(൧൪) ൪. ചതുത്ഥഏതദഗ്ഗവഗ്ഗോ

ആനന്ദത്ഥേരവത്ഥു

൨൧൯-൨൨൩. ചതുത്ഥസ്സ പഠമേ ബഹുസ്സുതാനന്തിആദീസു അഞ്ഞേപി ഥേരാ ബഹുസ്സുതാ സതിമന്താ ഗതിമന്താ ധിതിമന്താ ഉപട്ഠാകാ ച അത്ഥി. അയം പനായസ്മാ ബുദ്ധവചനം ഉഗ്ഗണ്ഹന്തോ ദസബലസ്സ സാസനേ ഭണ്ഡാഗാരികപരിയത്തിയം ഠത്വാ ഗണ്ഹി. തസ്മാ ബഹുസ്സുതാനം അഗ്ഗോ നാമ ജാതോ. ഇമസ്സേവ ച ഥേരസ്സ ബുദ്ധവചനം ഗഹേത്വാ ധാരണകസതി അഞ്ഞേഹി ഥേരേഹി ബലവതരാ അഹോസി, തസ്മാ സതിമന്താനം അഗ്ഗോ നാമ ജാതോ. അയമേവ ചായസ്മാ ഏകപദേ ഠത്വാ സട്ഠി പദസഹസ്സാനി ഗണ്ഹന്തോ സത്ഥാരാ കഥിതനിയാമേനേവ സബ്ബപദാനി ജാനാതി, തസ്മാ ഗതിമന്താനം അഗ്ഗോ നാമ ജാതോ. തസ്സേവ ചായസ്മതോ ബുദ്ധവചനം ഉഗ്ഗണ്ഹനവീരിയം സജ്ഝായനവീരിയഞ്ച ധാരണവീരിയഞ്ച സത്ഥു ഉപട്ഠാനവീരിയഞ്ച അഞ്ഞേഹി അസദിസം അഹോസി, തസ്മാ ധിതിമന്താനം അഗ്ഗോ നാമ ജാതോ. തഥാഗതം ഉപട്ഠഹന്തോ ചേസ ന അഞ്ഞേസം ഉപട്ഠാകഭിക്ഖൂനം ഉപട്ഠാനാകാരേന ഉപട്ഠഹി, അഞ്ഞേ ഹി തഥാഗതം ഉപട്ഠഹന്താ ന ചിരം ഉപട്ഠഹിംസു, ന ച ബുദ്ധാനം മനം ഗഹേത്വാ ഉപട്ഠഹിംസു. അയം ഥേരോ പന ഉപട്ഠാകട്ഠാനം ലദ്ധദിവസതോ പട്ഠായ ആരദ്ധവീരിയോ ഹുത്വാ തഥാഗതസ്സ മനം ഗഹേത്വാ ഉപട്ഠഹി. തസ്മാ ഉപട്ഠാകാനം അഗ്ഗോ നാമ ജാതോ.

തസ്സ പഞ്ഹകമ്മേ അയമനുപുബ്ബികഥാ – ഇതോ കിര സതസഹസ്സമത്ഥകേ കപ്പേ പദുമുത്തരോ നാമ സത്ഥാ ലോകേ ഉപ്പജ്ജി. തസ്സ ഹംസവതീ നാമ നഗരം അഹോസി, നന്ദോ നാമ രാജാ പിതാ, സുമേധാ നാമ ദേവീ മാതാ, ബോധിസത്തോ ഉത്തരകുമാരോ നാമ അഹോസി. സോ പുത്തസ്സ ജാതദിവസേ മഹാഭിനിക്ഖമനം നിക്ഖമ്മ പബ്ബജിത്വാ പധാനമനുയുത്തോ അനുക്കമേന സബ്ബഞ്ഞുതം പത്വാ ‘‘അനേകജാതിസംസാര’’ന്തി ഉദാനം ഉദാനേത്വാ സത്താഹം ബോധിപല്ലങ്കേ വീതിനാമേത്വാ ‘‘പഥവിയം ഠപേസ്സാമീ’’തി പാദം അഭിനീഹരി. അഥ പഥവിം ഭിന്ദിത്വാ ഹേട്ഠാ വുത്തപ്പമാണം പദുമം ഉട്ഠാസി. തദുപാദായ ഭഗവാ പദുമുത്തരോതേവ പഞ്ഞായിത്ഥ. തസ്സ ദേവലോ ച സുജാതോ ച ദ്വേ അഗ്ഗസാവകാ അഹേസും, അമിതാ ച അസമാ ച ദ്വേ അഗ്ഗസാവികാ, സുമനോ നാമ ഉപട്ഠാകോ. പദുമുത്തരോ ഭഗവാ പിതു സങ്ഗഹം കുരുമാനോ ഭിക്ഖുസതസഹസ്സപരിവാരോ ഹംസവതിയാ രാജധാനിയാ വസതി.

കനിട്ഠഭാതാ പനസ്സ സുമനകുമാരോ നാമ. തസ്സ രാജാ ഹംസവതിതോ വീസയോജനസതേ ഭോഗഗാമം അദാസി. സോ കദാചി കദാചി ആഗന്ത്വാ പിതരഞ്ച സത്ഥാരഞ്ച പസ്സതി. അഥേകദിവസം പച്ചന്തോ കുപിതോ സുമനോ രഞ്ഞോ പേസേസി. രാജാ ‘‘ത്വം മയാ തത്ഥ കസ്മാ ഠപിതോ’’തി പടിപേസേസി. സോ ചോരേ വൂപസമേത്വാ ‘‘ഉപസന്തോ, ദേവ, ജനപദോ’’തി രഞ്ഞോ പേസേസി. രാജാ തുട്ഠോ ‘‘സീഘം മമ പുത്തോ ആഗച്ഛതൂ’’തി ആഹ. തസ്സ സഹസ്സമത്താ അമച്ചാ ഹോന്തി. സോ തേഹി സദ്ധിം അന്തരാമഗ്ഗേ മന്തേസി – ‘‘മയ്ഹം പിതാ തുട്ഠോ സചേ മേ വരം ദേതി, കിം ഗണ്ഹാമീ’’തി? അഥ നം ഏകച്ചേ ‘‘ഹത്ഥിം ഗണ്ഹഥ, അസ്സം ഗണ്ഹഥ, ജനപദം ഗണ്ഹഥ, സത്ത രതനാനി ഗണ്ഹഥാ’’തി ആഹംസു. അപരേ ‘‘തുമ്ഹേ പഥവിസ്സരസ്സ പുത്താ, ന തുമ്ഹാകം ധനം ദുല്ലഭം, ലദ്ധമ്പി ചേതം സബ്ബം പഹായ ഗമനീയം, പുഞ്ഞമേവ ഏകം ആദായ ഗമനീയം. തസ്മാ ദേവേ വരം ദദമാനേ തേമാസം പദുമുത്തരഭഗവന്തം ഉപട്ഠാതും വരം ഗണ്ഹഥാ’’തി ആഹംസു. സോ ‘‘തുമ്ഹേ മയ്ഹം കല്യാണമിത്താ, ന മേതം ചിത്തം അത്ഥി, തുമ്ഹേഹി പന ഉപ്പാദിതം, ഏവം കരിസ്സാമീ’’തി ഗന്ത്വാ പിതരം വന്ദിത്വാ പിതരാ ആലിങ്ഗേത്വാ മത്ഥകേ ചുമ്ബേത്വാ ‘‘വരം തേ പുത്ത ദേമീ’’തി വുത്തേ ‘‘ഇച്ഛാമഹം, മഹാരാജ, ഭഗവന്തം തേമാസം ചതൂഹി പച്ചയേഹി ഉപട്ഠഹന്തോ ജീവിതം അവഞ്ഝം കാതും, ഇമം മേ ദേവ വരം ദേഹീ’’തി ആഹ. ന സക്കാ, താത, അഞ്ഞം വരേഹീതി. ദേവ, ഖത്തിയാനം നാമ ദ്വേ കഥാ നത്ഥി, ഏതദേവ മേ വരം ദേഹി, ന മമ അഞ്ഞേന അത്ഥോതി. താത, ബുദ്ധാനം നാമ ചിത്തം ദുജ്ജാനം, സചേ ഭഗവാ ന ഇച്ഛിസ്സതി, മയാ ദിന്നേപി കിം ഭവിസ്സതീതി? ‘‘സാധു, ദേവ, അഹം ഭഗവതോ ചിത്തം ജാനിസ്സാമീ’’തി വിഹാരം ഗതോ.

തേന ച സമയേന ഭത്തകിച്ചം നിട്ഠാപേത്വാ ഭഗവാ ഗന്ധകുടിം പവിട്ഠോ ഹോതി, സോ മണ്ഡലമാളേ സന്നിപതിതാനം ഭിക്ഖൂനം സന്തികം അഗമാസി. തേ നം ആഹംസു – ‘‘രാജപുത്ത, കസ്മാ ആഗതോസീ’’തി? ഭഗവന്തം ദസ്സനായ, ദസ്സേഥ മേ ഭഗവന്തന്തി. ന മയം, രാജപുത്ത, ഇച്ഛിതിച്ഛിതക്ഖണേ സത്ഥാരം ദട്ഠും ലഭാമാതി. കോ പന, ഭന്തേ, ലഭതീതി? സുമനത്ഥേരോ നാമ രാജപുത്താതി. സോ ‘‘കുഹിം, ഭന്തേ, ഥേരോ’’തി? ഥേരസ്സ നിസിന്നട്ഠാനം പുച്ഛിത്വാ ഗന്ത്വാ വന്ദിത്വാ ‘‘ഇച്ഛാമഹം, ഭന്തേ, ഭഗവന്തം പസ്സിതും, ദസ്സേഥ മേ ഭഗവന്ത’’ന്തി ആഹ. ഥേരോ പസ്സന്തസ്സേവ രാജകുമാരസ്സ ആപോകസിണജ്ഝാനം സമാപജ്ജിത്വാ മഹാപഥവിം ഉദകം അധിട്ഠായ പഥവിയം നിമുജ്ജിത്വാ സത്ഥു ഗന്ധകുടിയംയേവ പാതുരഹോസി. അഥ നം ഭഗവാ ‘‘സുമന കസ്മാ ആഗതോസീ’’തി ആഹ. രാജപുത്തോ, ഭന്തേ, ഭഗവന്തം ദസ്സനായ ആഗതോതി. തേന ഹി ഭിക്ഖു ആസനം പഞ്ഞാപേഹീതി. പുന ഥേരോ പസ്സന്തസ്സേവ രാജകുമാരസ്സ ബുദ്ധാസനം ഗഹേത്വാ അന്തോഗന്ധകുടിയം നിമുജ്ജിത്വാ ബഹിപരിവേണേ പാതുഭവിത്വാ പരിവേണേ ആസനം പഞ്ഞാപേസി. രാജകുമാരോ ഇമാനി ദ്വേ അച്ഛരിയാകാരാനി ദിസ്വാ ‘‘മഹന്തോ വതായം ഭിക്ഖൂ’’തി ചിന്തേസി.

ഭഗവാപി ഗന്ധകുടിതോ നിക്ഖമിത്വാ പഞ്ഞത്തേ ആസനേ നിസീദി. രാജപുത്തോ ഭഗവന്തം വന്ദിത്വാ പടിസന്ഥാരം അകാസി. ‘‘കദാ ആഗതോസി രാജപുത്താ’’തി വുത്തേ, ‘‘ഭന്തേ, തുമ്ഹേസു ഗന്ധകുടിം പവിട്ഠേസു, ഭിക്ഖൂ പന ‘ന മയം ഇച്ഛിതിച്ഛിതക്ഖണേ ഭഗവന്തം ദട്ഠും ലഭാമാ’തി മം ഥേരസ്സ സന്തികം പാഹേസും. ഥേരോ പന ഏകവചനേനേവ ദസ്സേതി, ഥേരോ, ഭന്തേ, തുമ്ഹാകം സാസനേ വല്ലഭോ മഞ്ഞേ’’തി. ആമ രാജകുമാര, വല്ലഭോ ഏസ ഭിക്ഖു മയ്ഹം സാസനേതി. ഭന്തേ, ബുദ്ധാനം സാസനേ കിം കത്വാ വല്ലഭാ ഹോന്തീതി? ദാനം ദത്വാ സീലം സമാദിയിത്വാ ഉപോസഥകമ്മം കത്വാ കുമാരാതി. ഭഗവാ അഹം ഥേരോ വിയ ബുദ്ധസാസനേ വല്ലഭോ ഹോതുകാമോ, സ്വേ മയ്ഹം ഭിക്ഖം അധിവാസേഥാതി. അധിവാസേസി ഭഗവാ തുണ്ഹീഭാവേന. രാജകുമാരോ അത്തനോ വസനട്ഠാനം ഗന്ത്വാ സബ്ബരത്തിം മഹാസക്കാരം സജ്ജേത്വാ സത്ത ദിവസാനി ഖന്ധാവാരഭത്തം നാമ അദാസി.

സത്തമേ ദിവസേ സത്ഥാരം വന്ദിത്വാ, ഭന്തേ, മയാ പിതു സന്തികാ തേമാസം അന്തോവസ്സം തുമ്ഹാകം പടിജഗ്ഗനവരോ ലദ്ധോ, തേമാസം മേ വസ്സാവാസം അധിവാസേഥാതി. ഭഗവാ ‘‘അത്ഥി നു ഖോ തത്ഥ ഗതേന അത്ഥോ’’തി ഓലോകേത്വാ ‘‘അത്ഥീ’’തി ദിസ്വാ ‘‘സുഞ്ഞാഗാരേ ഖോ, രാജകുമാര, തഥാഗതാ അഭിരമന്തീ’’തി ആഹ. കുമാരോ ‘‘അഞ്ഞാതം ഭഗവാ അഞ്ഞാതം സുഗതാ’’തി വത്വാ ‘‘അഹം, ഭന്തേ, പുരിമതരം ഗന്ത്വാ വിഹാരം കാരേമി, മയാ പേസിതേ ഭിക്ഖുസതസഹസ്സേന സദ്ധിം ആഗച്ഛഥാ’’തി ഭഗവന്തം പടിഞ്ഞം ഗാഹാപേത്വാ പിതു സന്തികം ഗന്ത്വാ ‘‘ദിന്നാ മേ, ദേവ, ഭഗവതാ പടിഞ്ഞാ, മയാ പഹിതേ ഭഗവന്തം പേസേയ്യഥാ’’തി വത്വാ പിതരം വന്ദിത്വാ നിക്ഖമിത്വാ യോജനേ യോജനേ വിഹാരം കാരേന്തോ വീസയോജനസതം അദ്ധാനം ഗതോ. ഗന്ത്വാ ച അത്തനോ നഗരേ വിഹാരട്ഠാനം വിചിനന്തോ സോഭനനാമസ്സ കുടുമ്ബികസ്സ ഉയ്യാനം ദിസ്വാ സതസഹസ്സേന കിണിത്വാ സതസഹസ്സം വിസ്സജ്ജേത്വാ വിഹാരം കാരേസി. തത്ഥ ഭഗവതോ ഗന്ധകുടിം സേസഭിക്ഖൂനഞ്ച രത്തിട്ഠാനദിവാട്ഠാനത്ഥായ കുടിലേണമണ്ഡപേ കാരേത്വാ പാകാരപരിക്ഖേപം ദ്വാരകോട്ഠകഞ്ച നിട്ഠാപേത്വാ പിതു സന്തികം പേസേസി – ‘‘നിട്ഠിതം മയ്ഹം കിച്ചം, സത്ഥാരം പഹിണഥാ’’തി.

രാജാ ഭഗവന്തം ഭോജേത്വാ ‘‘ഭഗവാ സുമനസ്സ കിച്ചം നിട്ഠിതം, തുമ്ഹാകം ഗമനം പച്ചാസീസതീ’’തി ആഹ. ഭഗവാ ഭിക്ഖുസതസഹസ്സപരിവുതോ യോജനേ യോജനേ വിഹാരേസു വസമാനോ അഗമാസി. കുമാരോ ‘‘സത്ഥാ ആഗച്ഛതീ’’തി സുത്വാ യോജനം പച്ചുഗ്ഗന്ത്വാ ഗന്ധമാലാദീഹി പൂജയമാനോ വിഹാരം പവേസേത്വാ –

‘‘സതസഹസ്സേന മേ കീതം, സതസഹസ്സേന മാപിതം;

സോഭനം നാമ ഉയ്യാനം, പടിഗ്ഗണ്ഹ മഹാമുനീ’’തി. –

വിഹാരം നിയ്യാദേസി. സോ വസ്സൂപനായികാദിവസേ ദാനം ദത്വാ അത്തനോ പുത്തദാരേ ച അമച്ചേ ച പക്കോസാപേത്വാ ആഹ – ‘‘സത്ഥാ അമ്ഹാകം സന്തികം ദൂരതോവ ആഗതോ, ബുദ്ധാ ച നാമ ധമ്മഗരുകാ ന ആമിസചക്ഖുകാ. തസ്മാ അഹം ഇമം തേമാസം ദ്വേ സാടകേ നിവാസേത്വാ ദസ സീലാനി സമാദിയിത്വാ ഇധേവ വസിസ്സാമി, തുമ്ഹേ ഖീണാസവസതസഹസ്സസ്സ ഇമിനാവ നീഹാരേന തേമാസം ദാനം ദദേയ്യാഥാ’’തി.

സോ സുമനത്ഥേരസ്സ വസനട്ഠാനസഭാഗേയേവ ഠാനേ വസന്തോ യം ഥേരോ ഭഗവതോ വത്തം കരോതി, തം സബ്ബം ദിസ്വാ ‘‘ഇമസ്മിം ഠാനേ ഏകന്തവല്ലഭോ ഏസ ഥേരോ, ഏതസ്സേവ മേ ഠാനന്തരം പത്ഥേതും വട്ടതീ’’തി ചിന്തേത്വാ ഉപകട്ഠായ പവാരണായ ഗാമം പവിസിത്വാ സത്താഹം മഹാദാനം ദത്വാ സത്തമേ ദിവസേ ഭിക്ഖുസതസഹസ്സസ്സ പാദമൂലേ തിചീവരം ഠപേത്വാ ഭഗവന്തം വന്ദിത്വാ, ‘‘ഭന്തേ, യദേതം മയാ സത്താഹം ഖന്ധാവാരദാനതോ പട്ഠായ പുഞ്ഞം കതം, തം നേവ സക്കസമ്പത്തിം, ന മാരബ്രഹ്മസമ്പത്തിം പത്ഥയന്തേന, ബുദ്ധസ്സ പന ഉപട്ഠാകഭാവം പത്ഥേന്തേന കതം. തസ്മാ അഹമ്പി ഭഗവാ അനാഗതേ സുമനത്ഥേരോ വിയ ഏകസ്സ ബുദ്ധസ്സ ഉപട്ഠാകോ ഹോമീ’’തി പഞ്ചപതിട്ഠിതേന പതിട്ഠഹിത്വാ വന്ദി. സത്ഥാ തസ്സ അനന്തരായം ദിസ്വാ ബ്യാകരിത്വാ പക്കാമി. കുമാരോ തം സുത്വാ ‘‘ബുദ്ധാ ച നാമ അദ്വേജ്ഝകഥാ ഹോന്തീ’’തി ദുതിയദിവസേ ഗോതമബുദ്ധസ്സ പത്തചീവരം ഗഹേത്വാ പിട്ഠിതോ പിട്ഠിതോ ഗച്ഛന്തോ വിയ അഹോസി.

സോ തസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ വസ്സസതസഹസ്സം ദാനം ദത്വാ സഗ്ഗേ നിബ്ബത്തിത്വാ കസ്സപബുദ്ധകാലേ പിണ്ഡായ ചരതോ ഥേരസ്സ പത്തഗ്ഗഹണത്ഥം ഉത്തരിസാടകം ദത്വാ പൂജം അകാസി. പുന സഗ്ഗേ നിബ്ബത്തിത്വാ തതോ ചുതോ ബാരാണസിരാജാ ഹുത്വാ ഉപരിപാസാദവരഗതോ ഗന്ധമാദനതോ ആകാസേന ആഗച്ഛന്തേ അട്ഠ പച്ചേകബുദ്ധേ ദിസ്വാ നിമന്താപേത്വാ ഭോജേത്വാ അത്തനോ മങ്ഗലഉയ്യാനേ തേസം അട്ഠ പണ്ണസാലായോ കാരേത്വാ തേസം നിസീദനത്ഥായ അത്തനോ നിവേസനേ അട്ഠ സബ്ബരതനമയാനി പീഠാനി ചേവ മണിആധാരകേ ച പടിയാദേത്വാ ദസ വസ്സസഹസ്സാനി ഉപട്ഠാനം അകാസി. ഏതാനി പാകടട്ഠാനാനി.

