൪. ധമ്മാനുപസ്സനാനിദ്ദേസോ

൩൬൭. കഥഞ്ച ഭിക്ഖു അജ്ഝത്തം ധമ്മേസു ധമ്മാനുപസ്സീ വിഹരതി? ഇധ ഭിക്ഖു സന്തം വാ അജ്ഝത്തം കാമച്ഛന്ദം ‘‘അത്ഥി മേ അജ്ഝത്തം കാമച്ഛന്ദോ’’തി പജാനാതി, അസന്തം വാ അജ്ഝത്തം കാമച്ഛന്ദം ‘‘നത്ഥി മേ അജ്ഝത്തം കാമച്ഛന്ദോ’’തി പജാനാതി, യഥാ ച അനുപ്പന്നസ്സ കാമച്ഛന്ദസ്സ ഉപ്പാദോ ഹോതി തഞ്ച പജാനാതി, യഥാ ച ഉപ്പന്നസ്സ കാമച്ഛന്ദസ്സ പഹാനം ഹോതി തഞ്ച പജാനാതി, യഥാ ച പഹീനസ്സ കാമച്ഛന്ദസ്സ ആയതിം അനുപ്പാദോ ഹോതി തഞ്ച പജാനാതി. സന്തം വാ അജ്ഝത്തം ബ്യാപാദം…പേ… സന്തം വാ അജ്ഝത്തം ഥിനമിദ്ധം [ഥീനമിദ്ധം (സീ. സ്യാ.)] …പേ… സന്തം വാ അജ്ഝത്തം ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചം…പേ… സന്തം വാ അജ്ഝത്തം വിചികിച്ഛം ‘‘അത്ഥി മേ അജ്ഝത്തം വിചികിച്ഛാ’’തി പജാനാതി, അസന്തം വാ അജ്ഝത്തം വിചികിച്ഛം ‘‘നത്ഥി മേ അജ്ഝത്തം വിചികിച്ഛാ’’തി പജാനാതി, യഥാ ച അനുപ്പന്നായ വിചികിച്ഛായ ഉപ്പാദോ ഹോതി തഞ്ച പജാനാതി, യഥാ ച ഉപ്പന്നായ വിചികിച്ഛായ പഹാനം ഹോതി തഞ്ച പജാനാതി, യഥാ ച പഹീനായ വിചികിച്ഛായ ആയതിം അനുപ്പാദോ ഹോതി തഞ്ച പജാനാതി.

സന്തം വാ അജ്ഝത്തം സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം ‘‘അത്ഥി മേ അജ്ഝത്തം സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ’’തി പജാനാതി, അസന്തം വാ അജ്ഝത്തം സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം ‘‘നത്ഥി മേ അജ്ഝത്തം സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ’’തി പജാനാതി, യഥാ ച അനുപ്പന്നസ്സ സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസ്സ ഉപ്പാദോ ഹോതി തഞ്ച പജാനാതി, യഥാ ച ഉപ്പന്നസ്സ സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസ്സ ഭാവനായ പാരിപൂരീ ഹോതി തഞ്ച പജാനാതി, സന്തം വാ അജ്ഝത്തം ധമ്മവിചയസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം…പേ… സന്തം വാ അജ്ഝത്തം വീരിയസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം [വിരിയസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം (സീ. സ്യാ.)] …പേ… സന്തം വാ അജ്ഝത്തം പീതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം …പേ… സന്തം വാ അജ്ഝത്തം പസ്സദ്ധിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം…പേ… സന്തം വാ അജ്ഝത്തം സമാധിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം…പേ… സന്തം വാ അജ്ഝത്തം ഉപേക്ഖാസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം ‘‘അത്ഥി മേ അജ്ഝത്തം ഉപേക്ഖാസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ’’തി പജാനാതി, അസന്തം വാ അജ്ഝത്തം ഉപേക്ഖാസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം ‘‘നത്ഥി മേ അജ്ഝത്തം ഉപേക്ഖാസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ’’തി പജാനാതി, യഥാ ച അനുപ്പന്നസ്സ ഉപേക്ഖാസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസ്സ ഉപ്പാദോ ഹോതി തഞ്ച പജാനാതി, യഥാ ച ഉപ്പന്നസ്സ ഉപേക്ഖാസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസ്സ ഭാവനായ പാരിപൂരീ ഹോതി തഞ്ച പജാനാതി. സോ തം നിമിത്തം ആസേവതി ഭാവേതി ബഹുലീകരോതി സ്വാവത്ഥിതം വവത്ഥപേതി. സോ തം നിമിത്തം ആസേവിത്വാ ഭാവേത്വാ ബഹുലീകരിത്വാ സ്വാവത്ഥിതം വവത്ഥപേത്വാ ബഹിദ്ധാ ധമ്മേസു ചിത്തം ഉപസംഹരതി.

