വാ ഏകേന ദ്വാരേന നിക്ഖമനം കരോഥ, താതാതി. സാധു, അമ്മാതി പുനദിവസതോ പട്ഠായ തഥാ കാരേസി. തതോ പട്ഠായ ദാനഗ്ഗം പദുമസ്സരം വിയ സന്നിസിന്നസദ്ദം അഹോസി.

തതോ ഘോസകസേട്ഠി പുബ്ബേ ദാനഗ്ഗസ്മിം ഉച്ചാസദ്ദമഹാസദ്ദം സുത്വാ തദാ തം അസുണന്തോ ദാനകമ്മികം പക്കോസാപേത്വാ പുച്ഛി – ‘‘ത്വം അജ്ജ ദാനം ന ദാപേസീ’’തി. ദിന്നം, അയ്യാതി. അഥ കസ്മാ പുബ്ബേ വിയ ദാനഗ്ഗേ സദ്ദോ ന സുയ്യതീതി? ആമ, അയ്യ, ഏകാ മേ ധീതാ അത്ഥി, അഹം തായ കഥിതഉപായേ ഠത്വാ ദാനഗ്ഗം നിസ്സദ്ദമകാസിന്തി. തവ ധീതാ നാമ നത്ഥി, കുതോ തേ ധീതാ ലദ്ധാതി? സോ വഞ്ചേതും അസക്കുണേയ്യഭാവേന സേട്ഠിസ്സ സബ്ബം ധീതു ആഗമനവിധാനം കഥേസി. കസ്മാ പന ഭോ ത്വം ഏവരൂപം ഭാരിയം കമ്മമകാസി? ത്വം ഏത്തകം അദ്ധാനം മമ ധീതരം അത്തനോ സന്തികേ വസമാനം നാരോചേസി, വേഗേന തം അമ്ഹാകം ഗേഹം ആണാപേഹീതി. സോ തസ്സ വചനം സുത്വാ അകാമകോ ആണാപേസി. തതോ പട്ഠായ സേട്ഠി തം ധീതുട്ഠാനേ ഠപേത്വാ ‘‘ധീതു സക്കാരം കരോമീ’’തി അത്തനോ സമാനജാതികേഹി കുലേഹി ധീതു സമാനവയാനി പഞ്ച കുമാരികസതാനി തസ്സാ പരിവാരമകാസി.

അഥേകദിവസം ഉദേനോ രാജാ നഗരേ അനുസഞ്ചരന്തോ തം സാമാവതിം താഹി കുമാരീഹി പരിവാരിതം കീളമാനം ദിസ്വാ ‘‘കസ്സായം ദാരികാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ഘോസകസേട്ഠിസ്സ ധീതാ’’തി സുത്വാ സസ്സാമികഅസ്സാമികഭാവം പുച്ഛി. തതോ അസ്സാമികഭാവേ കഥിതേ ‘‘ഗച്ഛഥ സേട്ഠിനോ കഥേഥ ‘തുമ്ഹാകം ധീതരം രാജാ ഇച്ഛതീ’’’തി. തം സുത്വാ സേട്ഠി ‘‘അമ്ഹാകം അഞ്ഞാ ദാരികാ നത്ഥി, ഏകധീതികം സപത്തിവാസേ ദാതും ന സക്കോമാ’’തി. രാജാ തം കഥം സുത്വാ സേട്ഠിം ച സേട്ഠിഭരിയഞ്ച ബഹി കത്വാ സകലഗേഹം ലഞ്ഛാപേസി. സാമാവതീ ബഹി കീളിത്വാ ആഗച്ഛന്തീ മാതാപിതരോ ബഹി നിസിന്നകേ ദിസ്വാ ‘‘അമ്മതാതാ, കസ്മാ ഇധ നിസിന്നത്ഥാ’’തി? തേ തം കാരണം കഥയിംസു. അമ്മതാതാ, കസ്മാ തുമ്ഹേ ഇമം പടിവചനം ന ജാനാഥ ‘‘മമ ധീതാ സപത്തിവാസേ വസന്തീ ഏകികാ വസിതും ന സക്ഖിസ്സതി, സചസ്സാ പരിവാരാ പഞ്ചസതാ കുമാരിയോ വസാപേഥ, ഏവം വസിസ്സതീ’’തി. ഇദാനി ഏവം കഥാപേഥ, താതാതി. ‘‘സാധു, അമ്മ, മയം തവ ചിത്തം ന ജാനിമ്ഹാ’’തി വത്വാ തേ തഥാ കഥയിംസു. രാജാ ഉത്തരിതരം പസീദിത്വാ ‘‘സഹസ്സമ്പി ഹോതു, സബ്ബാ ആനേഥാ’’തി ആഹ. അഥ നം ഭദ്ദകേന നക്ഖത്തമുഹുത്തകേന പഞ്ചമാതുഗാമസതപരിവാരം രാജഗേഹം നയിംസു. രാജാ താ പഞ്ചസതാപി തസ്സായേവ പരിവാരം കത്വാ അഭിസേകം കത്വാ വിസും ഏകസ്മിം പാസാദേ വസാപേസി.

തേന ച സമയേന കോസമ്ബിയം ഘോസകസേട്ഠി കുക്കുടസേട്ഠി പവാരികസേട്ഠീതി തയോ ജനാ അഞ്ഞമഞ്ഞം സഹായകാ ഹോന്തി. തേ തയോപി ജനാ പഞ്ചസതേ താപസേ പടിജഗ്ഗന്തി. താപസാപി ചത്താരോ മാസേ തേസം സന്തികേ വസിത്വാ അട്ഠ മാസേ ഹിമവന്തേ വസന്തി. അഥേകദിവസം തേ താപസാ ഹിമവന്തതോ ആഗച്ഛന്താ മഹാകന്താരേ തസിതാ കിലന്താ ഏകം മഹന്തം വടരുക്ഖം പത്വാ തത്ഥ അധിവത്ഥായ ദേവതായ സന്തികാ സങ്ഗഹം പച്ചാസീസന്താ നിസീദിംസു. ദേവതാ സബ്ബാലങ്കാരവിഭൂസിതം ഹത്ഥം പസാരേത്വാ തേസം പാനീയപാനകാദീനി ദത്വാ കിലമഥം പടിവിനോദേസി. തേ ദേവതായ ആനുഭാവേന വിമ്ഹിതാ പുച്ഛിംസു – ‘‘കിം നു ഖോ ദേവതേ കമ്മം കത്വാ തയാ അയം സമ്പത്തി ലദ്ധാ’’തി? ദേവതാ ആഹ – ലോകേ ബുദ്ധോ നാമ ഭഗവാ ഉപ്പന്നോ, സോ ഏതരഹി സാവത്ഥിയം വിഹരതി. അനാഥപിണ്ഡികോ ഗഹപതി തം ഉപട്ഠാതി. സോ ഉപോസഥദിവസേസു അത്തനോ ഭതകാനം പകതിഭത്തവേതനമേവ ദത്വാ ഉപോസഥം കാരാപേസി. അഥാഹം ഏകദിവസം മജ്ഝന്ഹികേ പാതരാസത്ഥായ ആഗതോ കഞ്ചി ഭതകം കമ്മം കരോന്തം അദിസ്വാ ‘‘അജ്ജ മനുസ്സാ കസ്മാ കമ്മം ന കരോന്തീ’’തി പുച്ഛിം. തസ്സ മേ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. അഥാഹം ഏതദവോചം – ‘‘ഇദാനി ഉപഡ്ഢദിവസോ ഗതോ, സക്കാ നു ഖോ ഉപഡ്ഢഉപോസഥം കാതു’’ന്തി. തതോ സേട്ഠിസ്സ പടിവേദേത്വാ ‘‘സക്കാ കാതു’’ന്തി ആഹ. സ്വാഹം ഉപഡ്ഢദിവസം ഉപോസഥം സമാദിയിത്വാ തദഹേവ കാലം കത്വാ ഇമം സമ്പത്തിം പടിലഭിന്തി.

അഥ തേ താപസാ ‘‘ബുദ്ധോ കിര ഉപ്പന്നോ’’തി സഞ്ജാതപീതിപാമോജ്ജാ തതോ സാവത്ഥിം ഗന്തുകാമാ ഹുത്വാപി ‘‘ബഹൂപകാരാ നോ ഉപട്ഠാകസേട്ഠിനോ, തേസമ്പി ഇമമത്ഥം ആരോചേസ്സാമാ’’തി കോസമ്ബിം ഗന്ത്വാ സേട്ഠീഹി കതസക്കാരബഹുമാനാ ‘‘തദഹേവ മയം ഗച്ഛാമാ’’തി ആഹംസു. ‘‘കിം, ഭന്തേ, തുരിതത്ഥ, നനു തുമ്ഹേ പുബ്ബേ ചത്താരോ പഞ്ച മാസേ വസിത്വാ ഗച്ഛഥാ’’തി വുത്താ തം പവത്തിം ആരോചേസും. ‘‘തേന ഹി, ഭന്തേ, സഹേവ ഗച്ഛാമാ’’തി ച വുത്തേ – ‘‘ഗച്ഛാമ മയം, തുമ്ഹേ സണികം ആഗച്ഛഥാ’’തി സാവത്ഥിം ഗന്ത്വാ ഭഗവതോ സന്തികേ പബ്ബജിത്വാ അരഹത്തം പാപുണിംസു.

തേപി സേട്ഠിനോ പച്ഛാ പഞ്ചസതപഞ്ചസതസകടപരിവാരാ സാവത്ഥിം ഗന്ത്വാ ജേതവനതോ അവിദൂരേ ഠാനേ ഖന്ധാവാരം ബന്ധിത്വാ സത്ഥു സന്തികം ഗന്ത്വാ പഞ്ചപതിട്ഠിതേന വന്ദിത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു. സത്ഥാ തേസം ചരിയാവസേന ധമ്മം ദേസേസി. ദേസനാപരിയോസാനേ തയോപി സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠായ സ്വാതനായ നിമന്തേത്വാ പുനദിവസേ ബുദ്ധപ്പമുഖസ്സ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ മഹാദാനം ദത്വാ തേനേവ നിയാമേന അജ്ജതനായ സ്വാതനായാതി നിമന്തേത്വാ അദ്ധമാസം ഖന്ധാവാരഭത്തം നാമ ദത്വാ സത്ഥാരം അത്തനോ നഗരം ആഗമനത്ഥായ യാചിംസു. സത്ഥാ ‘‘സുഞ്ഞാഗാരേ തഥാഗതാ അഭിരമന്തീ’’തി കഥേസി. തേ ‘‘അഞ്ഞാതം, ഭന്തേ’’തി വത്വാ ‘‘തുമ്ഹേ അമ്ഹേഹി പഹിതസാസനേന ആഗച്ഛേയ്യാഥാ’’തി വത്വാ സത്ഥാരം വന്ദിത്വാ തിക്ഖത്തും പദക്ഖിണം കത്വാ അത്തനോ നഗരമേവ ആഗന്ത്വാ തയോപി ജനാ സകേ സകേ ഉയ്യാനേ വിഹാരേ കാരാപേസും. ഘോസകസേട്ഠിനാ കാരിതോ ഘോസിതാരാമോ നാമ ജാതോ, കുക്കുടസേട്ഠിനാ കാരിതോ കുക്കുടാരാമോ നാമ ജാതോ, പാവാരികസേട്ഠിനാ കാരിതം പാവാരികമ്ബവനം നാമ ജാതം. തേ വിഹാരേ കാരാപേത്വാ സത്ഥു ദൂതം പഹിണിംസു – ‘‘സത്ഥാ അമ്ഹാകം സങ്ഗഹം കാതും ഇമം നഗരം ആഗച്ഛതൂ’’തി. സത്ഥാ ‘‘കോസമ്ബിം ഗമിസ്സാമീ’’തി മഹാഭിക്ഖുസങ്ഘപരിവാരോ ചാരികം നിക്ഖമന്തോ അന്തരാമഗ്ഗേ മാഗണ്ഡിയബ്രാഹ്മണസ്സ അരഹത്തൂപനിസ്സയം ദിസ്വാ ഗമനം വിച്ഛിന്ദിത്വാ കുരുരട്ഠേ കമ്മാസദമ്മം നാമ നിഗമം അഗമാസി.