കപ്പസതസഹസ്സം പന ദാനം ദദമാനോവ അമ്ഹാകം ബോധിസത്തേന സദ്ധിം തുസിതപുരേ നിബ്ബത്തിത്വാ തതോ ചുതോ അമിതോദനസക്കസ്സ ഗേഹേ നിബ്ബത്തി. അഥസ്സ സബ്ബേവ ഞാതകേ ആനന്ദിതേ പമുദിതേ കരോന്തോ ജാതോതി ആനന്ദോത്വേവ നാമം അകംസു. സോ അനുപുബ്ബേന കതാഭിനിക്ഖമനേ സമ്മാസമ്ബോധിം പത്വാ പഠമഗമനേന കപിലവത്ഥും ആഗന്ത്വാ തതോ നിക്ഖന്തേ ഭഗവതി ഭഗവതോ പരിവാരത്ഥം രാജകുമാരേസു പബ്ബജന്തേസു ഭദ്ദിയാദീഹി സദ്ധിം നിക്ഖമിത്വാ ഭഗവതോ സന്തികേ പബ്ബജിത്വാ നചിരസ്സേവ ആയസ്മതോ പുണ്ണസ്സ മന്താണിപുത്തസ്സ സന്തികേ ധമ്മകഥം സുത്വാ സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠഹി.

തേന ഖോ പന സമയേന ഭഗവതോ പഠമബോധിയം വീസതി വസ്സാനി അനിബദ്ധാ ഉപട്ഠാകാ അഹേസും. ഏകദാ നാഗസമാലോ പത്തചീവരം ഗഹേത്വാ വിചരി ഏകദാ നാഗിതോ, ഏകദാ ഉപവാനോ, ഏകദാ സുനക്ഖത്തോ, ഏകദാ ചുന്ദോ സമണുദ്ദേസോ, ഏകദാ സാഗതോ, ഏകദാ രാധോ, ഏകദാ മേഘിയോ. തത്ഥ ഏകദാ ഭഗവാ നാഗസമാലത്ഥേരേന സദ്ധിം അദ്ധാനമഗ്ഗപ്പടിപന്നോ ദ്വേധാപഥം പത്തോ. ഥേരോ മഗ്ഗാ ഓക്കമ്മ ‘‘ഭഗവാ അഹം ഇമിനാ മഗ്ഗേന ഗച്ഛാമീ’’തി ആഹ. അഥ നം ഭഗവാ ‘‘ഏഹി ഭിക്ഖു, ഇമിനാ മഗ്ഗേന ഗച്ഛാമാ’’തി ആഹ. സോ ‘‘ഹന്ദ ഭഗവാ തുമ്ഹാകം പത്തചീവരം ഗണ്ഹഥ, അഹം ഇമിനാ മഗ്ഗേന ഗച്ഛാമീ’’തി വത്വാ പത്തചീവരം ഭൂമിയം ഠപേതും ആരദ്ധോ. അഥ നം ഭഗവാ ‘‘ആഹര ഭിക്ഖൂ’’തി വത്വാ പത്തചീവരം ഗഹേത്വാ ഗതോ. തസ്സപി ഭിക്ഖുനോ ഇതരേന മഗ്ഗേന ഗച്ഛതോ ചോരാ പത്തചീവരഞ്ചേവ ഹരിംസു, സീസഞ്ച ഭിന്ദിംസു. സോ ‘‘ഭഗവാ ഇദാനി മേ പടിസരണം, ന അഞ്ഞോ’’തി ചിന്തേത്വാ ലോഹിതേന ഗലന്തേന ഭഗവതോ സന്തികം ആഗമി. ‘‘കിമിദം ഭിക്ഖൂ’’തി ച വുത്തേ തം പവത്തിം ആരോചേസി. അഥ നം ഭഗവാ ‘‘മാ ചിന്തേയി ഭിക്ഖു, ഏതസ്സ കാരണായേവ തം നിവാരയിമ്ഹാ’’തി വത്വാ സമസ്സാസേസി.

ഏകദാ പന ഭഗവാ മേഘിയത്ഥേരേന സദ്ധിം പാചീനവംസേ മിഗദായേ ജന്തുഗാമം അഗമാസി. തത്രാപി മേഘിയോ ജന്തുഗാമേ പിണ്ഡായ ചരിത്വാ നദീതീരേ പാസാദികം അമ്ബവനം ദിസ്വാ ‘‘ഭഗവാ തുമ്ഹാകം പത്തചീവരം ഗണ്ഹഥ, അഹം തസ്മിം അമ്ബവനേ സമണധമ്മം കരോമീ’’തി വത്വാ ഭഗവതാ തിക്ഖത്തും നിവാരിയമാനോപി ഗന്ത്വാ അകുസലവിതക്കേഹി അന്വാസത്തോ പച്ചാഗന്ത്വാ തം പവത്തിം ആരോചേസി. തമ്പി ഭഗവാ ‘‘ഇമമേവ തേ കാരണം സല്ലക്ഖേത്വാ നിവാരയിമ്ഹാ’’തി വത്വാ അനുപുബ്ബേന സാവത്ഥിം അഗമാസി. തത്ഥ ഗന്ധകുടിപരിവേണേ പഞ്ഞത്തവരബുദ്ധാസനേ നിസിന്നോ ഭിക്ഖുസങ്ഘപരിവുതോ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘ഭിക്ഖവേ, ഇദാനിമ്ഹി മഹല്ലകോ, ‘ഏകച്ചേ ഭിക്ഖൂ ഇമിനാ മഗ്ഗേന ഗച്ഛാമാ’തി വുത്തേ അഞ്ഞേന ഗച്ഛന്തി, ഏകച്ചേ മയ്ഹം പത്തചീവരം ഭൂമിയം നിക്ഖിപന്തി, മയ്ഹം നിബദ്ധുപട്ഠാകം ഏകം ഭിക്ഖും ജാനാഥാ’’തി. ഭിക്ഖൂനം ധമ്മസംവേഗോ ഉദപാദി. അഥായസ്മാ സാരിപുത്തോ ഉട്ഠായാസനാ ഭഗവന്തം വന്ദിത്വാ ‘‘അഹം, ഭന്തേ, തുമ്ഹേയേവ പത്ഥയമാനോ സതസഹസ്സകപ്പാധികം അസങ്ഖ്യേയ്യം പാരമിയോ പൂരയിം, നനു മാദിസോ മഹാപഞ്ഞോ ഉപട്ഠാകോ നാമ വട്ടതി, അഹം ഉപട്ഠഹിസ്സാമീ’’തി ആഹ. തം ഭഗവാ ‘‘അലം, സാരിപുത്ത, യസ്സം ദിസായം ത്വം വിഹരസി, അസുഞ്ഞാ വേ സാ ദിസാ, തവ ഹി ഓവാദോ ബുദ്ധാനം ഓവാദസദിസോ, തേന മേ തയാ ഉപട്ഠാകകിച്ചം അത്ഥീ’’തി പടിക്ഖിപി. ഏതേനേവ ഉപായേന മഹാമോഗ്ഗല്ലാനം ആദിം കത്വാ അസീതി മഹാസാവകാ ഉട്ഠഹിംസു. തേ സബ്ബേ ഭഗവാ പടിക്ഖിപി.

ആനന്ദത്ഥേരോ പന തുണ്ഹീയേവ നിസീദി. അഥ നം ഭിക്ഖൂ ആഹംസു – ‘‘ആവുസോ ആനന്ദ, ഭിക്ഖുസങ്ഘോ ഉപട്ഠാകട്ഠാനം യാചതി, ത്വമ്പി യാചാഹീ’’തി. യാചിത്വാ ലദ്ധട്ഠാനം നാമ, ആവുസോ, കീദിസം ഹോതി, കിം മം സത്ഥാ ന പസ്സതി? സചേ സത്ഥാ രോചിസ്സതി, ‘‘ആനന്ദോ മം ഉപട്ഠഹതൂ’’തി വക്ഖതീതി. അഥ ഭഗവാ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ആനന്ദോ അഞ്ഞേഹി ഉസ്സാഹേതബ്ബോ, സയമേവ ജാനിത്വാ മം ഉപട്ഠഹിസ്സതീ’’തി ആഹ. തതോ ഭിക്ഖൂ ‘‘ഉട്ഠേഹി, ആവുസോ ആനന്ദ, ഉട്ഠേഹി, ആവുസോ ആനന്ദ, ദസബലം ഉപട്ഠാകട്ഠാനം യാചാഹീ’’തി ആഹംസു. ഥേരോ ഉട്ഠഹിത്വാ ചത്താരോ പടിക്ഖേപാ ചതസ്സോ ച ആയാചനാതി അട്ഠ വരേ യാചി.

ചത്താരോ പടിക്ഖേപാ നാമ – ‘‘സചേ മേ, ഭന്തേ, ഭഗവാ അത്തനാ ലദ്ധം പണീതം ചീവരം ന ദസ്സതി, പിണ്ഡപാതം ന ദസ്സതി, ഏകഗന്ധകുടിയം വസിതും ന ദസ്സതി, നിമന്തനം ഗഹേത്വാ ന ഗമിസ്സതി, ഏവാഹം ഭഗവന്തം ഉപട്ഠഹിസ്സാമീ’’തി വത്വാ ‘‘കം പനേത്ഥ, ആനന്ദ, ആദീനവം അദ്ദസാ’’തി വുത്തേ ആഹ – ‘‘സചാഹം, ഭന്തേ, ഇമാനി വത്ഥൂനി ലഭിസ്സാമി, ഭവിസ്സന്തി വത്താരോ ‘ആനന്ദോ ദസബലേന ലദ്ധം പണീതം ചീവരം പരിഭുഞ്ജതി, പിണ്ഡപാതം പരിഭുഞ്ജതി, ഏകഗന്ധകുടിയം വസതി, ഏകതോ നിമന്തനം ഗച്ഛതി. ഏതം ലാഭം ലഭന്തോ തഥാഗതം ഉപട്ഠാതി, കോ ഏവം ഉപട്ഠഹതോ ഭാരോ’’’തി? ഇമേ ചത്താരോ പടിക്ഖേപേ യാചി.

ചതസ്സോ ആയാചനാ നാമ – ‘‘സചേ, ഭന്തേ, ഭഗവാ മയാ ഗഹിതനിമന്തനം ഗമിസ്സതി, സചാഹം തിരോരട്ഠാ തിരോജനപദാ ഭഗവന്തം ദട്ഠും ആഗതം പരിസം ആഗതക്ഖണേയേവ ഭഗവന്തം ദസ്സേതും ലച്ഛാമി, യദാ മേ കങ്ഖാ ഉപ്പജ്ജതി, തസ്മിംയേവ ഖണേ ഭഗവന്തം ഉപസങ്കമിതും ലച്ഛാമി, തഥാ യം ഭഗവാ മയ്ഹം പരമ്മുഖേ ധമ്മം ദേസേതി, തം ആഗന്ത്വാ മയ്ഹം കഥേസ്സതി, ഏവാഹം ഭഗവന്തം ഉപട്ഠഹിസ്സാമീ’’തി വത്വാ ‘‘കം പനേത്ഥ, ആനന്ദ, ആനിസംസം പസ്സസീ’’തി വുത്തേ ആഹ – ‘‘ഇധ, ഭന്തേ, സദ്ധാ കുലപുത്താ ഭഗവതോ ഓകാസം അലഭന്താ മം ഏവം വദന്തി ‘സ്വേ, ഭന്തേ ആനന്ദ, ഭഗവതാ സദ്ധിം അമ്ഹാകം ഘരേ ഭിക്ഖം ഗണ്ഹേയ്യാഥാ’തി. സചേ ഭഗവാ തത്ഥ ന ഗമിസ്സതി, ഇച്ഛിതിച്ഛിതക്ഖണേയേവ പരിസം ദസ്സേതും, കങ്ഖഞ്ച വിനോദേതും ഓകാസം ന ലച്ഛാമി, ഭവിസ്സന്തി വത്താരോ ‘കിം ആനന്ദോ ദസബലം ഉപട്ഠാതി. ഏത്തകമ്പിസ്സ ഭഗവാ അനുഗ്ഗഹം ന കരോതീ’തി. ഭഗവതോ ച പരമ്മുഖാ മം പുച്ഛിസ്സന്തി ‘അയം, ആവുസോ ആനന്ദ, ഗാഥാ, ഇദം സുത്തം, ഇദം ജാതകം കത്ഥ ദേസിത’ന്തി. സചാഹം തം ന സമ്പാദയിസ്സാമി, ഭവിസ്സന്തി വത്താരോ – ‘ഏത്തകമ്പി, ആവുസോ, ന ജാനാസി, കസ്മാ ത്വം ഛായാ വിയ ഭഗവന്തം അവിജഹന്തോ ദീഘരത്തം വിചരസീ’തി. തേനാഹം പരമ്മുഖാ ദേസിതസ്സപി ധമ്മസ്സ പുന കഥനം ഇച്ഛാമീ’’തി. ഇമാ ചതസ്സോ ആയാചനാ യാചി. ഭഗവാപിസ്സ അദാസി.

ഏവം ഇമേ അട്ഠ വരേ ഗഹേത്വാ നിബദ്ധുപട്ഠാകോ അഹോസി. തസ്സേവ ഠാനന്തരസ്സ അത്ഥായ കപ്പസതസഹസ്സം പൂരിതാനം പാരമീനം ഫലം പാപുണി. സോ ഉപട്ഠാകട്ഠാനം ലദ്ധദിവസതോ പട്ഠായ ദസബലസ്സ ദുവിധേന ഉദകേന തിവിധേന ദന്തകട്ഠേന ഹത്ഥപാദപരികമ്മേന പിട്ഠിപരികമ്മേന ഗന്ധകുടിപരിവേണം സമ്മജ്ജനേനാതി ഏവമാദീഹി കിച്ചേഹി ഉപട്ഠഹന്തോ ‘‘ഇമായ നാമ വേലായ സത്ഥു ഇമം നാമ ലദ്ധും വട്ടതി, ഇദം നാമ കാതും വട്ടതീ’’തി ദിവസഭാഗം സന്തികാവചരോ ഹുത്വാ രത്തിഭാഗസമനന്തരേ ദണ്ഡദീപികം ഗഹേത്വാ ഏകരത്തിം ഗന്ധകുടിപരിവേണം നവ വാരേ അനുപരിയായതി. ഏവഞ്ഹിസ്സ അഹോസി – ‘‘സചേ മേ ഥിനമിദ്ധം ഓക്കമേയ്യ, ദസബലേ പക്കോസന്തേ പടിവചനം ദാതും ന സക്കുണേയ്യ’’ന്തി. തസ്മാ സബ്ബരത്തിം ദണ്ഡദീപികം ഹത്ഥേന ന മുഞ്ചതി. ഇദമേത്തകം വത്ഥു. അപരഭാഗേ പന സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ അനേകപരിയായേന ധമ്മഭണ്ഡാഗാരികആനന്ദത്ഥേരസ്സ വണ്ണം കഥേത്വാ ഥേരം ഇമസ്മിം സാസനേ ബഹുസ്സുതാനം സതിമന്താനം ഗതിമന്താനം ധിതിമന്താനം ഉപട്ഠാകാനഞ്ച ഭിക്ഖൂനം അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപേസീതി.

ഉരുവേലകസ്സപത്ഥേരവത്ഥു

൨൨൪. ദുതിയേ മഹാപരിസാനന്തി മഹാപരിവാരാനം ഉരുവേലകസ്സപോ അഗ്ഗോതി ദസ്സേതി. അഞ്ഞേസഞ്ഹി ഥേരാനം കഞ്ചി കാലം പരിവാരോ മഹാ ഹോതി കഞ്ചി കാലം അപ്പോ, ഇമസ്സ പന ഥേരസ്സ ദ്വീഹി ഭാതികേഹി സദ്ധിം ഏകം സമണസഹസ്സം നിബദ്ധപരിവാരോവ അഹോസി. തേസു ഏകേകസ്മിം ഏകേകം പബ്ബാജേന്തേ ദ്വേ സമണസഹസ്സാനി ഹോന്തി, ദ്വേ ദ്വേ പബ്ബാജേന്തേ തീണി സഹസ്സാനി ഹോന്തി. തസ്മാ സോ മഹാപരിവാരാനം അഗ്ഗോ നാമ ജാതോ. കസ്സപോതി പനസ്സ ഗോത്തം. ഉരുവേലായം പബ്ബജിതത്താ ഉരുവേലകസ്സപോതി പഞ്ഞായിത്ഥ.

തസ്സ പഞ്ഹകമ്മേ അയമനുപുബ്ബികഥാ – അയമ്പി ഹി പദുമുത്തരബുദ്ധകാലേ ഹംസവതീനഗരേ കുലഗേഹേ പടിസന്ധിം ഗഹേത്വാ വയപ്പത്തോ സത്ഥു ധമ്മകഥം സുണന്തോ സത്ഥാരം ഏകം ഭിക്ഖും മഹാപരിസാനം അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപേന്തം ദിസ്വാ ‘‘മയാപി അനാഗതേ ഏവരൂപേന ഭവിതും വട്ടതീ’’തി സത്താഹം ബുദ്ധപ്പമുഖസ്സ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ മഹാദാനം ദത്വാ തിചീവരേന അച്ഛാദേത്വാ സത്ഥാരം വന്ദിത്വാ മഹാപരിസാനം അഗ്ഗഭാവത്ഥം പത്ഥനം അകാസി. സത്ഥാ അനന്തരായം ദിസ്വാ അനാഗതേ ഗോതമബുദ്ധസ്സ സാസനേ മഹാപരിസാനം അഗ്ഗോ ഭവിസ്സതീ’’തി ബ്യാകരിത്വാ പക്കാമി.

സോപി കുലപുത്തോ യാവജീവം കല്യാണകമ്മം കത്വാ ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തോ ഇതോ ദ്വേനവുതികപ്പമത്ഥകേ ഫുസ്സബുദ്ധസ്സ വേമാതികകനിട്ഠഭാതാ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തോ, പിതാ മഹിന്ദരാജാ നാമ. അപരേ പനസ്സ ദ്വേ കനിട്ഠഭാതരോ അഹേസും. ഏവം തേ തയോ ഭാതരോ വിസും വിസും ഠാനന്തരം ലഭിംസു. തേ ഹേട്ഠാ വുത്തനയേനേവ കുപിതം പച്ചന്തം വൂപസമേത്വാ പിതു സന്തികാ വരം ലഭിത്വാ ‘‘തേമാസം ദസബലം പടിജഗ്ഗിസ്സാമാ’’തി വരം ഗണ്ഹിംസു. അഥ നേസം ഏതദഹോസി – ‘‘അമ്ഹേഹി ദസബലം പടിജഗ്ഗന്തേഹി അനുച്ഛവികം കാതും വട്ടതീ’’തി ഏകം അമച്ചം ഉപ്പാദകട്ഠാനേ ഠപേത്വാ ഏകം ആയവയജാനനകം കത്വാ ഏകം ബുദ്ധപ്പമുഖസ്സ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ പരിവേസകട്ഠാനേ ഠപേത്വാ അത്തനാ ദസ സീലാനി സമാദായ തേമാസം സിക്ഖാപദാനി രക്ഖിംസു. തേ തയോ അമച്ചാ ഹേട്ഠാ വുത്തനയേനേവ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ ബിമ്ബിസാരവിസാഖരട്ഠപാലാ ജാതാ.

തേ പന രാജകുമാരാ വുത്ഥവസ്സേ ദസബലേ സഹത്ഥാ ബുദ്ധപ്പമുഖം ഭിക്ഖുസങ്ഘം പച്ചയപൂജായ പൂജേത്വാ യാവജീവം കല്യാണകമ്മം കത്വാ അമ്ഹാകം ദസബലസ്സ നിബ്ബത്തിതോ പുരേതരമേവ ബ്രാഹമണകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ അത്തനോ ഗോത്തവസേന തയോപി ജനാ കസ്സപാ ഏവ നാമ ജാതാ. തേ വയപ്പത്താ തയോ വേദേ ഉഗ്ഗണ്ഹിംസു. തേസം ജേട്ഠഭാതികസ്സ പഞ്ച മാണവകസതാനി പരിവാരോ അഹോസി, മജ്ഝിമസ്സ തീണി, കനിട്ഠസ്സ ദ്വേ. തേ അത്തനോ ഗന്ഥേ സാരം ഓലോകേന്താ ദിട്ഠധമ്മികമേവ പസ്സിംസു, ന സമ്പരായികം. അഥ നേസം ജേട്ഠഭാതാ അത്തനോ പരിവാരേന സദ്ധിം ഉരുവേലം ഗന്ത്വാ ഇസിപബ്ബജ്ജം പബ്ബജിത്വാ ഉരുവേലകസ്സപോ നാമ ജാതോ, മഹാഗങ്ഗാനദീവങ്കേ പബ്ബജിതോ നദീകസ്സപോ നാമ ജാതോ, ഗയാസീസേ പബ്ബജിതോ ഗയാകസ്സപോ നാമ ജാതോ.