കഥഞ്ച ഭിക്ഖു ബഹിദ്ധാ ധമ്മേസു ധമ്മാനുപസ്സീ വിഹരതി? ഇധ ഭിക്ഖു സന്തം വാസ്സ കാമച്ഛന്ദം ‘‘അത്ഥിസ്സ കാമച്ഛന്ദോ’’തി പജാനാതി, അസന്തം വാസ്സ കാമച്ഛന്ദം ‘‘നത്ഥിസ്സ കാമച്ഛന്ദോ’’തി പജാനാതി, യഥാ ച അനുപ്പന്നസ്സ കാമച്ഛന്ദസ്സ ഉപ്പാദോ ഹോതി തഞ്ച പജാനാതി, യഥാ ച ഉപ്പന്നസ്സ കാമച്ഛന്ദസ്സ പഹാനം ഹോതി തഞ്ച പജാനാതി, യഥാ ച പഹീനസ്സ കാമച്ഛന്ദസ്സ ആയതിം അനുപ്പാദോ ഹോതി തഞ്ച പജാനാതി. സന്തം വാസ്സ ബ്യാപാദം…പേ… സന്തം വാസ്സ ഥിനമിദ്ധം…പേ… സന്തം വാസ്സ ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചം…പേ… സന്തം വാസ്സ വിചികിച്ഛം ‘‘അത്ഥിസ്സ വിചികിച്ഛാ’’തി പജാനാതി, അസന്തം വാസ്സ വിചികിച്ഛം ‘‘നത്ഥിസ്സ വിചികിച്ഛാ’’തി പജാനാതി, യഥാ ച അനുപ്പന്നായ വിചികിച്ഛായ ഉപ്പാദോ ഹോതി തഞ്ച പജാനാതി, യഥാ ച ഉപ്പന്നായ വിചികിച്ഛായ പഹാനം ഹോതി തഞ്ച പജാനാതി, യഥാ ച പഹീനായ വിചികിച്ഛായ ആയതിം അനുപ്പാദോ ഹോതി തഞ്ച പജാനാതി.

സന്തം വാസ്സ സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം ‘‘അത്ഥിസ്സ സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ’’തി പജാനാതി, അസന്തം വാസ്സ സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം ‘‘നത്ഥിസ്സ സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ’’തി പജാനാതി, യഥാ ച അനുപ്പന്നസ്സ സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസ്സ ഉപ്പാദോ ഹോതി തഞ്ച പജാനാതി, യഥാ ച ഉപ്പന്നസ്സ സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസ്സ ഭാവനായ പാരിപൂരീ ഹോതി തഞ്ച പജാനാതി. സന്തം വാസ്സ ധമ്മവിചയസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം…പേ… സന്തം വാസ്സ വീരിയസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം…പേ… സന്തം വാസ്സ പീതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം…പേ… സന്തം വാസ്സ പസ്സദ്ധിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം…പേ… സന്തം വാസ്സ സമാധിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം…പേ… സന്തം വാസ്സ ഉപേക്ഖാസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം ‘‘അത്ഥിസ്സ ഉപേക്ഖാസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ’’തി പജാനാതി, അസന്തം വാസ്സ ഉപേക്ഖാസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം ‘‘നത്ഥിസ്സ ഉപേക്ഖാസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ’’തി പജാനാതി, യഥാ ച അനുപ്പന്നസ്സ ഉപേക്ഖാസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസ്സ ഉപ്പാദോ ഹോതി തഞ്ച പജാനാതി, യഥാ ച ഉപ്പന്നസ്സ ഉപേക്ഖാസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസ്സ ഭാവനായ പാരിപൂരീ ഹോതി തഞ്ച പജാനാതി. സോ തം നിമിത്തം ആസേവതി ഭാവേതി ബഹുലീകരോതി സ്വാവത്ഥിതം വവത്ഥപേതി. സോ തം നിമിത്തം ആസേവിത്വാ ഭാവേത്വാ ബഹുലീകരിത്വാ സ്വാവത്ഥിതം വവത്ഥപേത്വാ അജ്ഝത്തബഹിദ്ധാ ധമ്മേസു ചിത്തം ഉപസംഹരതി.