തസ്മിം സമയേ മാഗണ്ഡിയോ സബ്ബരത്തിം ബഹിഗാമേ അഗ്ഗിം ജുഹിത്വാ പാതോവ അന്തോഗാമം പവിസതി. സത്ഥാപി പുനദിവസേ അന്തോഗാമം പിണ്ഡായ പവിസന്തോ പടിപഥേ മാഗണ്ഡിയബ്രാഹ്മണസ്സ അത്താനം ദസ്സേസി. സോ ദസബലം ദിസ്വാ ചിന്തേസി – ‘‘അഹം ഏത്തകം കാലം മമ ധീതു രൂപസമ്പത്തിയാ സദിസം ദാരകം പരിയേസന്തോ ചരാമി, രൂപസമ്പത്തിയാ ച സതിപി ഏവരൂപം ഗഹിതപബ്ബജ്ജമേവ പത്ഥേസിം. അയം ഖോ പന പബ്ബജിതോ അഭിരൂപോ ദസ്സനീയോ മമ ധീതുയേവ അനുച്ഛവികോ’’തി വേഗേന ഗേഹം അഗമാസി. തസ്സ കിര ബ്രാഹ്മണസ്സ പുബ്ബേ ഏകോ പബ്ബജിതവംസോ അത്ഥി, തേനസ്സ പബ്ബജിതമേവ ദിസ്വാ ചിത്തം നമതി. സോ ബ്രാഹ്മണിം ആമന്തേസി – ‘‘ഭദ്ദേ മയാ ഏവരൂപോ പബ്ബജിതോ നാമ നദിട്ഠപുബ്ബോ സുവണ്ണവണ്ണോ ബ്രഹ്മവണ്ണോ മമ ധീതുയേവ അനുച്ഛവികോ, സീഘം മേ ധീതരം അലങ്കരോഹീ’’തി. ബ്രാഹ്മണിയാ ധീതരം അലങ്കരോന്തിയാവ സത്ഥാ അത്തനോ ഠിതട്ഠാനേ പദചേതിയാനി ദസ്സേത്വാ അന്തോനഗരം പാവിസി.

അഥ ബ്രാഹ്മണോ ബ്രാഹ്മണിയാ സദ്ധിം ധീതരം ഗഹേത്വാ തം ഠാനം ആഗച്ഛന്തോ അന്തോഗാമം പവിട്ഠകാലേ ആഗതത്താ ഇതോ ചിതോ ച ഓലോകേന്തോ ദസബലം അദിസ്വാ ബ്രാഹ്മണിം പരിഭാസതി – ‘‘തവ കാരണം ഭദ്ദകം നാമ നത്ഥി, തയി പപഞ്ചം കരോന്തിയാവ സോ പബ്ബജിതോ നിക്ഖമിത്വാ ഗതോ’’തി. ബ്രാഹ്മണ, ഗതോ താവ ഹോതു, കതരദിസാഭാഗേന ഗതോതി? ഇമിനാ ദിസാഭാഗേനാതി സത്ഥു ഗതട്ഠാനം ഓലോകേന്തോവ പദചേതിയാനി ദിസ്വാ ‘‘ഭദ്ദേ ഇമാനി തസ്സ പുരിസസ്സ പദാനി, ഇതോ ഗതോ ഭവിസ്സതീ’’തി ആഹ. അഥ, ബ്രാഹ്മണീ, സത്ഥു പദചേതിയം ദിസ്വാ ചിന്തേസി – ‘‘ബാലോ വതായം ബ്രാഹ്മണോ അത്തനോ ഗന്ഥമത്തസ്സാപി അത്ഥം ന ജാനാതീ’’തി തേന സദ്ധിം പരിഹാസം കരോന്തീ ആഹ – ‘‘യാവ ബാലോ ചാസി, ബ്രാഹ്മണ, ഏവരൂപസ്സ നാമ പുരിസസ്സ ധീതരം ദസ്സാമീതി വദസി. രാഗേന ഹി രത്തസ്സ ദോസേന ദുട്ഠസ്സ മോഹേന മൂള്ഹസ്സ പുരിസസ്സ പദം നാമ ഏവരൂപം ന ഹോതി. ലോകേ പന വിവടച്ഛദസ്സ സബ്ബഞ്ഞുബുദ്ധസ്സ ഏതം പദം’’ പസ്സ, ബ്രാഹ്മണ –

‘‘രത്തസ്സ ഹി ഉക്കുടികം പദം ഭവേ,

ദുട്ഠസ്സ ഹോതി അവകഡ്ഢിതം പദം;

മൂള്ഹസ്സ ഹോതി സഹസാനുപീളിതം,

വിവടച്ഛദസ്സ ഇദമീദിസം പദ’’ന്തി.

സോ ബ്രാഹ്മണിയാ ഏത്തകം കഥേന്തിയാപി അസുത്വാ ‘‘ത്വം നാമ ചണ്ഡാ മുഖരാ’’തി ആഹ. തേസം ദ്വിന്നമ്പി അഞ്ഞമഞ്ഞം വിവാദം കരോന്താനംയേവ സത്ഥാ പിണ്ഡായ ചരിത്വാ സദ്ധിം ഭിക്ഖുസങ്ഘേന കതഭത്തകിച്ചോ ബ്രാഹ്മണസ്സ ദസ്സനൂപചാരേനേവ നിക്ഖമി. ബ്രാഹ്മണോ സത്ഥാരം ദൂരതോവ ആഗച്ഛന്തം ദിസ്വാ ബ്രാഹ്മണിം അപസാദേത്വാ ‘‘അയം സോ പുരിസോ’’തി ഹട്ഠപഹട്ഠോ ദസബലസ്സ പുരതോ ഠത്വാ ‘‘ഭോ പബ്ബജിത, അഹം പാതോവ പട്ഠായ തം പരിയേസന്തോ ചരാമി, ഇമസ്മിം ജമ്ബുദീപേ മമ ധീതായ സമാനരൂപാ ഇത്ഥീ നാമ നത്ഥി, പുരിസോപി തയാ സദ്ധിം സമാനരൂപോ നാമ നത്ഥി, മമ ധീതരം തുയ്ഹം പോസനത്ഥായ ദമ്മി, ഗണ്ഹാഹി ന’’ന്തി ആഹ. അഥ നം സത്ഥാ ‘‘അഹം, ബ്രാഹ്മണ, കാമഗ്ഗവാസിനിയോ ഉത്തമരൂപധരാ നാനാവണ്ണം കഥം കഥേന്തിയോ മമ പലോഭനത്ഥമേവ ആഗന്ത്വാ സന്തികേ ഠിതാ ദേവധീതാപി ന ഇച്ഛിം, കിമങ്ഗം പന ഇമം ഗണ്ഹിസ്സാമീ’’തി വത്വാ ഇമം ഗാഥമാഹ –

‘‘ദിസ്വാന തണ്ഹം അരതിം രഗഞ്ച,

നാഹോസി ഛന്ദോ അപി മേഥുനസ്മിം;

കിംമേവിദം മുത്തകരീസപുണ്ണം,

പാദാപി നം സമ്ഫുസിതും ന ഇച്ഛേ’’തി. (സു. നി. ൮൪൧);

മാഗണ്ഡിയാ ചിന്തേസി – ‘‘അനത്ഥികേന നാമ ‘അല’ന്തി വത്തുമേവ വട്ടതി. അയം പന മമ സരീരം മുത്തകരീസപുണ്ണം നാമ കത്വാ ‘പാദാപി നം സമ്ഫുസിതും ന ഇച്ഛേ’തി അവോച, ഏകം ഇസ്സരിയട്ഠാനം ലഭന്തീ അന്തരമേവസ്സ പസ്സിസ്സാമീ’’തി ആഘാതം ബന്ധി. സത്ഥാ തം അമനസികത്വാ ചരിയവസേന ബ്രാഹ്മണസ്സ ധമ്മദേസനം ആരഭി. ദേസനാപരിയോസാനേ ഉഭോപി ജായമ്പതികാ അനാഗാമിഫലേ പതിട്ഠായ ‘‘ഇദാനി അമ്ഹാകം ഘരാവാസേന അത്ഥോ നത്ഥീ’’തി ധീതരം മാഗണ്ഡിയം ചൂളപിതരം സമ്പടിച്ഛാപേത്വാ ഉഭോപി പബ്ബജിത്വാ അരഹത്തം പാപുണിംസു. അഥ രാജാ ഉദേനോ ചൂളമാഗണ്ഡിയേന സദ്ധിം വോഹാരം കത്വാ മാഗണ്ഡിയദാരികം രാജാനുഭാവേന ഗേഹം ആനേത്വാ അഭിസേകം കത്വാ തസ്സാ പഞ്ചമാതുഗാമസതപരിവാരായ വസനട്ഠാനം വിസും പാസാദം അദാസി.

സത്ഥാപി ഖോ അനുപുബ്ബേന ചാരികം ചരമാനോ കോസമ്ബിനഗരം സമ്പാപുണി. സേട്ഠിനോ സത്ഥു ആഗമനം സുത്വാ പച്ചുഗ്ഗമനം കത്വാ പഞ്ചപതിട്ഠിതേന വന്ദിത്വാ ഏകമന്തം നിസിന്നാ ഭഗവന്തം ഏതദവോചും – ‘‘ഇമേ, ഭന്തേ, തയോ വിഹാരാ തുമ്ഹേ ഉദ്ദിസ്സ കതാ, പടിഗ്ഗണ്ഹഥ, ഭന്തേ, വിഹാരേ ചാതുദ്ദിസസ്സ സങ്ഘസ്സ സങ്ഗഹത്ഥായാ’’തി. പടിഗ്ഗഹേസി ഭഗവാ വിഹാരേ. തേപി സേട്ഠിനോ സത്ഥാരം സ്വാതനായ നിമന്തേത്വാ അഭിവാദേത്വാ ഘരം അഗമംസു.