ഏവം തേസു ഇസിപബ്ബജ്ജം പബ്ബജിത്വാ തത്ഥ വസന്തേസു ബഹൂനം ദിവസാനം അച്ചയേന അമ്ഹാകം ബോധിസത്തോ മഹാഭിനിക്ഖമനം നിക്ഖമിത്വാ പടിവിദ്ധസബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണോ അനുക്കമേന ധമ്മചക്കം പവത്തേത്വാ പഞ്ചവഗ്ഗിയേ ഥേരേ അരഹത്തേ പതിട്ഠാപേത്വാ യസദാരകപ്പമുഖേ പഞ്ചപഞ്ഞാസ സഹായകേപി വിനേത്വാ സട്ഠി അരഹന്തേ ‘‘ചരഥ, ഭിക്ഖവേ, ചാരിക’’ന്തി ബഹുജനഹിതായ ചാരികം പേസേത്വാ ഭദ്ദവഗ്ഗിയേ വിനേത്വാ ഉരുവേലകസ്സപസ്സ ഹേതും ദിസ്വാ ‘‘മയി ഗതേ തയോ ഭാതികാ സപരിവാരാ അരഹത്തം പാപുണിസ്സന്തീ’’തി ഞത്വാ ഏകകോ അദുതിയോ ഉരുവേലകസ്സപസ്സ വസനട്ഠാനം ഗന്ത്വാ വസനത്ഥായ അഗ്യാഗാരം യാചിത്വാ തത്ഥ കതം നാഗദമനം ആദിം കത്വാ അഡ്ഢുഡ്ഢസഹസ്സേഹി പാടിഹാരിയേഹി ഉരുവേലകസ്സപം സപരിവാരം വിനേത്വാ പബ്ബാജേസി. തസ്സ പബ്ബജിതഭാവം ഞത്വാ ഇതരേപി ദ്വേ ഭാതരോ സപരിവാരാ ആഗന്ത്വാ പബ്ബജിംസു, സബ്ബേപി ഏഹിഭിക്ഖൂ ഇദ്ധിമയപത്തചീവരധരാ അഹേസും.

സത്ഥാ തം സമണസഹസ്സം ആദായ ഗയാസീസം ഗന്ത്വാ പിട്ഠിപാസാണേ നിസിന്നോ ‘‘കഥംരൂപാ നു ഖോ ഏതേസം ധമ്മദേസനാ സപ്പായാ’’തി ഓലോകേന്തോ ‘‘ഇമേ അഗ്ഗിം പരിചരന്താ വിചരിംസു, ഇമേസം തയോ ഭവേ ആദിത്താഗാരസദിസേ കത്വാ ദസ്സേതും വട്ടതീ’’തി ആദിത്തപരിയായസുത്തം (മഹാവ. ൫൪) ദേസേസി. ദേസനാപരിയോസാനേ സബ്ബേവ അരഹത്തം പത്താ. സത്ഥാ തേഹി പരിവുതോ പുബ്ബേ ബിമ്ബിസാരരഞ്ഞോ ദിന്നപടിഞ്ഞത്താ രാജഗഹനഗരേ ലട്ഠിവനുയ്യാനം അഗമാസി. രാജാ ദസബലസ്സ ആഗതഭാവം സുത്വാ ദ്വാദസനഹുതേഹി ബ്രാഹ്മണഗഹപതികേഹി സദ്ധിം സത്ഥാരം ഉപസങ്കമിത്വാ വന്ദിത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. സത്ഥാ സബ്ബാവന്തം പരിസം ഓലോകേത്വാ മഹാജനം ഉരുവേലകസ്സപസ്സ നിപച്ചകാരം കരോന്തം ദിസ്വാ ‘‘ഇമേ മയ്ഹം വാ കസ്സപസ്സ വാ മഹന്തഭാവം ന ജാനന്തി, സവിതക്കാ ച നാമ ദേസനം സമ്പടിച്ഛിതും ന സക്കോന്തീ’’തി ചിന്തേത്വാ, ‘‘കസ്സപ, തുയ്ഹം ഉപട്ഠാകാനം വിതക്കം ഛിന്ദാ’’തി ഥേരസ്സ സഞ്ഞം അദാസി. ഥേരോ സത്ഥു വചനം സമ്പടിച്ഛിത്വാ ഉട്ഠായാസനാ സത്ഥാരം പഞ്ചപതിട്ഠിതേന വന്ദിത്വാ താലപ്പമാണം ആകാസം ഉപ്പതിത്വാ ഇദ്ധിവികുബ്ബനം ദസ്സേത്വാ ‘‘സത്ഥാ മേ, ഭന്തേ, ഭഗവാ, സാവകോഹമസ്മി, സത്ഥാ മേ, ഭന്തേ, ഭഗവാ, സാവകോഹമസ്മീ’’തി വത്വാ ഓരുയ്ഹ ദസബലസ്സ പാദേ വന്ദി. ഏതേനുപായേന സത്തമേ വാരേ സത്തതാലപ്പമാണം ആകാസം അബ്ഭുഗ്ഗന്ത്വാ പുന ആഗന്ത്വാ ദസബലസ്സ പാദേ വന്ദിത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി.

തസ്മിം കാലേ മഹാജനോ ‘‘അയം ലോകേ മഹാസമണോ’’തി സത്ഥരി നിബ്ബിതക്കോ ജാതോ, അഥസ്സ സത്ഥാ ധമ്മം ദേസേസി. ദേസനാപരിയോസാനേ രാജാ ഏകാദസനഹുതേഹി ബ്രാഹ്മണഗഹപതികേഹി സദ്ധിം സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠിതോ, ഏകനഹുതം ഉപാസകത്തം പടിവേദേസി. തേപി ഉരുവേലകസ്സപസ്സ പരിവാരാ സഹസ്സമത്താ ഭിക്ഖൂ അത്തനോ ആസേവനവസേന ചിന്തേസും – ‘‘അമ്ഹാകം പബ്ബജിതകിച്ചം മത്ഥകം പത്തം, ബഹി ഗന്ത്വാ കിം കരിസ്സാമാ’’തി ഉരുവേലകസ്സപത്ഥേരംയേവ പരിവാരേത്വാ വിചരിംസു. തേസു ഏകേകസ്മിം ഏകേകം നിസ്സിതകം ഗണ്ഹന്തേ ദ്വേ സഹസ്സാനി ഹോന്തി, ദ്വേ ദ്വേ ഗണ്ഹന്തേ തീണി സഹസ്സാനി ഹോന്തി. തതോ പട്ഠായ യത്തകാ തേസം നിസ്സിതകാ, തത്തകേ കഥേതും വട്ടതീതി. ഇദമേത്ഥ വത്ഥു. അപരഭാഗേ പന സത്ഥാ ജേതവനേ വിഹരന്തോ ഥേരം മഹാപരിസാനം അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപേസീതി.

കാളുദായിത്ഥേരവത്ഥു

൨൨൫. തതിയേ കുലപ്പസാദകാനന്തി കുലം പസാദേന്താനം. അയം ഹി ഥേരോ അദിട്ഠബുദ്ധദസ്സനംയേവ സുദ്ധോദനമഹാരാജസ്സ നിവേസനം പസാദേസി, തസ്മാ കുലപ്പസാദകാനം അഗ്ഗോ നാമ ജാതോ.

തസ്സ പഞ്ഹകമ്മേ അയമനുപുബ്ബികഥാ – അയമ്പി ഹി പദുമുത്തരബുദ്ധകാലേ ഹംസവതീനഗരേ കുലഗേഹേ നിബ്ബത്തോ സത്ഥു ധമ്മദേസനം സുണന്തോ സത്ഥാരം ഏകം ഭിക്ഖും കുലപ്പസാദകാനം അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപേന്തം ദിസ്വാ അധികാരകമ്മം കത്വാ തം ഠാനന്തരം പത്ഥേസി. സോ യാവജീവം കുസലം കത്വാ ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തോ അമ്ഹാകം ബോധിസത്തസ്സ മാതുകുച്ഛിയം പടിസന്ധിഗ്ഗഹണദിവസേ കപിലവത്ഥുസ്മിംയേവ അമച്ചഗേഹേ പടിസന്ധിം ഗണ്ഹി. ജാതദിവസേ ബോധിസത്തേന സദ്ധിംയേവ ജാതോതി തംദിവസംയേവ തം ദുകൂലചുമ്ബുടകേ നിപജ്ജാപേത്വാ ബോധിസത്തസ്സ ഉപട്ഠാനത്ഥായ നയിംസു. ബോധിസത്തേന ഹി സദ്ധിം ബോധിരുക്ഖോ രാഹുലമാതാ ചതസ്സോ നിധികുമ്ഭിയോ ആരോഹനിയഹത്ഥീ കണ്ഡകോ ഛന്നോ കാളുദായീതി ഇമേ സത്ത ഏകദിവസേ ജാതത്താ സഹജാതാ നാമ അഹേസും. അഥസ്സ നാമഗ്ഗഹണദിവസേ സകലനഗരസ്സ ഉദഗ്ഗചിത്തദിവസേ ജാതോതി ഉദായീത്വേവ നാമം അകംസു. ഥോകം കാളധാതുകത്താ പന കാളുദായീ നാമ ജാതോ. സോ ബോധിസത്തേന സദ്ധിം കുമാരകീളം കീളന്തോ വുദ്ധിം അഗമാസി.

അപരഭാഗേ ബോധിസത്തോ മഹാഭിനിക്ഖമനം നിക്ഖമിത്വാ അനുക്കമേന സബ്ബഞ്ഞുതം പത്വാ പവത്തിതവരധമ്മചക്കോ ലോകാനുഗ്ഗഹം കരോന്തോ രാജഗഹം ഉപനിസ്സായ വിഹരതി. തസ്മിം സമയേ സുദ്ധോദനമഹാരാജാ ‘‘സിദ്ധത്ഥകുമാരോ അഭിസമ്ബോധിം പത്വാ രാജഗഹം ഉപനിസ്സായ വേളുവനേ വിഹരതീ’’തി സുത്വാ പുരിസസഹസ്സപരിവാരം ഏകം അമച്ചം ‘‘പുത്തം മേ ഇധ ആനേഹീ’’തി പേസേസി. സോ സട്ഠിയോജനമഗ്ഗം ഗന്ത്വാ ദസബലസ്സ ചതുപരിസമജ്ഝേ നിസീദിത്വാ ധമ്മദേസനാവേലായ വിഹാരം പാവിസി. സോ ‘‘തിട്ഠതു താവ രഞ്ഞാ പഹിതസാസന’’ന്തി പരിസപരിയന്തേ ഠിതോ സത്ഥു ധമ്മദേസനം സുത്വാ യഥാഠിതോവ സദ്ധിം പുരിസസഹസ്സേഹി അരഹത്തം പാപുണി. അഥ നേസം സത്ഥാ ‘‘ഏഥ ഭിക്ഖവോ’’തി ഹത്ഥം പസാരേസി, സബ്ബേ തംഖണംയേവ ഇദ്ധിമയപത്തചീവരധരാ വസ്സസട്ഠികത്ഥേരാ വിയ അഹേസും. അരഹത്തം പത്തകാലതോ പട്ഠായ പന അരിയാ നാമ മജ്ഝത്താവ ഹോന്തീതി രഞ്ഞാ പഹിതസാസനം ദസബലസ്സ ന കഥേസി. രാജാ ‘‘നേവ ഗതോ ആഗച്ഛതി, ന സാസനം സുയ്യതീ’’തി ‘‘ഏഹി, താത, ത്വം ഗച്ഛാ’’തി തേനേവ നിയാമേന അഞ്ഞം അമച്ചം പേസേസി. സോപി ഗന്ത്വാ പുരിമനയേനേവ സദ്ധിം പരിസായ അരഹത്തം പത്വാ തുണ്ഹീ അഹോസി. ഏവം നവഹി അമച്ചേഹി സദ്ധിം നവ പുരിസസഹസ്സാനി പേസേസി. സബ്ബേ അത്തനോ കിച്ചം നിട്ഠാപേത്വാ തുണ്ഹീ അഹേസും.

അഥ രാജാ ചിന്തേസി – ‘‘ഏത്തകാ ജനാ മയി സിനേഹാഭാവേന ദസബലസ്സ ഇധാഗമനത്ഥായ ന കിഞ്ചി കഥയിംസു, അഞ്ഞേ ഗന്ത്വാപി ദസബലം ആനേതും ന സക്ഖിസ്സന്തി. മയ്ഹം ഖോ പന പുത്തോ ഉദായീ ദസബലേന സദ്ധിം ഏകവയോ സഹപംസുകീളികോ, മയി ചസ്സ സിനേഹോ അത്ഥീ’’തി കാളുദായിം പക്കോസാപേത്വാ, ‘‘താത, പുരിസസഹസ്സപരിവാരോ ഗന്ത്വാ ദസബലം ആനേഹീ’’തി ആഹ. പഠമം ഗതപുരിസാ വിയ പബ്ബജിതും ലഭന്തോ ആനേസ്സാമി, ദേവാതി. യംകിഞ്ചി കത്വാ മമ പുത്തം ദസ്സേഹീതി. ‘‘സാധു, ദേവാ’’തി രഞ്ഞോ സാസനം ആദായ രാജഗഹം ഗന്ത്വാ സത്ഥു ധമ്മദേസനാവേലായ പരിസപരിയന്തേ ഠിതോ ധമ്മം സുത്വാ സപരിവാരോ അരഹത്തഫലം പത്വാ ഏഹിഭിക്ഖുഭാവേ പതിട്ഠാസി. തതോ ചിന്തേസി – ‘‘ന താവ ദസബലസ്സ കുലനഗരം ഗന്തും ഏസ കാലോ, വസന്തസമയേ സുപുപ്ഫിതേസു വനസണ്ഡേസു ഹരിതതിണസഞ്ഛന്നായ പഥവിയാ ഏസ കാലോ ഭവിസ്സതീ’’തി കാലം പടിമാനേന്തോ തസ്സ കാലസ്സ ആഗതഭാവം ഞത്വാ –

‘‘നാതിസീതം നാതിഉണ്ഹം, നാതിദുബ്ഭിക്ഖഛാതകം;

സദ്ദലാ ഹരിതാ ഭൂമി, ഏസ കാലോ മഹാമുനീ’’തി. –

സട്ഠിമത്താഹി ഗാഥാഹി ദസബലസ്സ കുലനഗരം ഗമനത്ഥായ ഗമനവണ്ണം വണ്ണേസി. സത്ഥാ ‘‘ഉദായീ ഗമനവണ്ണം കഥേതി, കപിലവത്ഥുനഗരം ഗന്തും ഏസ കാലോ’’തി വീസതിസഹസ്സഭിക്ഖുപരിവാരോ അതുരിതഗമനേന ചാരികം നിക്ഖമി.

ഉദായിത്ഥേരോ സത്ഥു നിക്ഖന്തഭാവം ഞത്വാ ‘‘പിതു മഹാരാജസ്സ സഞ്ഞം ദാതും വട്ടതീ’’തി വേഹാസം അബ്ഭുഗ്ഗന്ത്വാ രഞ്ഞോ നിവേസനേ പാതുരഹോസി. സുദ്ധോദനമഹാരാജാ ഥേരം ദിസ്വാ തുട്ഠചിത്തോ മഹാരഹേ പല്ലങ്കേ നിസീദാപേത്വാ അത്തനോ പടിയാദിതസ്സ നാനഗ്ഗരസഭോജനസ്സ പത്തം പൂരേത്വാ അദാസി. ഥേരോ ഉട്ഠായ ഗമനാകപ്പം ദസ്സേസി. നിസീദിത്വാവ ഭുഞ്ജ, താതാതി. സത്ഥു സന്തികം ഗന്ത്വാ ഭുഞ്ജിസ്സാമി, മഹാരാജാതി. കഹം പന, താത, സത്ഥാതി? വീസതിസഹസ്സഭിക്ഖുപരിവാരോ തുമ്ഹാകം ദസ്സനത്ഥായ ചാരികം നിക്ഖന്തോ, മഹാരാജാതി. തുമ്ഹേ ഇമം പിണ്ഡപാതം പരിഭുഞ്ജിത്വാ യാവ മമ പുത്തോ ഇമം നഗരം സമ്പാപുണാതി, താവസ്സ ഇതോവ പിണ്ഡപാതം ഹരഥാതി. ഥേരോ ഭത്തകിച്ചം കത്വാ ദസബലസ്സ ആഹരിതബ്ബം ഭത്തം ഗഹേത്വാ ധമ്മകഥം കഥേത്വാ ദസബലസ്സ അദസ്സനേനേവ സകലരാജനിവേസനം സദ്ധാപടിലാഭം ലഭാപേത്വാ സബ്ബേസം പസ്സന്താനഞ്ഞേവ പത്തം ആകാസേ വിസ്സജ്ജേത്വാ സയമ്പി വേഹാസം അബ്ഭുഗ്ഗന്ത്വാ പിണ്ഡപാതം ആദായ സത്ഥു ഹത്ഥേ ഠപേസി, സത്ഥാ തം പിണ്ഡപാതം പരിഭുഞ്ജി. ഥേരോ സട്ഠിയോജനമഗ്ഗം യോജനപരമം ഗച്ഛന്തസ്സ സത്ഥുനോ ദിവസേ ദിവസേ രാജഗേഹതോ ഭത്തം ആഹരിത്വാ അദാസി. ഏവം വത്ഥു വേദിതബ്ബം. അഥ അപരഭാഗേ സത്ഥാ ‘‘മയ്ഹം പിതു മഹാരാജസ്സ സകലനിവേസനം പസാദേസീ’’തി ഥേരം കുലപ്പസാദകാനം അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപേസീതി.

ബാകുലത്ഥേരവത്ഥു

൨൨൬. ചതുത്ഥേ അപ്പാബാധാനന്തി നിരാബാധാനം. ബാകുലോതി ദ്വീസു കുലേസു വഡ്ഢിതത്താ ഏവംലദ്ധനാമോ ഥേരോ.

തസ്സ പഞ്ഹകമ്മേ അയമനുപുബ്ബികഥാ – അയം കിര അതീതേ ഇതോ കപ്പസതസഹസ്സാധികേ അസങ്ഖ്യേയ്യമത്ഥകേ അനോമദസ്സിദസബലസ്സ നിബ്ബത്തിതോ പുരേതരമേവ ബ്രാഹ്മണകുലേ പടിസന്ധിം ഗണ്ഹിത്വാ വയം ആഗമ്മ ഉഗ്ഗഹിതവേദോ വേദത്തയേ സാരം അപസ്സന്തോ ‘‘സമ്പരായികത്ഥം ഗവേസിസ്സാമീ’’തി പബ്ബതപാദേ ഇസിപബ്ബജ്ജം പബ്ബജിത്വാ പഞ്ചാഭിഞ്ഞാ-അട്ഠസമാപത്തിലാഭീ ഹുത്വാ ഝാനകീളിതായ വീതിനാമേസി. തസ്മിം സമയേ അനോമദസ്സീ ബോധിസത്തോ സബ്ബഞ്ഞുതം പത്വാ അരിയഗണപരിവുതോ ചാരികം ചരതി. താപസോ ‘‘തീണി രതനാനി ഉപ്പന്നാനീ’’തി സുത്വാ സത്ഥു സന്തികം ഗന്ത്വാ ധമ്മം സുത്വാ ദേസനാപരിയോസാനേ സരണേസു പതിട്ഠിതോ, അത്തനോ ഠാനം പന വിജഹിതും നാസക്ഖി. സോ കാലേന കാലം സത്ഥു ദസ്സനായ ചേവ ഗച്ഛതി, ധമ്മഞ്ച സുണാതി.