കഥഞ്ച ഭിക്ഖു അജ്ഝത്തബഹിദ്ധാ ധമ്മേസു ധമ്മാനുപസ്സീ വിഹരതി? ഇധ ഭിക്ഖു സന്തം വാ കാമച്ഛന്ദം ‘‘അത്ഥി കാമച്ഛന്ദോ’’തി പജാനാതി, അസന്തം വാ കാമച്ഛന്ദം ‘‘നത്ഥി കാമച്ഛന്ദോ’’തി പജാനാതി, യഥാ ച അനുപ്പന്നസ്സ കാമച്ഛന്ദസ്സ ഉപ്പാദോ ഹോതി തഞ്ച പജാനാതി, യഥാ ച ഉപ്പന്നസ്സ കാമച്ഛന്ദസ്സ പഹാനം ഹോതി തഞ്ച പജാനാതി, യഥാ ച പഹീനസ്സ കാമച്ഛന്ദസ്സ ആയതിം അനുപ്പാദോ ഹോതി തഞ്ച പജാനാതി. സന്തം വാ ബ്യാപാദം…പേ… സന്തം വാ ഥിനമിദ്ധം…പേ… സന്തം വാ ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചം…പേ… സന്തം വാ വിചികിച്ഛം ‘‘അത്ഥി വിചികിച്ഛാ’’തി പജാനാതി, അസന്തം വാ വിചികിച്ഛം ‘‘നത്ഥി വിചികിച്ഛാ’’തി പജാനാതി, യഥാ ച അനുപ്പന്നായ വിചികിച്ഛായ ഉപ്പാദോ ഹോതി തഞ്ച പജാനാതി, യഥാ ച ഉപ്പന്നായ വിചികിച്ഛായ പഹാനം ഹോതി തഞ്ച പജാനാതി, യഥാ ച പഹീനായ വിചികിച്ഛായ ആയതിം അനുപ്പാദോ ഹോതി തഞ്ച പജാനാതി.

സന്തം വാ സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം ‘‘അത്ഥി സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ’’തി പജാനാതി, അസന്തം വാ സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം ‘‘നത്ഥി സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ’’തി പജാനാതി, യഥാ ച അനുപ്പന്നസ്സ സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസ്സ ഉപ്പാദോ ഹോതി തഞ്ച പജാനാതി, യഥാ ച ഉപ്പന്നസ്സ സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസ്സ ഭാവനായ പാരിപൂരീ ഹോതി തഞ്ച പജാനാതി. സന്തം വാ ധമ്മവിചയസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം…പേ… സന്തം വാ വീരിയസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം…പേ… സന്തം വാ പീതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം…പേ… സന്തം വാ പസ്സദ്ധിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം…പേ… സന്തം വാ സമാധിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം…പേ… സന്തം വാ ഉപേക്ഖാസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം ‘‘അത്ഥി ഉപേക്ഖാസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ’’തി പജാനാതി, അസന്തം വാ ഉപേക്ഖാസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം ‘‘നത്ഥി ഉപേക്ഖാസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ’’തി പജാനാതി, യഥാ ച അനുപ്പന്നസ്സ ഉപേക്ഖാസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസ്സ ഉപ്പാദോ ഹോതി തഞ്ച പജാനാതി, യഥാ ച ഉപ്പന്നസ്സ ഉപേക്ഖാസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസ്സ ഭാവനായ പാരിപൂരീ ഹോതി തഞ്ച പജാനാതി. ഏവം ഭിക്ഖു അജ്ഝത്തബഹിദ്ധാ ധമ്മേസു ധമ്മാനുപസ്സീ വിഹരതി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം.