മാഗണ്ഡിയാപി ഖോ സത്ഥു ആഗതഭാവം സുത്വാ ഛിന്നഭിന്നകേ ധുത്തേ പക്കോസാപേത്വാ തേസം ലഞ്ജം ദത്വാ ‘‘തുമ്ഹേ സമണം ഗോതമം ഇമിനാ ഇമിനാ ച നിയാമേന അക്കോസഥാ’’തി വത്വാ ഉയ്യോജേസി. തേ സത്ഥു അന്തോഗാമം പവിസനവേലായ സപരിവാരം സത്ഥാരം നാനാവിധേഹി അക്കോസേഹി അക്കോസിംസു. ആയസ്മാ ആനന്ദോ സത്ഥാരം ആഹ – ‘‘ഭന്തേ, ഏവരൂപേ അക്കോസനട്ഠാനേ ന വസിസ്സാമ, അഞ്ഞം നഗരം ഗച്ഛാമാ’’തി. സത്ഥാ, ‘‘ആനന്ദ, തഥാഗതാ നാമ അട്ഠഹി ലോകധമ്മേഹി ന കമ്പന്തി, അയമ്പി സദ്ദോ സത്താഹം നാതിക്കമിസ്സതി, അക്കോസകാനംയേവ ഉപരി പതിസ്സതി, ത്വം മാ വിതക്കയിത്ഥാ’’തി. തേപി തയോ നഗരസേട്ഠിനോ മഹാസക്കാരേന ഭഗവന്തം പവേസേത്വാ മഹാദാനം അദംസു. തേസം അപരാപരം ദാനം ദദന്താനംയേവ മാസോ അതിക്കമി, അഥ നേസം ഏതദഹോസി – ‘‘ബുദ്ധാ നാമ സബ്ബലോകം അനുകമ്പമാനാ ഉപ്പജ്ജന്തി, അഞ്ഞേസമ്പി ഓകാസം ദസ്സാമാ’’തി. തതോ തേ കോസമ്ബിനഗരവാസിനോപി ജനസ്സ ഓകാസം അകംസു. തതോ പട്ഠായ നാഗരാപി വീഥിസഭാഗേന ഗണസഭാഗേന മഹാദാനം ദേന്തി.

അഥേകദിവസം സത്ഥാ ഭിക്ഖുസങ്ഘപരിവുതോ മാലാകാരകജേട്ഠകസ്സ ഗേഹേ നിസീദി. തസ്മിം ഖണേ സാമാവതിയാ ഉപട്ഠായികാ ഖുജ്ജുത്തരാ അട്ഠ കഹാപണേ ആദായ മാലത്ഥായ തം ഗേഹം അഗമാസി. മാലാകാരജേട്ഠകോ തം ദിസ്വാ, ‘‘അമ്മ ഉത്തരേ, അജ്ജ തുയ്ഹം പുപ്ഫാനി ദാതും ഖണോ നത്ഥി, അഹം ബുദ്ധപ്പമുഖം ഭിക്ഖുസങ്ഘം പരിവിസാമി. ത്വമ്പി പരിവേസനായ സഹായികാ ഹോഹി, ഏവം ഇതോ പരേസം വേയ്യാവച്ചകരണതോ മുച്ചിസ്സതീ’’തി ആഹ. തതോ ഖുജ്ജുത്തരാ അത്തനാ ലദ്ധം ഭോജനം ഭുഞ്ജിത്വാ ബുദ്ധാനം ഭത്തഗ്ഗേ വേയ്യാവച്ചം അകാസി. സാ സത്ഥാരാ ഉപനിസിന്നകഥാവസേന കഥിതം ധമ്മം സബ്ബമേവ ഉഗ്ഗണ്ഹി. അനുമോദനം പന സുത്വാ സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠാസി.

സാ അഞ്ഞേസു ദിവസേസു ചത്താരോവ കഹാപണേ ദത്വാ പുപ്ഫാനി ഗഹേത്വാ ഗച്ഛതി, തസ്മിം പന ദിവസേ ദിട്ഠസച്ചഭാവേന പരസന്തകേ ചിത്തം അനുപ്പാദേത്വാ സബ്ബേവ അട്ഠ കഹാപണേ ദത്വാ പച്ഛിം പൂരേത്വാ പുപ്ഫാനി ആദായ സാമാവതിയാ സന്തികം അഗമാസി. അഥ നം സാ പുച്ഛി – ‘‘അമ്മ ഉത്തരേ, ത്വം അഞ്ഞേസു ദിവസേസു ന ബഹൂനി പുപ്ഫാനി ആഹരസി, അജ്ജ പന ബഹുകാനി, കിം നോ രാജാ ഉത്തരിതരം പസന്നോ’’തി? സാ മുസാവാദേ അഭബ്ബതായ അതീതേ അത്തനാ കതം അനിഗുഹിത്വാ സബ്ബം കഥേസി. ‘‘അഥ കസ്മാ അജ്ജ ബഹൂനി പുപ്ഫാനി ആഹരസീ’’തി വുത്താ ച ഏവമാഹ – ‘‘അഹം അജ്ജ ദസബലസ്സ ധമ്മം സുത്വാ അമതം സച്ഛാകാസിം, തസ്മാ തുമ്ഹേ ന വഞ്ചേമീ’’തി. തം സുത്വാ, ‘‘അമ്മ ഉത്തരേ, തയാ ലദ്ധം അമതധമ്മം അമ്ഹാകമ്പി ദേഹീ’’തി സബ്ബാവ ഹത്ഥം പസാരയിംസു. അയ്യേ, ഏവം ദാതും ന സക്കാ, അഹം പന സത്ഥാരാ കഥിതനിയാമേന തുമ്ഹാകം ധമ്മം ദേസേസ്സാമി, തുമ്ഹേ അത്തനോ ഹേതുമ്ഹി സതി തം ധമ്മം ലഭിസ്സഥാതി. തേന ഹി, അമ്മ ഉത്തരേ, കഥേഹീതി. ‘‘ഏവം കഥേതും ന സക്കാ, മയ്ഹം ഉച്ചം ആസനം പഞ്ഞാപേത്വാ തുമ്ഹേ നീചാസനേസു നിസീദഥാ’’തി ആഹ. താ പഞ്ചസതാപി ഇത്ഥിയോ ഖുജ്ജുത്തരായ ഉച്ചാസനം ദത്വാ സയം നീചാസനാനി ഗഹേത്വാ നിസീദിംസു. ഖുജ്ജുത്തരാപി സേക്ഖപടിസമ്ഭിദാസു ഠത്വാ താസം ധമ്മം ദേസേസി. ദേസനാപരിയോസാനേ സാമാവതിം ജേട്ഠികം കത്വാ സബ്ബാവ സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠഹിംസു. തതോ പട്ഠായ ഖുജ്ജുത്തരം വേയ്യാവച്ചകരണതോ അപനേത്വാ ‘‘ത്വം സത്ഥു ധമ്മകഥം സുത്വാ ആഹരിത്വാ അമ്ഹേ സാവേഹീ’’തി ആഹംസു. ഖുജ്ജുത്തരാപി തതോ പട്ഠായ തഥാ അകാസി.

കസ്മാ പനേസാ ദാസീ ഹുത്വാ നിബ്ബത്താതി? സാ കിര കസ്സപദസബലസ്സ സാസനേ ഏകായ സാമണേരിയാ അത്തനോ വേയ്യാവച്ചം കാരേസി. തേന കമ്മേന പഞ്ച ജാതിസതാനി പരേസം ദാസീയേവ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തി. കസ്മാ പന ഖുജ്ജാ അഹോസീതി? അനുപ്പന്നേ കിര ബുദ്ധേ അയം ബാരാണസിരഞ്ഞോ ഗേഹേ വസന്തീ ഏകം രാജകുലൂപകം പച്ചേകബുദ്ധം ഖുജ്ജധാതുകം ദിസ്വാ അത്തനാ സഹവാസീനം മാതുഗാമാനം പുരതോ പരിഹാസം കരോന്തീ ഖുജ്ജാകാരേന വിചരി. തസ്മാ ഖുജ്ജാ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തി. കിം പന കത്വാ സാ പഞ്ഞവന്തീ ജാതാതി? അനുപ്പന്നേ ബുദ്ധേ അയം ബാരാണസിരഞ്ഞോ ഗേഹേ വസന്തീ അട്ഠ പച്ചേകബുദ്ധേ രാജഗേഹതോ ഉണ്ഹപായാസസ്സ പൂരിതേ പത്തേ ഗഹേത്വാ ഗച്ഛന്തേ ദിസ്വാ ‘‘ഏത്ഥ ഠപേത്വാ ഗച്ഛഥ, ഭന്തേ’’തി അട്ഠ സുവണ്ണകടകേ ഓമുഞ്ചിത്വാ അദാസി. തസ്സ കമ്മസ്സ നിസ്സന്ദേന പഞ്ഞവന്തീ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തി.

അഥ ഖോ താ സാമാവതിയാ പരിവാരാ പഞ്ചസതാ ഇത്ഥിയോ പടിവിദ്ധസച്ചാപി സമാനാ രഞ്ഞോ അസ്സദ്ധഭാവേന കാലേന കാലം സത്ഥു സന്തികം ഗന്ത്വാ ബുദ്ധദസ്സനം ന ലഭന്തി. തസ്മാ ദസബലേ അന്തരവീഥിം പടിപന്നേ വാതപാനേസു നപ്പഹോന്തേസു അത്തനോ അത്തനോ ഗബ്ഭേസു ഛിദ്ദം കത്വാ തേഹി ഓലോകേന്തി. അഥേകദിവസം മാഗണ്ഡിയാ അത്തനോ പാസാദതലതോ നിക്ഖമിത്വാ ചങ്കമമാനാ താസം വസനട്ഠാനം ഗന്ത്വാ ഗബ്ഭച്ഛിദ്ദം ദിസ്വാ ‘‘കിമിദ’’ന്തി പുച്ഛി. താഹി തസ്സാ സത്ഥരി ബദ്ധാഘാതതം അജാനന്തീഹി – ‘‘സത്ഥാ ഇമം നഗരം ആഗതോ, മയം ഏത്ഥ ഠത്വാ സത്ഥാരം പസ്സാമ ചേവ പൂജേമ ചാ’’തി വുത്തേ ‘‘ഇദാനിസ്സ കത്തബ്ബം ജാനിസ്സാമി, ഇമാപി തസ്സ ഉപട്ഠായികാ, ഇമാസമ്പി കത്തബ്ബം ജാനിസ്സാമീ’’തി ചിന്തേത്വാ ഗന്ത്വാ രഞ്ഞാ സദ്ധിം രഹോഗതകാലേ, ‘‘മഹാരാജ, സാമാവതിമിസ്സകാനം ബഹിദ്ധാ പത്ഥനാ അത്ഥി, കതിപാഹേനേവ തേ ജീവിതം മാരേസ്സന്തി, സാമാവതീ, സപരിവാരാ തുമ്ഹേസു സിനേഹം വാ പേമം വാ ന കരോതി, സമണം പന ഗോതമം അന്തരവീഥിയാ ഗച്ഛന്തം ദിസ്വാ വാതപാനേസു അപ്പഹോന്തേസു താനി ഖണ്ഡിത്വാപി ഓകാസം കത്വാ ഓലോകേന്തീ’’തി ആഹ. രാജാ ‘‘ന താ ഏവരൂപം കരിസ്സന്തീ’’തി ന സദ്ദഹതി. പുന വുത്തേപി ന സദ്ദഹതിയേവ. അഥ നം തിക്ഖത്തും വുത്തേപി അസ്സദ്ദഹന്തം ‘‘സചേ മേ വചനം ന സദ്ദഹസി, താസം വസനട്ഠാനം ഗന്ത്വാ ഉപധാരേഹി, മഹാരാജാ’’തി ആഹ. രാജാ ഗന്ത്വാ ഗബ്ഭേസു ഛിദ്ദം ദിസ്വാ ‘‘ഇദം കി’’ന്തി പുച്ഛിത്വാ തസ്മിം അത്ഥേ ആരോചിതേ താസം അക്കുജ്ഝിത്വാ കിഞ്ചി അവത്വാ ഛിദ്ദാനി പിദഹാപേസി. രാജാ തതോ പട്ഠായ താസം പാസാദേ ഉദ്ധച്ഛിദ്ദകജാലവാതപാനാനി കാരേസി.