അഥേകസ്മിം സമയേ തഥാഗതസ്സ ഉദരവാതോ ഉപ്പജ്ജി. താപസോ സത്ഥു ദസ്സനത്ഥായ ആഗതോ ‘‘സത്ഥാ ഗിലാനോ’’തി സുത്വാ ‘‘കോ, ഭന്തേ, ആബാധോ’’തി. ‘‘ഉദരവാതോ’’തി വുത്തേ ‘‘അയം കാലോ മയ്ഹം പുഞ്ഞം കാതു’’ന്തി പബ്ബതപാദം ഗന്ത്വാ നാനാവിധാനി ഭേസജ്ജാനി സമോധാനേത്വാ ‘‘ഇദം ഭേസജ്ജം സത്ഥു ഉപനേഥാ’’തി ഉപട്ഠാകത്ഥേരസ്സ അദാസി. സഹ ഭേസജ്ജസ്സ ഉപയോഗേന ഉദരവാതോ പടിപ്പസ്സമ്ഭി. സോ സത്ഥു ഫാസുകകാലേ ഗന്ത്വാ ഏവമാഹ – ‘‘ഭന്തേ, യദിദം മമ ഭേസജ്ജേന തഥാഗതസ്സ ഫാസുകം ജാതം, തസ്സ മേ നിസ്സന്ദേന നിബ്ബത്തനിബ്ബത്തഭവേ ഗദ്ദൂഹനമത്തമ്പി സരീരേ ബ്യാധി നാമ മാ ഹോതൂ’’തി. ഇദമസ്സ തസ്മിം അത്തഭാവേ കല്യാണകമ്മം.

സോ തതോ ചുതോ ബ്രഹ്മലോകേ നിബ്ബത്തിത്വാ ഏകം അസങ്ഖ്യേയ്യം ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തോ പദുമുത്തരബുദ്ധകാലേ ഹംസവതീനഗരേ കുലഗേഹേ പടിസന്ധിം ഗഹേത്വാ സത്ഥാരം ഏകം ഭിക്ഖും അപ്പാബാധാനം അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപേന്തം ദിസ്വാ അധികാരകമ്മം കത്വാ തം ഠാനന്തരം പത്ഥേസി. സോ യാവതായുകം കുസലം കത്വാ ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തോ വിപസ്സീദസബലസ്സ നിബ്ബത്തിതോ പുരേതരമേവ ബന്ധുമതീനഗരേ ബ്രാഹ്മണകുലേ നിബ്ബത്തോ പുരിമനയേനേവ ഇസിപബ്ബജ്ജം പബ്ബജിത്വാ ഝാനലാഭീ ഹുത്വാ പബ്ബതപാദേ വസതി.

വിപസ്സീബോധിസത്തോപി സബ്ബഞ്ഞുതം പത്വാ അട്ഠസട്ഠിഭിക്ഖുസതസഹസ്സപരിവാരോ ബന്ധുമതീനഗരം ഉപനിസ്സായ പിതു മഹാരാജസ്സ സങ്ഗഹം കരോന്തോ ഖേമേ മിഗദായേ വിഹരതി. അഥായം താപസോ ദസബലസ്സ ലോകേ നിബ്ബത്തഭാവം ഞത്വാ ആഗന്ത്വാ സത്ഥു ധമ്മകഥം സുത്വാ സരണേസു പതിട്ഠാസി, അത്തനോ പബ്ബജ്ജം ജഹിതും നാസക്ഖി, കാലേന കാലം പന സത്ഥു ഉപട്ഠാനം ഗച്ഛതി.

അഥേകസ്മിം സമയേ ഠപേത്വാ സത്ഥാരഞ്ചേവ ദ്വേ അഗ്ഗസാവകേ ച ഹിമവതി പുപ്ഫിതാനം വിസരുക്ഖാനം വാതസമ്ഫസ്സേന സേസഭിക്ഖൂനം മത്ഥകരോഗോ നാമ ഉദപാദി. താപസോ സത്ഥു ഉപട്ഠാനം ആഗതോ ഭിക്ഖൂ സസീസം പാരുപിത്വാ നിപന്നേ ദിസ്വാ – ‘‘കിം, ഭന്തേ, ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ അഫാസുക’’ന്തി പുച്ഛി. ഭിക്ഖൂനം തിണപുപ്ഫകരോഗോ, ആവുസോതി. താപസോ ചിന്തേസി – ‘‘അയം കാലോ മയ്ഹം ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ കായവേയ്യാവതികകമ്മം കത്വാ പുഞ്ഞം നിബ്ബത്തേതു’’ന്തി അത്തനോ ആനുഭാവേന നാനാവിധാനി ഭേസജ്ജാനി സംകഡ്ഢിത്വാ യോജേത്വാ അദാസി. സബ്ബഭിക്ഖൂനം രോഗോ തംഖണംയേവ വൂപസന്തോ.

സോ യാവതായുകം ഠത്വാ ബ്രഹ്മലോകേ നിബ്ബത്തിത്വാ ഏകനവുതികപ്പേ ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തോ കസ്സപബുദ്ധകാലേ ബാരാണസിയം കുലഗേഹേ നിബ്ബത്തോ ഘരാവാസം വസന്തോ ‘‘മയ്ഹം വസനഗേഹം ദുബ്ബലം, പച്ചന്തം ഗന്ത്വാ ദബ്ബസമ്ഭാരം ആഹരിത്വാ ഗേഹം കരിസ്സാമീ’’തി വഡ്ഢകീഹി സദ്ധിം ഗച്ഛന്തോ അന്തരാമഗ്ഗേ ഏകം ജിണ്ണം മഹാവിഹാരം ദിസ്വാ ‘‘തിട്ഠതു താവ മയ്ഹം ഗേഹകമ്മം, ന തം മയാ സദ്ധിം ഗമിസ്സതി, യംകിഞ്ചി കത്വാ പന സദ്ധിം ഗമനകമ്മമേവ പുരേതരം കാതും വട്ടതീ’’തി തേഹേവ വഡ്ഢകീഹി ദബ്ബസമ്ഭാരം ഗാഹാപേത്വാ തസ്മിം വിഹാരേ ഉപോസഥാഗാരം കാരേസി, ഭോജനസാലം അഗ്ഗിസാലം ദീഘചങ്കമം ജന്താഘരം കപ്പിയകുടിം വച്ചകുടിം ആരോഗ്യസാലം കാരേസി, യംകിഞ്ചി ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ ഉപഭോഗപരിഭോഗം ഭേസജ്ജം നാമ സബ്ബം പടിയാദേത്വാ ഠപേസി.

സോ യാവജീവം കുസലം കത്വാ ഏകം ബുദ്ധന്തരം ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തോ അമ്ഹാകം ദസബലസ്സ നിബ്ബത്തിതോ പുരേതരമേവ കോസമ്ബിയം സേട്ഠിഗേഹേ പടിസന്ധിം ഗണ്ഹി. തസ്സ പടിസന്ധിഗ്ഗഹണദിവസതോ പട്ഠായ തം സേട്ഠികുലം ലാഭഗ്ഗയസഗ്ഗപ്പത്തം അഹോസി. അഥസ്സ മാതാ പുത്തം വിജായിത്വാ ചിന്തേസി – ‘‘അയം ദാരകോ പുഞ്ഞവാ കതാധികാരോ, യത്തകം കാലം അരോഗോ ദീഘായുകോ ഹുത്വാ തിട്ഠതി, തത്തകം അമ്ഹാകം സമ്പത്തിദായകോ ഭവിസ്സതി. ജാതദിവസേയേവ മഹായമുനായ ന്ഹാതദാരകാ നിരോഗാ ഹോന്തീ’’തി ന്ഹാപനത്ഥായ നം പേസേസി. ‘‘പഞ്ചമേ ദിവസേ സീസം ന്ഹാപേത്വാ നദീകീളനത്ഥായ നം പേസേസീ’’തി മജ്ഝിമഭാണകാ. തത്ഥ ധാതിയാ ദാരകം നിമുജ്ജനുമ്മുജ്ജനവസേന കീളാപേന്തിയാ ഏകോ മച്ഛോ ദാരകം ദിസ്വാ ‘‘ഭക്ഖോ മേ അയ’’ന്തി മഞ്ഞമാനോ മുഖം വിവരിത്വാ ഉപഗതോ. ധാതീ ദാരകം ഛഡ്ഡേത്വാ പലാതാ, മച്ഛോ തം ഗിലി. പുഞ്ഞവാ സത്തോ ദുക്ഖം ന പാപുണി, സയനഗബ്ഭം പവിസിത്വാ നിപന്നോ വിയ അഹോസി. മച്ഛോ ദാരകസ്സ തേജേന തത്തഫാലം ഗിലിത്വാ ഡയ്ഹമാനോ വിയ വേഗേന തിംസയോജനം ഗന്ത്വാ ബാരാണസിനഗരവാസിനോ മച്ഛബന്ധസ്സ ജാലം പാവിസി. മഹാമച്ഛാ നാമ ജാലേന ബദ്ധാ മാരിയമാനാവ മരന്തി, അയം പന ദാരകസ്സ തേജേന ജാലതോ നീഹടമത്തോവ മതോ. മച്ഛബന്ധാ ച മഹാമച്ഛം ലഭിത്വാ ഫാലേത്വാ വിക്കിണന്തി, തം പന ദാരകസ്സ ആനുഭാവേന അഫാലേത്വാ സകലമേവ കാജേന ഹരിത്വാ ‘‘സഹസ്സേന ദേമാ’’തി വദന്താ നഗരേ വിചരിംസു, കോചി ന ഗണ്ഹാതി.

തസ്മിം പന നഗരേ അപുത്തകം അസീതികോടിവിഭവം സേട്ഠികുലം അത്ഥി. തസ്സ ദ്വാരമൂലം പത്വാ ‘‘കിം ഗഹേത്വാ ദേഥാ’’തി വുത്താ ‘‘കഹാപണ’’ന്തി ആഹംസു. തേഹി കഹാപണം ദത്വാ ഗഹിതോ. സേട്ഠിഭരിയാപി അഞ്ഞേസു ദിവസേസു മച്ഛേ ന കേളായതി, തംദിവസം പന മച്ഛം ഫലകേ ഠപേത്വാ സയമേവ ഫാലേസി. മച്ഛഞ്ച നാമ കുച്ഛിതോ ഫാലേന്തി, സാ പന പിട്ഠിതോ ഫാലേന്തീ മച്ഛകുച്ഛിയം സുവണ്ണവണ്ണം ദാരകം ദിസ്വാ ‘‘മച്ഛകുച്ഛിയം മേ പുത്തോ ലദ്ധോ’’തി നാദം നദിത്വാ ദാരകം ആദായ സാമികസ്സ സന്തികം അഗമാസി. സേട്ഠി താവദേവ ഭേരിം ചരാപേത്വാ ദാരകമാദായ രഞ്ഞോ സന്തികം ഗന്ത്വാ ‘‘മച്ഛകുച്ഛിയം മേ, ദേവ, ദാരകോ ലദ്ധോ, കിം കരോമാ’’തി ആഹ. പുഞ്ഞവാ ഏസ, യോ മച്ഛകുച്ഛിയം ആരോഗോ വസി, പോസേഹി നന്തി.

അസ്സോസി ഖോ ഇതരം കുലം ‘‘ബാരാണസിയം കിര ഏകം സേട്ഠികുലം മച്ഛകുച്ഛിയം ദാരകം ലഭീ’’തി. തേ തത്ഥ അഗമംസു. അഥസ്സ മാതാ ദാരകം അലങ്കരിത്വാ കീളാപിയമാനം ദിസ്വാ ‘‘മനാപോ വതായം ദാരകോ’’തി ഗഹേത്വാ പകതിം ആചിക്ഖി. ഇതരാ ‘‘മയ്ഹം പുത്തോ’’തി ആഹ. കഹം തേ ലദ്ധോതി. മച്ഛകുച്ഛിയന്തി. ന തുയ്ഹം പുത്തോ, മയ്ഹം പുത്തോതി. കഹം തേ ലദ്ധോതി. മയാ ദസ മാസേ കുച്ഛിയാ ധാരിതോ, അഥ നം നദിയാ കീളാപിയമാനം മച്ഛോ ഗിലീതി. തുയ്ഹം പുത്തോ അഞ്ഞേന മച്ഛേന ഗിലിതോ ഭവിസ്സതി, അയം പന മയാ മച്ഛകുച്ഛിയം ലദ്ധോതി ഉഭോപി രാജകുലം അഗമംസു. രാജാ ആഹ – ‘‘അയം ദസ മാസേ കുച്ഛിയാ ധാരിതത്താ അമാതാ കാതും ന സക്കാ, മച്ഛം ഗണ്ഹന്താപി വക്കയകനാദീനി ബഹി കത്വാ ഗണ്ഹന്താ നാമ നത്ഥീതി മച്ഛകുച്ഛിയം ലദ്ധത്താ അയമ്പി അമാതാ കാതും ന സക്കാ, ദാരകോ ഉഭിന്നമ്പി കുലാനം ദായാദോ ഹോതൂ’’തി. തതോ പട്ഠായ ദ്വേപി കുലാനി അതിവിയ ലാഭഗ്ഗയസഗ്ഗപ്പത്താനി അഹേസും. തസ്സ ദ്വീഹി കുലേഹി വഡ്ഢിതത്താ ബാകുലകുമാരോതി നാമം കരിംസു.

തസ്സ വിഞ്ഞുതം പത്തസ്സ ദ്വീസുപി നഗരേസു തയോ തയോ പാസാദേ കാരേത്വാ നാടകാനി പച്ചുപട്ഠപേസും. ഏകേകസ്മിം നഗരേ ചത്താരോ ചത്താരോ മാസേ വസതി. ഏകസ്മിം നഗരേ ചത്താരോ മാസേ വുത്ഥസ്സ സങ്ഘാടനാവാസു മണ്ഡപം കാരേത്വാ തത്ഥ നം സദ്ധിം നാടകേഹി ആരോപേന്തി. സോ സമ്പത്തിം അനുഭവമാനോ ചതൂഹി മാസേഹി ഇതരം നഗരം ഗച്ഛതി. തംനഗരവാസീനി നാടകാനി ‘‘ദ്വീഹി മാസേഹി ഉപഡ്ഢമഗ്ഗം ആഗതോ ഭവിസ്സതീ’’തി പച്ചുഗ്ഗന്ത്വാ തം പരിവാരേത്വാ ദ്വീഹി മാസേഹി അത്തനോ നഗരം നേന്തി, ഇതരാനി നാടകാനി നിവത്തിത്വാ അത്തനോ നഗരമേവ ഗച്ഛന്തി. തത്ഥ ചത്താരോ മാസേ വസിത്വാ തേനേവ നിയാമേന പുന ഇതരം നഗരം ഗച്ഛതി. ഏവമസ്സ സമ്പത്തിം അനുഭവന്തസ്സ അസീതി വസ്സാനി പരിപുണ്ണാനി.

തസ്മിം സമയേ അമ്ഹാകം ബോധിസത്തോ സബ്ബഞ്ഞുതം പത്വാ പവത്തിതവരധമ്മചക്കോ അനുക്കമേന ചാരികം ചരമാനോ കോസമ്ബിം പാപുണി, ബാരാണസിന്തി മജ്ഝിമഭാണകാ. ബാകുലോ സേട്ഠിപി ഖോ ‘‘ദസബലോ ആഗതോ’’തി സുത്വാ ബഹും ഗന്ധമാലം ആദായ സത്ഥു സന്തികം ഗന്ത്വാ ധമ്മകഥം സുത്വാ പടിലദ്ധസദ്ധോ പബ്ബജി. സോ സത്താഹമേവ പുഥുജ്ജനോ ഹുത്വാ അട്ഠമേ അരുണേ സഹ പടിസമ്ഭിദാഹി അരഹത്തം പാപുണി. അഥസ്സ ദ്വീസു നഗരേസു ഗിഹികാലേ പരിചാരികമാതുഗാമാ അത്തനോ കുലഘരാനി ആഗന്ത്വാ തത്ഥ വസമാനാ ചീവരാനി കത്വാ പഹിണിംസു. ഥേരോ ഏകം അദ്ധമാസം കോസമ്ബിവാസികേഹി പഹിതം ചീവരം ഭുഞ്ജതി, ഏകം അദ്ധമാസം ബാരാണസിവാസികേഹീതി. ഏതേനേവ നിയാമേന ദ്വീസുപി നഗരേസു യം യം ഉത്തമം, തം തം ഥേരസ്സേവ ആഹരിയതി. ഥേരസ്സ അസീതി വസ്സാനി അഗാരമജ്ഝേ വസന്തസ്സ ദ്വീഹങ്ഗുലേഹി ഗന്ധപിണ്ഡം ഗഹേത്വാ ഉപസിങ്ഘനമത്തമ്പി കാലം ന കോചി ആബാധോ നാമ അഹോസി. ആസീതിമേ വസ്സേ സുഖേനേവ പബ്ബജ്ജം ഉപഗതോ. പബ്ബജിതസ്സാപിസ്സ അപ്പമത്തകോപി ആബാധോ വാ ചതൂഹി പച്ചയേഹി വേകല്ലം വാ നാഹോസി. സോ പച്ഛിമേ കാലേ പരിനിബ്ബാനസമയേപി പുരാണഗിഹിസഹായകസ്സ അചേലകസ്സപസ്സ അത്തനോ കായികചേതസികസുഖദീപനവസേനേവ സകലം ബാകുലസുത്തം (മ. നി. ൩.൨൦൯ ആദയോ) കഥേത്വാ അനുപാദിസേസായ നിബ്ബാനധാതുയാ പരിനിബ്ബായി. ഏവം അട്ഠുപ്പത്തി സമുട്ഠിതാ. സത്ഥാ പന ഥേരസ്സ ധരമാനകാലേയേവ ഥേരേ യഥാ പടിപാടിയാ ഠാനന്തരേ ഠപേന്തോ ബാകുലത്ഥേരം ഇമസ്മിം സാസനേ അപ്പാബാധാനം അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപേസീതി.

സോഭിതത്ഥേരവത്ഥു

൨൨൭. പഞ്ചമേ പുബ്ബേനിവാസം അനുസ്സരന്താനന്തി പുബ്ബേ നിവുത്ഥക്ഖന്ധസന്താനം അനുസ്സരണസമത്ഥാനം സോഭിതത്ഥേരോ അഗ്ഗോതി ദസ്സേതി. സോ കിര പുബ്ബേനിവാസം അനുപടിപാടിയാ അനുസ്സരമാനോ പഞ്ച കപ്പസതാനി അസഞ്ഞിഭവേ അചിത്തകപടിസന്ധിം നയതോ അഗ്ഗഹേസി ആകാസേ പദം ദസ്സേന്തോ വിയ. തസ്മാ പുബ്ബേനിവാസം അനുസ്സരന്താനം അഗ്ഗോ നാമ ജാതോ.

തസ്സ പഞ്ഹകമ്മേ അയമനുപുബ്ബികഥാ – അയമ്പി കിര പദുമുത്തരബുദ്ധകാലേ ഹംസവതീനഗരേ കുലഗേഹേ പടിസന്ധിം ഗണ്ഹിത്വാ വയപ്പത്തോ സത്ഥു ധമ്മദേസനം സുണന്തോ സത്ഥാരം ഏകം ഭിക്ഖും പുബ്ബേനിവാസഞാണലാഭീനം ഭിക്ഖൂനം അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപേന്തം ദിസ്വാ അധികാരകമ്മം കത്വാ തം ഠാനന്തരം പത്ഥേസി. സോ യാവജീവം കുസലകമ്മം കത്വാ ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തോ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ സാവത്ഥിയം ബ്രാഹ്മണകുലേ നിബ്ബത്തി, സോഭിതോതിസ്സ നാമം അകംസു.

സോ അപരേന സമയേന സത്ഥു ധമ്മദേസനം സുത്വാ പടിലദ്ധസദ്ധോ പബ്ബജിത്വാ വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ അരഹത്തം പത്വാ പുബ്ബേനിവാസഞാണേ ചിണ്ണവസീ അഹോസി. സോ അനുപടിപാടിയാ അത്തനോ നിബ്ബത്തട്ഠാനം അനുസ്സരന്തോ യാവ അസഞ്ഞിഭവേ അചിത്തകപടിസന്ധി, താവ പടിസന്ധിം അദ്ദസ. തതോ പരം അന്തരേ പഞ്ച കപ്പസതാനി പവത്തിം അദിസ്വാ അവസാനേ ചുതിം ദിസ്വാ ‘‘കിം നാമേത’’ന്തി ആവജ്ജമാനോ നയവസേന ‘‘അസഞ്ഞിഭവോ ഭവിസ്സതീ’’തി നിട്ഠം അഗമാസി. സത്ഥാ ഇമം കാരണം അട്ഠുപ്പത്തിം കത്വാ ഥേരം പുബ്ബേനിവാസം അനുസ്സരന്താനം അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപേസീതി.