൩൬൮. അനുപസ്സീതി. തത്ഥ കതമാ അനുപസ്സനാ? യാ പഞ്ഞാ പജാനനാ…പേ… അമോഹോ ധമ്മവിചയോ സമ്മാദിട്ഠി – അയം വുച്ചതി അനുപസ്സനാ. ഇമായ അനുപസ്സനായ ഉപേതോ ഹോതി സമുപേതോ ഉപാഗതോ സമുപാഗതോ ഉപപന്നോ സമ്പന്നോ സമന്നാഗതോ. തേന വുച്ചതി ‘‘അനുപസ്സീ’’തി.

൩൬൯. വിഹരതീതി. ഇരിയതി വത്തതി പാലേതി യപേതി യാപേതി ചരതി വിഹരതി. തേന വുച്ചതി ‘‘വിഹരതീ’’തി.

൩൭൦. ആതാപീതി. തത്ഥ കതമോ ആതാപോ? യോ ചേതസികോ വീരിയാരമ്ഭോ…പേ… സമ്മാവായാമോ – അയം വുച്ചതി ‘‘ആതാപോ’’. ഇമിനാ ആതാപേന ഉപേതോ ഹോതി…പേ… സമന്നാഗതോ. തേന വുച്ചതി ‘‘ആതാപീ’’തി.

൩൭൧. സമ്പജാനോതി. തത്ഥ കതമം സമ്പജഞ്ഞം? യാ പഞ്ഞാ പജാനനാ…പേ… അമോഹോ ധമ്മവിചയോ സമ്മാദിട്ഠി – ഇദം വുച്ചതി ‘‘സമ്പജഞ്ഞം’’. ഇമിനാ സമ്പജഞ്ഞേന ഉപേതോ ഹോതി…പേ… സമന്നാഗതോ. തേന വുച്ചതി ‘‘സമ്പജാനോ’’തി.

൩൭൨. സതിമാതി. തത്ഥ കതമാ സതി? യാ സതി അനുസ്സതി…പേ… സമ്മാസതി – അയം വുച്ചതി ‘‘സതി’’. ഇമായ സതിയാ ഉപേതോ ഹോതി…പേ… സമന്നാഗതോ. തേന വുച്ചതി ‘‘സതിമാ’’തി.

൩൭൩. വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സന്തി. തത്ഥ കതമോ ലോകോ? തേവ ധമ്മാ ലോകോ. പഞ്ചപി ഉപാദാനക്ഖന്ധാ ലോകോ. അയം വുച്ചതി ‘‘ലോകോ’’. തത്ഥ കതമാ അഭിജ്ഝാ? യോ രാഗോ സാരാഗോ…പേ… ചിത്തസ്സ സാരാഗോ – അയം വുച്ചതി ‘‘അഭിജ്ഝാ’’. തത്ഥ കതമം ദോമനസ്സം? യം ചേതസികം അസാതം ചേതസികം ദുക്ഖം ചേതോസമ്ഫസ്സജം അസാതം ദുക്ഖം വേദയിതം ചേതോസമ്ഫസ്സജാ അസാതാ ദുക്ഖാ വേദനാ – ഇദം വുച്ചതി ‘‘ദോമനസ്സം’’. ഇതി അയഞ്ച അഭിജ്ഝാ ഇദഞ്ച ദോമനസ്സം ഇമമ്ഹി ലോകേ വിനീതാ ഹോന്തി പടിവിനീതാ സന്താ സമിതാ വൂപസന്താ അത്ഥങ്ഗതാ അബ്ഭത്ഥങ്ഗതാ അപ്പിതാ ബ്യപ്പിതാ സോസിതാ വിസോസിതാ ബ്യന്തീകതാ. തേന വുച്ചതി ‘‘വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സ’’ന്തി.

ധമ്മാനുപസ്സനാനിദ്ദേസോ.

സുത്തന്തഭാജനീയം.