സാ തേന കാരണേന രാജാനം കോപേതും അസക്കോന്തീ, ‘‘ദേവ, ഏതാസം തുമ്ഹേസു പേമം അത്ഥി വാ നത്ഥി വാതി ജാനിസ്സാമ, അട്ഠ കുക്കുടേ പേസേത്വാ തുമ്ഹാകം അത്ഥായ പചാപേഥാ’’തി ആഹ. രാജാ തസ്സാ വചനം സുത്വാ ‘‘ഇമേ പചിത്വാ പേസേതൂ’’തി സാമാവതിയാ അട്ഠ കുക്കുടേ പഹിണി. സോതാപന്നാ അരിയസാവികാ ജീവമാനേ കുക്കുടേ കിം പചിസ്സതി, അലന്തി വത്വാ പന ഹത്ഥേനപി ഫുസിതും ന ഇച്ഛി. മാഗണ്ഡിയാ ‘‘ഹോതു, മഹാരാജ, ഏതേയേവ ച കുക്കുടേ സമണസ്സ ഗോതമസ്സ പചനത്ഥായ പേസേഹീ’’തി. രാജാ തഥാ അകാസി. മാഗണ്ഡിയാ അന്തരാമഗ്ഗേയേവ കുക്കുടേ മാരാപേത്വാ ‘‘ഇമേ കുക്കുടേ പചാപേത്വാ സമണസ്സ ഗോതമസ്സ ദേതൂ’’തി പഹിണി. സാ തേസം മതഭാവേന ദസബലഞ്ച ഉദ്ദിസ്സ പഹിതഭാവേന പചിത്വാ ദസബലസ്സ പേസേസി. മാഗണ്ഡിയാ ‘‘പസ്സ, മഹാരാജാ’’തി വത്വാ ഏത്തകേനപി രാജാനം കോപേതും നാസക്ഖി.

അയം പന ഉദേനോ താസു ഏകേകിസ്സാ വസനട്ഠാനേ സത്ത സത്ത ദിവസാനി വസി. അഥായം മാഗണ്ഡിയാ ഏകം കണ്ഹസപ്പപോതകം വേളുപബ്ബേ പക്ഖിപാപേത്വാ അത്തനോ വസനട്ഠാനേ ഠപേസി. രഞ്ഞോ ച യത്ഥ കത്ഥചി ഗച്ഛന്തസ്സ ഹത്ഥികന്തവീണം ആദായയേവ ഗമനം ആചിണ്ണം, മാഗണ്ഡിയാ രഞ്ഞോ അത്തനോ സന്തികം ആഗമനകാലേ തം സപ്പപോതകം അന്തോവീണായ പക്ഖിപിത്വാ ഛിദ്ദം പിദഹാപേസി. അഥ നം സാമാവതിയാ സന്തികം ഗമനകാലേ, ‘‘മഹാരാജ, സാമാവതീ നാമ സമണസ്സ ഗോതമസ്സ പക്ഖാ, തുമ്ഹേ ന ഗണേതി. യം കിഞ്ചി കത്വാ തുമ്ഹാകം ദോസമേവ ചിന്തേതി, അപ്പമത്താ ഹോഥാ’’തി ആഹ. രാജാ സാമാവതിയാ വസനട്ഠാനേ സത്താഹം വീതിനാമേത്വാ പുന സത്താഹേ മാഗണ്ഡിയായ നിവേസനം അഗമാസി. സാ തസ്മിം ആഗച്ഛന്തേയേവ ‘‘കച്ചി തേ, മഹാരാജ, സാമാവതീ ഓതാരം ന ഗവേസതീ’’തി കഥേന്തീ വിയ രഞ്ഞോ ഹത്ഥതോ വീണം ഗഹേത്വാ ചാലേത്വാ ‘‘കിം നു ഖോ, മഹാരാജ, ഏത്ഥ അബ്ഭന്തരേ വിചരതീ’’തി വത്വാ സപ്പസ്സ നിക്ഖമനോകാസം കത്വാ ‘‘അബ്ഭുമ്മേ അന്തോ സപ്പോ’’തി വീണം ഛഡ്ഡേത്വാ പലായി. തസ്മിം കാലേ രാജാ പദിത്തം വേണുവനം വിയ പക്ഖിത്തലോണം ഉദ്ധനം വിയ ച ദോസേന തടതടായന്തോ ‘‘വേഗേന സപരിവാരം സാമാവതിം പക്കോസഥാ’’തി ആഹ. രാജപുരിസാ ഗന്ത്വാ പക്കോസിംസു.

സാ രഞ്ഞോ കുദ്ധഭാവം ഞത്വാ സേസമാതുഗാമാനം സഞ്ഞമദാസി. ‘‘രാജാ തുമ്ഹേ ഘാതേതുകാമോ പക്കോസതി, അജ്ജ ദിവസം ഓദിസ്സകേന മേത്താഫരണേന രാജാനം ഫരഥാ’’തി ആഹ. രാജാ താ ഇത്ഥിയോ പക്കോസാപേത്വാ സബ്ബാവ പടിപാടിയാ ഠപേത്വാ മഹാധനും ആദായ വിസപീതകണ്ഡം സന്നയ്ഹിത്വാ ധനും പൂരേത്വാ അട്ഠാസി. തസ്മിം ഖണേ സബ്ബാവ താ സാമാവതിപ്പമുഖാ ഇത്ഥിയോ ഓധിസോ മേത്തം ഫരിംസു. രാജാ കണ്ഡം നേവ ഖിപിതും ന അപനേതും സക്കോതി, ഗത്തേഹി സേദാ മുച്ചന്തി, സരീരം വേധതി, മുഖതോ ഖേളോ പതതി, ഗഹേതബ്ബഗഹണം ന പസ്സതി. അഥ നം സാമാവതീ ‘‘കിം, മഹാരാജ, കിലമസീ’’തി ആഹ. ആമ, ദേവി, കിലമാമി, അവസ്സയോ മേ ഹോഹീതി. സാധു, മഹാരാജ, കണ്ഡം മഹാപഥവിമുഖം കരോഹീതി. രാജാ തഥാ അകാസി. സാ ‘‘രഞ്ഞോ ഹത്ഥതോ കണ്ഡം മുച്ചതൂ’’തി അധിട്ഠാസി. തസ്മിം ഖണേ കണ്ഡം മുച്ചി. രാജാ തംഖണംയേവ ഉദകേ നിമുജ്ജിത്വാ ആഗമ്മ അല്ലകേസോ അല്ലവത്ഥോ സാമാവതിയാ പാദേസു പതിത്വാ ‘‘ഖമ, ദേവി, മയ്ഹം, ഭേദകാനം മേ വചനേന അനുപധാരേത്വാ ഏതം കത’’ന്തി ആഹ. ഖമാമി, ദേവാതി. ‘‘സാധു, ദേവി, ഏവം തയാ മയ്ഹം ഖമിതം നാമ ഹോതി. ഇതോ പട്ഠായ തുമ്ഹാകം യഥാരുചിയാ ദസബലസ്സ ദാനം ദേഥ, പച്ഛാഭത്തം വിഹാരം ഗന്ത്വാ ധമ്മകഥം സുണാഥ, അജ്ജ വോ പട്ഠായ പരിഹാരം ദമ്മീതി. തേന ഹി, ദേവ, അജ്ജ പട്ഠായ ഏകം ഭിക്ഖും യാചിത്വാ ആനേഥ, യോ നോ ധമ്മം വാചേസ്സതീതി. രാജാ സത്ഥു സന്തികം ഗന്ത്വാ യാചന്തോ ആനന്ദത്ഥേരം ലഭി. തതോ പട്ഠായ താ പഞ്ചസതാ ഇത്ഥിയോ ഥേരം പക്കോസാപേത്വാ സക്കാരസമ്മാനം കത്വാ കതഭത്തകിച്ചസ്സ ഥേരസ്സ സന്തികേ ധമ്മം പരിയാപുണന്തി.

താ ഏകദിവസം ഥേരസ്സ അനുമോദനായ പസന്നാ ഥേരസ്സ പഞ്ച ഉത്തരാസങ്ഗസതാനി അദംസു. ഥേരോ കിര പുബ്ബേ തുന്നവായകാലേ ഏകസ്സ പച്ചേകബുദ്ധസ്സ ഏകായ സൂചിയാ സദ്ധിം ഹത്ഥതലമത്തം ചോളഖണ്ഡം അദാസി. സോ സൂചിയാ ഫലേന ഇമസ്മിം അത്തഭാവേ മഹാപഞ്ഞോ അഹോസി, ചോളഖണ്ഡസ്സ ഫലേന ഇമിനാവ നിയാമേന പഞ്ചസതക്ഖത്തും ദുസ്സാനി പടിലഭി.

തതോ മാഗണ്ഡിയാ അഞ്ഞം കാതബ്ബം അപസ്സന്തീ ‘‘ഉയ്യാനം ഗച്ഛാമ, മഹാരാജാ’’തി ആഹ. സാധു, ദേവീതി. സാ രഞ്ഞോ സമ്പടിച്ഛിതഭാവം ഞത്വാ ചൂളപിതരം പക്കോസാപേത്വാ ആഹ – ‘‘അമ്ഹാകം ഉയ്യാനം ഗതകാലേ സാമാവതിയാ വസനട്ഠാനം ഗന്ത്വാ സാമാവതിം സപരിവാരം അന്തോകരിത്വാ ‘രഞ്ഞോ ആണാ’തി വത്വാ ദ്വാരം പിദഹിത്വാ പലാലേന പലിവേഠേത്വാ ഗേഹേ അഗ്ഗിം ദേഥാ’’തി. മാഗണ്ഡിയോ തസ്സാ വചനം സുത്വാ തഥാ അകാസി. തസ്മിം ദിവസേ സബ്ബാപി താ ഇത്ഥിയോ പുബ്ബേ കതസ്സ ഉപപീളകകമ്മസ്സാനുഭാവേന സമാപത്തിം അപ്പേതും നാസക്ഖിംസു, ഏകപ്പഹാരേനേവ ഭുസമുട്ഠി വിയ ഝായിംസു. താസം ആരക്ഖപുരിസാ രഞ്ഞോ സന്തികം ഗന്ത്വാ, ‘‘ദേവ, ഇദം നാമ കരിംസൂ’’തി ആചിക്ഖിംസു.

രാജാ ‘‘കേന കത’’ന്തി പരിയേസന്തോ മാഗണ്ഡിയായ കാരിതഭാവം ഞത്വാ തം പക്കോസാപേത്വാ ‘‘ഭദ്ദേ, ഭദ്ദകം തയാ കമ്മം കതം മയാ കാതബ്ബം കരോന്തിയാ, ‘‘ഉട്ഠായ സമുട്ഠായ മയ്ഹം വധായ പരിസക്കമാനാ ഘാതിതാ, പസന്നോസ്മി, തുയ്ഹം സമ്പത്തിം ദസ്സാമീതി തവ ഞാതകേ പക്കോസാപേഹീ’’തി ആഹ. സാ രഞ്ഞോ കഥം സുത്വാ അഞ്ഞാതകേപി ഞാതകേ കത്വാ പക്കോസാപേസി. രാജാ സബ്ബേസം സന്നിപതിതഭാവം ഞത്വാ രാജങ്ഗണേ ഗലപ്പമാണേസു ആവാടേസു നിഖനിത്വാ ഉപരി ഠിതാനി സീസാനി ഭിന്ദാപേന്തോ മഹന്തേഹി അയനങ്ഗലേഹി കസാപേസി. മാഗണ്ഡിയമ്പി ഖണ്ഡാഖണ്ഡികം ഛിന്ദാപേത്വാ പൂവപചനകടാഹേ പചാപേസി.