ഉപാലിത്ഥേരവത്ഥു

൨൨൮. ഛട്ഠേ വിനയധരാനം യദിദം ഉപാലീതി വിനയധരാനം ഭിക്ഖൂനം ഉപാലിത്ഥേരോ അഗ്ഗോതി ദസ്സേതി. ഥേരോ കിര തഥാഗതസ്സേവ സന്തികേ കമ്മട്ഠാനം ഗഹേത്വാ വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ അരഹത്തം പാപുണി. തഥാഗതസ്സേവ സന്തികേ വിനയപിടകം ഉഗ്ഗണ്ഹിത്വാ ഭാരുകച്ഛകവത്ഥും, അജ്ജുകവത്ഥും, (പാരാ. ൧൫൮) കുമാരകസ്സപവത്ഥുന്തി ഇമാനി തീണി വത്ഥൂനി സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണേന സദ്ധിം സംസന്ദേത്വാ കഥേസി. തസ്മാ വിനയധരാനം അഗ്ഗോ നാമ ജാതോ.

തസ്സ പഞ്ഹകമ്മേ അയമനുപുബ്ബികഥാ – പദുമുത്തരബുദ്ധകാലേ കിരേസ ഹംസവതിയം കുലഘരേ നിബ്ബത്തോ ഏകദിവസം സത്ഥു ധമ്മകഥം സുണന്തോ സത്ഥാരം ഏകം ഭിക്ഖും വിനയധരാനം അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപേന്തം ദിസ്വാ അധികാരകമ്മം കത്വാ തം ഠാനന്തരം പത്ഥേസി. സോ യാവജീവം കുസലം കത്വാ ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തോ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ കപ്പകഗേഹേ പടിസന്ധിം ഗണ്ഹി, ഉപാലിദാരകോതിസ്സ നാമം അകംസു. സോ വയപ്പത്തോ ഛന്നം ഖത്തിയാനം പസാധകോ ഹുത്വാ തഥാഗതേ അനുപിയമ്ബവനേ വിഹരന്തേ പബ്ബജ്ജത്ഥായ നിക്ഖമന്തേഹി തേതി ഛഹി ഖത്തിയേഹി സദ്ധിം നിക്ഖമിത്വാ പബ്ബജി. തസ്സ പബ്ബജ്ജാവിധാനം പാളിയം (ചൂളവ. ൩൩൦) ആഗതമേവ.

സോ പബ്ബജിത്വാ ഉപസമ്പന്നോ സത്ഥാരം കമ്മട്ഠാനം കഥാപേത്വാ ‘‘മയ്ഹം, ഭന്തേ, അരഞ്ഞവാസം അനുജാനാഥാ’’തി ആഹ. ഭിക്ഖു തവ അരഞ്ഞേ വസന്തസ്സ ഏകമേവ ധുരം വഡ്ഢിസ്സതി, അമ്ഹാകം പന സന്തികേ വസന്തസ്സ വിപസ്സനാധുരഞ്ച ഗന്ഥധുരഞ്ച പരിപൂരേസ്സതീതി. ഥേരോ സത്ഥു വചനം സമ്പടിച്ഛിത്വാ വിപസ്സനായ കമ്മം കരോന്തോ നചിരസ്സേവ അരഹത്തം പാപുണി. അഥ നം സത്ഥാ സയമേവ സകലം വിനയപിടകം ഉഗ്ഗണ്ഹാപേസി. സോ അപരഭാഗേ ഹേട്ഠാ വുത്താനി തീണി വത്ഥൂനി വിനിച്ഛിനി. സത്ഥാ ഏകേകസ്മിം വിനിച്ഛിതേ സാധുകാരം ദത്വാ തയോപി വിനിച്ഛയേ അട്ഠുപ്പത്തിം കത്വാ ഥേരം വിനയധരാനം അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപേസീതി.

നന്ദകത്ഥേരവത്ഥു

൨൨൯. സത്തമേ ഭിക്ഖുനോവാദകാനം യദിദം നന്ദകോതി അയം ഹി ഥേരോ ധമ്മകഥം കഥേന്തോ ഏകസമോധാനേ പഞ്ച ഭിക്ഖുനീസതാനി അരഹത്തം പാപേസി. തസ്മാ ഭിക്ഖുനോവാദകാനം അഗ്ഗോ നാമ ജാതോ.

തസ്സ പഞ്ഹകമ്മേ അയമനുപുബ്ബികഥാ – അയഞ്ഹി പദുമുത്തരബുദ്ധകാലേ ഹംസവതീനഗരേ കുലഗേഹേ നിബ്ബത്തോ സത്ഥു ധമ്മദേസനം സുണന്തോ സത്ഥാരം ഏകം ഭിക്ഖും ഭിക്ഖുനോവാദകാനം അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപേന്തം ദിസ്വാ അധികാരകമ്മം കത്വാ തം ഠാനന്തരം പത്ഥേസി. സോ യാവജീവം കുസലം കത്വാ ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തോ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ സാവത്ഥിയം കുലഗേഹേ പടിസന്ധിം ഗഹേത്വാ വയപ്പത്തോ സത്ഥു ധമ്മദേസനം സുത്വാ പടിലദ്ധസദ്ധോ സത്ഥു സന്തികേ പബ്ബജിത്വാ വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ അരഹത്തം പാപുണി, പുബ്ബേനിവാസഞാണേ ച ചിണ്ണവസീ അഹോസി. സോ ചതൂസു പരിസാസു സമ്പത്താസു ‘‘സബ്ബേസംയേവ മനം ഗഹേത്വാ കഥേതും സക്കോതീ’’തി ധമ്മകഥികനന്ദകോ നാമ ജാതോ. തഥാഗതോപി ഖോ രോഹിണീനദീതീരേ ചുമ്ബടകകലഹേ നിക്ഖമിത്വാ പബ്ബജിതാനം പഞ്ചന്നം സാകിയകുമാരസതാനം അനഭിരതിയാ ഉപ്പന്നായ തേ ഭിക്ഖൂ ആദായ കുണാലദഹം ഗന്ത്വാ കുണാലജാതകകഥായ (ജാ. ൨.൨൧.കുണാലജാതക) നേസം സംവിഗ്ഗഭാവം ഞത്വാ ചതുസച്ചകഥം കഥേത്വാ സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠാപേസി. അപരഭാഗേ മഹാസമയസുത്തം (ദീ. നി. ൨.൩൩൧ ആദയോ) കഥേത്വാ അഗ്ഗഫലം അരഹത്തം പാപേസി. തേസം ഥേരാനം പുരാണദുതിയികാ ‘‘അമ്ഹേ ദാനി ഇധ കിം കരിസ്സാമാ’’തി വത്വാ സബ്ബാവ ഏകചിത്താ ഹുത്വാ മഹാപജാപതിം ഉപസങ്കമിത്വാ പബ്ബജ്ജം യാചിംസു. താപി പഞ്ചസതാ ഥേരിയാ സന്തികേ പബ്ബജ്ജഞ്ച ഉപസമ്പദഞ്ച ലഭിംസു. അതീതാനന്തരായ പന ജാതിയാ സബ്ബാവ താ നന്ദകത്ഥേരസ്സ രാജപുത്തഭാവേ ഠിതസ്സ പാദപരിചാരികാ അഹേസും.

തേന സമയേന സത്ഥാ ‘‘ഭിക്ഖൂ ഭിക്ഖുനിയോ ഓവദന്തൂ’’തി ആഹ. ഥേരോ അത്തനോ വാരേ സമ്പത്തേ താസം പുരിമഭവേ അത്തനോ പാദപരിചാരികഭാവം ഞത്വാ ചിന്തേസി – ‘‘മം ഇമസ്സ ഭിക്ഖുനീസങ്ഘസ്സ മജ്ഝേ നിസിന്നം ഉപമായോ ച കാരണാനി ച ആഹരിത്വാ ധമ്മം കഥയമാനം ദിസ്വാ അഞ്ഞോ പുബ്ബേനിവാസഞാണലാഭീ ഭിക്ഖു ഇമം കാരണം ഓലോകേത്വാ ‘ആയസ്മാ നന്ദകോ യാവജ്ജദിവസാ ഓരോധേ ന വിസ്സജ്ജേതി, സോഭതായമായസ്മാ ഓരോധപരിവുതോ’തി വത്തബ്ബം മഞ്ഞേയ്യാ’’തി. തസ്മാ സയം അഗന്ത്വാ അഞ്ഞം ഭിക്ഖും പേസേസി. താ പന പഞ്ചസതാ ഭിക്ഖുനിയോ ഥേരസ്സേവ ഓവാദം പച്ചാസീസന്തി. ഇമിനാ കാരണേന ഭഗവാ ‘‘അത്തനോ വാരേ സമ്പത്തേ അഞ്ഞം അപേസേത്വാ സയമേവ ഗന്ത്വാ ഭിക്ഖുനീസങ്ഘം ഓവദാഹീ’’തി ഥേരം ആഹ. സോ സത്ഥു കഥം പടിബാഹിതും അസക്കോന്തോ അത്തനോ വാരേ സമ്പത്തേ ചാതുദ്ദസേ ഭിക്ഖുനിസങ്ഘസ്സ ഓവാദം ദത്വാ സബ്ബാവ താ ഭിക്ഖുനിയോ സളായതനപടിമണ്ഡിതായ ധമ്മദേസനായ സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠാപേസി.

താ ഭിക്ഖുനിയോ ഥേരസ്സ ധമ്മദേസനായ അത്തമനാ ഹുത്വാ സത്ഥു സന്തികം ഗന്ത്വാ അത്തനോ പടിവിദ്ധഗുണം ആരോചേസും. സത്ഥാ ‘‘കസ്മിം നു ഖോ ധമ്മം ദേസേന്തേ ഇമാ ഭിക്ഖുനിയോ ഉപരിമഗ്ഗഫലാനി പാപുണേയ്യു’’ന്തി ആവജ്ജേന്തോ പുന ‘‘തംയേവ നന്ദകസ്സ ധമ്മദേസനം സുത്വാ പഞ്ചസതാപി ഏതാ അരഹത്തം പാപുണിസ്സന്തീ’’തി ദിസ്വാ പുനദിവസേപി ഥേരസ്സേവ സന്തികം ധമ്മസ്സവനത്ഥായ പേസേസി. താ പുനദിവസേ ധമ്മം സുത്വാ സബ്ബാവ അരഹത്തം പത്താ. തംദിവസം ഭഗവാ താസം ഭിക്ഖുനീനം അത്തനോ സന്തികം ആഗതകാലേ ധമ്മദേസനായ സഫലഭാവം ഞത്വാ ‘‘ഹിയ്യോ നന്ദകസ്സ ധമ്മദേസനാ ചാതുദ്ദസിയം ചന്ദസദിസീ അഹോസി, അജ്ജ പന്നരസിയം ചന്ദസദിസീ’’തി വത്വാ ഥേരസ്സ സാധുകാരം ദത്വാ തദേവ ച കാരണം അട്ഠുപ്പത്തിം കത്വാ ഥേരം ഭിക്ഖുനോവാദകാനം അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപേസീതി.

നന്ദത്ഥേരവത്ഥു

൨൩൦. അട്ഠമേ ഇന്ദ്രിയേസു ഗുത്തദ്വാരാനന്തി ഛസു ഇന്ദ്രിയേസു പിഹിതദ്വാരാനം നന്ദത്ഥേരോ അഗ്ഗോതി ദസ്സേതി. കിഞ്ചാപി ഹി സത്ഥുസാവകാ അഗുത്തദ്വാരാ നാമ നത്ഥി, നന്ദത്ഥേരോ പന ദസസു ദിസാസു യം യം ദിസം ഓലോകേതുകാമോ ഹോതി, ന തം ചതുസമ്പജഞ്ഞവസേന അപരിച്ഛിന്ദിത്വാ ഓലോകേതി. തസ്മാ ഇന്ദ്രിയേസു ഗുത്തദ്വാരാനം അഗ്ഗോ നാമ ജാതോ.

തസ്സ പഞ്ഹകമ്മേ അയമനുപുബ്ബികഥാ – അയമ്പി ഹി പദുമുത്തരബുദ്ധകാലേ ഹംസവതീനഗരേ കുലഗേഹേ പടിസന്ധിം ഗഹേത്വാ വയപ്പത്തോ സത്ഥു സന്തികേ ധമ്മം സുണന്തോ സത്ഥാരം ഏകം ഭിക്ഖും ഇന്ദ്രിയേസു ഗുത്തദ്വാരാനം അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപേന്തം ദിസ്വാ അധികാരകമ്മം കത്വാ തം ഠാനന്തരം പത്ഥേസി. സോ യാവജീവം കുസലം കത്വാ ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തോ കപിലവത്ഥുപുരേ മഹാപജാപതിഗോതമിയാ കുച്ഛിമ്ഹി പടിസന്ധിം ഗണ്ഹി. അഥസ്സ നാമഗ്ഗഹണദിവസേ ഞാതിസങ്ഘം നന്ദയന്തോ തോസേന്തോ ജാതോതി നന്ദകുമാരോതേവ നാമം അകംസു.

മഹാസത്തോപി സബ്ബഞ്ഞുതം പത്വാ പവത്തിതവരധമ്മചക്കോ ലോകാനുഗ്ഗഹം കരോന്തോ രാജഗഹതോ കപിലവത്ഥുപുരം ഗന്ത്വാ പഠമദസ്സനേനേവ പിതരം സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠാപേസി. പുനദിവസേ പിതു നിവേസനം ഗന്ത്വാ രാഹുലമാതായ ഓവാദം ദത്വാ സേസജനസ്സപി ധമ്മം കഥേസി. പുനദിവസേ നന്ദകുമാരസ്സ അഭിസേകഗേഹപവേസനആവാഹമങ്ഗലേസു വത്തമാനേസു തസ്സ നിവേസനം ഗന്ത്വാ കുമാരം പത്തം ഗാഹാപേത്വാ പബ്ബാജേതും വിഹാരാഭിമുഖോ പായാസി. നന്ദകുമാരം അഭിസേകമങ്ഗലം ന തഥാ പീളേസി, പത്തം ആദായ ഗമനകാലേ പന ജനപദകല്യാണീ ഉപരിപാസാദവരഗതാ സീഹപഞ്ജരം ഉഗ്ഘാടേത്വാ ‘‘തുവടം ഖോ, അയ്യപുത്ത, ആഗച്ഛേയ്യാസീ’’തി യം വാചം നിച്ഛാരേസി. തം സുത്വാ ഗേഹസിതഛന്ദരാഗവസേന ഓലോകേന്തോ പനേസ സത്ഥരി ഗാരവേന യഥാരുചിയാ നിമിത്തം ഗഹേതും നാസക്ഖി, തേനസ്സ ചിത്തസന്താപോ അഹോസി. അഥ നം ‘‘ഇമസ്മിം ഠാനേ നിവത്തേസ്സതി, ഇമസ്മിം ഠാനേ നിവത്തേസ്സതീ’’തി ചിന്തേന്തമേവ സത്ഥാ വിഹാരം നേത്വാ പബ്ബാജേസി. പബ്ബജിതോപി പടിബാഹിതും അസക്കോന്തോ തുണ്ഹീ അഹോസി. പബ്ബജിതദിവസതോ പട്ഠായ പന ജനപദകല്യാണിയാ വുത്തവചനമേവ സരതി. അഥസ്സ സാ ആഗന്ത്വാ അവിദൂരേ ഠിതാ വിയ അഹോസി. സോ അനഭിരതിയാ പീളിതോ ഥോകം ഠാനം ഗച്ഛതി, തസ്സ ഗുമ്ബം വാ ഗച്ഛം വാ അതിക്കമന്തസ്സേവ ദസബലോ പുരതോ ഠിതകോ വിയ അഹോസി. സോ അഗ്ഗിമ്ഹി പക്ഖിത്തം കുക്കുടപത്തം വിയ പടിനിവത്തിത്വാ അത്തനോ വസനട്ഠാനമേവ പവിസതി.

സത്ഥാ ചിന്തേസി – ‘‘നന്ദോ അതിവിയ പമത്തോ വിഹരതി, അനഭിരതിം വൂപസമേതും ന സക്കോതി, ഏതസ്സ ചിത്തനിബ്ബാപനം കാതും വട്ടതീ’’തി. തതോ നം ആഹ – ‘‘ഏഹി, നന്ദ, ദേവചാരികം ഗച്ഛിസ്സാമാ’’തി. ഭഗവാ കഥാഹം ഇദ്ധിമന്തേഹി ഗന്തബ്ബട്ഠാനം ഗമിസ്സാമീതി. ത്വം കേവലം ഗമനചിത്തം ഉപ്പാദേഹി, ഗന്ത്വാ പസ്സിസ്സസീതി. സോ ദസബലസ്സ ആനുഭാവേന തഥാഗതേനേവ സദ്ധിം ദേവചാരികം ഗന്ത്വാ സക്കസ്സ ദേവരഞ്ഞോ നിവേസനം ഓലോകേത്വാ പഞ്ച അച്ഛരാസതാനി അദ്ദസ. സത്ഥാ നന്ദത്ഥേരം സുഭനിമിത്തവസേന താ ഓലോകേന്തം ദിസ്വാ, ‘‘നന്ദ, ഇമാ നു ഖോ അച്ഛരാ മനാപാ, അഥ ജനപദകല്യാണീ’’തി പുച്ഛി. ഭന്തേ, ജനപദകല്യാണീ ഇമാ അച്ഛരാ ഉപനിധായ കണ്ണനാസച്ഛിന്നകാ മക്കടീ വിയ ഖായതീതി. നന്ദ, ഏവരൂപാ അച്ഛരാ സമണധമ്മം കരോന്താനം ന ദുല്ലഭാതി. സചേ മേ, ഭന്തേ ഭഗവാ, പാടിഭോഗോ ഹോതി, അഹം സമണധമ്മം കരിസ്സാമീതി. വിസ്സത്ഥോ ത്വം, നന്ദ, സമണധമ്മം കരോഹി. സചേ തേ സപ്പടിസന്ധികാ കാലകിരിയാ ഭവിസ്സതി, അഹം ഏതാസം പടിലാഭത്ഥായ പാടിഭോഗോതി. ഇതി സത്ഥാ യഥാരുചിയാ ദേവചാരികം ചരിത്വാ ജേതവനമേവ പച്ചാഗഞ്ഛി.

തതോ പട്ഠായ നന്ദത്ഥേരോ അച്ഛരാനം ഹേതു രത്തിന്ദിവം സമണധമ്മം കരോതി. സത്ഥാ ഭിക്ഖൂ ആണാപേസി – ‘‘തുമ്ഹേ നന്ദസ്സ വസനട്ഠാനേ ‘ഏകോ കിര ഭിക്ഖു ദസബലം പാടിഭോഗം കത്വാ അച്ഛരാനം ഹേതു സമണധമ്മം കരോതീ’തി തത്ഥ തത്ഥ കഥേന്താ വിചരഥാ’’തി. തേ സത്ഥു വചനം സമ്പടിച്ഛിത്വാ ‘‘ഭതകോ കിരായസ്മാ നന്ദോ, ഉപക്കിതകോ കിരായസ്മാ നന്ദോ, അച്ഛരാനം ഹേതു ബ്രഹ്മചരിയം ചരതി, ഭഗവാ കിരസ്സ പാടിഭോഗോ പഞ്ചന്നം അച്ഛരാസതാനം പടിലാഭായ കകുടപാദീന’’ന്തി ഥേരസ്സ സവനൂപചാരേ കഥേന്താ വിചരന്തി. നന്ദത്ഥേരോ തം കഥം സുത്വാ ‘‘ഇമേ ഭിക്ഖൂ ന അഞ്ഞം കഥേന്തി, മം ആരബ്ഭ കഥേന്തി, അയുത്തം മമ കമ്മ’’ന്തി പടിസങ്ഖാനം ഉപ്പാദേത്വാ വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ അരഹത്തം പാപുണി. അഥസ്സ അരഹത്തപത്തക്ഖണേയേവ അഞ്ഞതരാ ദേവതാ ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസി, സയമ്പി ഭഗവാ അഞ്ഞാസിയേവ. പുനദിവസേ നന്ദത്ഥേരോ ഭഗവന്തം ഉപസങ്കമിത്വാ ഏവമാഹ – ‘‘യം മേ, ഭന്തേ ഭഗവാ, പാടിഭോഗോ പഞ്ചന്നം അച്ഛരാസതാനം പടിലാഭായ കകുടപാദീനം, മുഞ്ചാമഹം, ഭന്തേ, ഭഗവന്തം ഏതസ്മാ പടിസ്സവാ’’തി. ഏവം വത്ഥു (ഉദാ. ൨൨) സമുട്ഠിതം. സത്ഥാ അപരഭാഗേ ജേതവനവിഹാരേ വിഹരന്തോ ഥേരം ഇന്ദ്രിയേസു ഗുത്തദ്വാരാനം അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപേസീതി.

മഹാകപ്പിനത്ഥേരവത്ഥു

൨൩൧. നവമേ ഭിക്ഖുഓവാദകാനന്തി ഭിക്ഖൂ ഓവദന്താനം മഹാകപ്പിനത്ഥേരോ അഗ്ഗോതി ദസ്സേതി. അയം കിര ഥേരോ ഏകസമോധാനസ്മിംയേവ ധമ്മകഥം കഥേന്തോ ഭിക്ഖുസഹസ്സം അരഹത്തം പാപേസി. തസ്മാ ഭിക്ഖുഓവാദകാനം അഗ്ഗോ നാമ ജാതോ.

തസ്സ പഞ്ഹകമ്മേ അയമനുപുബ്ബികഥാ – അയമ്പി ഹി പദുമുത്തരബുദ്ധകാലേ ഹംസവതിയം കുലഘരേ നിബ്ബത്തിത്വാ അപരഭാഗേ സത്ഥു ധമ്മകഥം സുണന്തോ സത്ഥാരം ഏകം ഭിക്ഖും ഭിക്ഖുഓവാദകാനം അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപേന്തം ദിസ്വാ അധികാരകമ്മം കത്വാ തം ഠാനന്തരം പത്ഥേസി. സോ യാവജീവം കുസലം കത്വാ ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തോ കസ്സപസമ്മാസമ്ബുദ്ധകാലേ ബാരാണസിയം കുലഗേഹേ പടിസന്ധിം ഗഹേത്വാ പുരിസസഹസ്സസ്സ ഗണജേട്ഠകോ ഹുത്വാ ഗബ്ഭസഹസ്സപടിമണ്ഡിതം മഹാപരിവേണം കാരേസി. തേ സബ്ബേപി ജനാ യാവജീവം കുസലം കത്വാ കപ്പിനഉപാസകം ജേട്ഠകം കത്വാ സപുത്തദാരാ ദേവലോകേ നിബ്ബത്താ. ഏകം ബുദ്ധന്തരം ദേവമനുസ്സേസു സംസരിംസു.

അഥ അമ്ഹാകം സത്ഥു നിബ്ബത്തിതോ പുരേതരമേവ അയം കപ്പിനോ പച്ചന്തദേസേ കുക്കുടവതീനഗരേ രാജഗേഹേ പടിസന്ധിം ഗണ്ഹി, സേസപുരിസാ തസ്മിംയേവ നഗരേ അമച്ചകുലേസു നിബ്ബത്തിംസു. തേസു കപ്പിനകുമാരോ പിതു അച്ചയേന ഛത്തം ഉസ്സാപേത്വാ മഹാകപ്പിനരാജാ നാമ ജാതോ. പുബ്ബേ കല്യാണകമ്മകരണകാലേ തസ്സ ഘരസാമിനീ ഇത്ഥീ സമാനജാതികേ രാജകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ മഹാകപ്പിനരഞ്ഞോ അഗ്ഗമഹേസീ ജാതാ, അനോജാപുപ്ഫസദിസവണ്ണതായ പനസ്സാ അനോജാദേവീത്വേവ നാമം അഹോസി. മഹാകപ്പിനരാജാപി സുതവിത്തകോ അഹോസി. സോ പാതോവ ഉട്ഠായ ചതൂഹി ദ്വാരേഹി സീഘം ദൂതേ പേസേസി – ‘‘യത്ഥ ബഹുസ്സുതേ സുതധരേ പസ്സഥ, തതോ നിവത്തിത്വാ മയ്ഹം ആരോചേഥാ’’തി.

തേന ഖോ പന സമയേന അമ്ഹാകം സത്ഥാ ലോകേ നിബ്ബത്തിത്വാ സാവത്ഥിം ഉപനിസ്സായ പടിവസതി. തസ്മിം കാലേ സാവത്ഥിനഗരവാസിനോ വാണിജാ സാവത്ഥിയം ഉട്ഠാനകഭണ്ഡം ഗഹേത്വാ, തം നഗരം ഗന്ത്വാ, ഭണ്ഡം പടിസാമേത്വാ, ‘‘രാജാനം പസ്സിസ്സാമാ’’തി പണ്ണാകാരം ഗഹേത്വാ, രാജകുലദ്വാരം ഗന്ത്വാ, ‘‘രാജാ ഉയ്യാനം ഗതോ’’തി സുത്വാ, ഉയ്യാനം ഗന്ത്വാ, ദ്വാരേ ഠിതാ പടിഹാരകസ്സ ആരോചയിംസു. അഥ രഞ്ഞോ നിവേദി, തേ രാജാ പക്കോസാപേത്വാ നിയ്യാതിതപണ്ണാകാരേ വന്ദിത്വാ ഠിതേ, ‘‘താതാ, കുതോ ആഗച്ഛഥാ’’തി പുച്ഛി. സാവത്ഥിതോ, ദേവാതി. കച്ചി വോ രട്ഠം സുഭിക്ഖം, ധമ്മികോ രാജാതി? ആമ, ദേവാതി. അത്ഥി പന തുമ്ഹാകം ദേസേ കിഞ്ചി സാസനന്തി? അത്ഥി ദേവ, ന പന സക്കാ ഉച്ഛിട്ഠമുഖേഹി കഥേതുന്തി. രാജാ സുവണ്ണഭിങ്ഗാരേന ഉദകം ദാപേസി. തേ മുഖം വിക്ഖാലേത്വാ ദസബലാഭിമുഖാ അഞ്ജലിം പഗ്ഗഹേത്വാ, ‘‘ദേവ, അമ്ഹാകം ദേസേ ബുദ്ധരതനം നാമ ഉപ്പന്ന’’ന്തി ആഹംസു. രഞ്ഞോ ‘‘ബുദ്ധോ’’തി വചനേ സുതമത്തേയേവ സകലസരീരം ഫരമാനാ പീതി ഉപ്പജ്ജി. തതോ ‘‘ബുദ്ധോതി, താതാ, വദഥാ’’തി ആഹ. ബുദ്ധോതി, ദേവ, വദാമാതി. ഏവം തിക്ഖത്തും വദാപേത്വാ ‘‘ബുദ്ധോതിപദം അപരിമാണം, നാസ്സ സക്കാ പരിമാണം കാതു’’ന്തി തസ്മിംയേവ പദേ പസന്നോ സതസഹസ്സം ദത്വാ ‘‘അപരം കിം സാസന’’ന്തി പുച്ഛി. ദേവ ധമ്മരതനം നാമ ഉപ്പന്നന്തി. തമ്പി സുത്വാ തഥേവ തിക്ഖത്തും പടിഞ്ഞം ഗഹേത്വാ അപരമ്പി സതസഹസ്സം ദത്വാ പുന ‘‘അഞ്ഞം കിം സാസന’’ന്തി പുച്ഛി. സങ്ഘരതനം ദേവ ഉപ്പന്നന്തി. തമ്പി സുത്വാ തഥേവ പടിഞ്ഞം ഗഹേത്വാ അപരമ്പി സതസഹസ്സം ദത്വാ ദിന്നഭാവം പണ്ണേ ലിഖിത്വാ, ‘‘താതാ, ദേവിയാ സന്തികം ഗച്ഛഥാ’’തി പേസേസി. തേസു ഗതേസു അമച്ചേ പുച്ഛി – ‘‘താതാ, ബുദ്ധോ ലോകേ ഉപ്പന്നോ, തുമ്ഹേ കിം കരിസ്സഥാ’’തി? ദേവ തുമ്ഹേ കിം കത്തുകാമാതി? അഹം പബ്ബജിസ്സാമീതി. മയമ്പി പബ്ബജിസ്സാമാതി. തേ സബ്ബേപി ഘരം വാ കുടുമ്ബം വാ അനപലോകേത്വാ യേ അസ്സേ ആരുയ്ഹ ഗതാ തേഹേവ നിക്ഖമിംസു.

വാണിജാ അനോജാദേവിയാ സന്തികം ഗന്ത്വാ പണ്ണം ദസ്സേസും. സാ തം വാചേത്വാ ‘‘രഞ്ഞാ തുമ്ഹാകം ബഹൂ കഹാപണാ ദിന്നാ, കിം തുമ്ഹേഹി കതം, താതാ’’തി പുച്ഛി. പിയസാസനം, ദേവി, ആനീതന്തി. അമ്ഹേപി സക്കാ, താതാ, സുണാപേതുന്തി? സക്കാ, ദേവി, ഉച്ഛിട്ഠമുഖേഹി പന വത്തും ന സക്കാതി. സാ സുവണ്ണഭിങ്ഗാരേന ഉദകം ദാപേസി. തേ മുഖം വിക്ഖാലേത്വാ രഞ്ഞോ ആരോചിതനിയാമേനേവ ആരോചേസും. സാപി തം സുത്വാ ഉപ്പന്നപാമോജ്ജാ തേനേവ നയേന ഏകേകസ്മിം പദേ തിക്ഖത്തും പടിഞ്ഞം ഗഹേത്വാ പടിഞ്ഞാഗണനായ തീണി തീണി കത്വാ നവ സതസഹസ്സാനി അദാസി. വാണിജാ സബ്ബാനിപി ദ്വാദസ സതസഹസ്സാനി ലഭിംസു. അഥ നേ ‘‘രാജാ കഹം, താതാ’’തി പുച്ഛി. പബ്ബജിസ്സാമീതി നിക്ഖന്തോ, ദേവീതി. ‘‘തേന ഹി, താതാ, തുമ്ഹേ ഗച്ഛഥാ’’തി തേ ഉയ്യോജേത്വാ രഞ്ഞാ സദ്ധിം ഗതാനം അമച്ചാനം മാതുഗാമേ പക്കോസാപേത്വാ ‘‘തുമ്ഹേ അത്തനോ സാമികാനം ഗതട്ഠാനം ജാനാഥ അമ്മാ’’തി പുച്ഛി. ജാനാമ, അയ്യേ, രഞ്ഞാ സദ്ധിം ഉയ്യാനകീളം ഗതാതി. ആമ, അമ്മാ ഗതാ, തത്ഥ പന ഗന്ത്വാ ‘‘ബുദ്ധോ ഉപ്പന്നോ, ധമ്മോ ഉപ്പന്നോ, സങ്ഘോ ഉപ്പന്നോ’’തി സുത്വാ ‘‘ദസബലസ്സ സന്തികേ പബ്ബജിസ്സാമാ’’തി ഗതാ, തുമ്ഹേ കിം കരിസ്സഥാതി? തുമ്ഹേ പന, അയ്യേ, കിം കത്തുകാമാതി? ‘‘അഹം പബ്ബജിസ്സാമി, ന തേഹി വന്തവമനം ജിവ്ഹഗ്ഗേ ഠപേയ്യന്തി. ‘‘യദി ഏവം, മയമ്പി പബ്ബജിസ്സാമാ’’തി സബ്ബാപി രഥേ യോജേത്വാ നിക്ഖമിംസു.

രാജാപി അമച്ചസഹസ്സേഹി സദ്ധിം ഗങ്ഗാതീരം പാപുണി, തസ്മിം സമയേ ഗങ്ഗാ പൂരാ ഹോതി. അഥ നം ദിസ്വാ ‘‘അയം ഗങ്ഗാ പൂരാ ഹോതി ചണ്ഡമച്ഛാകിണ്ണാ, അമ്ഹേഹി ച സദ്ധിം ആഗതാ ദാസാ വാ മനുസ്സാ വാ നത്ഥി, യേ നോ നാവം വാ ഉളുമ്പം വാ കത്വാ ദദേയ്യും. ഏതസ്സ പന സത്ഥു ഗുണാ നാമ ഹേട്ഠാ അവീചിതോ ഉപരി യാവ ഭവഗ്ഗാ പത്ഥടാ. സചേ ഏസ സത്ഥാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ, ഇമേസം അസ്സാനം ഖുരപിട്ഠാനി മാ തേമേന്തൂ’’തി ഉദകപിട്ഠേന അസ്സേ പക്ഖന്ദാപേസും. ഏകസ്സ അസ്സസ്സാപി ഖുരപിട്ഠമത്തം ന തേമി, രാജമഗ്ഗേന ഗച്ഛന്താ വിയ പരതീരം പത്വാ പരതോ അഞ്ഞം മഹാനദിം പാപുണിംസു. ‘‘ദുതിയാ കിന്നമാ’’തി പുച്ഛി. നീലവാഹിനീ നാമ ഗമ്ഭീരതോപി പുഥുലതോപി അഡ്ഢയോജനമത്താ ദേവാതി. തത്ഥ അഞ്ഞാ സച്ചകിരിയാ നത്ഥി, തായ ഏവ സച്ചകിരിയായ തമ്പി അഡ്ഢയോജനവിത്ഥാരം നദിം അതിക്കമിംസു. അഥ തതിയം ചന്ദഭാഗം നാമ മഹാനദിം പത്വാ തമ്പി തായ ഏവ സച്ചകിരിയായ അതിക്കമിംസു.

സത്ഥാപി തംദിവസം പച്ചൂസസമയേ മഹാകരുണാസമാപത്തിതോ വുട്ഠായ ലോകം ഓലോകേന്തോ ‘‘അജ്ജ മഹാകപ്പിനോ തിയോജനസതികം രജ്ജം പഹായ അമച്ചസഹസ്സപരിവാരോ മമ സന്തികേ പബ്ബജിതും ആഗച്ഛതീ’’തി ദിസ്വാ ‘‘മയാ തേസം പച്ചുഗ്ഗമനം കാതും യുത്ത’’ന്തി പാതോവ സരീരപടിജഗ്ഗനം കത്വാ ഭിക്ഖുസങ്ഘപരിവാരോ സാവത്ഥിയം പിണ്ഡായ ചരിത്വാ പച്ഛാഭത്തം പിണ്ഡപാതപടിക്കന്തോ സയമേവ പത്തചീവരം ഗഹേത്വാ ആകാസേ ഉപ്പതിത്വാ ചന്ദഭാഗായ തീരേ തേസം ഉത്തരണതിത്ഥഅഭിമുഖട്ഠാനേ മഹാനിഗ്രോധരുക്ഖോ അത്ഥി, തത്ഥ പല്ലങ്കേന നിസീദിത്വാ പരിമുഖം സതിം ഉപട്ഠപേത്വാ ഛബ്ബണ്ണബുദ്ധരസ്മിയോ വിസ്സജ്ജേസി. തേ തേന തിത്ഥേന ഉത്തരന്താ ബുദ്ധരസ്മിയോ ഇതോ ചിതോ ച ധാവന്തിയോ ഓലോകേത്വാ ദസബലസ്സ പുണ്ണചന്ദസസ്സിരികം മുഖം ദിസ്വാ ‘‘യം സത്ഥാരം ഉദ്ദിസ്സ മയം പബ്ബജിതാ, അദ്ധാ സോ ഏസോ’’തി ദസ്സനേനേവ നിട്ഠം ഗന്ത്വാ ദിട്ഠട്ഠാനതോ പട്ഠായ ഓണമിത്വാ വന്ദമാനാ ആഗമ്മ സത്ഥാരം വന്ദിംസു. രാജാ ഗോപ്ഫകേസു ഗഹേത്വാ സത്ഥാരം വന്ദിത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി സദ്ധിം അമച്ചസഹസ്സേന. സത്ഥാ തേസം ധമ്മകഥം കഥേസി. ദേസനാപരിയോസാനേ സബ്ബേവ അരഹത്തേ പതിട്ഠായ സത്ഥാരം പബ്ബജ്ജം യാചിംസു. സത്ഥാ ‘‘പുബ്ബേ ഇമേ ചീവരദാനസ്സ ദിന്നത്താ അത്തനോ പത്തചീവരാനി ഗഹേത്വാവ ആഗതാ’’തി സുവണ്ണവണ്ണം ഹത്ഥം പസാരേത്വാ ‘‘ഏഥ ഭിക്ഖവോ, സ്വാക്ഖാതോ ധമ്മോ, ചരഥ ബ്രഹ്മചരിയം സമ്മാ ദുക്ഖസ്സ അന്തകിരിയായാ’’തി ആഹ. സാവ തേസം ആയസ്മന്താനം പബ്ബജ്ജാ ച ഉപസമ്പദാ ച അഹോസി, വസ്സസട്ഠികത്ഥേരാ വിയ സത്ഥാരം പരിവാരയിംസു.

അനോജാപി ദേവീ രഥസഹസ്സപരിവാരാ ഗങ്ഗാതീരം പത്വാ രഞ്ഞോ അത്ഥായ ആഭതം നാവം വാ ഉളുമ്പം വാ അദിസ്വാ അത്തനോ ബ്യത്തതായ ചിന്തേസി – ‘‘രാജാ സച്ചകിരിയം കത്വാ ഗതോ ഭവിസ്സതി, സോ പന സത്ഥാ ന കേവലം തേസംയേവ അത്ഥായ നിബ്ബത്തോ, സചേ സോ സത്ഥാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ, അമ്ഹാകം രഥാ മാ ഉദകേ നിമുജ്ജിംസൂ’’തി ഉദകപിട്ഠേന രഥേ പക്ഖന്ദാപേസി. രഥാനം നേമിവട്ടിമത്തമ്പി ന തേമി. ദുതിയനദിമ്പി തതിയനദിമ്പി തേനേവ സച്ചകാരേന ഉത്തരി. ഉത്തരമാനാ ഏവ ച നിഗ്രോധരുക്ഖമൂലേ സത്ഥാരം അദ്ദസ. സത്ഥാപി ‘‘ഇമാസം അത്തനോ സാമികേ പസ്സന്തീനം ഛന്ദരാഗോ ഉപ്പജ്ജിത്വാ മഗ്ഗഫലാനം അന്തരായം കരേയ്യ, ധമ്മം സോതും ച ന സക്ഖിസ്സന്തീ’’തി. യഥാ അഞ്ഞമഞ്ഞം ന പസ്സന്തി, തഥാ അകാസി. താ സബ്ബാപി തിത്ഥതോ ഉത്തരിത്വാ ദസബലം വന്ദിത്വാ നിസീദിംസു. സത്ഥാ താസം ധമ്മകഥം കഥേസി. ദേസനാപരിയോസാനേ സബ്ബാ സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠായ അഞ്ഞമഞ്ഞം പസ്സിംസു. സത്ഥാ ‘‘ഉപ്പലവണ്ണാ ആഗച്ഛതൂ’’തി ചിന്തേസി. ഥേരീ ആഗന്ത്വാ സബ്ബാ പബ്ബാജേത്വാ ആദായ ഭിക്ഖുനിഉപസ്സയം ഗതാ, സത്ഥാ ഭിക്ഖുസഹസ്സം ഗഹേത്വാ ആകാസേന ജേതവനം അഗമാസി.