കിം പന സാമാവതിയാ സപരിവാരായ അഗ്ഗിനാ ഝാപനകമ്മന്തി? സാ കിര അനുപ്പന്നേ ബുദ്ധേ തേഹേവ പഞ്ചഹി മാതുഗാമസതേഹി സദ്ധിം ഗങ്ഗായം കീളിത്വാ ബഹിതിത്ഥേ ഠിതാ സീതേ ജാതേ അവിദൂരട്ഠാനേ പച്ചേകബുദ്ധസ്സ പണ്ണസാലം ദിസ്വാ അന്തോ അസോധേത്വാവ ബഹി അഗ്ഗിം ദത്വാ വിസിബ്ബേസും. അന്തോപണ്ണസാലായ പച്ചേകബുദ്ധോ നിരോധസമാപത്തിം സമാപജ്ജിത്വാ നിസിന്നോ. താ ജാലാസു പച്ഛിന്നാസു പച്ചേകബുദ്ധം ദിസ്വാ ‘‘കിം അമ്ഹേഹി കതം, അയം പച്ചേകബുദ്ധോ രഞ്ഞോ കുലൂപകോ, ഇമം ദിസ്വാ രാജാ അമ്ഹാകം കുജ്ഝിസ്സതി, ഇദാനി നം സുജ്ഝാപിതം കാതും വട്ടതീ’’തി അഞ്ഞാനിപി ദാരൂനി പക്ഖിപിത്വാ അഗ്ഗിം അദംസു. പുന ജാലായ പച്ഛിന്നായ പച്ചേകബുദ്ധോ സമാപത്തിതോ വുട്ഠായ താസം പസ്സന്തീനംയേവ ചീവരാനി പപ്ഫോടേത്വാ വേഹാസം ഉപ്പതിത്വാ ഗതോ. തേന കമ്മേന നിരയേ പച്ചിത്വാ പക്കാവസേസേന ഇമം ബ്യസനം പാപുണിംസു. ചതുപരിസമജ്ഝേ പന കഥാ ഉദപാദി – ‘‘ബഹുസ്സുതാ വത ഖുജ്ജുത്തരാ, മാതുഗാമഅത്തഭാവേ ഠത്വാ പഞ്ചന്നം മാതുഗാമസതാനം ധമ്മം കഥേത്വാ സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠാപേസി. സാമാവതീപി രഞ്ഞാ അത്തനോ അപ്പിതം കണ്ഡം മേത്താഫരണേന ഫരിത്വാ പടിബാഹീ’’തി തസ്സാപി മഹാജനോ ഗുണം കഥേസി. ഏവമേതം വത്ഥു സമുട്ഠിതം. അഥ സത്ഥാ അപരഭാഗേ ജേതവനേ നിസിന്നോ തദേവ കാരണം അട്ഠുപ്പത്തിം കത്വാ ഖുജ്ജുത്തരം ബഹുസ്സുതാനം, സാമാവതിം മേത്താവിഹാരീനം അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപേസീതി.

ഉത്തരാനന്ദമാതാവത്ഥു

൨൬൨. പഞ്ചമേ ഝായീനന്തി ഝാനാഭിരതാനം ഉപാസികാനം, ഉത്തരാ നന്ദമാതാ, അഗ്ഗാതി ദസ്സേതി. സാ കിര പദുമുത്തരബുദ്ധകാലേ ഹംസവതിയം കുലഗേഹേ നിബ്ബത്താ സത്ഥു ധമ്മകഥം സുണന്തീ സത്ഥാരം ഏകം ഉപാസികം ഝാനാഭിരതാനം അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപേന്തം ദിസ്വാ അധികാരകമ്മം കത്വാ തം ഠാനന്തരം പത്ഥേസി. സാ കപ്പസതസഹസ്സം ദേവമനുസ്സേസു സംസരിത്വാ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ രാജഗഹനഗരേ സുമനസേട്ഠിം നിസ്സായ വസന്തസ്സ പുണ്ണസീഹസ്സ നാമ ഭരിയായ കുച്ഛിസ്മിം പടിസന്ധിം ഗണ്ഹി, ഉത്തരാതിസ്സാ നാമം അകംസു.

അഥേകസ്മിം നക്ഖത്തമഹദിവസേ രാജഗഹസേട്ഠി പുണ്ണം പക്കോസാപേത്വാ ആഹ – ‘‘താത പുണ്ണ, നക്ഖത്തം വാ ഉപോസഥോ വാ ദുഗ്ഗതസ്സ കിം കരിസ്സതി, ഏവം സന്തേപി വദേഹി ‘കിം നക്ഖത്തപരിബ്ബയം ഗഹേത്വാ നക്ഖത്തം കീളിസ്സസി, ബലവഗോണേ ച ഫാലഞ്ച നങ്ഗലഞ്ച ഗഹേത്വാ കസിസ്സസീ’’’തി. ‘‘മമ ഭരിയായ സദ്ധിം മന്തേത്വാ ജാനിസ്സാമി, അയ്യാ’’തി തം കഥം ഭരിയായ ആരോചേസി. ‘‘സേട്ഠി നാമ അയ്യോ ഇസ്സരോ, തസ്സ തയാ സദ്ധിം കഥേന്തസ്സ കഥാ സോഭതി, ത്വം പന അത്തനോ കസികമ്മം മാ വിസ്സജ്ജേസീ’’തി ആഹ. സോ തസ്സാ വചനം സുത്വാ കസിഭണ്ഡം ആദായ കസിതും ഗതോ.

തംദിവസഞ്ച സാരിപുത്തത്ഥേരോ നിരോധസമാപത്തിതോ വുട്ഠായ ‘‘കസ്സ അജ്ജ മയാ സങ്ഗഹം കാതും വട്ടതീ’’തി ആവജ്ജേന്തോ ഇമസ്സ പുണ്ണസ്സ ഉപനിസ്സയം ദിസ്വാ ഭിക്ഖാചാരവേലായ പത്തചീവരമാദായ പുണ്ണസ്സ കസനട്ഠാനം ഗച്ഛന്തോ അവിദൂരേ അത്താനം ദസ്സേസി. പുണ്ണോ ഥേരം ദിസ്വാ കസിം ഠപേത്വാ ഥേരസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ പഞ്ചപതിട്ഠിതേന വന്ദി. ഥേരോ തം ഓലോകേത്വാ ഉദകസഭാഗം പുച്ഛി. തസ്സ ഏതദഹോസി – ‘‘അയ്യോ മുഖം ധോവിതുകാമോ ഭവിസ്സതീ’’തി. തതോ വേഗേന ഗന്ത്വാ ദന്തകട്ഠം ആഹരിത്വാ കപ്പിയം കത്വാ ഥേരസ്സ അദാസി. ഥേരേ ദന്തകട്ഠം ഖാദന്തേ പത്തേന സദ്ധിം ധമ്മകരണം നീഹരിത്വാ ഉദകസ്സ പൂരേത്വാ ആഹരി. ഥേരോ മുഖം ധോവിത്വാ ഭിക്ഖാചാരമഗ്ഗം പടിപജ്ജി. പുണ്ണോ ചിന്തേസി – ‘‘ഥേരോ അഞ്ഞേസു ദിവസേസു ഇമം മഗ്ഗം ന പടിപജ്ജതി, അജ്ജ പന മയ്ഹം സങ്ഗഹത്ഥായ പടിപന്നോ ഭവിസ്സതി. അഹോ വത മേ ഭരിയാ മമത്ഥായ ആഹരണകം ആഹാരം ഥേരസ്സ പത്തേ പതിട്ഠപേയ്യാ’’തി.

അഥസ്സ ഭരിയാ ‘‘അജ്ജ നക്ഖത്തദിവസോ’’തി പാതോവ അത്തനോ ലഭനകനിയാമേന ഖാദനീയഭോജനീയം സംവിധായ ഗഹേത്വാ സാമികസ്സ കസനട്ഠാനം ആഗച്ഛന്തീ അന്തരാമഗ്ഗേ ഥേരം ദിസ്വാ ചിന്തേസി – ‘‘അഞ്ഞേസു ദിവസേസു മയ്ഹം ഥേരം ദിസ്വാ ദേയ്യധമ്മോ ന ഹോതി, ദേയ്യധമ്മേ സന്തേപി മമ അയ്യം ന പസ്സാമി, അജ്ജ പന ദ്വിന്നമ്പി സമ്മുഖീഭാവോ ജാതോ. മമ സാമികസ്സ പുന സമ്പാദേത്വാ ആഹരിസ്സാമി, ഇമം താവ ആഹാരം ഥേരസ്സ ദസ്സാമീ’’തി തീഹി ചേതനാഹി സമ്പയുത്തം കത്വാ തം ഭോജനം സാരിപുത്തത്ഥേരസ്സ പത്തേ പതിട്ഠപേത്വാ ‘‘ഏവംവിധാ ദുഗ്ഗതജീവിതാ മുച്ചാമീ’’തി ആഹ. ഥേരോപി ‘‘തവ അജ്ഝാസയോ പൂരതൂ’’തി തസ്സാനുമോദനം കത്വാ തതോ നിവത്തിത്വാ വിഹാരം അഗമാസി.

സാപി പുന അത്തനോ ഗേഹം ഗന്ത്വാ സാമികസ്സ ആഹാരം സമ്പാദേത്വാ ആദായ കസനട്ഠാനം ഗന്ത്വാ സാമികസ്സ കുജ്ഝനഭാവതോ ഭീതാ ‘‘സാമി, അജ്ജ ഏകദിവസം തവ മനം സന്ധാരേഹീ’’തി ആഹ. കിം കാരണാതി? അഹം അജ്ജ താവ ആഹാരം ആഹരന്തീ അന്തരാമഗ്ഗേ ഥേരം ദിസ്വാ തവ ഭാഗഭത്തം ഥേരസ്സ പത്തേ പതിട്ഠപേത്വാ പുന ഗേഹം ഗന്ത്വാ ആഹാരം പചിത്വാ ആദായ ആഗതാമ്ഹീതി. മനാപം തേ, ഭദ്ദേ, കതം, മയാപി പാതോവ ഥേരസ്സ ദന്തകട്ഠഞ്ച മുഖോദകഞ്ച ദിന്നം. അജ്ജ അമ്ഹാകം സുപ്പഭാതം, സബ്ബമ്പി ഥേരസ്സ അമ്ഹാകം സന്തകമേവ ജാതന്തി ദ്വിന്നമ്പി ജനാനം ഏകസദിസമേവ ചിത്തം അഹോസി. അഥ പുണ്ണോ ആഹാരകിച്ചം കത്വാ ഭരിയായ ഊരുമ്ഹി സീസം കത്വാ മുഹുത്തം നിപജ്ജി. അഥസ്സ നിദ്ദാ ഓക്കമി. സോ ഥോകം നിദ്ദായിത്വാ പബുദ്ധോ കസിതട്ഠാനം ഓലോകേസി, ഓലോകിതോലോകിതട്ഠാനം മഹാകോസാതകിപുപ്ഫേഹി സമ്പരികിണ്ണം വിയ അഹോസി. സോ ഭരിയം ആഹ – ‘‘ഭദ്ദേ, കിന്നാമേതം അജ്ജ ഇദം കസിതട്ഠാനം സുവണ്ണവണ്ണം ഹുത്വാ ഖായതീ’’തി. അയ്യ, അജ്ജ തേ സകലദിവസം കിലന്തതായ അക്ഖീനി മഞ്ഞേ ഭമന്തീതി. ഭദ്ദേ, മയ്ഹം അസ്സദ്ദഹന്തീ സയം ഓലോകേഹീതി. തസ്മിം കാലേ സാ ഓലോകേത്വാ സഭാവം അയ്യ, കഥേസി, ഏവമേതം ഭവിസ്സതീതി.