അഥായം മഹാകപ്പിനത്ഥേരോ അത്തനോ കിച്ചം മത്ഥകപ്പത്തം ഞത്വാ അപ്പോസ്സുക്കോ ഹുത്വാ ഫലസമാപത്തിസുഖേന വീതിനാമേന്തോ അരഞ്ഞഗതോപി രുക്ഖമൂലഗതോപി സുഞ്ഞാഗാരഗതോപി ‘‘അഹോ സുഖം അഹോ സുഖ’’ന്തി അഭിണ്ഹം ഉദാനം ഉദാനേസി. ഭിക്ഖൂ കഥം ഉപ്പാദേസും ‘‘കപ്പിനത്ഥേരോ രജ്ജസുഖം അനുസ്സരന്തോ ഉദാനം ഉദാനേതീ’’തി. തേ തഥാഗതസ്സ ആരോചേസും. ഭഗവാ ‘‘മമ പുത്തോ മഗ്ഗസുഖം ഫലസുഖം ആരബ്ഭ ഉദാനം ഉദാനേസീ’’തി വത്വാ ധമ്മപദേ ഇമം ഗാഥമാഹ –

‘‘ധമ്മപീതി സുഖം സേതി, വിപ്പസന്നേന ചേതസാ;

അരിയപ്പവേദിതേ ധമ്മേ, സദാ രമതി പണ്ഡിതോ’’തി. (ധ. പ. ൭൯);

അഥേകദിവസം സത്ഥാ തസ്സ അന്തേവാസികഭിക്ഖുസഹസ്സം ആമന്തേത്വാ ആഹ – ‘‘കച്ചി വോ, ഭിക്ഖവേ, ആചരിയോ ധമ്മം ദേസേതീ’’തി. ന ഭഗവാ ദേസേതി, അപ്പോസ്സുക്കോ ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരം അനുയുത്തോ വിഹരതി, കസ്സചി ഓവാദമത്തമ്പി ന ദേതീതി. സത്ഥാ തം പക്കോസാപേത്വാ ‘‘സച്ചം കിര ത്വം, കപ്പിന, അന്തേവാസികാനം ഓവാദമത്തമ്പി ന ദേസീ’’തി? സച്ചം ഭഗവാതി. ബ്രാഹ്മണ, മാ ഏവം കരി, അജ്ജ പട്ഠായ അന്തേവാസികാനം ധമ്മം ദേസേഹീതി. ‘‘സാധു, ഭന്തേ’’തി ഥേരോ സത്ഥു കഥം സിരവരേന സമ്പടിച്ഛിത്വാ ഏകസമോധാനേയേവ സമണസഹസ്സസ്സ ധമ്മം ദേസേത്വാ സബ്ബേ അരഹത്തം പാപേസി. അപരഭാഗേ സത്ഥാ സങ്ഘമജ്ഝേ നിസിന്നോ പടിപാടിയാ ഥേരേ ഠാനന്തരേസു ഠപേന്തോ മഹാകപ്പിനത്ഥേരം ഭിക്ഖുഓവാദകാനം അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപേസീതി.

സാഗതത്ഥേരവത്ഥു

൨൩൨. ദസമേ തേജോധാതുകുസലാനന്തി തേജോധാതും സമാപജ്ജിതും കുസലാനം സാഗതത്ഥേരോ അഗ്ഗോതി ദസ്സേതി. അയഞ്ഹി ഥേരോ തേജോധാതുസമാപത്തിയാ അമ്ബതിത്ഥനാഗസ്സ തേജസാ തേജം പരിയാദിയിത്വാ തം നാഗം നിബ്ബിസേവനം അകാസി. തസ്മാ തേജോധാതുകുസലാനം അഗ്ഗോ നാമ ജാതോ.

തസ്സ പഞ്ഹകമ്മേ അയമനുപുബ്ബികഥാ – അയമ്പി ഹി പദുമുത്തരബുദ്ധകാലേ ഹംസവതിയം കുലഗേഹേ പടിസന്ധിം ഗഹേത്വാ അപരഭാഗേ സത്ഥുധമ്മദേസനം സുണന്തോ സത്ഥാരം ഏകം ഭിക്ഖും തേജോധാതുകുസലാനം അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപേന്തം ദിസ്വാ അധികാരകമ്മം കത്വാ തം ഠാനന്തരം പത്ഥേസി. സോ യാവജീവം കുസലം കത്വാ ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തോ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ സാവത്ഥിയം ബ്രാഹ്മണകുലേ നിബ്ബത്തി, സാഗതമാണവോതിസ്സ നാമം അകംസു. സോ അപരഭാഗേ സത്ഥു ധമ്മദേസനം സുത്വാ പടിലദ്ധസദ്ധോ പബ്ബജിത്വാ അട്ഠ സമാപത്തിയോ നിബ്ബത്തേത്വാ തത്ഥ വസീഭാവം പാപുണി.

അഥേകദിവസം സത്ഥാ ചാരികം ചരമാനോ കോസമ്ബിനഗരസമീപം അഗമാസി. തേന ച സമയേന നദീതിത്ഥേ പോരാണകനാവികസ്സ ബഹൂ ആഗന്തുകഗമികാ വേരിനോ ഹുത്വാ തം പോഥേത്വാ മാരയിംസു. സോ വിരുദ്ധേന ചിത്തേന പത്ഥനം പട്ഠപേത്വാ തസ്മിംയേവ തിത്ഥേ മഹാനുഭാവോ നാഗരാജാ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തോ. സോ വിരുദ്ധചിത്തത്താ അകാലേയേവ വസ്സാപേതി, കാലേ പന ന വസ്സാപേതി, സസ്സാനി ന സമ്മാ സമ്പജ്ജന്തി. സകലരട്ഠവാസിനോ ച തസ്സ വൂപസമനത്ഥം അനുസംവച്ഛരം ബലികമ്മം കരോന്തി, വസനത്ഥായ ചസ്സ ഏകം ഗേഹം അകംസു. സത്ഥാപി തേനേവ തിത്ഥേന ഉത്തരിത്വാ ഭിക്ഖുസങ്ഘപരിവുതോ ‘‘തസ്മിംയേവ പദേസേ രത്തിം വസിസ്സാമീ’’തി അഗമാസി.

അഥായം ഥേരോ ‘‘ചണ്ഡോ കിരേത്ഥ നാഗരാജാ’’തി സുത്വാ ‘‘ഇമം നാഗരാജാനം ദമേത്വാ നിബ്ബിസേവനം കത്വാ സത്ഥു വസനട്ഠാനം പരിയാദേതും വട്ടതീ’’തി നാഗരാജസ്സ വസനട്ഠാനം പവിസിത്വാ പല്ലങ്കം ആഭുജിത്വാ നിസീദി. നാഗോ കുജ്ഝിത്വാ ‘‘കോനാമായം മുണ്ഡകോ മയ്ഹം വസനട്ഠാനം പവിസിത്വാ നിസിന്നോ’’തി ധൂപായി, ഥേരോ ഉത്തരിതരം ധൂപായി. നാഗോ, പജ്ജലി, ഥേരോപി ഉത്തരിതരം പജ്ജലിത്വാ തസ്സ തേജം പരിയാദിയി. സോ ‘‘മഹന്തോ വതായം ഭിക്ഖൂ’’തി ഥേരസ്സ പാദമൂലേ നിപതിത്വാ, ‘‘ഭന്തേ, തുമ്ഹാകം സരണം ഗച്ഛാമീ’’തി ആഹ. മയ്ഹം സരണഗമനകിച്ചം നത്ഥി, ദസബലസ്സ സരണം ഗച്ഛാതി. സോ ‘‘സാധൂ’’തി സരണഗതോ ഹുത്വാ തതോ പട്ഠായ ന കഞ്ചി വിഹേഠേതി, ദേവമ്പി സമ്മാ വസ്സാപേതി, സസ്സാനി സമ്മാ സമ്പജ്ജന്തി.

കോസമ്ബിവാസിനോ ‘‘അയ്യേന കിര സാഗതേന അമ്ബതിത്ഥകനാഗോ ദമിതോ’’തി സുത്വാ സത്ഥു ആഗമനം ഉദിക്ഖമാനാ ദസബലസ്സ മഹാസക്കാരം സജ്ജയിംസു. തേ ദസബലസ്സ മഹാസക്കാരം കത്വാ ഛബ്ബഗ്ഗിയാനം വചനേന സബ്ബഗേഹേസു കാപോതികം പസന്നം പടിയാദേത്വാ പുനദിവസേ സാഗതത്ഥേരസ്സ പിണ്ഡായ ചരന്തസ്സ ഗേഹേ ഗേഹേ ഥോകം ഥോകം അദംസു. ഥേരോ അപഞ്ഞത്തേ സിക്ഖാപദേ മനുസ്സേഹി യാചിയമാനോ ഗേഹേ ഗേഹേ ഥോകം ഥോകം പിവിത്വാ അവിദൂരം ഗന്ത്വാവ അനാഹാരികഭാവേന സതിം വിസ്സജ്ജേത്വാ സങ്കാരട്ഠാനേ പതി.

സത്ഥാ കതഭത്തകിച്ചോ നിക്ഖമന്തോ തം ദിസ്വാ ഗാഹാപേത്വാ വിഹാരം ഗന്ത്വാ വിഗരഹിത്വാ സിക്ഖാപദം പഞ്ഞാപേസി. സോ പുനദിവസേ സതിം ലഭിത്വാ അത്തനാ കതകാരണം സുത്വാ അച്ചയം ദേസേത്വാ ദസബലം ഖമാപേത്വാ ഉപ്പന്നസംവേഗോ വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ അരഹത്തം പാപുണി. ഏവം വത്ഥു വിനയേ സമുട്ഠിതം. തം തത്ഥ ആഗതനയേനേവ വിത്ഥാരതോ വേദിതബ്ബം. അപരഭാഗേ പന സത്ഥാ ജേതവനേ മഹാവിഹാരേ നിസീദിത്വാ പടിപാടിയാ ഥേരേ ഠാനന്തരേസു ഠപേന്തോ സാഗതത്ഥേരം തേജോധാതുകുസലാനം അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപേസീതി.

രാധത്ഥേരവത്ഥു

൨൩൩. ഏകാദസമേ പടിഭാനേയ്യകാനന്തി സത്ഥു ധമ്മദേസനാപടിഭാനസ്സ പച്ചയഭൂതാനം പടിഭാനജനകാനം ഭിക്ഖൂനം രാധത്ഥേരോ അഗ്ഗോതി ദസ്സേതി. ഥേരസ്സ ഹി ദിട്ഠിസമുദാചാരഞ്ച ഓകപ്പനിയസദ്ധഞ്ച ആഗമ്മ ദസബലസ്സ നവനവാ ധമ്മദേസനാ പടിഭാതി. തസ്മാ ഥേരോ പടിഭാനേയ്യകാനം അഗ്ഗോ നാമ ജാതോ.

തസ്സ പഞ്ഹകമ്മേ അയമനുപുബ്ബികഥാ – അയമ്പി ഹി പദുമുത്തരബുദ്ധകാലേ ഹംസവതിയം കുലഗേഹേ നിബ്ബത്തിത്വാ അപരഭാഗേ സത്ഥു ധമ്മദേസനം സുണന്തോ സത്ഥാരം ഏകം ഭിക്ഖും പടിഭാനേയ്യകാനം അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപേന്തം ദിസ്വാ അധികാരകമ്മം കത്വാ തം ഠാനന്തരം പത്ഥേസി. സോ യാവജീവം തഥാഗതം പരിചരിത്വാ ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തോ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ രാജഗഹനഗരേ ബ്രാഹ്മണകുലേ പടിസന്ധിം ഗണ്ഹി, രാധമാണവോതിസ്സ നാമം അകംസു.

സോ മഹല്ലകകാലേ അത്തനോ പുത്തദാരേന അബഹുമതോ ‘‘പബ്ബജിത്വാ കാലം വീതിനാമേസ്സാമീ’’തി വിഹാരം ഗന്ത്വാ ഥേരേ പബ്ബജ്ജം യാചി. ‘‘ജിണ്ണോ മഹല്ലകബ്രാഹ്മണോ’’തി ന കോചി പബ്ബാജേതും ഇച്ഛി. അഥേകദിവസം ബ്രാഹ്മണോ സത്ഥു സന്തികം ഗന്ത്വാ പടിസന്ഥാരം കത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. സത്ഥാ തസ്സ ഉപനിസ്സയസമ്പത്തിം ദിസ്വാ കഥം സമുട്ഠാപേതുകാമോ ‘‘കിം, ബ്രാഹ്മണ, പുത്തദാരാ തം പടിജഗ്ഗന്തീ’’തി? കുതോ, ഭോ ഗോതമ, പടിജഗ്ഗനം, മഹല്ലകോതി മം ബഹി നീഹരിംസു. കിം പന തേ, ബ്രാഹ്മണ, പബ്ബജിതും ന വട്ടതീതി? കോ മം, ഭോ ഗോതമ, പബ്ബാജേസ്സതി, മഹല്ലകഭാവേന മം ന കോചി ഇച്ഛതീതി. സത്ഥാ സാരിപുത്തത്ഥേരസ്സ സഞ്ഞം അദാസി. ഥേരോ സത്ഥു വചനം സിരസാ സമ്പടിച്ഛിത്വാ രാധബ്രാഹ്മണം പബ്ബാജേത്വാ ചിന്തേസി – ‘‘സത്ഥാ ഇമം ബ്രാഹ്മണം സാദരേന പബ്ബജാപേസി, ന ഖോ മേ ഏതം അനാദരേന പരിഹരിതും വട്ടതീ’’തി രാധത്ഥേരം ആദായ ഗാമകാവാസം അഗമാസി. തത്രസ്സ അധുനാ പബ്ബജിതത്താ കിച്ഛലാഭിസ്സ ഥേരോ അത്തനോ പത്തം ആവാസം ദേതി, അത്തനോ പത്തം പണീതപിണ്ഡപാതമ്പി തസ്സേവ ദത്വാ സയം പിണ്ഡായ ചരതി. രാധത്ഥേരോ സേനാസനസപ്പായഞ്ച ഭോജനസപ്പായഞ്ച ലഭിത്വാ സാരിപുത്തത്ഥേരസ്സ സന്തികേ കമ്മട്ഠാനം ഗഹേത്വാ നചിരസ്സേവ അരഹത്തം പാപുണി.

അഥ നം ഥേരോ ഗഹേത്വാ ദസബലം പസ്സിതും ആഗതോ. സത്ഥാ ജാനന്തോവ പുച്ഛി – ‘‘യോ തേ മയാ, സാരിപുത്ത, നിസ്സിതകോ ദിന്നോ, കീദിസം തസ്സ, ന ഉക്കണ്ഠതീ’’തി? ഭന്തേ, സാസനേ അഭിരമിതഭിക്ഖു നാമ ഏവരൂപോ ഭവേയ്യാതി. അഥായസ്മതോ സാരിപുത്തസ്സ ‘‘സാരിപുത്തത്ഥേരോ കതഞ്ഞൂ കതവേദീ’’തി സങ്ഘമജ്ഝേ കഥാ ഉദപാദി. തം സുത്വാ സത്ഥാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘അനച്ഛരിയം, ഭിക്ഖവേ, സാരിപുത്തസ്സ ഇദാനി കതഞ്ഞൂകതവേദിതാ, സോ അതീതേ അഹേതുകപടിസന്ധിയം നിബ്ബത്തോപി കതഞ്ഞൂകതവേദീയേവ അഹോസീ’’തി. കതരസ്മിം കാലേ ഭഗവാതി?

അതീതേ, ഭിക്ഖവേ, പബ്ബതപാദമ്ഹി പഞ്ചസതമത്താ വഡ്ഢകിപുരിസാ മഹാഅരഞ്ഞം പവിസിത്വാ ദബ്ബസമ്ഭാരേ ഛിന്ദിത്വാ മഹാഉളുമ്പം ബന്ധിത്വാ നദിയാ ഓതാരേന്തി. അഥേകോ ഹത്ഥിനാഗോ ഏകസ്മിം വിസമട്ഠാനേ സോണ്ഡായ സാഖം ഗണ്ഹന്തോ സാഖാഭങ്ഗവേഗം സന്ധാരേതും അസക്കോന്തോ തിഖിണഖാണുകേ പാദേന അവത്ഥാസി, പാദോ വിദ്ധോ, ദുക്ഖവേദനാ വത്തന്തി. സോ ഗമനം അഭിനീഹരിതും അസക്കോന്തോ തത്ഥേവ നിപജ്ജി. സോ കതിപാഹച്ചയേന തേ വഡ്ഢകീ അത്തനോ സമീപേന ഗച്ഛന്തേ ദിസ്വാ ‘‘ഇമേ നിസ്സായാഹം ജീവിതം ലഭിസ്സാമീ’’തി തേസം അനുപദം അഗമാസി. തേ നിവത്തിത്വാ ഹത്ഥിം ദിസ്വാ ഭീതാ പലായന്തി. സോ തേസം പലായനഭാവം ഞത്വാ അട്ഠാസി, പുന ഠിതകാലേ അനുബന്ധി.

വഡ്ഢകിജേട്ഠകോ ചിന്തേസി – ‘‘അയം ഹത്ഥി അമ്ഹേസു തിട്ഠന്തേസു അനുബന്ധതി, പലായന്തേസു തിട്ഠതി, ഭവിസ്സതി തത്ഥ കാരണ’’ന്തി. സബ്ബേ തം തം രുക്ഖം ആരുയ്ഹ തസ്സ ആഗമനം പടിമാനേന്താ നിസീദിംസു. സോ തേസം സന്തികം ആഗന്ത്വാ അത്തനോ പാദം ദസ്സേന്തോ പരിവത്തേത്വാ നിപജ്ജി. തദാ വഡ്ഢകീനം സഞ്ഞാ ഉദപാദി – ‘‘ഗിലാനഭാവേന, ഭോ, ഏസ ആഗച്ഛതി, ന അഞ്ഞേന കാരണേനാ’’തി തസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ പാദേ പവിട്ഠഖാണുകം ദിസ്വാ ‘‘ഇമിനാ കാരണേന ഏസ ആഗതോ’’തി തിഖിണവാസിയാ ഖാണുകകോടിയം ഓധിം ദത്വാ ദള്ഹായ രജ്ജുയാ ബന്ധിത്വാ കഡ്ഢിത്വാ നീഹരിംസു. അഥസ്സ വണമുഖം പീളേത്വാ പുബ്ബലോഹിതം നീഹരിത്വാ കസാവോദകേന ധോവിത്വാ അത്തനോ ജാനനഭേസജ്ജം മക്ഖേത്വാ നചിരസ്സേവ ഫാസുകം അകംസു.

ഹത്ഥിനാഗോ ഗിലാനാ വുട്ഠിതോ ചിന്തേസി – ‘‘ഇമേ മയ്ഹം ബഹുപകാരാ, ഇമേ മയാ നിസ്സായ ജീവിതം ലദ്ധം, മയാ ഇമേസം കതഞ്ഞുനാ കതവേദിനാ ഭവിതും വട്ടതീ’’തി അത്തനോ വസനട്ഠാനം ഗന്ത്വാ സേതം ഗന്ധഹത്ഥിപോതകം ആനേസി. വഡ്ഢകിനോ ഹത്ഥിപോതകം ദിസ്വാ ‘‘അമ്ഹാകം ഹത്ഥീ പുത്തമ്പി ഗഹേത്വാ ആഗതോ’’തി അതിവിയ തുട്ഠചിത്താ അഹേസും. ഹത്ഥിനാഗോ ചിന്തേസി – ‘‘മയി തിട്ഠന്തേ ‘കിം നു ഖോ അയം ആഗതോ’തി മമ ആഗതകാരണം ന ജാനിസ്സന്തീ’’തി ഠിതട്ഠാനതോ പക്കാമി. ഹത്ഥിപോതകോ പിതു പച്ഛതോ പച്ഛതോ അനുപായാസി. ഹത്ഥിനാഗോ തസ്സ ആഗതഭാവം ഞത്വാ നിവത്തനത്ഥായ സദ്ദസഞ്ഞം അദാസി. സോ പിതു കഥം സുത്വാ നിവത്തിത്വാ വഡ്ഢകീനം സന്തികം ഗതോ. വഡ്ഢകിനോ ‘‘ഇമം ഹത്ഥിപോതകം അമ്ഹാകം ദാതും ആഗതോ ഭവിസ്സതി ഏസോ’’തി ഞത്വാ ‘‘അമ്ഹാകം സന്തികേ തയാ കത്തബ്ബകിച്ചം നത്ഥി, പിതു സന്തികംയേവ ഗച്ഛാ’’തി പഹിണിംസു. ഹത്ഥിനാഗോ യാവതതിയം അത്തനോ സന്തികം ആഗതമ്പി പുന വഡ്ഢകീനംയേവ സമീപം പേസേസി. തതോ പട്ഠായ വഡ്ഢകിനോ ഹത്ഥിപോതകം അത്തനോ സന്തികേ കത്വാ പടിജഗ്ഗന്തി. ഭോജനകാലേ ഏകേകം ഭത്തപിണ്ഡം ദേന്തി, ഭത്തം തസ്സ യാവദത്ഥം അഹോസി. സോ വഡ്ഢകീഹി അന്തോഗഹനേ കോട്ടിതം ദബ്ബസമ്ഭാരം ആഹരിത്വാ അങ്ഗണട്ഠാനേ രാസിം കരോതി. ഏതേനേവ നിയാമേന അഞ്ഞമ്പി ഉപകാരകമ്മം കരോതി.