പുണ്ണോ ഉട്ഠായ ഏകം കട്ഠിം ഗഹേത്വാ നങ്ഗലസീസേ പഹരി, ഗുളപിണ്ഡോ വിയ നങ്ഗലസീസേ അല്ലീയിത്വാ അട്ഠാസി. സോ ഭരിയം പക്കോസിത്വാ ആഹ – ‘‘ഭദ്ദേ, അഞ്ഞേസം വപിതബീജം നാമ തീഹി വാ ചതൂഹി വാ മാസേഹി ഫലം ദേതി, അമ്ഹാകം പന അയ്യസ്സ സാരിപുത്തത്ഥേരസ്സ അന്തരേ രോപിതേന സദ്ധാബീജേന അജ്ജേവ അവസ്സം ഫലം ദിന്നം. ഇമസ്മിം കരീസമത്തേ പദേസേ ആമലകമത്തോപി പംസുപിണ്ഡോ അസുവണ്ണോ നാമ നത്ഥീ’’തി. ഇദാനി കിം കരിസ്സാമ, അയ്യാതി? ‘‘ഭദ്ദേ, ഇമം ഏത്തകം സുവണ്ണം ഥേനേത്വാ ഖാദിതും നാമ ന സക്കാ’’തി ഭരിയം തസ്മിം ഠാനേ ഠപേത്വാ ഭത്തസ്സ പൂരേത്വാ ആഭതം പാതിം സുവണ്ണസ്സ പൂരേത്വാ ഗന്ത്വാ രഞ്ഞോ ആരോചാപേസി – ‘‘ഏകോ മനുസ്സോ സുവണ്ണപാതിം ഗഹേത്വാ ഠിതോ’’തി. രാജാ തം പക്കോസാപേത്വാ ‘‘കഹം തേ, താത, ലദ്ധ’’ന്തി പുച്ഛി. ‘‘ദേവ, മയ്ഹം ഏകം കസിതട്ഠാനം സബ്ബം സുവണ്ണമേവ ജാതം, പഹിണിത്വാ ആഹരാപേഥാ’’തി ആഹ. ത്വം കിന്നാമോസീതി? പുണ്ണോ നാമ അഹം, ദേവാതി. ഗച്ഛഥ, ഭണേ, സകടാനി യോജേത്വാ പുണ്ണസ്സ കസിതട്ഠാനതോ സുവണ്ണമാഹരഥാതി.

സകടേഹി സദ്ധിം ഗതരാജപുരിസാ ‘‘രഞ്ഞോ പുഞ്ഞ’’ന്തി വത്വാ സുവണ്ണപിണ്ഡേ ഗണ്ഹന്തി, ഗഹിതഗഹിതമ്പി കസിതലേഡ്ഡുയേവ ഹോതി. തേ ഗന്ത്വാ രഞ്ഞോ ആരോചേസും. തേന ഹി ഭണേ ഗന്ത്വാ ‘‘പുണ്ണസ്സ പുഞ്ഞ’’ന്തി വത്വാ ഗണ്ഹഥാതി. ഗഹിതഗഹിതം സുവണ്ണമേവ ഹോതി. തേ സബ്ബമ്പി തം സുവണ്ണം ആഹരിത്വാ രാജങ്ഗണേ രാസിം അകംസു. രാസി ഉബ്ബേധേന താലപ്പമാണോ അഹോസി. രാജാ വാണിജേ പക്കോസാപേത്വാ ‘‘കസ്സ ഗേഹേ ഏത്തകം സുവണ്ണം അത്ഥീ’’തി പുച്ഛി. നത്ഥി, ദേവ, കസ്സചീതി. ഏത്തകസ്സ പന ധനസ്സ സാമിനോ കിം കാതും വട്ടതീതി? ധനസേട്ഠിം നാമ നം കാതും വട്ടതി, ദേവാതി? തേന ഹി പുണ്ണം ഇമസ്മിം നഗരേ ധനസേട്ഠിം നാമ കരോഥാതി സബ്ബം തം സുവണ്ണം തസ്സേവ ദത്വാ തംദിവസംയേവസ്സ സേട്ഠിട്ഠാനം അദാസി. സോ സേട്ഠി മങ്ഗലം കരോന്തോ സത്താഹം ബുദ്ധപ്പമുഖസ്സ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ മഹാദാനം അദാസി. സത്തമേ ദിവസേ ദസബലസ്സ ഭത്താനുമോദനായ പുണ്ണസേട്ഠിപി ഭരിയാപി ധീതാപി സബ്ബേ സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠഹിംസു.

അപരഭാഗേ രാജഗഹസേട്ഠി ‘‘പുണ്ണസേട്ഠിനോ വയപ്പത്താ ദാരികാ അത്ഥീ’’തി സുത്വാ അത്തനോ പുത്തസ്സ കാരണാ തസ്സ ഗേഹം പേസേസി. സോ തസ്സ സാസനം സുത്വാ ‘‘നാഹം ധീതരം ദസ്സാമീ’’തി പടിസാസനം പേസേസി. സുമനസേട്ഠിപി പുന പേസേസി – ‘‘ത്വം മമ ഗേഹം നിസ്സായ വസിത്വാ ഇദാനി ഏകപ്പഹാരേനേവ ഇസ്സരോ ഹുത്വാ മയ്ഹം ദാരികം ന ദേസീ’’തി. തതോ പുണ്ണസേട്ഠി ആഹ – ‘‘ഇമം താവ തുമ്ഹാകം സേട്ഠി സഭാവമേവ കഥേസി, പുരിസോ നാമ സബ്ബകാലേ ഏവംവിധോയേവാതി ന സല്ലക്ഖേതബ്ബോ. അഹഞ്ഹി ഇദാനി താദിസേ പുരിസേ ദാസേ കത്വാ ഗഹേതും സക്കോമി, തുയ്ഹം പന ജാതിം വാ ഗോത്തം വാ ന കോപേമി. അപിച ഖോ മമ ധീതാ സോതാപന്നാ അരിയസാവികാ ദേവസികം കഹാപണഗ്ഘനകേഹി പുപ്ഫേഹി പൂജം കരോതി, തമഹം തുമ്ഹാദിസസ്സ മിച്ഛാദിട്ഠികസ്സ ഗേഹം ന പേസേസ്സാമീ’’തി. ഏവം പുണ്ണസേട്ഠിസ്സ പടിബാഹകഭാവം ഞത്വാ രാജഗഹസേട്ഠി പുന സാസനം പേസേസി – ‘‘പോരാണകം വിസ്സാസം മാ ഭിന്ദതു, അഹം മയ്ഹം സുണിസായ ദേവസികം ദ്വിന്നം കഹാപണാനം അന്ധനകാനി പുപ്ഫാനി സജ്ജാപേസ്സാമീ’’തി. സോ ‘‘സാധൂ’’തി സമ്പടിച്ഛിത്വാ ധീതരം തസ്സ ഘരം പേസേസി.

അഥേകദിവസം സാ പുണ്ണസേട്ഠിനോ ധീതാ ഉത്തരാ അത്തനോ സാമികം ഏവമാഹ – ‘‘അഹം അത്തനോ കുലഗേഹേ മാസസ്സ അട്ഠ ദിവസാനി നിബദ്ധം ഉപോസഥകമ്മം കരോമി, ഇദാനിപി തുമ്ഹേസു സമ്പടിച്ഛന്തേസു ഉപോസഥങ്ഗാനി അധിട്ഠഹേയ്യ’’ന്തി. സോ ‘‘ന സക്കാ’’തി തം ന സമ്പടിച്ഛി. സാ തം സഞ്ഞാപേതും അസക്കോന്തീ തുണ്ഹീ അഹോസി. പുന അന്തോവസ്സേ ‘‘ഉപോസഥികാ ഭവിസ്സാമീ’’തി തദാപി ഓകാസം കാരേന്തീ നേവ അലത്ഥ. സാ അന്തോവസ്സേ അഡ്ഢതിയേസു മാസേസു അതിക്കന്തേസു അഡ്ഢമാസേ അവസിട്ഠേ മാതാപിതൂനം സാസനം പേസേസി – ‘‘അഹം തുമ്ഹേഹി ചാരകേ പക്ഖിത്താ ഏത്തകേ അദ്ധാനേ ഏകദിവസമ്പി ഉപോസഥങ്ഗാനി അധിട്ഠാതും ന ലഭാമി, പഞ്ചദസ മേ കഹാപണസഹസ്സാനി പേസേഥാ’’തി. തേ ധീതു സാസനം സുത്വാ ‘‘കിംകാരണാ’’തി അപുച്ഛിത്വാവ പഹിണിംസു. ഉത്തരാ തേ കഹാപണേ ഗണ്ഹിത്വാ തസ്മിം നഗരേ സിരിമാ നാമ ഗണികാ അത്ഥി, തം പക്കോസാപേത്വാ ‘‘അമ്മ സിരിമേ, അഹം ഇമം അഡ്ഢമാസം ഉപോസഥങ്ഗാനി അധിട്ഠഹിസ്സാമി, ത്വം ഇമാനി പഞ്ചദസ കഹാപണസഹസ്സാനി ഗഹേത്വാ ഇമം അഡ്ഢമാസം സേട്ഠിപുത്തം പരിചരാഹീ’’തി. സാ ‘‘സാധു, അയ്യേ’’തി സമ്പടിച്ഛി. തതോ പട്ഠായ സേട്ഠിപുത്തോ ‘‘അഹം സിരിമായ സദ്ധിം മോദിസ്സാമീ’’തി ഉത്തരായ അഡ്ഢമാസം ഉപോസഥകമ്മം സമ്പടിച്ഛി.

സാ തേന സമ്പടിച്ഛിതഭാവം ഞത്വാ ദിവസേ ദിവസേ പാതോവ ദാസിഗണപരിവുതാ സത്ഥു സഹത്ഥാ ഖാദനീയഭോജനീയം സംവിദഹിത്വാ സത്ഥരി ഭത്തകിച്ചം കത്വാ വിഹാരം ഗതേ ഉപോസഥങ്ഗാനി അധിട്ഠായ പാസാദവരം ആരുയ്ഹ അത്തനോ സീലാനി ആവജ്ജമാനാ നിസീദതി. ഏവം അഡ്ഢമാസം വീതിനാമേത്വാ ഉപോസഥം വിസ്സജ്ജനദിവസേ പാതോവ യാഗുഖജ്ജകാദീനി സംവിദഹന്തീ വിചരതി. തസ്മിം സമയേ സേട്ഠിപുത്തോ സിരിമായ സദ്ധിം ഉപരിപാസാദവരഗതോ ജാലവാതപാനം വിവരിത്വാ അന്തരവത്ഥും ഓലോകേന്തോ അട്ഠാസി. ഉത്തരാ, വാതപാനച്ഛിദ്ദേന ഉദ്ധം ഓലോകേസി. സേട്ഠിപുത്തോ ഉത്തരം ഓലോകേത്വാ ‘‘നേരയികജാതികാ വതായം ഏവംവിധം നാമ സമ്പത്തിം പഹായ ഉക്ഖലികമസിമക്ഖിതാ ഹുത്വാ നിക്കാരണാ ദാസീനം അന്തരേ വിചരതീ’’തി സിതം അകാസി. ഉത്തരാ, തസ്സ പമാദഭാവം ഞത്വാ ‘‘അയം ബാലോ നാമ അത്തനോ സമ്പത്തി സബ്ബകാലം ഥാവരാതി സഞ്ഞീ ഭവിസ്സതീ’’തി സയമ്പി സിതം അകാസി. തതോ സിരിമാ ‘‘അയം ചേടികാ മയി ഠിതായ ഏവം മമ സാമികേന സദ്ധിം സിതം കരോതീ’’തി കുപിതാ വേഗേന ഓതരി. ഉത്തരാ, തസ്സാ ആഗമനാകപ്പേനേവ ‘‘അയം ബാലാ അഡ്ഢമാസമത്തം ഇമസ്മിം ഗേഹേ വസിത്വാ മയ്ഹമേവേതം ഗേഹന്തിസഞ്ഞീ ജാതാ’’തി ഞത്വാ തങ്ഖണഞ്ഞേവ മേത്താഝാനം സമാപജ്ജിത്വാ അട്ഠാസി. സിരിമാപി ദാസീനം അന്തരേന ആഗന്ത്വാ ഉളുങ്കം ഗഹേത്വാ പൂവപചനട്ഠാനേ പക്കുഥിതതേലസ്സ പൂരേത്വാ ഉത്തരായ മത്ഥകേ ആസിഞ്ചി, മേത്താഝാനസ്സ വിപ്ഫാരേന ഉത്തരായ മത്ഥകേ ആസിത്തം പക്കുഥിതതേലം പദുമപത്തേ ആസിത്തഉദകം വിയ വിനിവത്തിത്വാ ഗതം.

തസ്മിം ഖണേ സിരിമായ സമീപേ ഠിതാ ദാസിയോ തം ഓലോകേത്വാ, ‘‘ഭോ ജേ, ത്വം അമ്ഹാകം അയ്യായ ഹത്ഥതോ മൂലം ഗഹേത്വാ ആഗതാ ഇമസ്മിം ഗേഹേ വസമാനാ അമ്ഹാകം അയ്യായ സദിസാ ഭവിതും വായമസീ’’തി സമ്മുഖട്ഠാനേ തം പരിഭാസിംസു. തസ്മിം ഖണേ സിരിമാ അത്തനോ ആഗന്തുകഭാവം അഞ്ഞാസി. സാ തതോവ ഗന്ത്വാ ഉത്തരായ പാദേസു പതിത്വാ, ‘‘അയ്യേ, അനുപധാരേത്വാ മേ കതം, ഖമഥ മയ്ഹ’’ന്തി ആഹ. അമ്മ സിരിമേ, നാഹം തവ ഇമസ്മിം ഠാനേ ഖമിസ്സാമി, അഹം സപിതികാ ധീതാ, ദസബലേ ഖമന്തേയേവ ഖമിസ്സാമീതി.

സത്ഥാപി ഖോ ഭിക്ഖുസങ്ഘപരിവാരോ ആഗന്ത്വാ ഉത്തരായ നിവേസനേ പഞ്ഞത്താസനേ നിസീദി. സിരിമാ ഗന്ത്വാ സത്ഥു പാദേസു പതിത്വാ, ‘‘ഭന്തേ, മയാ അയ്യായ ഉത്തരായ അന്തരേ ഏകോ ദോസോ കതോ, തുമ്ഹേസു ഖമന്തേസു ഖമിസ്സാമീതി വദതി, ഖമഥ മയ്ഹം ഭഗവാ’’തി. ഖമാമി തേ സിരിമേതി. സാ തസ്മിം കാലേ ഗന്ത്വാ ഉത്തരം ഖമാപേസി. തംദിവസഞ്ച സിരിമാ ദസബലസ്സ ഭത്താനുമോദനം സുത്വാ –

‘‘അക്കോധേന ജിനേ കോധം, അസാധും സാധുനാ ജിനേ;

ജിനേ കദരിയം ദാനേന, സച്ചേനാലികവാദിന’’ന്തി. (ധ. പ. ൨൨൩) –

ഗാഥാപരിയോസാനേ സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠിതാ ദസബലം നിമന്തേത്വാ പുനദിവസേ മഹാദാനം അദാസി. ഏവമേതം വത്ഥു സമുട്ഠിതം. അപരഭാഗേ പന സത്ഥാ ജേതവനേ നിസീദിത്വാ ഉപാസികായോ ഠാനന്തരേസു ഠപേന്തോ ഉത്തരം നന്ദമാതരം ഝായീനം അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപേസീതി.

സുപ്പവാസാവത്ഥു

൨൬൩. ഛട്ഠേ പണീതദായികാനന്തി പണീതരസദായികാനം ഉപാസികാനം, സുപ്പവാസാ കോലിയധീതാ, അഗ്ഗാതി ദസ്സേതി. സാ കിര പദുമുത്തരബുദ്ധകാലേ ഹംസവതിയം കുലഗേഹേ നിബ്ബത്താ സത്ഥു ധമ്മദേസനം സുണന്തീ സത്ഥാരം ഏകം ഉപാസികം പണീതദായികാനം അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപേന്തം ദിസ്വാ അധികാരകമ്മം കത്വാ തം ഠാനന്തരം പത്ഥേസി. സാ കപ്പസതസഹസ്സം ദേവമനുസ്സേസു സംസരിത്വാ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ കോലിയനഗരേ ഖത്തിയകുലേ നിബ്ബത്തി, സുപ്പവാസാതിസ്സാ നാമം അകംസു. സാ വയപ്പത്താ ഏകസ്സ സക്യകുമാരസ്സ ഗേഹം ഗതാ, പഠമദസ്സനേയേവ സത്ഥു ധമ്മകഥം സുത്വാ സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠാസി. സാ അപരഭാഗേ സീവലിം നാമ ദാരകം വിജായി. തസ്സ വത്ഥു ഹേട്ഠാ വിത്ഥാരിതമേവ.

സാ ഏകസ്മിം സമയേ ബുദ്ധപ്പമുഖസ്സ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ നാനഗ്ഗരസപണീതഭോജനം അദാസി. സത്ഥാ കതഭത്തകിച്ചോ അനുമോദനം കരോന്തോ സുപ്പവാസായ ഇമം ധമ്മം ദേസേസി ‘‘ഭോജനം സുപ്പവാസേ ദേന്തീ അരിയസാവികാ പടിഗ്ഗാഹകാനം പഞ്ച ഠാനാനി ദേതി. ആയും ദേതി, വണ്ണം ദേതി, സുഖം ദേതി, ബലം ദേതി, പടിഭാനം ദേതി. ആയും ഖോ പന ദത്വാ ആയുസ്സ ഭാഗിനീ ഹോതി ദിബ്ബസ്സ വാ മാനുസസ്സ വാ…പേ… പടിഭാനം ദത്വാ പടിഭാനസ്സ ഭാഗിനീ ഹോതി ദിബ്ബസ്സ വാ മാനുസസ്സ വാ’’തി. ഏവമേതം വത്ഥു സമുട്ഠിതം. അഥ അപരഭാഗേ സത്ഥാ ജേതവനേ നിസീദിത്വാ ഉപാസികായോ ഠാനന്തരേസു ഠപേന്തോ സുപ്പവാസം കോലിയധീതരം പണീതദായികാനം അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപേസീതി.

സുപ്പിയാവത്ഥു

൨൬൪. സത്തമേ ഗിലാനുപട്ഠാകീനന്തി ഗിലാനുപട്ഠാകീനം ഉപാസികാനം, സുപ്പിയാ ഉപാസികാ, അഗ്ഗാതി ദസ്സേതി. അയം കിര പദുമുത്തരബുദ്ധകാലേ ഹംസവതിയം കുലഗേഹേ നിബ്ബത്താ അപരഭാഗേ സത്ഥു ധമ്മദേസനം സുണന്തീ സത്ഥാരം ഏകം ഉപാസികം ഗിലാനുപട്ഠാകീനം അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപേന്തം ദിസ്വാ അധികാരകമ്മം കത്വാ തം ഠാനന്തരം പത്ഥേസി. സാ കപ്പസതസഹസ്സം ദേവമനുസ്സേസു സംസരിത്വാ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ ബാരാണസിയം കുലഗേഹേ നിബ്ബത്തി, സുപ്പിയാതിസ്സാ നാമം അകംസു. അപരഭാഗേ സത്ഥാ ഭിക്ഖുസങ്ഘപരിവാരോ ബാരാണസിം അഗമാസി. സാ തഥാഗതസ്സ പഠമദസ്സനേയേവ ധമ്മം സുത്വാ സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠാസി.

അഥേകദിവസം ധമ്മസ്സവനത്ഥായ വിഹാരം ഗതാ. വിഹാരചാരികം ചരമാനാ ഏകം ഭിക്ഖും ഗിലാനം ദിസ്വാ അഭിവാദേത്വാ പടിസന്ഥാരം കത്വാ ‘‘അയ്യസ്സ കിം ലദ്ധും വട്ടതീ’’തി പുച്ഛി. രസം ലദ്ധും വട്ടതി, ഉപാസികേതി. ‘‘ഹോതു, ഭന്തേ, അഹം പഹിണിസ്സാമീ’’തി ഥേരം അഭിവാദേത്വാ അന്തോനഗരം ഗന്ത്വാ പുനദിവസേ പവത്തമംസത്ഥായ ദാസിം അന്തരാപണം പേസേസി. സാ സകലനഗരേ പവത്തമംസം അലഭിത്വാ അലദ്ധഭാവം കഥേസി. ഉപാസികാ ചിന്തേസി – ‘‘അഹം അയ്യസ്സ രസം പഹിണിസ്സാമീതി വത്വാ സചേ ന പേസേസ്സാമി, അയ്യോ അഞ്ഞതോപി അലഭന്തോ കിലമിസ്സതി, യംകിഞ്ചി കത്വാ പേസേതും വട്ടതീ’’തി ഗബ്ഭം പവിസിത്വാ ഊരുമംസം ഛിന്ദിത്വാ ദാസിയാ അദാസി ‘‘ഇദം മംസം ഗഹേത്വാ സമ്ഭാരേഹി യോജേത്വാ രസം കത്വാ വിഹാരം നേത്വാ അയ്യസ്സ ദേഹി. സോ ചേ മം പുച്ഛതി, ഗിലാനാതി വദേഹീ’’തി. സാ തഥാ അകാസി.