സത്ഥാ ഇമം കാരണം ആഹരിത്വാ പുബ്ബേപി സാരിപുത്തസ്സ കതഞ്ഞൂകതവേദിഭാവം ദീപേതി. സാരിപുത്തത്ഥേരോ ഹി തദാ മഹാഹത്ഥീ അഹോസി, അട്ഠുപ്പത്തിയം ആഗതോ ഓസ്സട്ഠവീരിയോ ഭിക്ഖു ഹത്ഥിപോതകോ അഹോസി. സംയുത്തനികായം പന പത്വാ സകലം രാധസംയുത്തം, ധമ്മപദേ ച –

‘‘നിധീനംവ പവത്താരം, യം പസ്സേ വജ്ജദസ്സിനം;

നിഗ്ഗയ്ഹവാദിം മേധാവിം, താദിസം പണ്ഡിതം ഭജേ;

താദിസം ഭജമാനസ്സ, സേയ്യോ ഹോതി ന പാപിയോ’’തി. (ധ. പ. ൭൬) –

ഗാഥാ ഥേരസ്സ ധമ്മദേസനാ നാമ. അപരഭാഗേ പന സത്ഥാ പടിപാടിയാ ഥേരേ ഠാനന്തരേസു ഠപേന്തോ രാധത്ഥേരം പടിഭാനേയ്യകാനം അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപേസീതി.

മോഘരാജത്ഥേരവത്ഥു

൨൩൪. ദ്വാദസമേ ലൂഖചീവരധരാനന്തി ലൂഖചീവരം ധാരേന്താനം മോഘരാജാ അഗ്ഗോതി ദസ്സേതി. അയം ഹി ഥേരോ സത്ഥലൂഖം സുത്തലൂഖം രജനലൂഖന്തി തിവിധേനപി ലൂഖേന സമന്നാഗതം പംസുകൂലം ധാരേസി. തസ്മാ ലൂഖചീവരധരാനം അഗ്ഗോ നാമ ജാതോ.

തസ്സ പഞ്ഹകമ്മേ അയമനുപുബ്ബികഥാ – അയമ്പി ഹി പദുമുത്തരബുദ്ധകാലേ ഹംസവതിയം കുലഗേഹേ പടിസന്ധിം ഗഹേത്വാ നിബ്ബത്തി, തതോ അപരഭാഗേ സത്ഥു ധമ്മകഥം സുണന്തോ സത്ഥാരം ഏകം ഭിക്ഖും ലൂഖചീവരധരാനം അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപേന്തം ദിസ്വാ അധികാരകമ്മം കത്വാ തം ഠാനന്തരം പത്ഥേസി. സോ യാവജീവം കുസലം കത്വാ ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തോ കസ്സപദസബലസ്സ നിബ്ബത്തിതോ പുരേതരമേവ കട്ഠവാഹനനഗരേ അമച്ചഗേഹേ പടിസന്ധിം ഗണ്ഹി. അപരഭാഗേ വയപ്പത്തോ കട്ഠവാഹനരാജാനം ഉപട്ഠഹന്തോ അമച്ചട്ഠാനം ലഭി.

തസ്മിം കാലേ കസ്സപദസബലോ ലോകേ ഉപ്പജ്ജി. കട്ഠവാഹനരാജാ ‘‘ബുദ്ധോ കിര ലോകേ ഉപ്പന്നോ’’തി സുത്വാ തം പക്കോസാപേത്വാ ആഹ – ‘‘താത, ബുദ്ധോ കിര ലോകേ ഉപ്പന്നോ, ഇമം പച്ചന്തനഗരം ഏകപ്പഹാരേനേവ ഉഭോഹി അമ്ഹേഹി തുച്ഛം കാതും ന സക്കാ, ത്വം താവ മജ്ഝിമദേസം ഗന്ത്വാ ബുദ്ധസ്സ ഉപ്പന്നഭാവം ഞത്വാ ദസബലം ഇമം നഗരം ആനേഹീ’’തി പുരിസസഹസ്സേന സദ്ധിം പേസേസി. സോ അനുപുബ്ബേന സത്ഥു സന്തികം ഗന്ത്വാ ധമ്മകഥം സുത്വാ പടിലദ്ധസദ്ധോ തത്ഥേവ പബ്ബജിത്വാ വീസതി വസ്സസഹസ്സാനി സമണധമ്മം അകാസി. തേന സദ്ധിം ഗതപുരിസാ പന സബ്ബേപി നിവത്തിത്വാ പുന രഞ്ഞോ സന്തികം ആഗതാ.

അയം ഥേരോ പരിപുണ്ണസീലോ കാലം കത്വാ ഏകം ബുദ്ധന്തരം ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തോ അമ്ഹാകം ദസബലസ്സ നിബ്ബത്തിതോ പുരേതരമേവ സാവത്ഥിയം ബ്രാഹ്മണകുലേ പടിസന്ധിം ഗണ്ഹി, മോഘരാജമാണവോതിസ്സ നാമം അകംസു. കട്ഠവാഹനരാജാപി കസ്സപസ്സ ഭഗവതോ അധികാരകമ്മം കത്വാ ഏകം ബുദ്ധന്തരം സപരിവാരോ ദേവമനുസ്സേസു സംസരിത്വാ അമ്ഹാകം ദസബലസ്സ നിബ്ബത്തിതോ പുരേതരമേവ സാവത്ഥിയം പുരോഹിതഗേഹേ പടിസന്ധിം ഗണ്ഹി, ബാവരിമാണവോതിസ്സ നാമം അകംസു. സോ അപരേന സമയേന തയോ വേദേ ഉഗ്ഗണ്ഹിത്വാ സോളസന്നം മാണവകസഹസ്സാനം സിപ്പം വാചേന്തോ ചരതി. അഥസ്സ പസേനദികോസലരഞ്ഞോ കാലേ പിതു അച്ചയേന പുരോഹിതട്ഠാനം അദംസു. തദാ അയമ്പി മോഘരാജമാണവോ ബാവരിബ്രാഹ്മണസ്സ സന്തികേ സിപ്പം ഗണ്ഹാതി.

അഥേകദിവസം ബാവരിബ്രാഹ്മണോ രഹോഗതോ അത്തനോ സിപ്പേ സാരം ഓലോകേന്തോ സമ്പരായികം സാരം അദിസ്വാ ‘‘ഏകം പബ്ബജ്ജം പബ്ബജിത്വാ സമ്പരായികം ഗവേസേസ്സാമീ’’തി കോസലരാജാനം ഉപസങ്കമിത്വാ അത്തനോ പബ്ബജ്ജം അനുജാനാപേസി. സോ തേന അനുഞ്ഞാതോ സോളസഹി മാണവകസഹസ്സേഹി പരിവുതോ പബ്ബജ്ജത്ഥായ നിക്ഖമി. കോസലരാജാപി തേന സദ്ധിംയേവ ഏകം അമച്ചം കഹാപണസഹസ്സം ദത്വാ പേസേസി – ‘‘യസ്മിം ഠാനേ ആചരിയോ പബ്ബജതി, തത്രസ്സ വസനട്ഠാനം ഗഹേത്വാ ദേഥാ’’തി. ബാവരിബ്രാഹ്മണോ ഫാസുകട്ഠാനം ഓലോകേന്തോ മജ്ഝിമദേസതോ പടിക്കമ്മ അസ്സകരഞ്ഞോ ച മുള്ഹകരഞ്ഞോ ച സീമന്തരേ ഗോധാവരിതീരേ അത്തനോ വസനട്ഠാനം കാരേസി.

അഥേകോ പുരിസോ ജടിലാനം ദസ്സനായ ഗതോ തേസം സന്തകേ ഭൂമിട്ഠാനേ തേഹി അനുഞ്ഞാതോ അത്തനോ വസനട്ഠാനം അകാസി. തേന കതം ദിസ്വാ അപരം കുലസതം ഗേഹസതം കാരേസി. തേ സബ്ബേപി സന്നിപതിത്വാ ‘‘മയം അയ്യാനം സന്തകേ ഭൂമിഭാഗേ വസാമ, മുധാ വസിതും ന കാരണം, സുഖവാസം വോ ദസ്സാമാ’’തി ഏകേകോ ഏകേകം കഹാപണം ബാവരിബ്രാഹ്മണസ്സ വസനട്ഠാനേ ഠപേസി. സബ്ബേഹിപി ആഭതകഹാപണാ സതസഹസ്സമത്താ അഹേസും. ബാവരിബ്രാഹ്മണോ ‘‘കിമത്ഥം ഏതേ ആഭതാ’’തി ആഹ. സുഖവാസദാനത്ഥായ, ഭന്തേതി. സചാഹം ഹിരഞ്ഞസുവണ്ണേന അത്ഥികോ അസ്സം, അഹം മഹന്തം ധനരാസിം പഹായ ന പബ്ബജേയ്യം. തുമ്ഹാകം കഹാപണേ ഗണ്ഹിത്വാ ഗച്ഛഥാതി. അമ്ഹേഹി അയ്യസ്സ പരിച്ചത്തം ന പുന ഗണ്ഹാമ, അനുസംവച്ഛരം പന ഏതേനേവ നിയാമേന ആഹരിസ്സാമ, ഇമേ ഗഹേത്വാ അയ്യോ ദാനം ദേതൂതി. ബ്രാഹ്മണോ അധിവാസേത്വാ കപണദ്ധികവണിബ്ബകയാചകാനം ദാനമുഖേ നിയ്യാതേസി. തസ്സ അപരാപരം ദായകഭാവോ സകലജമ്ബുദീപേ പഞ്ഞായിത്ഥ.

തതോ കാലിങ്ഗരട്ഠേ ദുന്നിവിട്ഠേ നാമ ഗാമേ ജൂജകബ്രാഹ്മണസ്സ വംസേ ജാതബ്രാഹ്മണസ്സ ബ്രാഹ്മണീ ഉട്ഠായ സമുട്ഠായ ബ്രാഹ്മണം ചോദേതി – ‘‘ബാവരീ, കിര ദാനം ദേതി, ഗന്ത്വാ തതോ ഹിരഞ്ഞസുവണ്ണം ആഹരാ’’തി. സോ തായ ചോദിയമാനോ സണ്ഠാതും അസക്കോന്തോ ബാവരിസ്സ സന്തികം ഗച്ഛമാനോ ബാവരിമ്ഹി ദാനം ദത്വാ പണ്ണസാലം പവിസിത്വാ നിപജ്ജിത്വാ ദാനം അനുസ്സരമാനേ ഗതോ. ഗന്ത്വാ ച ‘‘ദാനം മേ, ബ്രാഹ്മണ, ദേഹി, ദാനം മേ, ബ്രാഹ്മണ, ദേഹീ’’തി ആഹ. അകാലേ ത്വം, ബ്രാഹ്മണ, ആഗതോ, സമ്പത്തയാചകാനം മേ ദിന്നം, ഇദാനി കഹാപണം നത്ഥീതി. ന മയ്ഹം, ബ്രാഹ്മണ, ബഹൂഹി കഹാപണേഹി അത്ഥോ, തവ ഏത്തകം ദാനം ദദന്തസ്സ ന സക്കാ കഹാപണേഹി വിനാ ഭവിതും, മയ്ഹം പഞ്ച കഹാപണസതാനി ദേഹീതി. ബ്രാഹ്മണ, പഞ്ചപി സതാനി നത്ഥി, പുന ദാനകാലേ സമ്പത്തേ ലഭിസ്സസീതി. കിം പനാഹം തവ ദാനകാലേ ആഗമിസ്സാമീതി? ബാവരിബ്രാഹ്മണസ്സ പണ്ണസാലദ്വാരേ വാലുകം ഥൂപം കത്വാ സമന്തതോ രത്തവണ്ണാനി പുപ്ഫാനി വികിരിത്വാ മന്തം ജപ്പേന്തോ വിയ ഓട്ഠേ ചാലേത്വാ ചാലേത്വാ ‘‘മുദ്ധാ ഫലതു സത്തധാ’’തി വദതി.

ബാവരിബ്രാഹ്മണോ ചിന്തേസി – ‘‘അയം മഹാതപോ തപചാരം ഗണ്ഹിത്വാ ചരണബ്രാഹ്മണകോ മയ്ഹം സത്തദിവസമത്ഥകേ ‘സത്തധാ മുദ്ധാ ഫാലതൂ’തി വദതി, മയ്ഹഞ്ച ഇമസ്സ ദാതബ്ബാനി പഞ്ച കഹാപണസതാനി നത്ഥി, ഏകംസേന മം ഏസ ഘാതേസ്സതീ’’തി. ഏവം തസ്മിം സോകസല്ലസമപ്പിതേ നിപന്നേ രത്തിഭാഗസമനന്തരേ അനന്തരത്തഭാവേ ബാവരിസ്സ മാതാ ദേവതാ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തി. സാ പുത്തസ്സ സോകസല്ലസമപ്പിതഭാവം ദിസ്വാ ആഗന്ത്വാ ആഹ – ‘‘താത, ഏസ മുദ്ധം വാ മുദ്ധഫാലനം വാ ന ജാനാതി, ത്വമ്പി ലോകേ ബുദ്ധാനം ഉപ്പന്നഭാവം ന ജാനാസി. സചേ തേ സംസയോ അത്ഥി, സത്ഥു സന്തികം ഗന്ത്വാ പുച്ഛ, സോ തേ ഏതം കാരണം കഥേസ്സതീ’’തി. ബ്രാഹ്മണോ ദേവതായ കഥം സുതകാലതോ പട്ഠായ അസ്സാസം ലഭിത്വാ പുനദിവസേ ഉട്ഠിതേ അരുണേ സബ്ബേവ അന്തേവാസികേ പക്കോസിത്വാ, ‘‘താതാ, ബുദ്ധോ കിര ലോകേ ഉപ്പന്നോ, തുമ്ഹേ സീഘം ഗന്ത്വാ ‘ബുദ്ധോ വാ നോ വാ’തി ഞത്വാ ആഗന്ത്വാ മയ്ഹം ആരോചേഥ, അഹം സത്ഥു സന്തികം ഗമിസ്സാമി. അപിച ഖോ പന മയ്ഹം മഹല്ലകഭാവേന ജീവിതന്തരായോ ദുജ്ജാനോ, തുമ്ഹേ തസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ ഇമിനാ ച ഇമിനാ ച നിയാമേന പഞ്ഹേ പുച്ഛഥാ’’തി മുദ്ധഫാലനപഞ്ഹം നാമ അഭിസങ്ഖരിത്വാ അദാസി.

തതോ ചിന്തേസി – ‘‘സബ്ബേ ഇമേ മാണവാ പണ്ഡിതാ, സത്ഥു ധമ്മകഥം സുത്വാ അത്തനോ കിച്ചേ മത്ഥകം പത്തേ പുന മയ്ഹം സന്തികം ആഗച്ഛേയ്യും വാ നോ വാ’’തി. അഥ അത്തനോ ഭാഗിനേയ്യസ്സ അജിതമാണവസ്സ നാമ സഞ്ഞം അദാസി – ‘‘ത്വം പന ഏകന്തേനേവ മമ സന്തികം ആഗന്തും അരഹസി, തയാ പടിലദ്ധഗുണം ആഗന്ത്വാ മയ്ഹം കഥേയ്യാസീ’’തി. അഥ തേ സോളസസഹസ്സജടിലാ അജിതമാണവം ജേട്ഠകം കത്വാ സോളസഹി ജേട്ഠന്തേവാസികേഹി സദ്ധിം ‘‘സത്ഥാരം പഞ്ഹം പുച്ഛിസ്സാമാ’’തി ചാരികം ചരന്താ ഗതഗതട്ഠാനേ, ‘‘അയ്യാ, കഹം ഗച്ഛഥ, കഹം ഗച്ഛഥാ’’തി പുച്ഛിതാ ‘‘ദസബലസ്സ സന്തികം പഞ്ഹം പുച്ഛിതും ഗച്ഛാമാ’’തി കോടിതോ പട്ഠായ പരിസം സംകഡ്ഢന്താ അനേകയോജനസതം മഗ്ഗം ഗതാ. സത്ഥാ ‘‘തേസം ആഗമനദിവസേ അഞ്ഞസ്സ ഓകാസോ ന ഭവിസ്സതി, ഇദം ഇമിസ്സാ പരിസായ അനുച്ഛവികട്ഠാന’’ന്തി ഗന്ത്വാ പാസാണചേതിയേ പിട്ഠിപാസാണേ നിസീദി. സോ അജിതമാണവോപി സപരിസോ തം പിട്ഠിപാസാണം ആരുയ്ഹ സത്ഥു സരീരസമ്പത്തിം ദിസ്വാ ‘‘അയം പുരിസോ ഇമസ്മിം ലോകേ വിവടച്ഛദോ ബുദ്ധോ ഭവിസ്സതീ’’തി അത്തനോ ആചരിയേന പഹിതേ പഞ്ഹേ മനസാ പുച്ഛന്തോവ ഗതോ.

തംദിവസം തസ്മിം ഠാനേ സമ്പത്തപരിസാ ദ്വാദസയോജനികാ അഹോസി. തേസം സോളസന്നം അന്തേവാസികാനം അന്തരേ മോഘരാജമാണവോ ‘‘അഹം സബ്ബേഹി പണ്ഡിതതരോ’’തി മാനത്ഥദ്ധോ, തസ്സ ഏതദഹോസി – ‘‘അയം അജിതമാണവോ സബ്ബേസം ജേട്ഠകോ, ഏതസ്സ പഠമതരം മമ പഞ്ഹം പുച്ഛിതും ന യുത്ത’’ന്തി. തസ്സ ലജ്ജായന്തോ പഠമതരം പഞ്ഹം അപുച്ഛിത്വാ തേന പുച്ഛിതേ ദുതിയോ ഹുത്വാ സത്ഥാരം പഞ്ഹം പുച്ഛി. സത്ഥാ ‘‘മാനത്ഥദ്ധോ മോഘരാജമാണവാ, ന താവസ്സ ഞാണം പരിപാകം ഗച്ഛതി, അസ്സ മാനം നിവാരിതും വട്ടതീ’’തി ചിന്തേത്വാ ആഹ – ‘‘തിട്ഠ ത്വം, മോഘരാജ, അഞ്ഞേ താവ പഞ്ഹേ പുച്ഛന്തൂ’’തി. സോ സത്ഥു സന്തികാ അപസാദം ലഭിത്വാ ചിന്തേസി – ‘‘അഹം ഏത്തകം കാലം മയാ പണ്ഡിതതരോ നാമ നത്ഥീതി വിചരാമി, ബുദ്ധാ ച നാമ അജാനിത്വാ ന കഥേന്തി. സത്ഥാരാ മമ പുച്ഛായ ദോസോ ദിട്ഠോ ഭവിസ്സതീ’’തി തുണ്ഹീ അഹോസി. സോ അട്ഠഹി ജനേഹി പടിപാടിയാ പഞ്ഹേ പുച്ഛിതേ അധിവാസേതും അസക്കോന്തോ നവമോ ഹുത്വാ പുന ഉട്ഠാസി. പുനപി നം സത്ഥാ അപസാദേസി.

സോ പുനപി തുണ്ഹീ ഹുത്വാ ‘‘സങ്ഘനവകോ ദാനി ഭവിതും ന സക്ഖിസ്സാമീ’’തി പഞ്ചദസമോ ഹുത്വാ പഞ്ഹം പുച്ഛി. അഥ സത്ഥാ ഞാണസ്സ പരിപാകഭാവം ഞത്വാ പഞ്ഹം കഥേസി. സോ ദേസനാപരിയോസാനേ അത്തനോ പരിവാരേന ജടിലസഹസ്സേന സദ്ധിം അരഹത്തം പാപുണി. ഇമിനാവ നിയാമേന സേസാനിപി പന്നരസ ജടിലസഹസ്സാനി അരഹത്തം പാപുണിംസു. സബ്ബേപി ഇദ്ധിമയപത്തചീവരധരാ ഏഹിഭിക്ഖൂവ അഹേസും. സേസജനാ പന ന കഥിയന്തി. അയം മോഘരാജത്ഥേരോ തതോ പട്ഠായ തീഹി ലൂഖേഹി സമന്നാഗതം ചീവരം ധാരേതി. ഏവം പാരായനേ (സു. നി. ൯൮൨ ആദയോ) വത്ഥു സമുട്ഠിതം. സത്ഥാ പന അപരഭാഗേ ജേതവനേ നിസിന്നോ ഥേരേ പടിപാടിയാ ഠാനന്തരേസു ഠപേന്തോ മോഘരാജത്ഥേരം ഇമസ്മിം സാസനേ ലൂഖചീവരധരാനം അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപേന്തോ ‘‘ഏതദഗ്ഗം, ഭിക്ഖവേ, മമ സാവകാനം ഭിക്ഖൂനം ലൂഖചീവരധരാനം യദിദം മോഘരാജാ’’തി ആഹ.

ചതുത്ഥവഗ്ഗവണ്ണനാ.

ഏകചത്താലീസസുത്തമത്തായ ഥേരപാളിയാ വണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.