സത്ഥാ തം കാരണം ഞത്വാ പുനദിവസേ ഭിക്ഖാചാരവേലായ ഭിക്ഖുസങ്ഘപരിവുതോ ഉപാസികായ ഗേഹം അഗമാസി. സാ തഥാഗതസ്സ ആഗതഭാവം സുത്വാ സാമികം ആമന്തേസി – ‘‘അയ്യപുത്ത, അഹം സത്ഥു സന്തികം ഗന്തും ന സക്കോമി, ഗച്ഛ ത്വം സത്ഥാരം അന്തോഗേഹം പവേസേത്വാ നിസീദാപേഹീ’’തി. സോ തഥാ അകാസി. സത്ഥാ ‘‘കഹം സുപ്പിയാ’’തി പുച്ഛി. ഗിലാനാ, ഭന്തേതി. പക്കോസഥ, നന്തി. അഥ തേ ഗന്ത്വാ ‘‘സത്ഥാ തം പക്കോസതീ’’തി ആഹംസു. സാ ചിന്തേസി – ‘‘സബ്ബലോകസ്സ ഹിതാനുകമ്പകോ സത്ഥാ ന ഇമം കാരണം അദിസ്വാ പക്കോസാപേസ്സതീ’’തി സഹസാ മഞ്ചമ്ഹാ വുട്ഠാസി. അഥസ്സാ ബുദ്ധാനുഭാവേന തംഖണംയേവ വണോ രുഹിത്വാ സുച്ഛവി അഹോസി സേസട്ഠാനതോ അതിരേകതരം വിപ്പസന്നവണ്ണോ. തസ്മിം ഖണേ ഉപാസികാ സിതം കത്വാ ദസബലം പഞ്ചപതിട്ഠിതേന വന്ദിത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. സത്ഥാ ‘‘ഇമിസ്സാ ഉപാസികായ കിം അഫാസുക’’ന്തി പുച്ഛി. സാ അത്തനാ കതകാരണം സബ്ബം കഥേസി. സത്ഥാ കതഭത്തകിച്ചോ വിഹാരം ഗന്ത്വാ ഭിക്ഖുസങ്ഘം സന്നിപാതാപേത്വാ തം ഭിക്ഖും അനേകപരിയായേന വിഗരഹിത്വാ സിക്ഖാപദം (മഹാവ. ൨൮൦) പഞ്ഞപേസി. ഏവമേതം വത്ഥു സമുട്ഠിതം. അപരഭാഗേ സത്ഥാ ജേതവനേ നിസിന്നോ ഉപാസികായോ ഠാനന്തരേസു ഠപേന്തോ സുപ്പിയം ഉപാസികം ഗിലാനുപട്ഠാകീനം അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപേസീതി.

കാതിയാനീവത്ഥു

൨൬൫. അട്ഠമേ അവേച്ചപ്പസന്നാനന്തി അധിഗതേന അചലപ്പസാദേന സമന്നാഗതാനം ഉപാസികാനം, കാതിയാനീ, അഗ്ഗാതി ദസ്സേതി. സാ കിര പദുമുത്തരബുദ്ധകാലേ ഹംസവതിയം കുലഗേഹേ നിബ്ബത്താ സത്ഥാരം ഏകം ഉപാസികം അവേച്ചപ്പസന്നാനം അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപേന്തം ദിസ്വാ അധികാരകമ്മം കത്വാ തം ഠാനന്തരം പത്ഥേസി. സാ കപ്പസതസഹസ്സം ദേവമനുസ്സേസു സംസരിത്വാ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ കുരരഘരനഗരേ നിബ്ബത്തി, കാതിയാനീതിസ്സാ നാമം അകംസു.

സാ അപരഭാഗേ വയപ്പത്താ കുരരഘരികായ, കാളിയാ സഹായികാ, ദള്ഹമിത്താ അഹോസി. യദാ പന കുടികണ്ണസോണത്ഥേരോ ‘‘ദസബലസ്സ കഥിതനിയാമേന മയ്ഹമ്പി ധമ്മം കഥേഹീ’’തി മാതരാ യാചിതോ രത്തിഭാഗേ അന്തോനഗരേ അലങ്കതധമ്മാസനേ നിസീദിത്വാ മാതരം കായസക്ഖിം കത്വാ ധമ്മദേസനം ആരഭി, തദാ അയം കാതിയാനീ ഉപാസികാ കാളിയാ സദ്ധിം ഗന്ത്വാ പരിസപരിയന്തേ ധമ്മം സുണന്തീ അട്ഠാസി. തസ്മിം സമയേ പഞ്ചമത്താനി ചോരസതാനി അന്തോനഗരേ ദിവാ കതസഞ്ഞായ കോടിതോ പട്ഠായ ഉമ്മങ്ഗം ഖനിത്വാ ഇമിസ്സാ കാതിയാനിയാ ഘരം സമ്പാപുണിംസു. തേസം ചോരജേട്ഠകോ തേഹി സദ്ധിം അപവിസിത്വാ ‘‘കിം നു ഖോ അയം പരിസാ സന്നിപതിതാ’’തി വീമംസനത്ഥായ സോണത്ഥേരസ്സ ധമ്മകഥനട്ഠാനം ഗന്ത്വാ പരിസപരിയന്തേ തിട്ഠമാനോ ഇമിസ്സാ കാതിയാനിയാ പിട്ഠിപസ്സേ അട്ഠാസി.

തസ്മിം സമയേ, കാതിയാനീ, ദാസിം ആമന്തേസി – ‘‘ഗച്ഛ ജേ, ഗേഹം പവിസിത്വാ ദീപതേലം ആഹര, മയം ദീപേ ജാലേത്വാ ധമ്മം സോസ്സാമാ’’തി. സാ ഘരം ഗന്ത്വാ ഉമ്മങ്ഗേ ചോരേ ദിസ്വാ ദീപതേലം അഗണ്ഹിത്വാവ ആഗന്ത്വാ അത്തനോ അയ്യായ ആരോചേസി – ‘‘അയ്യേ, ഗേഹേ ചോരാ ഉമ്മങ്ഗം ഖനന്തീ’’തി. തം സുത്വാ ചോരജേട്ഠകോ ചിന്തേസി – ‘‘സചായം ഇമിസ്സാ കഥം ഗണ്ഹിത്വാ ഗേഹം ഗമിസ്സതി, ഏത്ഥേവ നം അസിനാ ദ്വേധാ ഛിന്ദിസ്സാമി. സചേ പന ഗഹിതനിമിത്തേനേവ ധമ്മം സുണിസ്സതി, ചോരേഹി ഗഹിതഭണ്ഡകമ്പി പുന ദാപേസ്സാമീ’’തി. കാതിയാനീപി ഖോ ദാസിയാ കഥം സുത്വാ, ‘‘അമ്മ, മാ സദ്ദം കരി, ചോരാ നാമ ഹരന്താ അത്തനാ ദിട്ഠമേവ ഹരിസ്സന്തി, അഹം പന അജ്ജ ദുല്ലഭസ്സവനം സുണാമി, മാ ധമ്മസ്സ അന്തരായം കരോഹീ’’തി ആഹ. ചോരജേട്ഠകോ തസ്സാ വചനം സുത്വാ ചിന്തേസി – ‘‘ഇമിനാ അജ്ഝാസയേന ഠിതായ നാമ ഗേഹേ ഭണ്ഡം ഹരന്തേഹി അമ്ഹേഹി മഹാപഥവീ പവിസിതബ്ബാ ഭവേയ്യാ’’തി. സോ താവദേവ ഗന്ത്വാ ചോരേഹി ഗഹിതഭണ്ഡം ഛഡ്ഡാപേത്വാ ചോരേഹി സദ്ധിം ആഗന്ത്വാ ധമ്മം സുണന്തോ പരിസപരിയന്തേ അട്ഠാസി. കാതിയാനീപി ഉപാസികാ ഥേരസ്സ ദേസനാപരിയോസാനേ സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠാസി.

അഥ അരുണേ ഉഗ്ഗതേ ചോരജേട്ഠകോ ഗന്ത്വാ ഉപാസികായ പാദേസു പതിത്വാ, ‘‘അയ്യേ, സബ്ബേസംയേവ നോ ഖമാഹീ’’തി ആഹ. കിം പന തുമ്ഹേഹി മയ്ഹം കതന്തി? സോ സബ്ബം അത്തനാ കതദോസം ആരോചേസി. തേന ഹി, താതാ, ഖമാമി തുമ്ഹാകന്തി. അയ്യേ, അമ്ഹാകം ഏവം ഖമിതം നാമ ന ഹോതി, തുമ്ഹാകം പന പുത്തത്ഥേരസ്സ സന്തികേ സബ്ബേസംയേവ നോ പബ്ബജ്ജം ദാപേഹീതി. സാ സബ്ബേപി തേ ഗഹേത്വാ കുടികണ്ണസോണത്ഥേരസ്സ സന്തികേ പബ്ബാജേസി. തേപി ഖോ ചോരാ ഥേരസ്സ സന്തികേ പബ്ബജിതാ സബ്ബേവ അരഹത്തം പാപുണിംസു. ഏവമേതം വത്ഥു സമുട്ഠിതം. അപരഭാഗേ സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ഉപാസികായോ ഠാനന്തരേസു ഠപേന്തോ കാതിയാനിം ഉപാസികം അവേച്ചപ്പസന്നാനം അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപേസീതി.

നകുലമാതാവത്ഥു

൨൬൬. നവമേ വിസ്സാസികാനന്തി വിസ്സാസകഥം കഥേന്തീനം ഉപാസികാനം, നകുലമാതാ ഗഹപതാനീ, അഗ്ഗാതി ദസ്സേതി. യം പനേത്ഥ വത്തബ്ബം, തം സബ്ബം ഹേട്ഠാ ഉപാസകപാളിയം വുത്തമേവ. കേവലം ഇധ നകുലമാതരം ധുരം കത്വാ വേദിതബ്ബന്തി.

കാളീകുരരഘരികാവത്ഥു

൨൬൭. ദസമേ അനുസ്സവപ്പസന്നാനന്തി അനുസ്സവേനേവ ഉപ്പന്നേന പസാദേന സമന്നാഗതാനം ഉപാസികാനം അന്തരേ, കാളീ ഉപാസികാ, കുരരഘരികാ അഗ്ഗാതി ദസ്സേതി. സാ കിര പദുമുത്തരബുദ്ധകാലേ ഹംസവതിയം കുരരഘരനഗരേ നിബ്ബത്താ സത്ഥു ധമ്മകഥം സുണന്തീ സത്ഥാരം ഏകം ഉപാസികം അനുസ്സവപ്പസന്നാനം അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപേന്തം ദിസ്വാ അധികാരകമ്മം കത്വാ തം ഠാനന്തരം പത്ഥേസി. സാ കപ്പസതസഹസ്സം ദേവമനുസ്സേസു സംസരിത്വാ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ രാജഗഹനഗരേ കുലഗേഹേ നിബ്ബത്തി, കാളീതിസ്സാ നാമം അകംസു.

സാ വയപ്പത്താ കുരരഘരനഗരേ കുലഗേഹം ഗതാ. അഥസ്സാ സംവാസേന ഗബ്ഭോ പതിട്ഠഹി. സാ പരിപുണ്ണഗബ്ഭാ ‘‘പരേസം ഗേഹേ ഗബ്ഭവുട്ഠാനം നാമ അപ്പതിരൂപ’’ന്തി അത്തനോ കുലനഗരമേവ ആഗന്ത്വാ രത്തിഭാഗസമനന്തരേ അത്തനോ പാസാദസ്സ ഉപരി ആകാസേ ഠിതാനം സാതാഗിരഹേമവതാനം രതനത്തയസ്സ വണ്ണം കഥേന്താനം കഥം സുത്വാ അനുസ്സവികപ്പസാദം ഉപ്പാദേത്വാ സത്ഥു അദസ്സനേനേവ സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠാസി, അപരഭാഗേ പനസ്സാ ഗബ്ഭവുട്ഠാനം അഹോസീതി സബ്ബം വത്ഥു ഹേട്ഠാ വിത്ഥാരിതമേവ. അപരഭാഗേ പന സത്ഥാ ജേതവനേ ഭിക്ഖുസങ്ഘമജ്ഝേ നിസീദിത്വാ ഉപാസികായോ ഠാനന്തരേസു ഠപേന്തോ ഇമം ഉപാസികം അനുസ്സവപ്പസന്നാനം അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപേസീതി.

ദസസുത്തപരിമാണായ ഉപാസികാപാളിയാ വണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ഏത്താവതാ ച മനോരഥപൂരണിയാ

അങ്ഗുത്തരനികായ-അട്ഠകഥായ

സബ്ബാപി ഏതദഗ്ഗപാളിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.